अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता

अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता

// अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता //

ओम् नमो भगवत्यै आर्यप्रज्ञापारमितायै / asp_1: सर्वाकारज्ञताचर्या प्रथमः परिवर्तः / एवं मया श्रुतम् / एकस्मिन् समये भगवान् राजगृहे विहरति स्म गृधकूटे पर्वते महता भिक्षुसंघेन सार्धमर्धत्रयोदशभिर्भिक्षुशतैः, सर्वैरर्हद्भिः क्षीणास्रवैर्निःक्लेशैर्वशीभूतैः सुविमुक्तचित्तैः सुविमुक्तप्रज्ञैराज्ञैराजानेयैर्महानागैः कृतकृत्यैः कृतकरणीयैरपहृतभारैरनुप्राप्तस्वकार्थैः परिक्षीणभवसंयोजनैः सम्यगाज्ञासुविमुक्तचित्तैः सर्वचेतोवशिपरमपारमिप्राप्तैरेकं पुद्गलं स्थापयित्वा यदुत आयुष्मन्तमानन्दम् //

(वैद्य 2) तत्र खलु भगवानायुष्मन्तं सुभूतिं स्थविरमामन्त्रयते स्म - प्रतिभातु ते सुभूते बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां प्रज्ञापारमितामारभ्य यथा बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः प्रज्ञापारमिता निर्यायुरिति //

अथ खल्वायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभवत् - किमयमायुष्मान् सुभूतिः स्थविर आत्मीयेन स्वकेन प्रज्ञाप्रतिभानबलाधानेन स्वकेन प्रज्ञाप्रतिभानबलाधिष्ठानेन बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां प्रज्ञापारमितामुपदेक्ष्यति उताहो बुद्धानुभावेनेति?

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्बुद्धानुभावेन आयुष्मतः शारिपुत्रस्य इममेवरूपं चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - यत्किंचिदायुष्मन् शारिपुत्र भगवतः श्रावका भाषन्ते देशयन्ति उपदिशन्ति उदीरयन्ति प्रकाशयन्ति संप्रकाशयन्ति, स सर्वस्तथागतस्य पुरुषकारो वेदितव्यः / तत्कस्य हेतोः? यो हि तथागतेन धर्मो देशितः, तत्र धर्मदेशनायां शिक्षमाणास्ते तां धर्मतां साक्षात्कुर्वन्ति धारयन्ति, तां धर्मतां साक्षात्कृत्य धारयित्वा यद्यदेव भाषन्ते, यद्यदेव देशयन्ति, यद्यदेव उपदिशन्ति, यद्यदेवोदीरयन्ति, यद्यदेव (वैद्य 3) प्रकाशयन्ति, यद्यदेव संप्रकाशयन्ति, सर्वं तद्धर्मतया अविरुद्धम् / तथागतधर्मदेशनाया एव आयुष्मन् शारिपुत्र एष निष्यन्दः यत्ते कुलपुत्रा उपदिशन्तस्तां धर्मतां धर्मतया न विरोधयन्ति //

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्बुद्धानुभावेन भगवन्तमेतदवोचत् - यद्भगवानेवमाह - प्रतिभातु ते सुभूते बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां प्रज्ञापारमितामारभ्य यथा बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः प्रज्ञापारमितां निर्यायुरिति / बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्व इति यदिदं भगवन्नुच्यते, कतमस्यैतद्भगवन् धर्मस्याधिवचनं यदुत बोधिसत्त्व इति? नाहं भगवंस्तं धर्मं समनुपश्यामि यदुत बोधिसत्त्व इति / तमप्यहं भगवन् धर्मं न समनुपश्यामि यदुत प्रज्ञापारमिता नाम / सो ऽहं भगवन् बोधिसत्त्वं वा बोधिसत्त्वधर्मं वा अविन्दन् अनुपलभमानो ऽसमनुपश्यन्, प्रज्ञापारमितामप्यविन्दन् अनुपलभमानो ऽसमनुपश्यन् कतमं बोधिसत्त्वं कतमस्यां प्रज्ञापारमितायामववदिष्यामि अनुशासिष्यामि? अपि तु खलु पुनर्भगवन् सचेदेवं भाष्यमाणे देश्यमाने उपदिश्यमाने बोधिसत्त्वस्य चित्तं नावलीयते न संलीयते न विषीदति न विषादमापद्यते, नास्य विपृष्ठीभवति मानसम्, न भग्नपृष्ठीभवति, नोत्रस्यति न संत्रस्यति न संत्रासमापद्यते, एष एव बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायामनुशासनीयः / एषैवास्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमिता वेदितव्या / एषो ऽववादः प्रज्ञापारमितायाम् / सचेदेवं तिष्ठति, एषैवास्याववादानुशासनी //

पुनरपरं भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरता प्रज्ञापारमितायां भावयता एवं शिक्षितव्यं यथा असौ शिक्ष्यमाणस्तेनापि बोधिचित्तेन न मन्येत / तत्कस्य हेतोः? तथा हि - तच्चित्तमचित्तम् / प्रकृतिश्चित्तस्य प्रभास्वरा //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - किं पुनरायुष्मन् सुभूते अस्ति तच्चित्तं यच्चित्तमचित्तम्? एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिरायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् किं पुनरायुष्मन् शारिपुत्र या अचित्तता, तत्र अचित्ततायामस्तिता वा नास्तिता वा विद्यते वा उपलभ्यते वा? शारिपुत्र आह - न ह्येतदायुष्मन् सुभूते /

