भैषज्यवस्तु

भैषज्यवस्तु

भैषज्यवस्तु

भैषज्यवस्तुनि पिण्डोद्दानम्* /

भैषज्यं महासेनो राजगृहं वेणुवनषण्डः / इच्छानङ्गला च कम्पिल्ल आदिराज्यं कुमारवर्धनम्* / ग्लानकाश् च कैनेयो वर्गो भवति समुद्यतः //

उद्दानम्* /

भैषज्यम् अनुज्ञातं वसा कच्छुश् च अञ्जनम्* / उन्मत्तकः पिलिन्दश् च रेवतः सौवीरकेण च //

बुद्धो भगवान् श्रावस्त्यां विहरति जेतवने अनाथपिण्डदस्यारामे / तेन खलु समयेन भिक्षवः शारदकेन रोगेण बाध्यन्ते / ते शारदकेन रोगेण बाध्यमाना उत्पाण्डूत्पाण्डुका भवन्ति कृषालुका दुर्बलका म्लाना अप्राप्तकायाः /

जानकाः पृच्छका बुद्धा भगवन्तः / {म्स् अद्द्स् जानन्तः पृच्छन्ति अजानन्तो न पृच्छन्ति /} यावत् पृच्छति बुद्धो भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम्* / कस्माद् आनन्द एतर्हि भिक्षवः उत्पाण्डूत्पाण्डुकाः कृषालुका दुर्बलका म्लाना अप्राप्तकाया इति / (म्स्व् इ इइ) आयुष्मान् आनन्दः कथयति / एतर्हि भदन्त भिक्षवः शारदकेन रोगेण बाध्यन्ते / एतर्हि शारदकेन रोगेण बाध्यमाना उत्पाण्डूत्पाण्डुका भवन्ति कृषालुका दुर्बलका म्लाना अप्राप्तकायाः / भगवान् आह / तस्माद् आनन्द अनुजानामि भिक्षुभिर् भैषज्यं सेवितव्यम् इति /

उक्तं भगवता भिक्षुभिर् भैषज्यं प्रतिसेवितव्यम् इति / भिक्षवः काले सेवन्ति कालातिक्रान्तं न सेवन्ति / ते भवन्ति उत्पाण्डूत्पाण्डुकाः कृषालुका दुर्बलका म्लाना अप्राप्तकायाः / जानकाः पृच्छका बुद्धा भगवन्तः / पृच्छति बुद्धो भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम्* / उक्तं मया भिक्षुभिर् भैषज्यं सेवितव्यम् इति / अथ च पुनर् भिक्षवः उत्पाण्डूत्पाण्डुकाः कृषालुका दुर्बलका म्लाना अप्राप्तकायाः / उक्तं भदन्त भगवता भिक्षुभिर् भैषज्यं प्रतिसेवितव्यम् इति / त एते कालभोजिनो वयम् इति काले सेवन्ते कालातिक्रान्तं न सेवन्ते / तेनोत्पाण्डूत्पाण्डुकाः कृषालुका दुर्बलका म्लाना अप्राप्तकायाः / तस्मात् तर्ह्य् आनन्द अनुजानामि भिक्षुभिश् चतुर्विधानि भैषज्यानि प्रतिसेवितव्यानि / कालिकानि यामिकानि साप्ताहिकानि यावज्जीविकानि / तत्र कालिकानि मण्डः ओदनं कुल्माषो मांसम् अपूपाश् च / यामिकम् अष्टौ पानानि / चोचपानं मोचपानं कोलपानम् (fol. 92r1 = ग्ब्म् 6.766) अश्वत्थपानम् उदुम्बरपानं पारुषिकपानं {म्स् परूषक-} मृद्वीकापानं खर्जूरपानं च /

अन्तरोद्दानम्* /

चोचं मोचं च कोलं च अश्वत्थोदुम्बरेण च / पारुषिकं च मृद्वीका खर्जूरं चाष्टमं मतम्* //

साप्ताहिकं सर्पिस् तथा तैलं फाणितं मधु शर्करा / यावज्जीविकं मूलभैषज्यं गण्डभैषज्यं पत्रभैषज्यं पुष्पभैषज्यं फलभैषज्यं पंच जतूनि पञ्च क्षाराः पञ्च लवणानि पञ्च कषायाः /

तत्र मूलभैषज्यं मुस्तं वचो हरिद्रार्द्रकम् अतिविषा इति / यद् वा पुनर् अन्यद् अपि मूलभैषज्यार्थाय स्फरति नामिषार्थाय / गण्डभैषज्यम्* / चन्दनं चविका पद्मका देवदारु गुडूची दारुहरिद्रा इति / यद् वा पुनर् अन्यद् अपि गण्डभैषज्यार्थाय स्फरति नामिषार्थाय / पत्रभैषज्यम्* / पटोलपत्रं वाशिकपत्रं निम्बपत्रं कोशातकीपत्रं सप्तपर्णपत्रम् इति / यद् वा पुनर् अन्यद् अपि पत्रभैषज्यार्थाय स्फरति नामिषार्थाय / पुष्पभैषज्यम्* / पञ्च पुष्पाणि / वाशिकपुष्पं निम्बपुष्पं धातुकीपुष्पं शटिपुष्पं {म्स् शिकपुष्पं नागापुष्पं /} पद्मकेसरम् इति / यद् वा पुनर् अन्यद् अपि पुष्पभैषज्यार्थाय स्फरति नामिषार्थाय / फलभैषज्यम्* / हरीतकीम् आमलकं विभीतकं मरिचं पिप्पली इति / यद् वा पुनर् अन्यद् अपि फलभैषज्यार्थाय स्फरति नामिषार्थाय / पञ्च जतूनि / हिङ्गुः सर्जरसः तकस् {म्स् तप} तककर्णी तदागतश् च / तत्र हिङ्गुः हिङ्गुवृक्षस्य (म्स्व् इ इव्) निर्यासः / सर्जरसः सालवृक्षस्य निर्यासः / तको लाक्षास् तककर्णी सिक्थं तद् आगतस् तद् अन्येषां वृक्षाणां निर्यासः / पञ्च क्षाराः कतमे / यवक्षारः यावशूकक्षारः सर्जिकाक्षारस् तिलक्षारो वासकाक्षारश् च / पञ्च लवणानि कतमानि / सैन्धवं विडं सौवर्चलं रोमकं सामुद्रकम्* / पञ्च कषायाः कतमे / आम्रकषायो निम्बकषायो जम्बूकषायः शिरीषकषायः कोशम्बकषायश् च /

तत्र यच् च कालिकं यच् च यामिकं यच् च साप्ताहिकं यच् च यावज्जीविकं तच् चेत् कालिकं संसृष्टं भवति काले परिभोक्तव्यं कालातिक्रान्तं न परिभोक्तव्यम्* / यच् च यामिकं यच् च साप्ताहिकं यच् च यावज्जीविकं तच् चेद् यामिकं संसृष्टं भवति यामे परिभोक्तवं यामातिक्रान्तं न परिभोक्तव्यम्* / यच् च साप्ताहिकं यच् च यावज्जीविकं तच् चेत् साप्ताहिकं संसृष्टं भवति सप्ताहे परिभोक्तव्यं सप्ताहातिक्रान्तं न परिभोक्तव्यम्* / यावज्जीविकं यावज्जीविकम् अधिष्ठाय परिभोक्तव्यम्* / एवं च पुनर् अधिष्ठेयम्* / हस्तौ प्रक्षाल्य प्रतिग्राहयित्वा भिक्षूणां पुरतः स्थित्वा इदं स्याद् वचनीयम्* / (म्स्व् इ व्) समन्वाहरायुष्मन्* / अहम् एवंनामा इदं भैषज्यं यावज्जीविकम् अधितिष्ठामि / तेषाम् अर्थाय सब्रह्मचारिणां च एवं द्विर् अपि त्रिर् अपि / यथा यावज्जीविकम् अधिष्ठितम् एवं यामिकं साप्ताहिकं वाधिष्ठेयम्* /

श्रावस्त्यां निदानम्* / अथान्यतमस्य भिक्षोर् वाय्वाबाधिकं ग्लान्यम् उत्पन्नम्* / स वैद्यसकाशम् उपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य कथयति / वाय्वाबाधिकं (92व्1 = ग्ब्म् 6.767) ग्लान्यम् उत्पन्नं भैषज्यं व्यपदिशेति / स कथयति / आर्य वसां सेवस्व स्वास्थ्यं ते भविष्यतीति / भिक्षुर् आह / भद्रमुख किम् अहं पुरुषादः / स कथयति / भिक्षो / इदं ते भैषज्यं न शक्यम् अन्यथा स्वस्थेन भवितुम् इति / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / भगवान् आह / यदि वैद्यः कथयति / इदं ते भिक्षोर् भैषज्यं न शक्यम् अन्यथा स्वस्थेन भवितुम् इति सेवितव्या वसेति / भिक्षवो न जानते / तैर् वैद्यः पृष्टः / स कथयति / आर्य युष्माकम् एव शास्ता सर्वज्ञस् तम् एव गत्वा पृच्छेति / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / भगवान् आह / पञ्च वसाः प्रसेवितव्याः / कतमाः पञ्च / मत्स्यवसा शुशुकावसा शुशुमारवसा रिक्षवसा सूकरवसा च / इतीमाः पञ्च वसाः / अकाले पक्वा अकाले परिस्रुता अकाले प्रतिग्राहिता अकाले ऽधिष्ठिता न परिभोक्तव्याः / काले पक्वा अकाले परिस्रुता अकाले प्रतिग्राहिता अकाले ऽधिष्ठिता न परिभोक्तव्याः / काले पक्वाः काले परिस्रुता अकाले प्रतिग्राहिता अकाले ऽधिष्ठिता न परिभोक्तव्याः / काले पक्वाः काले परिस्रुताः काले प्रतिग्राहिताः काले ऽधिष्ठितास् तैलपरिभोगेन सप्ताहं परिभोक्तव्या इति / ततस् तेन भिक्षुणा वसा परिभुक्ता / स्वस्थः संवृत्तः / (म्स्व् इ वि) तेन स्वस्थीभूतो ऽस्मीत्य् अन्यावशिष्टा वसा छोरिता / यावद् अपरस्य भिक्षोस् तादृशम् एव ग्लान्यम् उत्पन्नम्* / सो ऽपि वैद्यसकाशं गत्वा कथयति /

भद्रमुख ममैवंविधं ग्लान्यम् उत्पन्नं भैषज्यं व्यपदिशेति / तस्यापि तेन वसा समादिष्टा / स तस्य भिक्षोः सकाशं गतः / स कथयति / आयुष्मंस् त्वया वसोपयुक्ता ममापि वैद्येन वसा व्यपदिष्टा / अस्ति काचिद् अवशिष्टा वसेति / स कथयति / आसीत् सा तु मया छोरिता / न शोभनं कृतम्* / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / भगवान् आह / न हि भिक्षुणोपयुक्तशेषा वसा छोरयितव्या / वसाधारकस्याहं भिक्षोर् आसमुदाचारिकान् धर्मान् प्रज्ञपयिष्यामि / वसाधारकेण भिक्षुणोपयुक्तशेषा वसा याचितान्य् अस्य भिक्षोर् दातव्या / नोचेद् ग्लानकल्पिकशालायां स्थापयितव्या / यो ऽर्थी भविष्यति स ग्रहीष्यतीति / वसाधारको भिक्षुर् यथाप्रज्ञप्तान् आसमुदाचारिकान् धर्मान् न समादाय वर्तते सातिसारो भवति /

भगवान् श्रावस्त्यां विहरति जेतवने ऽनाथपिण्डदस्यारामे / तेन खलु समयेनान्यतमस्य भिक्षोः कच्छूरोगः समुत्पन्नः / स वैद्यसकाशम् उपसंक्रान्तः / भद्रमुख मे कच्छूरोगः समुत्पन्नो भैषज्यं व्यपदिशेति / स कथयति / आर्य कषायं सेवस्व / स्वास्थ्यं ते भविष्यति / भद्रमुख किम् अहं कामभोगी / स कथयति / इदं ते भिक्षोर् भैषज्यम्* / न शक्यम् अन्यथा स्वस्थेन भवितुम्* / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / पूर्ववद् यावच् छास्ता ते (म्स्व् इ विइ) सर्वज्ञः / तम् एव गत्वा पृच्छेति / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / भगवान् आह / पञ्च (fol. 93r1 = ग्ब्म् 6.1055) कषायाः / आम्रकषायाः पूर्ववत्* / तेन भिक्षुणा कषायं कल्पीकृत्य गात्रं घृष्टम्* / एकधनीभूतम्* / भगवान् आह / चूर्णः कर्तव्यः / भिक्षवः आर्द्रम् एव चूर्णयन्ति / पिण्डीभूतः / भगवान् आह / शोषयितव्यः / ते आतपे शोषयन्ति / निर्वीर्यं भवति / भगवान् आह / नातपे शोषयितव्यः / ते छायायां शोषयन्ति / तथापि पूय्यति / भगवान् आह / छायातपे शोषयितव्य इति / भिक्षवः कषायेण गात्रं म्रक्षयित्वा स्नान्ति / कषायकृत्यं न कुर्वन्ति / भगवान् आह / यावद् हस्तपरामर्शं शोधयितव्यम्* / अथ कषायं दत्वा स्नातव्यम्* / कषायकृत्यं करोतीति {म्स् नाकरिष्यतीति} / भिक्षोः कषायेण रोगो व्युपशान्तः / तेनावशिष्टः कषायः छोरितः / यावद् अपरस्य भिक्षोस् तादृश एव रोगः प्रादुर्भूतः / स वैद्यसकाशं गतः / पूर्ववत्* / स मया छोरितः / न शोभनं कृतम्* / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / भगवान् आह / कषायधारकस्याहं भिक्षोर् आसमुदाचारिकान् धर्मान् प्रज्ञपयिष्यामि / कषायधारकेण भिक्षुणा (म्स्व् इ विइइ) उपयुक्तशेषः कषायो यो भिक्षुर् अर्थी तस्य दातव्यः / ग्लानकल्पिकशालायां वा स्थापयितव्यः / कषायधारको भिक्षुर् यथाप्रज्ञप्तान् आसमुदाचारिकान् धर्मान् न समादाय वर्तते सातिसारो भवति /

śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayenānyatamasya bhikṣor akṣirogaḥ prādurbhūtaḥ / sa vaidyasakāśam upasaṃkrāntaḥ / bhadramukha akṣirogo me prādurbhūtaḥ / bhaiṣajyaṃ vyapadiśeti / sa kathayati / ārya añjanaṃ pratisevasva / svāsthyaṃ te bhaviṣyati / bhadramukha kiṃ vayaṃ kāmabhoginaḥ / ārya idaṃ te bhaiṣajyam* / na śakyam anyathā svasthena bhavitum* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / vaidyopadeśenāñjanaṃ sevitavyam* / te na jānanti / tair vaidyaḥ pṛṣṭaḥ / sa kathayati / ārya śāstā te sarvajñaḥ / tam eva gatvā pṛccheti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / pañcāñjanāni / puṣpāñjanaṃ rasāñjanaṃ cūrṇāñjanaṃ guṭikāñjanaṃ sauvīrakāñjanam* / tena sevitam* / svasthībhūtaḥ / tenāvaśiṣṭam añjanaṃ yatra tatra vā sthāpitaṃ vinaṣṭam* / yāvad aparasya bhikṣor akṣirogaḥ prādurbhūtaḥ / sa tatsakāśam upasaṃkrāntaḥ / āyuṣman mamāpy akṣirogaḥ prādurbhūtaḥ / asti tava kiñcid añjanam avaśiṣṭam* / sa samanveṣayati / na labhate / sa kathayati / āyuṣman añjanam (msv i ix) āsīt* / idānīṃ tu na labhyate / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / na bhikṣuṇā añjanaṃ yatra vā tatra vā sthāpayitavyam* / añjanadhārakasyāhaṃ bhikṣor āsamudācārikān dharmān prajñapayiṣyāmi / añjanadhārakair bhikṣubhir añjanāni evam evaṃ sthāpayitavyāni / puṣpāñjanaṃ pātre (fol. 93v1 = gbm 6.1056) rasāñjanaṃ samudgake sthāpayitavyam* / cūrṇāñjanaṃ guṭikāñjanaṃ sauvīrakaṃ ca puṭikāṃ baddhvā nāgadantake sthāpayitavyam* / añjanadhārakasya bhikṣor āsamudācārikā dharmā mayā prajñaptāḥ / etān na samādāya sthāpayati sātisāro bhavati /

śrāvastyāṃ nidānam* / āyuṣmān saikata unmattaḥ kṣiptacittas tena tenāhiṇḍate / sa brāhmaṇagṛhapatis taṃ dṛṣṭvā āha / eṣa āyuṣmān kasya putraḥ / apare āhuḥ / amukasya gṛhapateḥ / te kathayanti / śākyaputrīyaśramaṇā anāthā apy apravrajitāḥ / yadi na pravrajito 'bhaviṣyat* jñātibhir asya cikitsā kṛtābhaviṣyat* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / evaṃ sati bhikṣavaḥ saikatasya bhikṣor glānyanirūpaṇāya praṣṭavyam* / atha te vaidyasakāśam upasaṃkrāntāḥ / bhadramukha asyaivam evaṃ ca glānyam* / bhaiṣajyaṃ vyapadiśa / ārya āmamāṃsaṃ paribhuñjatu / svastho bhaviṣyati / bhadramukha kim asau puruṣādaḥ / ārya na śakyam anyathā svasthena bhavitum* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / (msv i x) bhagavān āha / yady evaṃ bhaiṣajyaṃ sevitavyam* / na śakyam anyathā svasthena bhavitum* / māṃsaṃ dātavyam* / bhikṣavas tathā evānuprayacchanti / na khādati / bhagavān āha / akṣiṇī paṭṭakena baddhvā dātavyam* / tair dattam* / atiśīghraṃ paṭṭako muktaḥ / tena hastau liptau dṛṣṭau / tena vāntam* / bhagavān āha / sadyo na moktavyaḥ / atha cet* sadyo moktavyas tadā tasya hastau tadagrataḥ suśuddhe pānīye sthāpayitvā paścāt* paṭṭako moktavyaḥ / sa svasthībhūtaḥ / tasya sa eva dohadaḥ saṃvṛttaḥ / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / yadā svasthībhūtas tadā evaṃ śikṣāṃ samādāya tat samavasthānam ācaritavyam* / adhyācarati sātisāro bhavati /

rājagṛhe nidānam* / āyuṣmān pilindavatso yataḥ pravrajito bahvābādhaḥ / sa bhikṣubhir ucyate / sthavira evaṃ te ābādhaḥ / sa kathayati / āyuṣmantaḥ satatam ahaṃ bahvābādhaḥ / niryāṇaprakaraṇaṃ nāsti / te kathayanti / sthavira purā kiṃ dhṛtam* / sa kathayati / bhaiṣajyaṃ kacchapuṭam* / idānīṃ kiṃ na dhārayasi / bhagavatā nānujñātam* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / evaṃ saty anujñātam* / bhikṣūṇāṃ bhaiṣajyaṃ kacchapuṭaṃ dhārayitavyam* / bhikṣūṇāṃ mūlapuṣpagaṇḍaphalabhaiṣajyāni dhārayitavyāni / te sarvatra bhaiṣajyāni kacchapuṭe na dāpayanti / bhagavān āha / phalabhaiṣajyāni kacchapuṭe sthāpayitavyāni / mūlapuṣpagaṇḍabhaiṣajyāni (msv i xi) varaṇḍikāṃ baddhvā nāgadantake sthāpayitavyāni / bhagavān āha / kāle kāle śoṣayitavyāni / te ātape śoṣayanti / nirvīryaṃ bhavati / bhagavān āha / nātape śoṣayitavyam* / chāyāyāṃ śoṣayanti / tathāpi pūyyati / bhagavān āha / chāyātape śoṣayitavyam* / {the following first two lines of fol. 94r have not been transliterated by dutt} te praviṣajitvā gacchanti / vātavarṣam āgacchati na praveśayanti / bhagavān āha // praveśayitavyaṃ / uktaṃ bhagavatā praveśayitavyam iti / te na jānanti kena praveśayitavyam iti / bhagavān āha / ā .. .. .. .. .. .. .. .. .. + + + + + + + + na bhavati / śrāmaṇerakena / śrāmaṇerako na bhavati svayam eva praveśayitavyaṃ / miśrībhavanti / bhikṣavaḥ saṃpṛṣṭā iti kṛtvā na paribhuṃjanti / bhagavān āha / vicīya vicīya paribhoktavyaṃ nātra kaukṛtyaṃ karaṇīyam* //

śrāvastyāṃ nidānam* / yasmād āyuṣmān (fol. 94r3 = gbm 6.769) revato yatra kvacana kāṃkṣī tasya kāṃkṣārevataḥ kāṃkṣārevata iti saṃjñā saṃvṛttā / sa pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastīṃ piṇḍāya praviṣṭaḥ / so 'nupūrveṇa guḍaśālāṃ gato yāvat paśyati kaṇena guḍaṃ badhyamānam* / sa kathayati / bhavanto mā kaṇena guḍaṃ bandhata / ārya asti kiṃcid anyaṃ bandhaṃ jānāsi / nāham anyaṃ bandhaṃ jānāmi / api tu vayam akāle paribhuṃjāmaḥ / ārya kāle vākāle vā paribhuñja / eṣo 'sya bandho 'nyathā bandhaṃ na gacchati / apareṇa samayena saṃghasya guḍakhādanīyaṃ saṃpannam* / sa na khādati / tasya sārdhaṃvihāryantevāsikāḥ kathayanti / ārya saṃghasya guḍakhādanīyaṃ saṃpannaṃ paribhuñja / sa kathayati / bhadramukhāḥ sāmiṣam etat* / te 'pi na bhuñjate / anyair bhikṣubhir ucyante / āyuṣmantaḥ saṃghasya guḍakhādanīyaṃ saṃpannaṃ kiṃ na paribhuñjata / te kathayanti / upādhyāyaḥ kathayati sāmiṣam etat* / tair api na paribhuktam* / mahāparivāraḥ saḥ / tair na paribhuktam iti yadbhūyasā sarvasaṃghena na paribhuktam* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata (msv i xii) ārocayanti bhagavān āha / na labhyante nāmiṣeṇāmiṣakṛtyaṃ kartum* / āgārapariśuddham iti kṛtvā paribhoktavyaṃ nātra kaukṛtyaṃ karaṇīyam* /

श्रावस्त्यां निदानम्* / अथायुष्मान् रेवतः पूर्वाह्णे निवास्य पात्रचीवरम् आदाय श्रावस्त्यां पिण्डाय प्रविष्टः / सो ऽनुपूर्वेण वीथीं गतः / तेन गांधिको दृष्टः सक्तुं स्पृष्ट्वा गुडं स्पृशति / स कथयति / भद्रमुख मा सक्तुं स्पृष्ट्वा गुडं स्पृश / अस्माभिर् अकाले परिभोक्तव्यम्* / स कथयति / आर्य को मम मुहुर् मुहुर् हस्तशौचं ददाति / अपरेण समयेन संघस्य गुडखादनीयं संपन्नम्* / स न परिभुञ्जति / सार्धंविहार्यन्तेवासिनः कथयन्ति / आर्य संघस्य गुडखादनीयं संपन्नं किं न खादसि / स कथयति / भद्रमुखाः सामिषम् एतत्* / तैर् अपि न परिभुक्तम्* / ते भिक्षुभिर् उच्यन्ते / आयुष्मन्तः संघस्य गुडखादनीयं संपन्नम्* / किं न परिभुञ्जत / ते कथयन्ति / उपाध्यायः कथयति सामिषम् एतत्* / तैर् अपि न परिभुक्तम्* / महापरिवारः सः / तैर् न परिभुक्तम् इति यद्भूयसा सर्वसंघेन न परिभुक्तम्* / एतत् प्रकरणं भिक्षवो भगवत आरोचयन्ति / भगवान् आह / न लभ्यन्ते नामिषेणामिषकृत्यं कर्तुम्* / आगारपरिशुद्धम् (fol. 94v1 = ग्ब्म् 6.768) इति कृत्वा परिभोक्तव्यम्* / नात्र कौकृत्यं करणीयम्* /

(msv i xiii) śrāvastyāṃ nidānam* / āyuṣmataḥ śāriputrasya vāyvābādhikaṃ glānyam utpannam* / āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ saṃlakṣayati / bahuśo mayā āyuṣmataḥ śāriputrasya paricaryā kṛtā na tu kadācid vaidyaḥ pṛṣṭaḥ / yanv aham idānīṃ vaidyaṃ pṛccheyam* / sa vaidyasakāśam upasaṃkrāntaḥ / bhadramukha āyuṣmataḥ śāriputrasyedaṃ cedaṃ ca glānyam utpannaṃ tasyānulomikabhaiṣajyam upadiśeti / sa kathayati / ārya lavaṇaṃ sauvīrakaṃ bhaiṣajyaṃ bhaviṣyatīti / tena sauvīrakaṃ samudānītam* / lavaṇaṃ nāsti / sa lavaṇaṃ paryeṣitum ārabdhaḥ / āyuṣmatā pilindavatsenoktaḥ / asti āyuṣman mama śṛṅgāpuṭaṃ lavaṇaṃ yāvajjīvam adhiṣṭhitam* / yadi bhagavān anujānīte dadāmīti śāriputreṇa śrutam* / sa kathayati / mama mānasa āyuṣmān mahāmaudgalyāyana evaṃ bhavati / na labhyaṃ kālikena yāvajjīvikaṃ paribhoktum* / etat prakaraṇam āyuṣmān mahāmaudgalyāyano bhagavata ārocayati / bhagavān āha / na labhyaṃ maudgalyāyana yac ca kālikaṃ yac ca yāmikaṃ yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikam adhiṣṭhitam* / tatra maudgalyāyana yac ca yāmikaṃ yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikaṃ tac cet kālikena saṃsṛṣṭaṃ bhavati kālikasaṃsṛṣṭam iti kṛtvā kāle paribhoktavyaṃ kālātikrāntaṃ na paribhoktavyam* / yac ca yāmikaṃ yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikaṃ tac ca yāmikena saṃsṛṣṭam iti kṛtvā yāmaṃ paribhoktavyaṃ yāmātikrāntaṃ (msv i xiv) na paribhoktavyam* / yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikaṃ tac cet sāptāhikena saṃsṛṣṭaṃ bhavati sāptāhikasaṃsṛṣṭam iti kṛtvā sāptāhaṃ paribhoktavyaṃ saptāhātikrāntaṃ na paribhoktavyam* {ms adds saptāhasyātyayān na paribhoktavyam*} / yan nu yāvajjīvikaṃ tad yāvajjīvikaṃ paribhoktavyam* / anyathā paribhuñjati sātisāro bhavati /

उद्दानम्* /

महासेनो मांसमर्शो वातव्याधिश् च पूर्णकः /

..... //

बुद्धो भगवान् काशीषु जनपदेषु चारिकां चरन् वाराणसीम् अनुप्राप्तः / वाराणस्यां विहरति ऋषिवदने मृगदावे / वाराणस्यां महासेनो नाम गृहपतिः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महाभोगः / तस्य पत्नी महासेना नाम / स सपत्नीकः श्राद्धो भद्रः कल्याणाशयः / तेन स्रुतम्* / भगवान् काशीषु जनपदेषु चारिकां चरन् वाराणसीम् अनुप्राप्तः / वाराणस्यां विहरति ऋषिवदने मृगदावे इति / श्रुत्वा च पुनर् अप्य् एतद् अभवत्* / बहुशो मया भगवान् अन्तर्गृहे उपनिमन्त्रितो न त्व् एव सर्वोपकरणैः प्रवारितः / यन्व् अहम् एतर्हि भगवन्तं त्रैमासीं सर्वोपकरणैः प्रवारयेयम् इति विदित्वा येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णः /

[folios 95 to 140 are missing]

(fol. 141r3 = ग्ब्म् 6.950; म्स्व् इ अ) अद्राक्षीद् भगवान् दूराद् एव नीलनीलां वनराजिम्* / दृष्ट्वा च पुनर् वज्रपाणिं यक्षम् आमन्त्रयते / पश्यसि त्वं वज्रपाणे नीलनीलाम् एतां वनराजिम्* / पश्यामि भदन्त / एष वज्रपाणे काश्मीरमण्डलम्* / मम वर्षशतपरिनिर्वृतस्य माध्यन्दिनो नाम भिक्षुर् भविष्यत्य् आनन्दस्य भिक्षोः सार्धंविहारी / स हुलुटं दुष्टनागं विनेष्यति / अथ पर्यङ्कं बद्ध्वा समग्रे काश्मीरमण्डले शासनं प्रवेशयिष्यति / विपश्यनानुकूलानां शयनासनं यदुत काश्मीरमण्डलम्* /

षष्टिग्रामसहस्राणि षष्टिग्रामशतानि च / षष्टिर् ग्रामास् त्रयो ग्रामा ह्य् एतत् काश्मीरमण्डलम्* /