सुभूतिराह - सचेदायुष्मन् शारिपुत्र तत्र अचित्ततायामस्तिता वा नास्तिता वा न विद्यते वा नोपलभ्यते वा, अपि नु ते युक्त एष पर्यनुयोगो भवति यदायुष्मान् शारिपुत्र एवमाह - अस्ति तच्चित्तं यच्चित्तमचित्तमिति? एवमुक्ते आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - का पुनरेषा आयुष्मन् सुभूते अचित्तता? सुभूतिराह - अविकारा आयुष्मन् शारिपुत्र अविकल्पा अचित्तता //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मते सुभूतये साधुकारमदात् - साधु साध्वायुष्मन् सुभूते / यथापि नाम त्वं भगवता अरणाविहारिणामग्रतायां निर्दिष्टो निर्दिशसि /

अतश् च बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽविनिवर्तनीयो ऽनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेरुपपरीक्षितव्यः, अविरहितश् च बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताया वेदितव्यः / श्रावकभूमाव् अपि शिक्षितुकामेन इयमेव (वैद्य 4) प्रज्ञापारमिता श्रोतव्या उद्ग्रहीतव्या धारयितव्या वाचयितव्या पर्यवाप्तव्या प्रवर्तयितव्या / इहैव प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यं योगमापत्तव्यम् / प्रत्येकबुद्धभूमाव् अपि शिक्षितुकामेन इयमेव प्रज्ञापारमिता श्रोतव्या उद्ग्रहीतव्या धारयितव्या वाचयितव्या पर्यवाप्तव्या प्रवर्तयितव्या / इहैव प्रज्ञापारमितायां शिक्षितव्यं योगमापत्तव्यम् / बोधिसत्त्वभूमाव् अपि शिक्षितुकामेन इयमेव प्रज्ञापारमिता श्रोतव्या उद्ग्रहीतव्या धारयितव्या वाचयितव्या पर्यवाप्तव्या प्रवर्तयितव्या / इहैव प्रज्ञापारमितायामुपायकौशल्यसमन्वागतेन सर्वबोधिसत्त्वधर्मसमुदागमाय योगः करणीयः / तत्कस्य हेतोः? इहैव हि प्रज्ञापारमितायां विस्तरेण सर्वबोधिसत्त्वधर्मा उपदिष्टाः, यत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन शिक्षितव्यं योगमापत्तव्यम् / अनुत्तरायाम् अपि सम्यक्संबोधौ शिक्षितुकामेन इयमेव प्रज्ञापारमिता श्रोतव्या उद्ग्रहीतव्या धारयितव्या वाचयितव्या पर्यवाप्तव्या प्रवर्तयितव्या / इहैव प्रज्ञापारमितायामुपायकौशल्यसमन्वागतेन सर्वबुद्धधर्मसमुदागमाय योगः करणीयः / तत्कस्य हेतोः? इहैव हि प्रज्ञापारमितायां विस्तरेण सर्वबुद्ध धर्मा उपदिष्टाः, यत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन शिक्षितव्यं योगमापत्तव्यम् //

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - यो ऽहं भगवन् एतदेव बोधिसत्त्वनामधेयं न वेद्मि नोपलभे न समनुपश्यामि, प्रज्ञापारमिताम् अपि न वेद्मि नोपलभे न समनुपश्यामि / सो ऽहं भगवन् एतदेव बोधिसत्त्वनामधेयमविन्दन् अनुपलभमानो ऽसमनुपश्यन् प्रज्ञापारमिताम् अपि अविन्दन् अनुपलभमानो ऽसमनुपश्यन् कतमं बोधिसत्त्वं कतमस्यां प्रज्ञापारमितायामववदिष्यामि अनुशासिष्यामि? एतदेव भगवन् कौकृत्यं स्यात्, यो ऽहं वस्त्वविन्दन् अनुपलभमानो ऽसमनुपश्यन् नामधेयमात्रेण आयव्ययं कुर्यां यदुत बोधिसत्त्व इति / अपि तु खलु पुनर्भगवंस्तद् अपि नामधेयं न स्थितं नास्थितं न विष्ठितं नाविष्ठितम् / तत्कस्य हेतोः? अविद्यमानत्वेन तस्य नामधेयस्य / एवं तन्नामधेयं न स्थितं नास्थितं न विष्ठितं नाविष्ठितम् / सचेद्बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य एवं गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां भाष्यमाणायां देश्यमानायामुपदिश्यमानायां चित्तं नावलीयते न संलीयते न विषीदति न विषादमापद्यते, नास्य विपृष्ठीभवति मानसम्, न भग्नपृष्ठीभवति, नोत्रस्यति न संत्रस्यति न संत्रासमापद्यते / अधिमुच्यते ऽध्याशयेन अविरहितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताया वेदितव्यः, स्थितो ऽविनिवर्तनीयायां बोधिसत्त्वभूमौ, सुस्थितो ऽस्थानयोगेन / पुनरपरं भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरता प्रज्ञापारमितां भावयता न रूपे स्थातव्यं न वेदनायां न संज्ञायां न संस्कारेषु, न विज्ञाने स्थातव्यम् / तत्कस्य हेतोः? सचेद्रूपे तिष्ठति, रूपाभिसंस्कारे चरति, न चरति प्रज्ञापारमितायाम् /