भ्रष्टालायाम् ऋषिर् विनीतः आपन्नकश् च यक्षः सपरिवारः / कन्थायां यक्षिणी सपरिवारा विनीता / धान्यपुरम् अनुप्राप्तः / धान्यपुरे सेनराजः परमसत्येषु प्रतिष्ठापितः / नैतरीम् अनुप्राप्तः / नैतर्याम् अन्यतमः कुम्भकारः / सो ऽतीव शिल्पमदमत्तः / शुष्काणि भाजनानि चक्राद् अवतारयति / भगवांस् तस्य विनयकालं ज्ञात्वा कुम्भकारवेषं गृहीत्वा तेन सार्धं जल्पं कर्तुम् आरब्धः / त्वं कीदृशानि भाजनानि चक्राद् अवतारयसि / स कथयति / शुष्काणि / अहम् अपि शुष्काण्य् अवतारयामि / समस् त्वं मया / किम् एतद् भङ्गुरेण / अहं दन्तमयान्य् अपि अवतारयामि / त्वं मत्तः कुशलतरो ऽसि / न केवलं दन्तमयानि सुवर्णरौप्यवैडूर्यस्फटिकमयान्य् अपि / सो ऽभिप्रसन्नः / ततो भगवता कुम्भकारवेषम् (म्स्व् इ ब्) अन्तर्धाप्य स्ववेषेण स्थित्वा सपरिजनः सत्येषु प्रतिष्ठापितः / शाद्वलाम् अनुप्राप्तः / शाद्वलायां महायक्षपरिवारः शरणगमनशिक्षापदेषु प्रतिष्ठापितः पालितकोटो नागपालकश् च / नन्दिवर्धनम् अनुप्राप्तः / नन्दिवर्धने भवदेवो राजा सपरिवारः सत्येषु प्रतिष्ठापितः ससप्तमातङ्गपुत्रो भूपयक्षश् च / तत्राश्वकपुनर्वसुकौ (fol. 141v1 = ग्ब्म् 6.951) नागयोनाव् उपपन्नौ / द्वादशानां वर्षाणाम् अत्ययात् क्षुब्धौ / ताव् एवम् आहतुः / नावयोर् भगवता धर्मो देशितो येनावां विनिपतितौ नागयोनौ जातौ / कथं वयम् अस्य देशनां ज्ञास्यामः / भगवत एतद् अभवत्* / तयोर् महानुभावः / स्थानम् एतद् विद्यते यत् परिनिर्वृतस्य मे शासनं भस्म करिष्यत इति विदित्वा येनाश्वकपुनर्वसुकयोर् भवनं तेनोपसंक्रान्तः /

उपसंक्रम्याश्वकपुनर्वसुकाभ्यां चतुष्पदिको धर्मपर्यायो देशितः / एतस्य व्याख्यां ज्ञास्यथ / के वयं सद्धर्मस्य ज्ञातार इति विदित्वा तत्रैव निमग्नौ / तयोर् एतद् अभवत्* / देशितो ऽस्माकं भगवता धर्मः / अस्माभिस् तु न विज्ञात इति / भगवता तस्मिन्न् एव प्रदेशो प्रतिमैका दत्ता / अश्वकपुनर्वसुकौ तत्र पुनर् निमज्जतः / अद्यापि भगवांस् तिष्ठतीति तस्मिन्न् एव प्रदेशे / भगवता नाली उदर्या च यक्षिणी विनीता / कुन्तीनगरम् अनुप्राप्तः / कुन्तीनगरे कुन्ती यक्षिणी इति ख्याता क्रोधान्विता चण्डा च प्रतिवसति / कुन्तीनगरस्य ब्राह्मणगृहपतीनां जातानि जातान्य् अपत्यानि भक्षयति / अश्रौषुः कौन्तीनागरा ब्राह्मणगृहपतयो भगवान् कुन्तीनगरम् अनुप्राप्तः / तस्मिन् प्रदेशे तिष्ठतीति श्रुत्वा ते सन्निपतिताः कुन्तीनगरान् निर्गताः / (msv i 1) येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्ताः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णाः / एकान्तनिषण्णानां कौन्तीनागराणां ब्राह्मणगृहपतीनां भगवान्* धर्म्यया कथया पूर्ववद् यावत् संप्रहर्ष्य तूष्णीम्* / अथ श्राद्धा ब्राह्मणगृहपतय उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासंगं कृत्वा येन भगवांस् तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचन्* / अधिवासयत्व् अस्माकं भगवान्* श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन सार्धं भिक्षुसंघेनेति / अथ भगवन्तं भुक्तवन्तं धौतहस्तम् अपनीतपात्रं निषण्णं विदित्वा सौवर्णं भृङ्गारं गृहीत्वा भगवतः पुरतः स्थित्वा याचमान एवं चाह / भगवता ते ते दुष्टनागा दुष्टयक्षा विनीताः /

इयं भदन्त कुन्ती यक्षिणी अस्माकं दीर्घरात्रम् असपत्नानां सपत्नी अद्रुग्धानां द्रोग्ध्री जातानि जातान्य् अपत्यानि हरति / अहो वत भगवान् कुन्तीं यक्षिणीं विनयेद् अनुकम्पाम् उपादायेति / तेन खलु समयेन कुन्ती यक्षिणी तस्याम् एव पर्षदि सन्निषण्णाभूत्* सन्निपतिता / तत्र भगवान् यक्षीणीम् आमन्त्रयते / श्रुतं ते कुन्ति / श्रुतं मे भगवन्* / श्रुतं ते कुन्ति / श्रुतं मे सुगत / विरम त्वम् अस्मात् पापकाद् असद्धर्मात्* / समयेनाहं भदन्त (fol. 142r1 = ग्ब्म् 6.952) विरंस्यामि यद्य् एते ममार्थाय विहारं कारयन्ति / तत्र भगवान् कौन्तीनागरान् ब्राह्मणगृहपतीन् आमन्त्रयते / श्रुतं वो ब्राःमणगृहपतयः / श्रुतं भगवन्* / कथं वो ऽत्र भवति / करिष्यामो भगवन्* / अथ भगवान् कुन्तीं यक्षीणीं सपरिवारां विनीय प्रक्रान्तः / भगवान् खर्जूरिकाम् अनुप्राप्तः / खजूरिकायां बालदारकान् पांसुस्तूपकैः क्रीडतो ऽद्राक्षीत्* / भगवान् बालदारकान् पांसुस्तूपकैः क्रीडतो दृष्ट्वा च (msv i 2) पुनर् वज्रपाणिं यक्षम् आमन्त्रयते / पश्यसि त्वं वज्रपाणे बालदारकान् पांसुस्तूपकैः क्रीडतः / एवं भदन्त / एष चतुर्वर्षशतपरिनिर्वृतस्य मम वज्रपाणे कुशनवंश्यः कनिष्को नाम राजा भविष्यति / सो ऽस्मिन् प्रदेशे स्तूपं प्रतिष्ठापयति / तस्य कनिष्कस्तूप इति संज्ञा भविष्यति / मयि च परिनिर्वृते बुद्धकार्यं करिष्यति /

ततो भगवान् यावच् चापलालस्य भवनं यावच् च रोहितकम् अत्रान्तरे सप्तसप्ततिप्राणिशतसहस्राणि विनीय रोहितकम् आगत्य विहारं प्रविश्य प्रतिसंलीनः / भगवान् सायाह्ने प्रतिसंलयनाद् व्युत्थायायुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / आगमयानन्द येनादिराज्यम् इति /

अथायुष्मान् आनन्दो भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / पूर्वं भदन्त भगवान् एवम् आह / उत्तरापथे नागराजम् अपलालं विनेष्यामः / पञ्चानुशंसा उत्तरापथेनेति / अथ च पुनर् भगवान् आह / आगमयानन्द येनादिराज्यम् इति / तत् कथम्* / भगवान् आह / गतो ऽहम् आनन्द वज्रपाणिसहीय उत्तरापथम्* / व्याकृतं तमसावनं यावद्* / व्याकृतं वालुकास्तूपम्* / गतो ऽहम् आनन्द यावच् च रोहितकं यावच् चापलालस्य नागराजस्य भुवनम्* / अत्रान्तरे तथागतेन राज्ञा सप्तसप्ततिप्राणिशतसहस्राणि विनीतानि / पञ्चादीनवा उत्तरापथे स्थाणुकण्टकद्रुमपाषाणशर्करश् चण्डकुक्कुरो दुष्ठुलसमुदाचारो मातृग्रामः /

उद्दानम्* /

आदिराज्यं च भद्राश्वो मथुरा ओतला च / आरामवैरंभ्य अयोध्या च नदी गङ्गा प्रेता वेलामो भवति पश्चिमः //

अथ भगवाञ् छूरसेनेषु जनपदेषु चारिकां चरन्न् आदिराज्यम् अनुप्राप्तः / तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / अस्मिन्न् आनन्द प्रदेशे महासम्मतो राजा प्रथमतो राज्याभिषेकेनाभिषिक्तः / अभिषिक्तो ऽयं च राज्ञाम् आदिरतो ऽस्यादिराज्यः आदिराज्य इति संज्ञा संवृत्ता /

भद्राश्वम् अनुप्राप्तः / तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / अस्मिन्न् आनन्द प्रदेशे राज्ञो महासम्मतस्य भद्रम् अश्वरत्नं प्रादुर्भूतं यतो ऽस्य भद्राश्वो भद्राश्व इति संज्ञा संवृत्ता /

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / आगमयानन्द येन मथुरा इति (fol. 142v1 = ग्ब्म् 6.953) / एवं भदन्त इत्य् आयुष्मान् आनन्दो भगवतः प्रत्यश्रौषीत्* / अथ भगवान् मथुरां संप्रस्थितः / दूराद् एव नीलनीलां भगवान् वनराजिं दृष्ट्वा पुनर् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / पश्यसि त्वम् आनन्द एतां नीलनीलां वनराजिम्* / एवम् भदन्त / एष आनन्द उरमुण्डो नाम पर्वतः / अत्र मथुरायां नटो भटश् च द्वौ भ्रातरौ मम वर्षशतपरिनिर्वृतस्य विहारं प्रतिष्ठापयतः / ततस् तस्य नटभटिक इति संज्ञा भविष्यति / अग्रं च भविष्यति (msv i 4) शमथविपश्यनानुकूलानां शयनासनानाम्* / अद्यानन्द मथुरायां गुप्तो नाम गान्धिकदारको भविष्यति / तस्य पुत्रः उपगुप्तो नाम भविष्यति अलक्षणको बुद्धः / स मम वर्षोषितस्य परिनिर्वृतस्य शासने प्रव्रज्य बुद्धकार्यं करिष्यति / माध्यन्दिनो नाम्ना आनन्दस्य भिक्षोः सार्धंविहारी / स उपगुप्तं प्रव्राजयिष्यति / उपगुप्तः पश्चिमको भविष्यति अववादकानाम्* / वृक्षवाटिकायां गुहा भविष्यति / दैर्घ्येणाष्टादशहस्ता / विस्तारेण द्वादश / उच्छ्रायेण सप्त / ये ये तस्याववादे अर्हत्वं साक्षात्करिष्यन्ति ते ते चतुरङ्गुलमात्रां कटिकां तस्यां गुहायां प्रक्षेप्स्यन्ते / यदा सा गुहा पुर्णा भविष्यति अर्हत्कटिकाभिस् तदा उपगुप्तः परिनिर्वास्यति / परिनिर्वृतं चैनं ताभिर् एवार्हत्कटिकाभिः समेत्य ते ध्मापयिष्यन्ति / भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं परिपप्रच्छुः / भदन्त भगवता आयुष्मान् उपगुप्तो ऽनागत एव बहुजनानुकम्पी व्याकृत इति / भगवान् आह / न भिक्षव एतर्हि यथासाव् अतीते ऽप्य् अध्वनि बहुजनहिताय प्रतिपन्नस् तच् छृणुत साधु च सुष्ठु च मनसि कुरुत भाषिष्ये /

भूतपूर्वं भिक्षवः अस्यैव उरुमुण्डस्य पर्वतस्य त्रिषु पार्श्वेषु प्रत्येकबुद्धा ऋषयो मर्कटाश् च प्रतिवसन्ति / एकस्मिन् पार्श्वे पञ्च (msv i 5) प्रत्येकबुद्धशतानि द्वितीये पञ्च ऋषिशतानि तृतीये पञ्च मर्कटशतानि / आचरितं मर्कटयूथपतेर् जातं जातं मर्कटशावकं प्रघातयति / ततस् ता मर्कट्यः शावकशोकाभिभूताः परस्परं संजल्पं कर्तुम् आरब्धाः / शृण्वन्तु भवन्त्यो मर्कट्यः / अयम् अस्माकं यूथपतिर् जातं जातं शावकं प्रघातयति / तद् उपायसंविधानं कर्तव्यम्* / या अस्माकं मर्कटी आपन्नसत्वा भवति तया यूथपतेर् नारोचयितव्यम् इति / यावद् अपरेण समयेनान्यतमा मर्कटी आपन्नसत्वा संवृत्ता / सा ताभिः प्रतिगुप्ते प्रदेशे गोपायित्वा मूलफलैर् उपस्थापिता / मर्कटशावको जातः / सो ऽपि ताभिः प्रतिगुप्ते प्रदेशे स्थापितः पोषितः संवर्धितः / स यदा महान् संवृत्तस् तदा तेनासौ यूथपतिः स्वयूथात् प्रच्यावितः / उरुमुण्डपर्वते इतश् चामुतश् च (fol. 143r1 = ग्ब्म् 6.954) परिभ्रमितुम् आरब्धः / तेन परिभ्रमता प्रत्येकबुद्धानां शब्दः श्रुतः / स तेषां सकाशं गतः / यदा विश्वस्तसंवासः संवृत्तस् {म्स् स्मृतः} तदा तेषां मूलपत्रपुष्पफलदन्तकाष्ठैर् उपसंहारं करोति / ते ऽपि तस्य पात्रशेषं छोरयन्ति / आचरितं तेषां प्रत्येकबुद्धानां भुक्त्वा भुक्त्वा पर्यङ्के निषीदन्ति / सो ऽपि मर्कटस् तेषाम् ईर्यापथं दृष्ट्वा पर्यङ्केन निषीदति / यावद् अपरेण समयेन तेषां प्रत्येकबुद्धानाम् एतद् अभवत्* / यद् अस्माभिर् अनेन क्वाथकायेन प्राप्तव्यम्* / प्राप्तं तद् यन् नु वयं शान्तं निर्वाणधातुं प्रविशेम इति /

ततस् ते ज्वलनतपनवर्षणविद्योतनप्रातिहार्याणि कृत्वा निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वृताः / तेषां व्युत्थानकालः / तस्मिन् (msv i 6) नोत्तिष्ठन्ति इति / स मर्कटस् तान् अपश्यन् धृतिं न लभते / यावद् असौ मर्कटो गुहां प्रविश्य तेषां प्रत्येकबुद्धानां चीवराणि विकोपयितुम् आरब्धः / या देवता तस्यां गुहायाम् अध्युषिता तस्या एतद् अभवत्* / मा हैवायं शाखामृगः प्रत्येकबुद्धचीवराणि विकोपयिष्यतीति द्वारं महत्या शिलया पिधायावस्थिता / ततो ऽसौ मर्कटः शोचित्वा क्लमित्वा परिदेवित्वा प्रक्रान्तः / उरुमुण्डपर्वते समन्तात् परिक्रामति / अनभिरतित्वाद् धृतिं न लभमानो ऽवहितश्रोत्रो मनुष्यशब्दम् आकांक्षति / तेन तेषाम् ऋषीणां वाक्प्रव्याहारशब्दः श्रुतः / स मार्गप्रनष्ट इवाध्वगस् त्वरितत्वरितं तेषां सकाशम् उपसंक्रान्तः / तेन ऋषयः कष्टानि तपांसि तप्यन्ते / केचिद् ऊर्ध्वहस्तकास् तिष्ठन्ति / केचिद् एकेन पादेन / केचित् पञ्चतपस् तप्यन्ते / यदासौ मर्कटस् तैः सार्धं विश्वस्तसंवासः संवृत्तस् तदा तेषाम् ऋषीणां मूलपत्रपुष्पफलदन्तकाष्ठैर् उपसंहारं करोति / ते ऽपि तस्य भैक्षशेषं छोरयन्ति / स तेषाम् ईर्यापथं व्याकोप्य प्रत्येकबुद्धेर्यापथं देशयति / तत्र ये ऊर्ध्वहस्तकास् तेषां हस्तान् अधः कृत्वा रिच्छटाशब्दं च कृत्वा पुरस्तात् पर्यङ्कं बद्ध्वावतिष्ठते / ये पञ्चतपस् तप्यन्ते तेषाम् अग्निं निर्वाप्य रिच्छटाशब्दं कृत्वा पुरस्तात् पर्यङ्केनावतिष्ठते / ततस् तैः ऋषिभिर् अववादकस्यारोचितम्* / उपाध्याय एष शाखामृगो ऽस्माकं तपोविघ्नं करोति / तैस् तस्य विस्तरेणारोचितम्* / स कथयति / भवन्तः स्मृतिमन्तो ह्य् एते शाखामृगा भवन्ति /

नूनम् अनेन ईर्यापथेन के (msv i 7) ऋषयो ऽनेन दृष्टा भविष्यन्ति / यूयम् अपि यथास्थापितं पर्यङ्कं बद्ध्वा निषीदथ / ते तथैव पर्यङ्कं बद्ध्वा निषण्णाः / तेषां पूर्वकानि कुशलमूलान्य् आमुखीभूतानि / तैर् अनाचार्यकैर् अनुपाध्यायकैर् ज्ञानेन सप्तत्रिंशद्बोधिपक्षधर्मान् उत्पाद्य प्रत्येकबोधिः साक्षात्कृतस् तेषां मर्कटस्यान्तिके धर्मान्वयः प्रसाद उत्पन्नः / ते यानि नवशस्यानि (fol. 143v1 = ग्ब्म् 6.955) नवफलानि नवर्तुकानि जनपदात् पिण्डपातं प्रतिलभते तानि तस्मै प्रथमतो दत्वा तत आत्मनः परिभुञ्जते / तावद् अपरेण समयेन स मर्कटः कालगतः / ततस् तैः प्रत्येकबुद्धैर् नानादिग्देशाधिष्ठानेषु गन्धकाष्ठानि समादाप्य सर्वगन्धकाष्ठैश् चितां चित्वा ध्मापितः /

किं मन्यध्वे भिक्षवः / यो ऽसौ प्रत्येकबुद्धैः संपोषितो मर्कटः स एवासाव् उपगुप्तः / तदाप्य् असौ बहुजनहिताय प्रतिपन्नः एतर्ह्य् अप्य् असौ मया बहुजनहितानुकम्पी व्याकृत इति /

अथ भगवाञ् छूरसेनेषु जनपदेषु चारिकां चरन् मथुराम् अनुप्राप्तः / अश्रौषुर् माथुरा ब्राह्मणाः श्रमणो गौतमो मथुराम् अनुप्राप्तः / सो ऽत्यर्थं चातुर्वर्णविशुद्धिं रोचयति दीपयति प्रज्ञपयति प्रस्थापयति विरुजति विवृणोति उत्तानीकरोति देशयति / यद्य् असौ मथुरां प्रवेक्ष्यति अस्माकं लाभान्तरायो भविष्यति / स चासत्कारभीतः श्रूयते / यदि तस्य कश्चिद् असत्कारं कुर्याद् एवम् असौ मथुरां न प्रविशेत्* इति चास्य नीचपुरुषो ऽसत्कारं कुर्यात्* (msv i 8) प्रवेक्ष्यति न चित्रीकरिष्यति / यद्य् अस्य प्रधानपुरुषः कश्चिद् असत्कारं कुर्याच् छोभनं स्यात्* / तत् को ऽस्माकं प्रधानपुरुषः / तेन खलु समयेन मथुरायां नीलभूतिर् नाम ब्राह्मणो वेदवेदाङ्गपारगः स्ववादोद्द्योतकः परवादनिग्रहसमर्थः / तस्य वाक् सत्यानुपरिवर्तिनी / ततो माथुरा ब्राह्मणाः सङ्गम्य समागम्य नीलभूतेः सकाशम् उपसंक्रान्ताः / उपाध्याय श्रूयते श्रमणो गौतमो इहागत इति / सो ऽत्यर्थं चातुर्वर्णविशुद्धिं पूर्ववद् यावत् संप्रकाशयति / स चासत्कारभीतः श्रूयते / यदि तस्य कश्चिद् असत्कारं कुर्याद् एवम् असौ मथुरां न प्रवेक्ष्यति / यदि चास्य नीचपुरुषो ऽसत्कारं करिष्यति न चित्रीकरिष्यति / यद्य् अस्य प्रधानपुरुषः कश्चिद् असत्कारं कुर्याच् छोभनं स्यात्* / ततो ऽस्माकं कः प्रधानपुरुषः ऋते उपाध्यायात्* / त्वम् अस्यासत्कारं कुरु वाग्दण्डैर् आक्रोशय / नीलभूतिः कथयति / भवन्तो ममेयं जिह्वा सत्यानुप्रवर्तिनी / यद्य् आक्रोशार्हो भविष्यति आक्रोक्ष्यामि / अथ स्तवार्हस् तोष्यामीति / ततो नीलभूतिर् ब्राह्मणो वृद्धवृद्धैर् मथुरानिवासिभिर् ब्राह्मणैः संपुरस्कृतो येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / अद्राक्षीन् नीलभूतिर् ब्राह्मणो भगवन्तं दूराद् एव द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या चानुव्यञ्जनैर् विराजितगात्रं व्योमप्रभालङ्कृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं (msv i 9) जंगमम् इव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकम् अन्यतरं वृक्षमूलं निश्रित्य शान्तेन ईर्यापथेन निषण्णम्* / दृष्ट्वा च विस्मयोत्फुल्लदृष्टिः स्तोतुम् आरब्धः /

प्रणिधाय मनः सहेन्द्रियैर् विधिवद्* (fol. 144r1 = ग्ब्म् 6.956) वाक्* च शरीरम् एव च / गुणभूत महागुणोदधेस् तव वक्ष्यामि गुणैकदेशताम्* // 1 परमप्रवरो ऽसि वादिनाम् अनवद्यः सुसमाहितेन्द्रियः / परमार्थविद् अप्रकम्पितः प्रयतैः सर्वपरप्रवादिभिः // 2 चरणं सुसमाप्तम् एव ते सुसमाप्तव्रत साधितव्रतः / बलवांश् च समाधिर् अव्ययस् तव नारायणशैलराजवत्* // 3 पुरुषर्षभ नास्ति ते व्यथा न विषादो न भयं न च क्लमः / न च ते व्यसनं कुतः कलिर् न च भूतेषु कदाचिद् अक्षमा // 4 न च धावसि नातिलीयसे न च सन्तप्यसि नापि हृष्यसे / सततं शुभम् एव ते मनः सततं मेरुर् इवाचलाधिपः // 5 मुनिपुङ्गव सर्वधातुभिर् विपुलं ज्ञानम् अपावृतं तव / अपराहतम् अक्षयव्ययं विविधेष्व् आयतनेषु वर्तसे // 6 न च ते ऽस्ति मुने कथंकथा विमतिर् नास्ति न संशयः क्वचित्* / स्वयम् एव न ते परापरं विदितं सर्वम् अवेदि विद्यया // 7 प्रियदर्शनसाधुदर्शनप्रियसाधुप्रियपण्डितप्रियः / समम् एव हि ते प्रियाप्रियं सततं प्रीतिकरस् तथेर्यसे // 8 मधुरप्रतिभानवानसि स्मितवाक्यः स्मृतिमान् विशारदः / विविदानुमतं प्रभाषसे त्रिषु लोकेषु च ते स्तृतं यशः / 9 नृसुरासुरयक्षराक्षसा बहवस् त्वाम् इहलोकपण्डिताः / उपगम्य मुने पुनः पुनः परिपृच्छन्ति न चाभिषूयसे // 10 स्ववचःपरितोषितास् त्वया नरदेवाः सुरयक्षराक्षसाः / प्रतियान्ति विनीतसंशयाश् चरणौ वन्द्य च ते महामुने // 11 स्थितम् आसितम् आगतं गतं शयितं मौनम् अथाभ्युदीरितम्* / अथ चीवरपात्रधारणं रुचिरं गौतम सर्वम् एव ते //

12 अविलम्बितम् अद्रुतं समं स्वरमाधुर्यगुणैः समन्वितम्* / वचनं पुनर् उक्तवर्जितं समये व्याहरसे नरोत्तम // 13 बलवान् असि लोकविश्रुतः पुरुषज्ञः पुरुषर्षभः प्रभुः / न च मन्यसि नावमन्यसे सकलं लोकम् इमं सदैवतम्* // 14 न च विस्मयसे कदाचन प्रकृतिस्थेषु चलाचलेषु च / सुहृदेषु च दुर्हृदेषु च प्रतिकूलेष्व् अनुलोमवत्सु च // 15 परिदेव्यम् अदीननिस्वनं स्रुतलालार्पितसन्निनादितम्* / परिदाहविदाहसंयुतं भयरोगज्वरशोककर्षितम्* // 16 प्रसमीक्ष्य जगत् समाकुलं विविधैर् दुःखशतैर् उपद्रुतम्* / चिररात्रम् अनाथम् उत्सुकं भवतृष्णाप्रसृतं तमोवृतम्* // 17 अवतार्य मुनेर् महाकृपां विविधां चात्मगतां प्रभावताम्* / स्वयम् एव हि शाक्यपुङ्गव व्यथितान् मोचयितुं त्वम् उद्यतः // 18 भवदुःखम् इदं सहेतुकं भवदुःखस्य च यः परिक्षयः / भवदुःखनिरोधगामिनी प्रतिपच्चाप्रतिमं त्वयोच्यते // 19 अतिवीर्य महाविनायकप्रवराणाम् अनुवादिनां वर / न च ते सदृशः कुतो ऽधिकस् त्रिषु लोकेष्व् अपि नैव विद्यते // 20 प्रतिघानुनया (fol. 144v1 = ग्ब्म् 6.957) न सन्ति ते न च ते सन्ति मुने परिस्रवाः / अनुरोधविरोधविग्रहाः सततं सुव्रत नैव नैव ते // 21 अपहाय मुने प्रियाप्रिये सुखदुःखे विषमं समं तथा / अरतिं च रतिं विपर्ययन्न् उपशान्तश् चरसीह संयतः // 22 व्यसने न च नाम निर्मना न च नामोन्नमसे प्रशंसया / अयशश् च यशश् च ते समं समम् आक्रुष्टम् अथापि वन्दितम्* // 23 अतिवाक्यम् अथो तितिक्षसे पुरुषं पापजनैर् उदीरितम्* / समराग्रगतो विषाणवान् भृशमुक्तान् इव कुञ्जरः शरान्* //

24 सुवचस् त्वम् ऋषे वचःक्षमः सुदुरुक्तेष्व् अपि नाभिषूयसे / समम् एव च वर्तसे मुने परिभाषासु शुभासु वाक्षु च // 25 सततं च वरार्ह पूज्यसे नरदेवासुरयक्षराक्षसैः / ऋषिभिश् च सदा महात्मभिर् न च ते विक्रियते स्थिरं मनः // 26 प्रवरो ऽहम् इतो न मन्यसे ऽत्यवरो ऽहम् इतो न मन्यसे / सदृशो ऽहम् इतो न मन्यसे त्रिविधा मानविधा न सन्ति ते // 27 धृतिमान् समलोष्टकाञ्चनः समवैडूर्यकठल्लशर्करः / तृणकाष्ठसमं महामुने चरसीदं हि सदेवकं जगत्* // 28 हिमभास्कररश्मिसंगमाच् छिशिरोष्णं पवनं समुद्वहन्* / अधिवासयसे नगेन्द्रवन् न च ते प्रव्यथते स्थिरं मनः // 29 शयनासनपानभोजनं विविधं चीवरम् उत्तराधरम्* / इदम् अर्थिकतो निदेशसे प्रतिसंख्याय मुने निरास्रवम्* // 30 न च शोचसि नाथ नास्ति मे न च ते सन्ति मुने परिग्रहाः / असितो ऽसि सुवाक्यनिर्ममः परिमुक्तो विविधैर् उपद्रवैः // 31 न च लाभम् अवाप्य हृष्यसे तदलाभाच् च लयं न गच्छसि / अवमानम् अथो तितिक्षसे न च संमानम् इहाभिनन्दसि // 32 क्षतजोपमम् अग्रचन्दनं सुरभूमन्दरसानुसम्भवम्* / असयो निशिताः शराश् च ते न विकुर्वन्ति मनः कदाचन // 33 न कथां कथयस्य् अनर्थिकां न च या दुर्जनसेविता कथा / न च लाभकथा न सामिषा न च या नानुमता महात्मभिः // 34 प्रविवेककथाः सुखावहाः प्रशमं याः प्रवदन्ति केवलम्* / कथयस्य् अतिदेवताः कथाः कथिता या विनयन्ति किल्विषम्* // 35 मधुराणि च सङ्गतानि च स्वभिनीतानि च सारवन्ति च / वचनानि मुने प्रभाषसे जगदर्थाय विनिश्चितानि च //