एवं सचेद्वेदनायां संज्ञायां संस्कारेषु / सचेद्विज्ञाने तिष्ठति, विज्ञानाभिसंस्कारे चरति, न चरति प्रज्ञापारमितायाम् / तत्कस्य हेतोः? न हि अभिसंस्कारे चरन् प्रज्ञापारमितां परिगृह्णाति, नापि प्रज्ञापारमितायां योगमापद्यते, नापि प्रज्ञापारमितां परिपूरयते / अपरिपूरयमाणः प्रज्ञापारमितां न निर्यास्यति (वैद्य 5) सर्वज्ञतायामपरिगृहीतं परिगृह्णन् / तत्कस्य हेतोः? रूपं हि अपरिगृहीतं प्रज्ञापारमितायाम् / एवं वेदना संज्ञा संस्काराः / विज्ञानं हि अपरिगृहीतं प्रज्ञापारमितायाम् / यश् च रूपस्यापरिग्रहः, न तद्रूपम् / एवं यो वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणाम् / यो विज्ञानस्यापरिग्रहः, न तद्विज्ञानम् / सापि प्रज्ञापारमिता अपरिगृहीता / एवं ह्यत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरितव्यम् / अयं च बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य सर्वधर्मापरिगृहीतो नाम समाधिर्विपुलः पुरस्कृतः अप्रमाणनियतो ऽसाधारणः / सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैः सापि सर्वज्ञता अपरिगृहीता, न हि निमित्ततो ग्रहीतव्या / सचेन्निमित्ततो ग्रहीतव्या अभविष्यत्, न चेह श्रेणिकः परिव्राजकः श्रद्धामलप्स्यत / तत्र हि श्रेणिकः परिव्राजकः सर्वज्ञज्ञाने अधिमुच्य श्रद्धानुसारी प्रादेशिकेन ज्ञानेनावतीर्णः / सो ऽवतीर्य न रूपं परिगृह्णीते / एवं न वेदनां न संज्ञां न संस्कारान् / न विज्ञानं परिगृह्णीते / नापि तत्र प्रीतिसुखेन तज्ज्ञानं समनुपश्यति / नाध्यात्मं रूपस्य तज्ज्ञानं समनुपश्यति / न वहिर्धा रूपस्य तज्ज्ञानं समनुपश्यति / नाध्यात्मबहिर्धा रूपस्य तज्ज्ञानं समनुपश्यति / नाप्यन्यत्र रूपात्तज्ज्ञानं समनुपश्यति /

एवं नाध्यात्मं वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणाम् / नाध्यात्मं विज्ञानस्य तज्ज्ञानं समनुपश्यति / न वहिर्धा विज्ञानस्य तज्ज्ञानं समनुपश्यति / नाध्यात्मवहिर्धा विज्ञानस्य तज्ज्ञानं समनुपश्यति / नाप्यन्यत्र विज्ञानात्तज्ज्ञानं समनुपश्यति / अत्र पदपर्याये श्रेणिकः परिव्राजको ऽधिमुक्तः / सो ऽत्र सर्वत्र श्रद्धानुसारी सर्वज्ञज्ञाने धर्मतां प्रमाणीकृत्य एवमधिमुक्त इति / तेन न कश्चिद्धर्मः परिगृहीतः / नापि स कश्चिद्धर्मो य उपलब्धः, यं गृह्णीयान्मुञ्चेद्वा / स निर्वाणम् अपि न मन्यते / इयम् अपि भगवन् बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमिता वेदितव्या यद्रूपं न परिगृह्णीते / एवं यद्वेदनां संज्ञां संस्कारान् / यद्विज्ञानं न परिगृह्णीते / न चान्तरा परिनिर्वाति, अपरिपूर्णैर्दशभिस्तथागतबलैश्चतुर्भिस्तथागतवैशारद्यैरष्टादशभिश् च आवेणिकैर्बुद्धधर्मैः / तस्मादियम् अपि भगवन् बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य प्रज्ञापारमिता वेदितव्या //

पुनरपरं भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां चरता प्रज्ञापारमितां भावयता एवमुपपरीक्षितव्यमेवमुपनिध्यातव्यम् - कतमैषा प्रज्ञापारमिता? कस्य चैषा प्रज्ञापारमिता? किं यो धर्मो न विद्यते नोपलभ्यते, सा प्रज्ञापारमितेति? सचेदेवमुपपरीक्षमाणः एवमुपनिध्यायन् नावलीयते न संलीयते न विषीदति न विषादमापद्यते, नास्य विपृष्ठीभवति मानसम्, न भग्नपृष्ठीभवति, नोत्रस्यति न संत्रस्यति न संत्रासमापद्यते, अविरहितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितया वेदितव्यः //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - किं कारणमायुष्मन् सुभूते अविरहितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितया वेदितव्यः? यदा रूपमेव विरहितं रूपस्वभावेन, एवं यदा वेदनैव संज्ञैव संस्कारा एव, यदा विज्ञानमेव विरहितं विज्ञानस्वभावेन, यदा प्रज्ञापारमितैव विरहिता प्रज्ञापारमितास्वभावेन, यदा सर्वज्ञतैव विरहिता सर्वज्ञतास्वभावेन //