36 अबुधा विपरीतदर्शनाश् चपलाः साहसिकाः प्रियान्विताः / पिशुनाः परुषाः शठाश् च ये भगवंस् तैः सह सङ्गतं न ते // 37 अशठा ऋजवश् च ये नराः शुचयः सत्यरता जितेन्द्रियाः / सततं च समीक्ष्यकारिणो भगवंस् तैः सह सङ्गतं तव // 38 धर्मज्ञ नयज्ञ पुद्गलज्ञ त्वां वन्दे षडभिज्ञ सर्वदैव / क्षेत्रज्ञ मुने परापरज्ञ त्वां वन्दे शिरसा नयानयज्ञ // 39 पृथुम् अपि समीक्षते गुणं तव परिकथितो हि मया गुणैकदेशः / न तव गुणमहार्णवस्य पारं जगति पुमान् अधिगन्तुम् आर्य शक्तः // 40

इत्य् एवमादिभिः पञ्चभिः स्तोत्रशतैर् भगवान् अभिष्टुतः {म्स् अभितुष्टः} / तथाभिप्रसन्नस्य च भगवता नीलभूतेर् धर्मो देशितः / यथा यथा तस्मिन्न् एवासने निषण्णेन सत्यदर्शनं कृतम्* / अथ नीलभूतिर् ब्राह्मणो भगवन्तं स्तुत्वा प्रक्रान्तः / सो ऽध्वप्रतिपन्नो माथुर्यैर् ब्राह्मणैः संचम्परीकृतः / उपाध्याय त्वम् अस्माभिर् अभिहितः / श्रमणस्य गौतमस्यासत्कारं कुरुष्वेति / स त्वम् एतर्हि स्तुत्वा आगतः / भवन्तो न त्व् अहं पूर्वम् अवोचम्* / मम जिह्वा सत्याभिधायिनी / यद्य् आक्रोशार्हो भविष्यति / आक्रोशे / स्तवार्हो भविष्यति / स्तोष्य इति / स्तवार्हः श्रमणो गौतमो मया स्तुतः /

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्रचीवरम् आदाय मथुरां पिण्डाय प्राविक्षत्* / तेन खलु समयेन मथुरायां नक्षत्ररात्रः प्रत्युपस्थितः / अथ या देवता मथुरायाम् अध्युषिता तस्या एतद् अभवत्* / यदि श्रमणो गौतमो मथुरां प्रवेक्ष्यति / मम नक्षत्ररात्रेर् अन्तरायं करिष्यतीति विदित्वा भगवतः पुरस्ताद् विनग्नो ऽस्थात्* / भगवान् आह / अप्रतिच्छन्नस् तावद् देवते मातृग्रामो न शोभते प्राग् एव विनग्न इति / अथ सा देवता जिह्रीय नग्नरूपा एकान्ते ऽपक्रान्ता / ततो भगवान् मार्गाद् अपक्रम्य पुरस्ताद् भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः / निषद्य भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म / पञ्चेमे भिक्षव आदीनवा मथुरायाम्* / कतमे पञ्च / उत्कूलनिकूलाः स्थाणुकण्टकप्रधाना (msv i 15) बहुपाषाणशर्करकठल्ला उच्चन्द्रभक्ताः प्रचुरमातृग्रामा इति /

अथ बहगवान् न प्रविशन्न् एव मथुरां येन गर्दभस्य यक्षस्य भवनं तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य गर्दभस्य यक्षस्य भवनम् अभ्यवगाह्यान्यतरद् वृक्षमूलं निश्रित्य निषण्णो दिवाविहाराय / अश्रौषुर् माथुरा ब्राह्मणगृहपतयो भगवान् पिण्डाय प्राविशत्* देवतया विहेठितः / अप्रविशन्न् एव मथुरां गर्दभस्य यक्षस्य भवनं गत इति श्रुत्वा च पुनः शुचिनः प्रणीतस्य खादनीयभोजनीयस्य प्रत्येकं प्रत्येकं स्थालीपाकं समुदानीय शकटे आरोप्य येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते निषण्णः / एकान्तनिषण्णान्* श्राद्धान् माथुरान् ब्राह्मणगृहपतीन् भगवान् धर्म्यया कथया पूर्ववद् यावत् संप्रहर्ष्य तूष्णीम्* / अथ श्राद्धा ब्राह्मणगृहपतय उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवांस् तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / इहास्माभिर् भदन्त भगवन्तम् उद्दिश्य शुचिनः प्रणीतस्य खादनीयभोजनीयस्य शकटं पूर्णम् आनीतम्* / तद् भगवान् प्रतिगृह्णातु अनुकम्पाम् उपादाय इति / तत्र भगवान् आनन्दम् आयुष्मन्तम् आमन्त्रयते / गच्छानन्द यावन्तो भिक्षवो गर्दभस्य यक्षस्य भवनम् (fol. 145v1 = ग्ब्म् 6.959) उपनिश्रित्य (msv i 16) विहरन्ति तान् सर्वान् उपस्थानशालायां सन्निपातय / परिभोक्ष्यन्ते पिण्डपातम् इति / एवं भदन्त इत्य् आयुष्मान् आनन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य यावन्तो भिक्षवो गर्दभस्य यक्षस्य भवनम् उपनिश्रित्य विहरन्ति तान् सर्वान् उपस्थानशालायां सन्निपात्य येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वैकान्ते ऽस्थात्* /

एकान्तस्थित आयुष्मान् आनन्दो भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / यावन्तो भदन्त भिक्षवो गर्दभस्य यक्षस्य भवनम् उपनिश्रित्य विहरन्ति सर्वे ते उपस्थानशालायां सन्निषण्णाः सन्निपतिताः / यस्येदानीं भगवान् कालं मन्यत इति / अथ भगवान् येनोपस्थानशाला तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य पुरस्ताद् भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः / अथ माथुराः श्राद्धा ब्राह्मणगृहपतयः सुखोपनिषण्णं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघं विदित्वा पूर्ववद् यावद् धौतहस्तम् अपनीतपात्रं भगवतः पुरस्तात् तस्थुर् आयाचमानं चाहुः / भगवता भदन्त ते ते दुष्टनागा दुष्टयक्षाश् च विनीताः / अयं भदन्त गर्दभको यक्षो ऽस्माकं दीर्घरात्रम् अवैरिणां वैरी / असपत्नानां सपत्नः / अद्रुग्धानां द्रोग्धा / जातानि जातान्य् अपत्यान्य् अपहरति / अहो वत भगवान् गर्दभकं यक्षं विनयेद् अनुकम्पाम् उपादायेति / तेन खलु समयेन गर्दभको यक्षस् तस्याम् एव पर्षदि सन्निषण्णो ऽभूत् सन्निपतितः / तत्र भगवान् गर्दभकं यक्षम् आमन्त्रयते / श्रुतं ते गर्दभक / श्रुतं मे भगवन्* / श्रुतं ते गर्दभक (msv i 17) / श्रुतं मे सुगत / विरमास्मात् पापकाद् असद्धर्मात्* / भगवन् समयतो ऽहं विरमामि / यदि माम् उद्दिश्य चातुर्दिशाय भिक्षुसंघाय विहारं कारयन्तीति / तत्र भगवान् माथुरान् श्राद्धान् ब्रह्मणगृहपतीन् आमन्त्रयते / श्रुतं वो ब्राह्मणगृहपतयः / श्रुतं भगवन्* / कारयिष्यामः / तत्र भगवता गर्दभको यक्षः पञ्चशतपरिवारो विनीतः / श्राद्धैर् ब्राह्मणगृहपतिभिस् तान् उद्दिश्य पञ्च विहारशतानि कारितानि /

एवं शरो यक्षो वनो यक्षः आलिकावेन्दा मघा यक्षिणी विनीता / अथ भगवता ऋद्ध्या मथुरां प्रविश्य तिमिसिका {म्स् भगवतो भगवान् ऋद्ध्या विनीता} यक्षिणी पञ्चशतपरिवारा विनीता / ताम् अप्य् उद्दिश्य पञ्चविहारशतानि कारितानीति / तत्र भगवता सान्तर्बहिर् मथुरायाम् अर्धतृतीयानि यक्षसहस्राणि विनीतानि / तान्य् उद्दिश्य श्राद्धैर् ब्राह्मणगृहपतिभिर् अर्धतृतीयानि विहारसहस्राणि कारितानि /

अथ भगवान् ओतलाम् अनुप्राप्तः / ओतलायां विहरति / ओतलीये वनषण्डे / तत्र ओतलायनो नाम ब्राह्मणमहाशालः प्रतिवसति आढ्यो महाधनो महाभोग इति विस्तरः /

अथ भगवान् पूर्वाह्णे निवास्य पात्रचीवरम् आदाय ओतलायां पिण्डाय प्राविक्षत्* / अन्यतमस्मिन् प्रदेशे पञ्चमात्राणि कार्षिकशतानि (msv i 18) उद्रजःशिरस्कानि शणशाटीनिवस्तानि हलं वाहयन्ति / अद्राक्षुस् ते कार्षिका बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशन् महापुरुषलक्षणालंकृतं (fol. 146r1 = ग्ब्म् 6.960) द्योतितमूर्तिम् इति विस्तरः / भगवता तेषां धर्मो देशितः / यावन् मान्याश् चाभिवाद्याश् च संवृत्ताः /

अथ तद् बलीवर्दसहस्रं योक्त्राणि वरत्राणि च्छित्वा येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तम्* / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा संपरिवार्यावतस्थुः / भगवता तेषां त्रिभिः पदैर् धर्मो देशितो यावच् चातुर्महाराजिकेषु देवेषूपपन्नाः / यावद् दृष्टसत्याः स्वभवनं गताः /

भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः / किं भदन्त एभिः पञ्चभिः कार्षिकशतैर् एभिश् च बलीवर्दैः कर्म कृतं यस्य कर्मणो विपाकेन कार्षिकाः संवृत्ता दरिद्रगृहेषूपपन्नाः / इमे च बलीवर्दाः संवृत्ताः / भगवान् आह / एभिर् एवं भिक्षवः कर्माणि कृतानीति विस्तरः /

एते काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रव्रजिताः / एभिस् तत्र कौसीद्येनाभिनामितम्* / तस्य कर्मणो विपाकेन कार्षिकाः संवृत्ताः / एभिश् च बलीवर्दैस् तत्रैव प्रव्रजितैः क्षुद्रानुक्षुद्रैः शिक्षापदैर् अनादरं कृतम्* / तस्य कर्मणो विपाकेन तिर्यक्षूपपन्नाः / यत् ते काश्यपस्य सम्यक्संबुद्धस्य शासने प्रव्रजितास् तस्य कर्मणो विपाकेन ममान्तिकात् सत्यदर्शनं कृतम् इति हि भिक्षवः एकान्तकृष्णानाम् इति विस्तरः /

अश्रौषीद् ओतलायनो ब्राह्मणः श्रमणो गौतमो ओतलाम् अनुप्राप्तः / ओतलायां विहरति ओतलीयके वनषण्ड इति /

ओतलायनसूत्रं विस्तरेण संयुक्तागमे मार्गवर्गनिपाते /{म्स् ग्ब्म् 960.6: संयुक्तकागमे मार्गवर्गनिपाते}

अथ ओतलायनस्य ब्राह्मणस्यैतद् अभवत्* / किं पुनर् अस्यानर्थं करिष्यामः / तेन च पूर्वं श्रुतं श्रमणो गौतमः सश्रावकं संघं भोजयित्वा प्रणिधानं करोति / स यच् चिन्तयति यत् प्रार्थयते तत् सर्वं प्रतिलभते इति / अथ ओतलायनो ब्राह्मणः उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासंगं कृत्वा येन भगवांस् तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / अधिवासयतु मे भगवन् गौतम श्वो ऽन्तर्गृहे भक्तेन सार्धं भिक्षुसंघेन / पूर्ववद् यावद् भुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तम् अपनीतपात्रं नीचतरम् आसनं गृहीत्वा भगवतः पुरस्तान् मिथ्याप्रणिधानं चिन्तयितुम् आरब्धः / यावन्त इमे श्रमणाः शाक्यपुत्रीया मया भोजिताः सर्व एते मम बलीवर्दाः स्युर् इति / अथ भगवान् ओतलायनस्य ब्राह्मणस्य चेतसा चित्तम् आज्ञाय ओतलायनं ब्राह्मणम् इदम् अवोचत्* / अप्रतिरूपं ते ब्राह्मण चित्तम् उत्पादितम्* / नैतत् समृध्यति / तथा ह्य् एते सर्वे भिक्षवः क्षीणपुनर्भवाः / अन्यच् चित्तम् उत्पादयेत्य् उक्त्वा भगवान् दक्षिणादेशनां कृत्वा प्रक्रान्तः / अथ भगवान् विहारं गतः पुरस्ताद् भिक्षुसंघस्य प्रज्ञप्त एवासने निषण्णः / निषद्य भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म / ओतलायनेन भिक्षवो ब्राह्मणेन मिथ्याप्रणिधानसमुत्थं (msv i 20) पापकं चित्तम् उत्पादितम्* / युष्माभिर् (fol. 146v1 = ग्ब्म् 6.961) भुक्त्वा आर्षा गाथा वक्तव्या / मिथ्याप्रणिधानं न समर्द्धिष्यति /

अथ भगवांस् तस्या एव रात्रेर् अत्ययाद् ओतलां पिण्डाय प्राविक्षद् आयुष्मता आनन्देन पश्चाच्छ्रमणेन / तदा ओतलायां कचंगला नाम वृद्धा / सा उदकार्थिनी कूलम् अपसृता / भगवांस् तस्य विनयकालम् अवेक्ष्यायुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / गच्छानन्द एतस्या वृद्धायाः कथय / भगवांस् तृषितः पानीयम् अनुप्रयच्छेति / एवं भदन्तेत्य् आयुष्मान् आनन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य येन कचंगला वृद्धा तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य कचंगलां वृद्धाम् इदम् अवोचत्* / कचंगले भगवांस् तृषितः पानीयम् अनुप्रयच्छेति / सा कथयति / आर्य अहं स्वयम् एवानेष्यामीति / ततः कचंगला उदकघटं पूरयित्वा त्वरितत्वरिता येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्ता / ददर्श कचंगला बुद्धं भगवन्तं द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समलंकृतम् अशीत्या चानुव्यंजनैर् विराजितगात्रं व्योमप्रभालंकृतं सूर्यसहस्रातिरेकप्रभं जङ्गमम् इव रत्नपर्वतं समन्ततो भद्रकम्* / कचंगलासहदर्शनाद् अस्याः पुत्रस्नेहम् उत्पन्नम्* / सा ऊर्ध्वबाहुः पुत्र पुत्रेति भगवन्तं परिष्वङ्क्तुम् आरब्धा / भिक्षवस् तां वारयन्ति / भगवान् आह / मा यूयं भिक्षवः एतां वृद्धां वारयत / तत् कस्य हेतोः /

पञ्च जन्मशतान्य् एषा मे माताभून् निरन्तरम्* / सा चेद् एषा निवारिता मम गात्रस्य श्लेषणात्* //

इदानीं रुधिरं ह्य् उष्णं कण्ठाद् एषा वमेत् क्षणात्* / कृतज्ञताम् अनुस्मृत्य दृष्ट्वेमां पुत्रलालसाम्* / कारुण्याद् गात्रसंश्लेषं प्रददाम्य् अनुकम्पया // इति //

भगवता तस्याः कण्ठाश्लेषो दत्तः / पुत्रस्नेहं विनोद्य भगवतः पुरस्तान् निषण्णा धर्मश्रवणाय / ततो भगवता तस्या आशयानुशयं धातुं प्रकृतिं च ज्ञत्वा तादृशी चातुरार्यसत्यसंप्रतिवेधिकी धर्मदेशना कृता यां श्रुत्वा कचंगलया विंशतिशिखरसमुद्गतं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्वा स्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम्* / सा दृष्टसत्या त्रिर् उदानम् उदानयति / इदम् अस्माकं भदन्त न मात्रा कृतं न पित्रा / पूर्ववद् यावत्* / अनाद्यकालोपचितं सत्कायदृष्टिशैलं ज्ञानवज्रेण भित्वा स्रोतापत्तिफलं साक्षात्कृतम्* / गाथां च भाषते /

यत् कर्तव्यं सुपुत्रेण मातानुग्रहकारिणा / तत् कृतं भवता मे ऽद्य चित्तं मोक्षपरायणम्* //

दुर्गतिभ्यः समुद्धृत्य स्वर्गे मोक्षे च ते अहम्* / स्थापिता सुप्रयत्नेन साधु ते दुष्करं कृतम्* //

इत्य् उक्त्वा भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्ता / अथ कचंगला अपरेण समयेन स्वामिनम् अनुज्ञाप्य येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्ता / उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसा वन्दित्वा एकान्ते निषण्णा / एकान्तनिषण्णा कचंगला भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / लभेयाहं भदन्त स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्याम् उपसंपदं भिक्षुणीभावं चरेयम् अहं भगवतो (fol. 147r1 = ग्ब्म् 6.962) ऽन्तिके ब्रह्मचर्यम् इति / भगवता महाप्रजापत्ये संन्यस्ता / ततस् तया प्रव्राजिता उपसंपादिता अववादो दत्तः / तया युज्यमानया घटमानया व्यायच्छमानया सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतम्* / अर्हन्तिनी च बभूव / त्रैधातुकवीतरागा पूर्ववन् मान्या च संवृत्ता /

यदा भगवान् भिक्षुणीनां संक्षेपेणोद्दिश्य विहारं प्रविशति प्रतिसंलयनाय तदा तं कचंगला विस्तरेण व्याकरोति / तत्र भगवान् भिक्षून् आमन्त्रयते स्म / एषाग्रा मे भिक्षवो भिक्षुणीनां मम श्राविकाणां सूत्रान्तविभागकर्त्रीणां यदुत कचंगला भिक्षुणी इति /

भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः / किं भदन्त कचंगलायाः कर्म कृतं येन वृद्धा प्रव्रजिता / किं च कर्म कृतं येन दरिद्रा दासी च संवृत्ता भगवांश् च पश्चिमेन गर्भवासेन धारितः / प्रव्रज्यार्हत्वं च साक्षात्कृतम्* / भगवता च सूत्रान्तविभागकर्त्रीणाम् अग्रा निर्दिष्टेति / भगवान् आह / कचंगलयैव (msv i 23) भिक्षवो भिक्षुण्या कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्धसंभाराणि पूर्ववद् यावत् फलन्ति खलु देहिनाम्* /

भूतपूर्वं भिक्षवो बोधिसत्वचर्यायां वर्तमानस्य एषा मम माता बभूव / यदाहं प्रव्रजितुम् इच्छामि तदा माम् एव वारयति / तस्य कर्मणो विपाकेन वृद्धा प्रव्रजिता / दानं ददतो मे ऽनया दानान्तरायः कृतः / तेन दरिद्रा संवृत्ता / न चानया पुण्यमहेशाख्यसंवर्तनीयानि कर्माणि कृतानि यथा महामायया येनाहम् अनया पश्चिमे गर्भवासेन धारितः / काश्यपे च सम्यक्संबुद्धे प्रव्रजिता याः शैक्षाशैक्षा भिक्षुण्यो दासीवादेन समुदाचरिताः / तेन दासी संवृत्ता / यत् तत्रानया पठितं स्वाध्यायितं स्कन्धकौशलं धातुकौशलम् आयतनकौशलं प्रतीत्यसमुत्पादकौशलं स्थानास्थानकौशलं च कृतं तेन मम शासने प्रव्रज्य सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतम्* / यस्याश् चोपाध्यायिकायाः सकाशे प्रव्रजिता सा भगवता काश्यपेन सम्यक्संबुद्धेन सूत्रान्तविभागकर्त्रीणाम् अग्रा निर्दिष्टा / तत्रानया मरणकालसमये प्रणिधानं कृतं यन् मया भगवति काश्यपे सम्यक्संबुद्धे अनुत्तरे दक्षिणीये यावद् आयुर् ब्रह्मचर्यं चरितं न च कश्चिद् गुणगणो ऽधिगतः / अनेन कुशलमूलेन यो ऽसौ भगवता काश्यपेनोत्तरो नाम माणवो व्याकृतो भविष्यति / त्वं माणव वर्षशतायुषि प्रजायां शाक्यमुनिर् नाम तथागतो ऽर्हत् सम्यक्संबुद्ध इति / तस्याहं शासने प्रव्रजेयम्* / (msv i 24) यथैषा मे उपाध्यायिका भगवता काश्यपेन सम्यक्संबुद्धेन सूत्रान्तविभागकर्त्रीणाम् अग्रा निर्दिष्टा / (fol. 147v1 = ग्ब्म् 6.963) एवं माम् अप्य् असौ भगवान् शाक्यमुनिः सूत्रविभागकर्त्रीणाम् अग्रां निर्दिशेद् इति / तत् प्रणिधानवशाद् एतर्हि मया सूत्रान्तविभागकर्त्रीणाम् अग्रा निर्दिष्टा / इति हि भिक्षव एकान्तकृष्णानां कर्मणाम् एकान्तकृष्णो विपाकः / पूर्ववद् यावत्* / आभोगः करणीयः / इत्य् एवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम् इदम् अवोचत्* /

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / आगमयानन्द येन वैरंभ्यम् इति / एवं भदन्तेत्य् आयुष्मान् आनन्दो भगवतः प्रत्यश्रौषीत्* / अथ भगवान् संप्रस्थितो यावद् अन्यतमस्मिन्न् आरामे / ब्राह्मणः कूपात् पानीयम् उद्धरति / आरामं सेक्तुम् आरब्धः / अद्राक्षीत् स ब्राह्मणो भगवन्तं दूराद् एव / दृष्ट्वा च पुनः संलक्षयति / यदि श्रमणो गौतम आरामं प्रवेक्ष्यति / आरामाम् उदपानं स दूषयतीति / ततो रज्जुं तिप्यकं च गोपायित्वा स्थितः / अथ भगवान् ऋद्ध्यारामं प्रविष्टः / पांचिकेन च महायक्षसेनापतिना तद् उदपानं प्लावीकृतम्* / सर्वो ऽसाव् आराम उदकेन प्लावितः / ततो ऽसौ ब्राह्मणो महर्धिको ऽयं श्रमणो गौतमो महानुभाव इति विदित्वातिप्रसन्नः कथयति / (msv i 25) आगच्छतु भगवन् गौतम / इयं रज्जुर् इदं तिप्यकम्* / गृह्णातु पानीयं यथासुखम् इति /

अथ भगवांस् तस्यां वेलायां गाथां भाषते /

किं कुर्याद् उदपानेन आपश् चेत् सर्वतो यदि / छित्वेह मूलं तृष्णायाः कस्य पर्येषणां चरेत्* // इति //

अथासौ ब्राह्मणो भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / लभेयाहं भदन्त स्वाख्याते धर्मविनये प्रव्रज्याम् उपसंपदं भिक्षुभावं पूर्ववद् यावत्* / एहिभिक्षुकया प्रव्राजितः /

ehīti coktaḥ sa tathāgatena muṇḍaś ca saṃghāṭīparītadehaḥ / sadyaḥ praśāntendriya eva tasthau naiva sthito buddhamanorathena // {ms: tasthur nepacchitā; cf. nepacchitā -> pravr-v iii, fol.47r6}

तेनोद्यच्छमानेन घटमानेन व्यायच्छमानेन सर्वक्लेशप्रहाणाद् अर्हत्वं साक्षात्कृतम्* / अर्हन् संवृत्तः / त्रैधातुकवीतरागः पूर्ववद् यावद् अभिवाद्यश् च संवृत्तः /

अथ भगवाञ् छूरसेनेषु जनपदेषु चारिकां चरन् वैरंभ्यम् अनुप्राप्तो वैरंभ्ये विहरति नडेरपिचुमन्दमूले / तेन खलु समयेन वैरंभ्येष्व् अग्निदत्तो नाम ब्राह्मणराजो राज्यं कारयति ऋद्धं च स्फीतं च क्षेमं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च / अश्रौषीद् अग्निदत्तो ब्राह्मणराजः श्रमणो गौतमः शूरसेनेषु जनपदेषु चारिकां चरन् वैरंभ्यम् अनुप्राप्तो वैरंभ्ये विहरति नडेरपिचुमन्दमूले (msv i 26) इति / श्रुत्वा च पुनर् अस्यैतद् अभवत्* / श्रमणो गौतमः सर्वसामन्तराजानां सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितो ऽर्हत्संमतः / सचेद् अहं श्रमनं गौतमं न सत्करिष्यामि प्रातिसीमानां कोट्टराजानां गर्ह्यो भविष्यामि / बालो वत भवन्तो ऽग्निदत्तो ब्राह्मणराजो यस्य ग्रामक्षेत्रम् उपनिश्रित्य श्रमणो गौतमो विहरति न च सत्करोति / (fol. 148r1 = ग्ब्म् 6.964) यन्व् अहं श्रमणं गौतमं सश्रावकसंघं सर्वोपकरणैः प्रवारयेयम् इति विदित्वा महत्या राजर्द्ध्या महता राजानुभावेन वैरंभ्यान् निष्क्रम्य येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य भगवता सार्धं संमुखं संमोदनीं संरञ्जनीं विविधां कथां व्यतिसार्य एकान्ते निषण्णः / एकान्तनिषण्णम् अग्निदत्तं ब्राह्मणराजं भगवान् धर्म्यया कथया संदर्शयति समादापयति पूर्ववद् यावत् संप्रहर्ष्य तूष्णीम्* /

अथाग्निदत्तो ब्राह्मणराज उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासंगं कृत्वा येन भगवांस् तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तम् इदम् अवोचत्* / अधिवासयतु मे भगवान् गौतमस् त्रैमासीं चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः सार्धं भिक्षुसंघेन इति / अधिवासयति भगवान् अग्निदत्तस्य ब्राह्मणराजस्य तूष्णींभावेन / अथाग्निदत्तो ब्राह्मणराजो भगवतस् तूष्णींभावेनाधिवासनां विदित्वा भगवतो भाषितम् अभिनन्द्यानुमोद्य भगवतो ऽन्तिकात् प्रक्रान्तः / तेन निवेशनं गत्वा अमात्यानाम् आज्ञा दत्ता / प्रतिदिवसम् अष्टादशप्रकारं खाद्यकं पचत नानासूपिकरसव्यंजनोपेतं च प्रभूतं भक्तम्* / वैरंभ्ये च घण्टावघोषणं कारितम्* / नान्येन श्रमणो गौतमस् त्रैमासीं भोजयितव्यः / यो भोजयति तस्य वधो दण्ड इति / स एवं घण्टावघोषणं कृत्वा (msv i 27) रात्रौ शयितः स्वप्नम् अद्राक्षीत्* / आत्मीयैर् अन्त्रैः {म्स् आत्मदीयैर् अन्त्रैः} सर्वं वैरंभ्यं नगरं वेष्टितम्* / दृष्ट्वा च पुनर् भीतः संतप्तः आहृष्टरोमकूपो लघु लघ्व् एव महार्हशयनाद् उत्थाय करे कपोलं दत्वा चिन्तापरो व्यवस्थितः / मा हैव मे अतोनिदानं राज्याच् च्युतिर् भविष्यति जीवितस्य वान्तराय इति / स प्रभातायां रजन्यां ब्राह्मणाय पुरोहिताय निवेदयामास / उपाध्याय मया ईदृशः स्वप्नो दृष्टः / कथम् अत्र प्रतिपत्तव्यम् इति / ब्राह्मणः पुरोहितः संलक्षयति / किं चापि देवेनाशोभनः स्वप्नो दृष्टः / यद्य् अहम् एनम् अनुसंवर्णयेयं भूयस्या मात्रया श्रमणो गौतमः प्रसादम् उत्पादयिष्यति / यन्व् अहम् एनं विवर्णयेयेअम् इति विदित्वा कथयति / देवेन शोभनः स्वप्नो न दृष्टः /