(वैद्य 6) एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिरायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - एतमेतदायुष्मन् शारिपुत्र एवम् एतत् / रूपमेवायुष्मन् शारिपुत्र विरहितं रूपस्वभावेन / एवं वेदनैव संज्ञैव संस्कारा एव / विज्ञानमेवायुष्मन् शारिपुत्र विरहितं विज्ञानस्वभावेन / प्रज्ञापारमितैव आयुष्मन् शारिपुत्र विरहिता प्रज्ञापारमितास्वभावेन / सर्वज्ञतैव आयुष्मन् शारिपुत्र विरहिता सर्वज्ञतास्वभावेन / प्रज्ञापारमितालक्षणेनापि प्रज्ञापारमिता विरहिता / लक्षणस्वभावेनापि लक्षणं विरहितम् / लक्ष्यस्वभावेनापि लक्ष्यं विरहितम् / स्वभावलक्षणेनापि स्वभावो विरहितः //

एवमुक्ते आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - किं पुनरायुष्मन् सुभूते यो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽत्र शिक्षिष्यते, स निर्यास्यति सर्वज्ञतायाम्? आयुष्मान् सुभूतिराह - एवमेतदायुष्मन् शारिपुत्र, एवम् एतत् / यो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽत्र शिक्षिष्यते, स निर्यास्यति सर्वज्ञतायाम् / तत्कस्य हेतोः? अजाता ह्यनिर्जाता ह्यायुष्मन् शारिपुत्र सर्वधर्माः / एवं चरत आयुष्मन् शारिपुत्र बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य सर्वज्ञता आसन्नीभवति / यथा यथा सर्वज्ञता आसन्नीभवति, तथा तथा सत्त्वपरिपाचनाय कायचित्तपरिशुद्धिर्लक्षणपरिशुद्धिः बुद्धक्षेत्रशुद्धिः / बुद्धैश् च समवधानं भवति / एवं च पुनरायुष्मन् शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां चरन् सर्वज्ञताया आसन्नीभवति //

पुनरपरमायुष्मान् सुभूतिर्बोधिसत्त्वं महासत्त्वमारभ्यैवमाह - सचेद्रूपे चरति, निमित्ते चरति / सचेद्रूपनिमित्ते चरति, निमित्ते चरति / सचेद्रूपं निमित्तमिति चरति, निमित्ते चरति / स चेद्रूपस्योत्पादे चरति, निमित्ते चरति / सचेद्रूपस्य निरोधे चरति, निमित्ते चरति / सचेद्रूपस्य विनाशे चरति, निमित्ते चरति / सचेद्रूपं शून्यमिति चरति, निमित्ते चरति / अहं चरामीति चरति, निमित्ते चरति / अहं बोधिसत्त्व इति चरति, निमित्ते चरति / अहं बोधिसत्त्व इति ह्युपलम्भ एव स चरति / एवं सचेद्विदनायां संज्ञायां संस्कारेषु / सचेद्विज्ञाने चरति, निमित्ते चरति / सचेद्विज्ञाननिमित्ते चरति, निमित्ते चरति सचेद्विज्ञानं निमित्तमिति चरति, निमित्ते चरति / सचेद्विज्ञानस्योत्पादे चरति, निमित्ते चरति / सचेद्विज्ञानस्य निरोधे चरति, निमित्ते चरति / सचेद्विज्ञानस्य विनाशे चरति, निमित्ते चरति / सचेद्विज्ञानं शून्यमिति चरति, निमित्ते चरति / अहं चरामीति चरति, निमित्ते चरति / अहं बोधिसत्त्व इति चरति, निमित्ते चरति / अहं बोधिसत्त्व इति ह्युपलम्भ एव स चरति / सचेत्पुनरस्यैवं भवति - य एवं चरति, स प्रज्ञापारमितायां चरति, स प्रज्ञापारमितां भावयतीति, निमित्त एव स चरति / अयं बोधिसत्त्वो ऽनुपायकुशलो वेदितव्यः //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - कथं पुनरायुष्मन् सुभूते चरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति प्रज्ञापारमितायाम्? एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिरायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - सचेदायुष्मन् शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न रूपे चरति, न रूपनिमित्ते चरति, न रूपं निमित्तमिति चरति, न रूपस्योत्पादे चरति, न रूपस्य निरोधे (वैद्य 7) चरति, न रूपस्य विनाशे चरति, न रूपं शून्यमिति चरति, नाहं चरामीति चरति, नाहं बोधिसत्त्व इति चरति / एवं सचेन्न वेदनायां न संज्ञायां न संस्कारेषु / सचेन्न विज्ञाने चरति, न विज्ञाननिमित्ते चरति, न विज्ञानं निमित्तमिति चरति, न विज्ञानस्योत्पादे चरति, न विज्ञानस्य निरोधे चरति, न विज्ञानस्य विनाशे चरति, न विज्ञानं शून्यमिति चरति, नाहं चरामीति चरति, नाहं बोधिसत्त्व इति चरति / सचेत्पुनर्नास्यैवं भवति - य एवं चरति, स प्रज्ञापारमितायां चरति, स प्रज्ञापारमितां भावयतीति / एवं चरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वश्चरति प्रज्ञापारमितायाम् / स हि चरंश्चरामीति नोपैति, न चरामीति नोपैति, चरामि च न चरामि चेति नोपैति, नैव चरामि न न चरामीति नोपैति, चरिष्यामीति नोपैति, न चरिष्यामीति नोपैति, चरिष्यामि च न चरिष्यामि चेति नोपैति, नैव चरिष्यामि न चरिष्यामीति नोपैति / तत्कस्य हेतोर्नोपैति? सर्वधर्मा ह्यनुपगता अनुपात्ताः / अयमुच्यते सर्वधर्मानुपादानो नाम समाधिर्बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य, विपुलः पुरस्कृतो ऽप्रमाणनियतो ऽसाधारणः सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैः / अनेनैव समाधिना विहरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते //

बुद्धानुभावेन आयुष्मान् सुभूतिः स्थविर एवमाह - व्याकृतो ऽयं भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः पूर्वकैस्तथागतैरर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैरनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ, यो ऽनेन समाधिना विहरति / स तम् अपि समाधिं न समनुपश्यति, न च तेन समाधिना मन्यते - अहं समाहितः, अहं समाधिं समापत्स्ये, अहं समाधिं समापद्ये, अहं समाधिसमापन्नः, इति, एवं तस्य सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं न संविद्यते //

एवमुक्ते आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - कतमेनायुष्मन् सुभूते समाधिना विहरन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वस्तथागतैरर्हद्भिः सम्यक्संबुद्धैर्व्याक्रियते ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ? शक्यः स समाधिर्दर्शयितुम्? सुभूतिराह - नो हीदमायुष्मन् शारिपुत्र / तत्कस्य हेतोः? तम् अपि हि स कुलपुत्रः समाधिं न जानाति, न संजानीते / आयुष्मान् शारिपुत्र आह - न जानाति न संजानीते इत्यायुष्मन् सुभूते वदसि? आयुष्मान् सुभूतिराह - न जानाति न संजानीते इत्यायुष्मन् शारिपुत्र वदामि / तत्कस्य हेतोर्न जानाति न संजानीते? अविद्यमानत्वेन तस्य समाधेस्तं समाधिं न जानाति न संजानीते / अथ खलु भगवान् आयुष्मते सुभूतये साधुकारमदात् - साधु साधु सुभूते / एवमेतत्सुभूते, एवम् एतत् / यथापि नाम तथागतानुभावेन ते प्रतिभाति, तथागताधिष्ठानेनोपदिशसि / एवं चात्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन शिक्षितव्यम् / तत्कस्य हेतोः? एवं हि शिक्षमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां शिक्षते //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् - एवं शिक्षमाणो भगवन् बोधिसत्त्वो (वैद्य 8) महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां शिक्षते? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - एवं शिक्षमाणः शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायां शिक्षते //

एवमुक्ते आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् - एवं शिक्षमाणो भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः कतमस्मिन् धर्मे शिक्षते? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् एवं शिक्षमाणः शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न कस्मिंश्चिद्धर्मे शिक्षते / तत्कस्य हेतोः? न हि ते शारिपुत्र धर्मास्तथा संविद्यन्ते यथा बालपृथग्जना अश्रुतवन्तो ऽभिनिविष्टाः / आयुष्मान् शारिपुत्र आह - कथं तर्हि ते भगवन् संविद्यन्ते? भगवानाह - यथा शारिपुत्र न संविद्यन्ते, तथा संविद्यन्ते एवमविद्यमानाः / तेनोच्यन्ते अविद्येति / तान् बालपृथग्जना अश्रुतवन्तो ऽभिनिविष्टाः / तैरसंविद्यमानाः सर्वधर्माः कल्पिताः / ते तान् कल्पयित्वा द्वयोरन्तयोः सक्ताः तान् धर्मान्न जानन्ति न पश्यन्ति / तस्मात्ते ऽसंविद्यमानान् सर्वधर्मान् कल्पयन्ति / कल्पयित्वा द्वावन्तावभिनिविशन्ते अभिनिविश्य तन्निदानमुपलम्भं निश्रित्य अतीतान् धर्मान् कल्पयन्ति, अनागतान् धर्मान् कल्पयन्ति, प्रत्युत्पन्नान् धर्मान् कल्पयन्ति ते कल्पयित्वा नामरूपे ऽभिनिविष्टाः / तैरसंविद्यमानाः सर्वधर्माः कल्पिताः / ते तानसंविद्यमानान् सर्वधर्मान् कल्पयन्तो यथाभूतं मार्गं न जानन्ति न पश्यन्ति / यथाभूतं मार्गमजानन्तो ऽपश्यन्तो न निर्यान्ति त्रैधातुकात्, न बुध्यन्ते भूतकोटिम् / तेन ते बाला इति संज्ञां गच्छन्ति / ते सत्यं धर्मं न श्रद्धधति / न खलु पुनः शारिपुत्र बोधिसत्त्वा महासत्त्वा कंचिद्धर्ममभिनिविशन्ते //