उपाध्याय किंविपाको ऽयं भविष्यति / नियतं देवस्य राज्यच्युतिर् भविष्यति जीवितस्य वान्तरायः / राजा संलक्षयति / अहो वत मे न राज्यच्युतिः स्याद् वा जीवितस्यान्तराय इति विदित्वा ब्राह्मणं पुरोहितम् इदम् अवोचत्* / उपाध्याय को ऽसाव् उपायः स्याद् येन मे न राज्यच्युतिर् भवेन् नापि जीवितस्यान्तराय इति / स कथयति / यदि देवस् त्रैमासीम् अदर्शनपथे तिष्ठति एवं देवस्य न राज्यच्युतिर् भवति नापि जीवितस्यान्तरायः / अग्निदत्तो ब्राह्मणराजः संलक्षयति / यद्य् एवं सुकरम्* / एवं कारयामि घण्टावघोषणम् इति / तेन सर्वविजिते घण्टावघोषणं कारितम्* / न (fol. 148v1 = ग्ब्म् 6.965) मम केनचित् त्रैमासीं दर्शनायोपसंक्रमितव्यम्* / य उपसंक्रामति तस्य वधो दण्ड इति / स घण्टावघोषणं कृत्वा (msv i 28) त्रैमासीम् अदर्शनपथे स्थितः / आयुष्मान् आनन्दः काल्यम् एवोत्थाय येनाग्निदत्तस्य ब्राह्मणराजस्य निवेशनं तेनोपसंक्रान्तः / यावत् पश्यत्य् अग्निदत्तस्य ब्राह्मणराजस्य पौरुषेया अल्पोत्सुकान् कृत्वा तिष्ठन्ति / दृष्ट्वा च पुनः कथयति / भवन्तः किम् अल्पोत्सुकास् तिष्ठथ / ते कथयन्ति / आर्य किं कुर्मः / न त्व् अग्निदत्तेन ब्राह्मणराजेन बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघस् त्रैमासीं सर्वोपकरणैः प्रवारितः / ते यूयम् अल्पोत्सुकास् तिष्ठथ नाहारं सज्जीकुरुथ नासनप्रज्ञप्तिम्* / किं बुद्धप्रमुखो भिक्षुसंघो भक्तच्छेदं करिष्यतीति / ते कथयन्ति / आर्यानन्द देवेनाज्ञा दत्ता / पंचानां शतानाम् आहारं सज्जीकुरुत प्रणीतं प्रभूतं चेति / न तूक्तम् अमुकस्यार्थायेति / भवन्तो गत्वा आरोचयत / आर्य देवेन घण्टावघोषणं कारितम्* /

न मम केनचिद् दर्शनायोपसंक्रमितव्यम्* / य उपसंक्रामति तस्य वधो दण्ड इति / तत् किम् अस्माकं शिरोद्वयम्* / न वयम् आरोचयाम इति / अथायुष्मान् आनन्दो येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य एतत् प्रकरणं भगवतो विस्तरेणारोचयति / तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / गच्छानन्द संघाटीम् आदाय पश्चाच्छ्रमणं च वैरंभ्ये रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेष्व् आरोचय / यो युष्माकं भवन्तः उत्सहते बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघं च त्रैमासीं भोजयितुं भोजयत्व् इति / एवं भदन्तेत्य् आयुष्मान् आनन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य संघाटीम् आदाय पश्चाच्छ्रमणं च रथ्यावीथीचत्वरशृङ्गाटकेष्व् आरोचयति / यो युष्माकं भवन्तः उत्सहते बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघं त्रैमासीं भोजयितुं स भोजयत्व् इति / वैरंभ्या ब्राह्मणगृहपतयः (msv i 29) कथयन्ति / आर्यानन्द एकैको ऽस्माकम् उत्सहते त्रैमासीं भोजयितुम्* / अपि तु अनेन कलिराजेन घण्टावघोषणं कारितम्* / नान्येन केनचित् त्रैमासीम् उपनिमंत्र्य बुद्धप्रमुको भिक्षुसंघो भोजयितव्यम्* / यो भोजयति तस्य वधो दण्ड इति /

यावद् उत्तरापथात् सार्थवाहः पंचाश्वशतानि पण्यम् आदाय वैरंभ्यम् अनुप्राप्तः / स संलक्षयति / यद् इदानीं गमिष्यामि अश्वानां खुरः क्लेदम् आपत्स्यते / अपर्णा भविष्यन्ति / इहैव तिष्ठामीति / स तत्रैवावस्थितः / तेनाश्वाजानेयस्य द्वौ यवप्रस्थौ प्रज्ञप्तौ / अवशिष्टानाम् अश्वानाम् एकैकः / श्रुतं चानेन राज्ञा अयं चायं च क्रियाकारः कृतः / आयुष्मतानन्देन एवम् आरोचितम् इति / स संलक्षयति / नाहम् अस्य राज्ञो विषये निवासी / किं मम राजा (fol. 149r1 = ग्ब्म् 6.966) करिष्यति / इति विदित्वायुष्मन्तम् आनन्दम् इदम् अवोचत्* / आर्यानन्द मया अश्वाजानेयस्य द्वौ यवप्रस्थौ प्रज्ञप्तौ / अवशिष्टानाम् अश्वानाम् एकैकः / यदि भगवान् उत्सहते यवान् परिभोक्तुम् अहं भगवतः प्रस्थद्वयम् अनुप्रयच्छामि / अन्येषां च भिक्षूणाम् एकैकम् इति /

अथायुष्मान् आनन्दो येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य एतत् प्रकरणं भगवतो विस्तरेणारोचयति / अथ भगवत एतद् अभवत्* / मयैवैतानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि लब्धसंभाराणि परिणतप्रत्ययानि ओघवत् प्रत्युपस्थितानि / अवश्यंभावीनि मयैवैतानि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि को ऽन्यः प्रत्यनुभविष्यति / न हि कर्माणि कृतान्य् उपचितानि बाह्ये पृथिवीधातौ विपच्यन्ते / (msv i 30) नाब्धातौ / न तेजोधातौ / न वायुधाताव् अपि / पूर्ववद् यावत् फलन्ति खलु देहिनाम् इति /

आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / गच्छानन्द भिक्षूणां शलाकां {दुत्त् थ्रोउघोउत् शिलाकां} चारय / यो युष्माकम् उत्सहते तथागतेन सार्धं वैरंभ्ये त्रैमासीं यवान् परिभोक्तुं स शलाकां गृह्णात्व् इति / एवं भदन्तेत्य् आयुष्मान् आनन्दो भगवतः प्रतिश्रुत्य शलाकां चारयितुम् आरब्धः / यावद् भगवता शलाकां गृहीत्वा भिक्षुद्वयोनैश् च पांचभिर् भिक्षुशतैः / आयुष्मांस् तु शारिपुत्रः कथयति / भगवन्न् अहं वाय्वाबाधिको नोत्सहे त्रैमासीं यवान् परिभोक्तुम् इति / आयुष्मान् महामौद्गल्यायनः कथयति / अहम् अस्योपस्थायिक इति / ततो भगवान् भिक्षुद्वयौनैः पंचभिर् भिक्षुशतैः सार्धं वैरंभ्ये वर्षा उपगतः / आयुष्मन्तौ शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ त्रिशङ्कुं पर्वतं गत्वा वर्षा उपगतौ / ततः शक्रेण देवेन्द्रेण दिव्यया सुधया प्रवारितौ / ततः सार्थवाहो भगवतो द्वौ यवप्रस्थाव् अनुप्रयच्छति / अन्येषां च भिक्षूणाम् एकैकम्* /

तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् इदम् अवोचत्* / गच्छानन्द तथागतस्यार्थाय यवान् परिकर्मयेति / एवं भदन्तेति आयुष्मान् आनन्दो भगवतः प्रत्यंशम् आदाय येनान्यतमा वृद्धा स्त्री तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य (msv i 31) तां स्त्रियम् इदम् अवोचत्* / भगिनि तथागतस्यार्थाय यवान् परिकर्मीकुरु / सा कथयति / आर्य अहं वृद्धा न शक्नोमि / अपि त्व् एषा तरुणिका दारिका / अस्या अनुप्रयच्छ / एषा परिकर्मयतीति / आयुष्मान् आनन्दस् तस्याः सकाशम् उपसंक्रान्तः / भगिनि शक्ष्यसि त्वं तथागतस्यार्थाय यवान् परिकर्मीकर्तुम् इति / सा कथयति / आर्य समयेनाहं परिकर्मयामि / यदि मे आलापम् अनुप्रच्छसीति / स कथयति / परिकर्मय दास्यामीति / सा परिकर्मयितुम् आरब्धा / पृच्छति च / आर्यक एष बुद्धो नाम इति / आयुष्मान् आनन्दः संलक्षयति / यद्य् अहम् अस्या बुद्धवर्णोदाहरणं करिष्ये (fol. 149v1 = ग्ब्म् 6.967) गम्भीरा बुद्धधर्माः स्थानम् एतद् विद्यते यद् असौ न विज्ञास्यतीति यन्व् अहम् अस्याश् चक्ररत्नवर्णोदाहरणम् उदाहरेयम् इति विदित्वा कथयति /

राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावात् सप्तानां रत्नानां लोके प्रादुर्भावो भवति / कतमेषां सप्तानाम्* / तद्यथा / चक्ररत्नस्य हस्तिरत्नस्याश्वरत्नस्य मणिरत्नस्य स्त्रीरत्नस्य गृहपतिरत्नस्य परिणायकरत्नस्य सप्तमस्य /

राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावात् कथंरूपस्य चक्ररत्नस्य लोके प्रादुर्भावो भवति / इह भगिनि राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तद् एव पोषधे पंचदश्यां शिरःस्नातोपवासैर् अलंकृतस्य उपरि प्रासादतलगतस्यामात्यगणपरिवृतस्य पूर्वस्यां दिशि चक्ररत्नं प्रादुर्भवति सहस्रारं सनाभिकं सनेमिकं सर्वाकारपरिपूर्णं (msv i 32) शुभम् अकर्मारकृतं दिव्यं सर्वसौवर्णम्* / शुभं चानेन भवति / यस्य राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तद् एव पोषधे पंचदश्यां पूर्ववद् यावत् सर्वसौवर्णम्* / भवति स राजा चक्रवर्तीति / अद्धाहम् अस्मि राजा चक्रवर्तीति चक्ररत्नं मीमांसितुकाम उत्थायासनाद् एकांसम् उत्तरासंगं कृत्वा दक्षिणं जानुमण्डलं पृथिव्यां प्रतिष्ठाप्य तच् चक्ररत्नम् उभाभ्यां पाणिभ्यां प्रतिगृह्य वामे पाणौ प्रतिष्ठाप्य दक्षिणेन पाणिना अनुवर्तयति / जयस्व भो चक्ररत्न येनार्यः पुराणश् चक्रवर्तिपथ इति /

अथ चक्ररत्नं राज्ञा चक्रवर्तिना अनुप्रवर्तितम् उपरिविहायसम् अभ्युद्गम्य पूर्वेण प्रायासीद्येनार्यः पुराणश् चक्रवर्तिपथः / अन्वेति राजा चक्रवर्ती तच् चक्ररत्नं सार्धं चतुरङ्गेण बलकायेन / यस्मिंश् च प्रदेशे तच् चक्ररत्नं प्रतितिष्ठति तत्र राजा चक्रवर्ती वासं कल्पयति सार्धं चतुरङ्गेण बलकायेन / ये खलु पूर्वस्यां दिशि कोट्टराजानस् ते येन राजा चक्रवर्ती तेनोपसंक्रामन्ति / उपसंक्रम्य राजानं चक्रवर्तिनम् एवं वदन्ति / एतु देवः / स्वागतं देवस्य / इमे देवस्य जनपदा ऋद्धाश् च स्फीताश् च क्षेमाश् च सुभिक्षाश् चाकीर्णबहुजनमनुष्याश् च तान् देवः समनुशास्तु / वयं देवस्यानुयात्रिका भविष्यामः / तेन हि यूयं ग्रामण्यः स्वकस्वकानि विजितानि समनुशासथ (msv i 33) धर्मेण माधर्मेण / मा च वः कस्यचिद् अधर्मचारिणो विपच्चारिणो राष्ट्रे वासो रोचताम्* / एतत् प्रकारम् आनुयात्रिका भविष्यथ / अथ तच् चक्ररत्नं पूर्वां दिशम् अभिनिर्जित्य पूर्ववन् महासमुद्रं प्रत्युत्तीर्य दक्षिणेन पश्चिमेनोत्तरेण प्रायासीद् येनार्यः पुराणश् चक्रवर्तिपथः / अथ चक्ररत्नं राज्ञा चक्रवर्तिनानुप्रवर्तितम् उपरि विहायसम् अभ्युद्गम्य उत्तरेणान्वावृतं येनार्यः पुराणश् चक्रवर्तिपथः / अन्वेति राजा चक्रवर्ती तच् चक्ररत्नं सार्धं चतुरङ्गेण बलकायेन (fol. 150r1 = ग्ब्म् 6.968) / यस्मिन् प्रदेशे तच् चक्ररत्नं प्रतितिष्ठति तत्र राजा चक्रवर्ती वासं कल्पयति सार्धं चतुरङ्गेण बलकायेन / ये खलूत्तरस्यां दिशि कोट्टराजानः ते येन राजा चक्रवर्ती तेनोपसंक्रामन्ति / उपसंक्रम्य राजानं चक्रवर्तिनम् एवं वदन्ति / एहि देव / स्वागतं देवस्य /

इमे देवस्य जनपदा ऋद्धाश् च स्फीताश् च क्षेमाश् च सुभिक्षाश् चाकीर्णबहुजनमनुष्याश् च / तान् देवः समनुशास्तु / वयं देवस्यानुयात्रिका भविष्यामः / तेन हि यूयं ग्रामण्यः स्वकस्वकानि विजितानि समनुशासथ धर्मेण माधर्मेण / मा च वः कस्यचिद् अधर्मचारिणो राष्ट्रे वासो रोचताम् इति / अथ चक्ररत्नम् उत्तरां दिशम् अभिनिर्जित्योत्तरमहासमुद्रं प्रत्युत्तीर्य ताम् एव राजधानीम् आगत्योपर्यस्याधिकरणस्योच्छ्रापितम् इवास्थात्* / राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो (msv i 34) लोके प्रादुर्भावाद् अस्यैवंरूपस्य चक्ररत्नस्य लोके प्रादुर्भावो भवति /

राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावात् कथंरूपस्य हस्तिरत्नस्य लोके प्रादुर्भावो भवति / इह भगिनि राज्ञश् चक्रवर्तिनो हस्ती भवति सर्वश्वेतः कुमुदवर्णः सप्ताङ्गः सुप्रतिष्ठितो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः / यं दृष्ट्वा राज्ञश् चक्रवर्तिनश् चित्तम् अभिप्रसीदति / भद्रकं वरहस्तिरत्नं सकृद् दमथम् (fol. 150v1 = ग्ब्म् 6.969) एष्यतीति / अथ राजा चक्रवर्ती संख्यातं हस्तिदमकं दूतेन प्रक्रोष्येदम् अवोचत्* / इदं त्वया सौम्य संख्यातं हस्तिरत्नं क्षिप्रम् एव सुदान्तं कृत्वास्माकम् उपनयितव्यम् इति / एवं देव इति संख्यातो हस्तिदमको राज्ञश् चक्रवर्तिनः प्रतिश्रुत्य हस्तिरत्नम् एकाह्ना सर्वचारणेभिर् उपसंक्रामति / तदेकाह्ना सर्वचारणेभिर् उपसंक्रम्यमानम् एकाह्ना सर्वचारणैः प्रतिगृह्णाति / तद्यथान्ये हस्तिनो ऽनेकवार्षिका अनेकवर्षगणदान्ताः सर्वचारणेभिर् उपसंक्रम्यमानं प्रतिगृह्णन्ति / एवम् एतद् धस्तिरत्नम् एकाह्ना सर्वचारणैः प्रतिगृह्णाति / दान्तं चैनं विदित्वा राज्ञश् चक्रवर्तिनः उपनामयति / दान्तं देव भद्रं हस्तिरत्नम्* / यस्येदानीं देवः कालं मन्यत इति / अथ राजा चक्रवर्ती तद् धस्तिरत्नं मीमांसितुकामः सूर्यस्याभ्युद्गमनकालसमये तद् धि हस्तिरत्नम् अभिरुह्येमाम् एव समुद्रपर्यन्तां महापृथिवीम् अन्वाहिण्ड्य ताम् एव राजधानीम् (msv i 35) आगत्य प्रातराशिकम् अकार्षीत्* / राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावाद् अस्यैवंरूपस्य हस्तिरत्नस्य प्रादुर्भावो भवति /

राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावात् कथंरूपस्याश्वरत्नस्य लोके प्रादुर्भावो भवति / इह भगिनि राज्ञश् चक्रवर्तिनः अश्वो भवति सर्वनीलः कृष्णशिरा मनोज्ञो जवनो ऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः / यं दृष्ट्वा राज्ञश् चक्रवर्तिनश् चित्तम् अभिप्रसीदति / भद्रकं वताश्वरत्नं सकृद् दमथम् एष्यतीति / अथ राजा चक्रवर्ती संख्यातम् अश्वदमकं दूतेन प्रक्रोष्येदम् अवोचत्* / इदं त्वया सौम्य संख्यातम् अश्वरत्नं क्षिप्रम् एव सुदान्तं कृत्वास्माकम् उपनयितव्यम् इति / एवं देवेति संख्यातो ऽश्वदमको राज्ञश् चक्रवर्तिनः प्रतिश्रुत्य तद् अश्वरत्नम् एकाह्ना सर्वचारणैर् उपसंक्रामति / तदेकाह्ना सर्वचारणेभिर् उपसंक्रम्यमानम् एकाह्ना सर्वचारणैः प्रतिगृह्णाति / तद्यथान्ये अश्वा अनेकवार्षिका अनेकवर्षगणदान्ताः सर्वचारणेभिर् उपसंक्रम्यमानाः सर्वचारणैः प्रतिगृह्णन्ति / एवम् एव तद् अश्वरत्नम् एकाह्ना सर्वचारणेभिर् उपसंक्रम्यमानम् एकाह्ना सर्वचारणैः प्रतिगृह्णाति / दान्तं चैनं विदित्वा राज्ञश् चक्रवर्तिन उपनामयति / दान्तं देव भद्रम् अश्वरत्नं यस्येदानीं देवः कालं मन्यते / अथ राजा चक्रवर्ती अश्वरत्नं मीमांसितुकामः सूर्यस्याभ्युद्गमनकालसमये तद् अश्वरत्नम् अभिरुह्येमाम् एव समुद्रपर्यन्तां महापृथिवीम् अन्वाहिण्ड्य ताम् एव राजधानीम् आगत्य (msv i 36) प्रातराशम् अकार्षीत्* / राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावाद् अस्यैवंरूपस्याश्वरत्नस्य लोके प्रादुर्भावो भवति /

राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावात् कथंरूपस्य मणिरत्नस्य लोके प्रादुर्भावो भवति / इह भगिनि राज्ञश् चक्रवर्तिनो मणिर् भवति अष्टांशो वैडूर्यः शुभो जातिमानच्छो विप्रसन्नः अनाविलः / यावद् राज्ञश् चक्रवर्तिनो ऽन्तःपुरे दीपकृत्यं सर्वं तन्मणेर् आभया / अथ राजा चक्रवर्ती तन् मणिरत्नं मीमांसितुकामो ऽन्धकारतमिस्रायां रात्र्यां शनैर् मन्दं मन्दं देवे वृष्टायमाने विद्युत्सु निश्चरन्तीषु मणिरत्नं ध्वजाग्रे आरोप्योद्यानभूमिं निर्याति सार्धं चतुरङ्गेण बलकायेन / यावत् खलु राज्ञश् चक्रवर्तिनो चतुरङ्गो बलकायः सर्वः स्फुटो मणेर् आभया / अर्धयोजनं च सामन्तकेन / राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावाद् अस्यैवंरूपस्य मणिरत्नस्य लोके प्रादुर्भावो भवति /

राज्ञो भगिनि चक्रवर्तिनो लोके प्रादुर्भावात् कथंरूपस्य स्त्रीरत्नस्य लोके प्रादुर्भावो भवति / इह भगिनि राज्ञश् चक्रवर्तिनः स्त्री भवति अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिकी नातिगौरी नातिश्यामा मद्गुरुच्छविर् नातिदीर्घा नातिह्रस्वा सुप्रतिष्ठिता नातिकृशा नातिस्थूला नात्युत्सदमांसा तनुगात्री / तस्याः खलु भगिनि शीते उष्णसंस्पर्शानि गात्राणि उष्णे शीतसंस्पर्शानि गात्राणि कालिङ्गप्रावारमृदुसंस्पर्शानि / तस्याः खलु भगिनि सर्वरोमकूपेभ्यश् चन्दनगन्धो वाति मुखाच् च उत्पलगन्धः /

यावद् आयुष्मान् आनन्दः स्त्रीरत्नं विभजति तावत् तया दारिकया ते यावः परिकर्मिताः / सा पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धा (fol. 151r1 = ग्ब्म् 6.970) / आर्य अनेनाहं कुशलमूलेन राज्ञश् चक्रवर्तिनः स्त्रीरत्नं स्याम् इति / अथायुष्मान् आनन्दो यवान् परिकर्मितान् आदाय येन भगवांस् तेनोपसंक्रान्तः / उपसंक्रम्य भगवतो यवान् उपनामयति / जानकाः पृच्छका बुद्धा भगवन्तः / पृच्छति बुद्धो भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम्* / केनैते आनन्द यवाः परिकर्मिताः / अमुकया भदन्त ब्राह्मणदारिकया / किम् अभूत् ते आनन्द तया ब्राह्मणदारिकया सार्धम् अन्तराकथासमुदाहारः / तेन ह्य् आनन्द यावांस् ते ऽभूत् तया ब्राह्मणदारिकया सार्धम् अन्तराकथासमुदाहारस् तत् सर्वम् अस्माकं विस्तरेणारोचय / अथायुष्मान् आनन्दो यत् तस्याभूत् तया ब्राह्मणदारिकया सार्धम् अन्तराकथासमुदाहारस् तत् सर्वं भगवतो विस्तरेणारोचयति / एवम् उक्ते भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् इदम् अवोचत्* / कस्मात् त्वयानन्द तया दारिकया बुद्धवर्णोदाहरणं न कृतम्* / मम भदन्त एवं भवति / गम्भीरा बुद्धधर्माः स्थानम् एतद् विद्यते यद् असौ दारिका न विज्ञास्यतीति / मया तस्याश् चक्रवर्तिवर्णोदाहरणं कृतम्* / क्षीणस् त्वम् आनन्द / सचेत् त्वया तस्या बुद्धवर्णोदाहरणं कृतम् अभविष्यत् स्थानम् एतद् विद्यते यत् तु याम् अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ अवैवर्तिकं चित्तम् उत्पादितम् अभविष्यत्* / अपि त्व् आनन्द भविष्यत्य् असौ दारिका राज्ञश् चक्रवर्तिनः स्त्रीरत्नम्* / {म्स् (gbm 970.5f.) अद्द्स् भगवान् संलक्षयति / यः कश्चिद् आदीनवो भिक्षवः पटप्लोतिकं प्रावृत्यान्तर्गृहं गच्छति / तस्मान् न भिक्षुणा पटप्लोतिं प्रावृत्यान्तर्गृहं गन्तव्यम्* / गच्छति सातिसारो भवति /}

सामन्तकेन शब्दो विस्तृतः / अमुकया ब्राह्मणदारिकया भगवतो ऽर्थाय यवाः परिकर्मिताः / सा भगवता राज्ञश् चक्रवर्तिनः स्त्रीरत्नं व्याकृता / इति श्रुत्वा यैः पंचभिर् दारिकाशतैर् द्व्यूनैर् भिक्षुद्वयोनानां पंचानां भिक्षुशतानां यवाः परिकर्मिताः / ताभिर् अपि प्रणिधानं कृतम्* / वयम् अस्याः परिवाराः स्याम इति /

यावद् भगवान् यवान् परिभोक्तुम् आरब्धाः आयुष्मान् आनन्दो विक्लवः अश्रूणि प्रमोक्तुम् आरब्धः / भगवता तेषु जन्मपरिवर्तेषु करचरणशिरश्छेदादीनि दानानि दत्वा त्रिभिः कल्पासंख्येयैः सर्वज्ञत्वम् अवाप्य इदानीं कोटरयवान् भक्षयतीति / तत्र भगवान् आयुष्मन्तम् आनन्दम् आमन्त्रयते / कस्मात् त्वम् आनन्द विक्लवः अश्रूणि प्रमुंचसि / भगवान् भदन्त चक्रवर्तिकुले जातो राज्यम् अपहाय प्रव्रजितः करचरणशिरादीनि दानानि दत्वा त्रिभिः कल्पासंख्येयैः सर्वज्ञत्वम् अवाप्य इदानीं कोटरयवान् भक्षयतीति / भगवान् आह / आकांक्षसि त्वम् आनन्द तथागतस्य दंष्ट्रान्तरविनिर्गतान् यवान् परिभोक्तुम्* / आकांक्षामि भगवन्* / ततो भगवता आयुष्मत आनन्दाय दंष्ट्रान्तरविनिर्गतानां (fol. 151v1 = ग्ब्म् 6.971) यवानाम् एको दत्तः / तथा ह्य् आनन्द तथागतस्य (msv i 39) रसाग्रगतानां रसहरणी सुपरिशुद्धा / यदि तथागतः प्राकृतम् अप्य् आहारं परिभुंक्ते तद् अपि तथागतस्यान्नशतरसं संपरिवर्तते /

तैः सामन्तकैः शब्दो विस्तृतः / अग्निदत्तो ब्राह्मणराजो बुद्धप्रमुखं भिक्षुसंघम् उपनिमंत्र्यादर्शनपथे स्थितो भगवान् वैरंभ्ये यवान् परिभुंक्ते इति / सामन्तराजैर् अपि श्रुतं तैर् अग्निदत्तस्य ब्राह्मणराजस्य दूतसंप्रेषणं कृतम्* / ते प्रवेशं न लभन्ते द्वारि स्थिताः / अनाथपिण्डदेन गृहपतिना श्रुतं तेन पंचमात्राणि शकटशतानि पर्णोपगूठस्य शालेः प्रेषितानि / अथ मारस्य पापीयस एतद् अभवत्* / बहुशो मया श्रमणो गौतमो विहेठितो न कदाचिद् अवतारो लब्धः / अत्रापि तावद् अस्य प्रहरामि इति विदित्वा आयुष्मन्तम् आनन्दम् आत्मानं विनिर्माय तेषां पंचानां शकटशतानां पुरतः स्थित्वा कथयति / भवन्तः कुत्र गम्यते / ते कथयन्ति / आर्य आनन्द अग्निदत्तो ब्राह्मणराजो भगवन्तं सश्रावकसंघम् उपनिमंत्र्यादर्शनपथे स्थितो भगवान् वैरंभ्ये यवान् परिभुंक्ते इति / अनाथपिण्डदेन गृहपतिना श्रुत्वैतानि पर्णोपगूठस्य शालेर् भगवतो ऽर्थाय पंच शकटशतानि प्रेषितानि इति / स कथयति / भवन्तो देवो अभिप्रसन्ना नागा यक्षाः / यदि भगवान् आकाशे पात्रं प्रसारयति तद् अपि देवास् त्रयस्त्रिंशा दिव्यायाः सुधायाः पूरयन्ति / किमर्थं भगवान् यवान् परिभुंक्ते / निवर्तयथ (msv i 40) इति / ते कथयन्ति / आर्यानन्द संप्रस्थिता वयं किम् इदानीं निवर्तामः / गच्छाम इति / मारः संलक्षयति / न शक्यम् एते निवर्तयितुम्* / उपायसंविधानं कर्तव्यम् इति / स उपरिविहायसम् अभ्युद्गम्य अक्षमात्राभिर् वारिधाराभिर् वर्षितुम् आरब्धः / तेन तावद् दृष्टं यावत् तानि शकटानि नाभिं यावन् निमग्नानि / ततस् ते शाकटिका बलीवर्दान् मुक्त्वा प्रक्रान्ता इति / तत्र भगवता वैरंभ्ये यवाः परिभुक्ताः सार्धं द्वयोनैः पंचभिर् भिक्षुशतैः / आयुष्मद्भ्यां शारिपुत्रमौद्गल्यायनाभ्यां त्रिशंकुके पर्वते वर्षोपगताभ्यां दिव्या सुधा परिभुक्ता /

ततस् तेन सार्थवाहेन त्रैमासस्यात्ययाद् भगवान् सश्रावकसंघो भक्तेनोपनिमंत्रितः / अधिवासितं च भगवता तूष्णींभावेन / स सार्थवाहस् ताम् एव रात्रिं शुचिं प्रणीतं खादनीयभोजनीयं समुदानीय पूर्ववद् यावद् भगवन्तं भुक्तवन्तं विदित्वा धौतहस्तम् अपनीतपात्रं भगवतः पादयोर् निपत्य प्रणिधानं कर्तुम् आरब्धः / अनेनाहं कुशलमूलेन राजा भवेयं चक्रवर्ती अश्वाजानेयः पुत्रो युवराजस् तान्य् अपि पंचाश्वशतानि पंच पुत्रशतानि / (fol. 152r1 = ग्ब्म् 6.972) या सा दारिका भगवता स्त्रीरत्नं यानि पंच दारिकाशतानि तस्याः परिचारिका इति / ततो भगवांस् तस्य सार्थवाहस्य चेतसा चित्तम् आज्ञाय तं सार्थवाहम् इदम् अवोचत्* / भविष्यसि त्वं सार्थवाह राजा चक्रवर्ती अश्वाजानेयस् ते पुत्रो युवराजस् तान्य् अपि पंचाश्वशतानि पंच पुत्रशतानि / सा दारिका (msv i 41) स्त्रीरत्नम्* / तान्य् अपि द्व्यूनानि पंच दारिकाशतानि तस्याः परिचारिका इति /