एवमुक्ते आयुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् - एवं शिक्षमाणो भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वज्ञतायां शिक्षते? भगवानाह - एवं शिक्षमाणः शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वज्ञतायाम् अपि न शिक्षते / एवं शिक्षमाणः शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वधर्मेषु शिक्षते / एवं शिक्षमाणः शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वज्ञतायां शिक्षते, सर्वज्ञताया आसन्नीभवति, सर्वज्ञतायां निर्यास्यति //

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - यो भगवन् एवं परिपृच्छेत् - किमयं मायापुरुषाः सर्वज्ञतायां शिक्षिष्यते, सर्वज्ञताया आसन्नीभविष्यति, सर्वज्ञतायां निर्यास्यतीति? तस्य भगवन् एवं परिपृच्छतः कथं निर्देष्टव्यं स्यात्? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - तेन हि सुभूते त्वामेवात्र प्रतिप्रक्ष्यामि / यथा ते क्षमते, तथा व्याकुर्याः / साधु भगवन्नित्यायुष्मान् सुभूतिर्भगवतः प्रत्यश्रौषीत् / भगवानेतदवोचत् - तत्किं मन्यसे सुभूते अन्या सा माया, अन्यत्तद्रूपम्, अन्या सा माया, अन्या सा वेदना / अन्या सा संज्ञा, अन्ये ते संस्काराः / अन्या सा माया, अन्यत्तद्विज्ञानम्? सुभूतिराह - न ह्येतद्भगवन् / न हि भगवन् अन्या सा माया अन्यत्तद्रूपम् / रूपमेव भगवन् माया, मायैव रूपम् / न हि भगवन् अन्या सा माया अन्या सा वेदना, अन्या सा संज्ञा अन्ये ते संस्काराः / वेदना संज्ञा (वैद्य 9) संस्कारा एव भगवन् माया, मायैव वेदनासंज्ञासंस्काराः / न भगवन् अन्या सा माया अन्यत्तद्विज्ञानम् / विज्ञानमेव भगवन् माया, मायैव विज्ञानम् //

भगवानाह - तत्किं मन्यसे सुभूते अत्रैषां संज्ञा समज्ञा प्रज्ञप्तिर्व्यवहारः पञ्चसूपादानस्कन्धेषु यदुत बोधिसत्त्व इति? एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - एवमेतद्भगवन्, एवमेतत्सुगत / तेन हि भगवन् बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञपारमितायां शिक्षमाणेन मायापुरुषेणेव शिक्षितव्यं भवत्यनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ / तत्कस्य हेतोः? स एव हि भगवन् मायापुरुषो धारयितव्यो यदुत पञ्चोपादानस्कन्धाः / तत्कस्य हेतोः? तथा हि भगवन् मायोपमं रूपमुक्तं भगवता / यच्च रूपं तत्षडिन्द्रियं ते पञ्च स्कन्धाः / तथा हि भगवन् मायोपमा वेदनासंज्ञासंस्कारा उक्ताः / तथा हि भगवन् मायोपमं विज्ञानमुक्तं भगवता / यच्च विज्ञानं तत्षडिन्द्रियं ते पञ्च स्कन्धाः / मा भगवन् नवयानसंप्रस्थिता बोधिसत्त्वा महासत्त्वा इमं निर्देशं श्रुत्वा उत्रसिषुः संत्रसिषुः संत्रासमापत्स्यन्ते / भगवानाह - यदि सुभूते नवयानसंप्रस्थिता बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः पापमित्रहस्तगता भविष्यन्ति, उत्रसिष्यन्ति संत्रसिष्यन्ति संत्रासमापत्स्यन्ते / अथ चेत्सुभूते नवयानसंप्रस्थिता बोधिसत्त्वा महासत्त्वाः कल्याणमित्रहस्तगता भविष्यन्ति, नोत्रसिष्यन्ति न संत्रसिष्यन्ति न संत्रासमापत्स्यन्ते //

एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - कानि पुनर्भगवन् बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य कल्याणमित्राणि वेदितव्यानि? भगवानाह - य एनं पारमितासु अववदन्ति अनुशासति / ये ऽस्मै मारकर्माण्युपदिशन्ति / एवं मारदोषा बोद्धव्याः - इमे मारदोषाः / एवं मारकर्माणि बोद्धव्यानि - इमानि मारकर्माणि / तानि त्वया बुद्ध्वा विवर्जयितव्यानीति / इमानि सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य महासंनाहसंनद्धस्य महायानसंप्रस्थितस्य महायानसमारूढस्य कल्याणमित्राणि वेदितव्यानि / एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - यद्भगवानेवमाह - इमानि सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य महासंनाहसंनद्धस्य महायानसंप्रस्थितस्य महायानसमारूढस्य कल्याणमित्राणि वेदितव्यानीति / यच्च बोधिसत्त्वो महासत्त्व इति भगवन्नुच्यते, तत्र बोधिसत्त्व इति भगवन् कः पदार्थ? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - अपदार्थः सुभूते बोधिसत्त्वपदार्थः / तत्कस्य हेतोः? सर्वधर्माणां हि सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽसक्ततायां शिक्षते / सर्वधर्माणां हि सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽनुबोधनार्थेन असक्ततायामनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यते / बोध्यर्थेन तु सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्व इत्युच्यते / सुभूतिराह - यत्पुनर्भगवानेवमाह - बोधिसत्त्वो महासत्त्व इति, केन कारणेन भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्व इत्युच्यते? भगवानाह - महतः सत्त्वराशेर्महतः सत्त्वनिकायस्य अग्रतां कारयिष्यति, तेनार्थेन बोधिसत्त्वो महासत्त्व इत्युच्यते //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् - ममापि भगवन् प्रतिभातियेनार्थेन बोधिसत्त्वो महासत्त्व इत्युच्यते / भगवानाह - प्रतिभातु ते शारिपुत्र यस्येदानीं कालं मन्यसे / आयुष्मान् शारिपुत्र आह - महत्या आत्मदृष्ट्याः सत्त्वदृष्ट्याः जीवदृष्ट्याः पुद्गलदृष्ट्याः (वैद्य 10) भवदृष्ट्याः विभवदृष्ट्याः उच्छेददृष्ट्याः शाश्वतदृष्ट्याः स्वकायदृष्ट्याः, एतासामेवमाद्यानां दृष्टीनां प्रहाणाय धर्मं देशयिष्यतीति, तेनार्थेन बोधिसत्त्वो महासत्त्व इत्युच्यते / अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - ममापि भगवन् प्रतिभाति येनार्थेन बोधिसत्त्वो महासत्त्व इत्युच्यते / भगवानाह - प्रतिभातु ते सुभूते यस्येदानीं कालं मन्यसे / सुभूतिराह - बोधिसत्त्वो महासत्त्व इति भगवन्नुच्यते / यद् अपि तद्भगवन् बोधिचित्तं सर्वज्ञताचित्तमनास्रवं चित्तमसमं चित्तं असमसमं चित्तमसाधारणं सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धैः, तत्रापि चित्ते असक्तो ऽपर्यापन्नः / तत्कस्य हेतोः? तथा हि तत्सर्वज्ञताचित्तमनास्रवमपर्यापन्नं तत्, यद् अपि तत्सर्वज्ञताचित्तमनास्रवमपर्यापन्नम् / तत्रापि चित्ते असक्तो ऽपर्यापन्नः / तेनार्थेन बोधिसत्त्वो महासत्त्व इति संख्यां गच्छति //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - केन कारणेन आयुष्मन् सुभूते तत्रापि चित्ते असक्तो ऽपर्यापन्नः? सुभूतिराह - अचित्तत्वादायुष्मन् शारिपुत्र तत्रापि चित्ते असक्तो ऽपर्यापन्नः //

शारिपुत्र आह - किं पुनरायुष्मन् सुभूते अस्ति तच्चित्तं यच्चित्तमचित्तम्? सुभूतिराह - किं पुनरायुष्मन् शारिपुत्र तत्र अचित्ततायामस्तिता वा नास्तिता वा विद्यते वा उपलभ्यते वा? शारिपुत्र आह - नो हीदमायुष्मन् सुभूते / सुभूतिराह - तद्यदि आयुष्मन् शारिपुत्र तत्र अचित्ततायामस्तिता वा नास्तिता वा न विद्यते वा नोपलभ्यते वा, तत्कथमायुष्मान् शारिपुत्र एवमाह - अस्ति तच्चित्तं यच्चित्तमचित्तमिति? शारिपुत्र आह - साधु साधु आयुष्मन् सुभूते / यथापि नाम त्वं भगवता अरणाविहारिणामग्रतायां निर्दिष्टो निर्दिशसि //

अथ खल्वायुष्मान् पूर्णो मैत्रायणीपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् - महासत्त्वो महासत्त्व इति यदिदं भगवन्नुच्यते, महासंनाहसंनद्धः स सत्त्वः / महायानसंप्रस्थितो महायानसमारूढश् च स सत्त्वः / तस्मात्स महासत्त्वो महासत्त्व इति संख्यां गच्छति //

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - महासंनाहसंनद्धो महायानसंनद्ध इति यदिदं भगवन्नुच्यते, कियता भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो महासंनाहसंनद्धो भवति ? भगवानाह - इह सुभूते बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्यैवं भवति - अप्रमेया मया सत्त्वाः परिनिर्वापयितव्या इति / असंख्येया मया सत्त्वाः परिनिर्वापयितव्या इति / न च ते सन्ति यैर्ये परिनिर्वापयितव्या इति / स तांस्तावतः सत्त्वान् परिनिर्वापयति / न च स कश्चित्सत्त्वो यः परिनिर्वृतो येन च परिनिर्वापितो भवति / तत्कस्य हेतोः? धर्मतैषा सुभूते धर्माणां मायाधर्मतामुपादाय स्यात् / यथापि नाम सुभूते दक्षो मायाकरो वा मायाकारान्तेवासी वा चतुर्महापथे महान्तं जनकायमभिनिर्मिमीते / अभिनिर्माय तस्यैव महतो जनकायस्यान्तर्धानं कुर्यात् / तत्किं मन्यसे सुभूते अपि नु तत्र केनचित्कश्चिद्धतो वा मृतो वा नाशितो वा अन्तर्हितो वा? सुभूतिराह - नो हीदं भगवन् / भगवानाह - एवमेव सुभूते बोधिसत्त्वो (वैद्य 11) महासत्त्वो ऽप्रमेयानसंख्येयान् सत्त्वान् परिनिर्वापयति / न च स कश्चित्सत्त्वो यः परिनिर्वृतो येन च परिनिर्वापितो भवति / सचेद्बोधिसत्त्वो महासत्त्व इमं निर्देशमेवं निर्दिश्यमानं श्रुत्वा नोत्रस्यति न संत्रस्यति न संत्रासमापद्यते, इयता अयं सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो महासंनाहसंनद्धो वेदितव्यः //

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - यथाहं भगवन् भगवतो भाषितस्यार्थमाजानामि, तथा असंनाहसंनद्धो बतायं भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः / भगवानाह - एवमेतत्सुभूते, एवम् एतत् / असंनाहसंनद्धो बतायं बोधिसत्त्वो महासत्त्वो वेदितव्यः / तत्कस्य हेतोः? अकृता हि सुभूते सर्वज्ञता अविकृता अनभिसंस्कृता / ते ऽपि सत्त्वा अकृता अविकृता अनभिसंस्कृताः, येषां सत्त्वानामर्थाय अयं संनाहसंनद्धः //

एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - एवमेतद्भगवन्, एवमेतत्सुगत / तत्कस्य हेतोः? तथा हि भगवन् रूपमबद्धममुक्तम् / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / तथा हि भगवन् विज्ञानमबद्धममुक्तम् / रूपतथतापि भगवन् अबद्धा अमुक्ता / एवं वेदनातथतापि संज्ञातथतापि संस्कारतथतापि / विज्ञानतथतापि भगवन् अबद्धा अमुक्ता //

अथ खल्वायुष्मान् पूर्णो मैत्रायणीपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - रूपमायुष्मन् सुभूते अबद्धममुक्तमिति वदसि / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानमायुष्मन् सुभूते अबद्धममुक्तमिति वदसि / रूपतथतापि आयुष्मन् सुभूते अबद्धा अमुक्तेति वदसि / एवं वेदनातथतापि संज्ञातथतापि संस्कारतथतापि / विज्ञानतथताप्यायुष्मन् सुभूते अबद्धा अमुक्तेति वदसि / अथ कतमत्तदायुष्मन् सुभूते रूपं यद्रूपमबद्धममुक्तमिति वदसि? एवं कतमा सा वेदना, कतमा सा संज्ञा, कतमे ते संस्काराः? कतमत्तदायुष्मन् सुभूते विज्ञानं यद्विज्ञानमबद्धममुक्तमिति वदसि? कतमा सा आयुष्मन् सुभूते रूपतथता या रूपतथताप्यबद्धा अमुक्तेति वदसि? एवं कतमा सा वेदनातथता संज्ञातथता संस्कारतथता? कतमा सा आयुष्मन् सुभूते विज्ञानतथता या विज्ञानतथताप्यबद्धा अमुक्तेति वदसि? एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिरायुष्मन्तं पूर्णं मैत्रायणीपुत्रमेतदवोचत् - यदायुष्मन् पूर्ण मायापुरुषस्य रूपं तदबद्धममुक्तम् / एवं या मायापुरुषस्य वेदना, या मायापुरुषस्य संज्ञा, ये मायापुरुषस्य संस्काराः / यदायुष्मन् पूर्ण मायापुरुषस्य विज्ञानं तदबद्धममुक्तम् / या आयुष्मन् पूर्ण मायापुरुषस्य रूपतथता सा अबद्धा अमुक्ता / एवं या मायापुरुषस्य वेदनातथता संज्ञातथता संस्कारतथता / या आयुष्मन् पूर्ण मायापुरुषस्य विज्ञानतथता सा अबद्धा अमुक्ता / तत्कस्य हेतोः? असद्भूतत्वादबद्धा अमुक्ता, विविक्तत्वादबद्धा अमुक्ता, अनुत्पन्नत्वादबद्धा अमुक्ता / अयं स बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य महासंनाहसंनद्धस्य महायानसंप्रस्थितस्य महायानसमारूढस्य महासंनाहो ऽसंनाहः / एवमुक्ते आयुष्मान् पूर्णो मैत्रायणीपुत्रस्तूष्णीमभूत् //

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - एवं भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वो (वैद्य 12) महासंनाहसंनद्धः सन् महायानसंप्रस्थितो महायानसमारूढो भवति / कतमच्च तन्महायानम्? कथं वा तत्संप्रस्थितो वेदितव्यः? कुतो वा तन्महायानं निर्यास्यति? केन वा तन्महायानं संप्रस्थितम्? क्व वा तन्महायानं स्थास्यति? को वा अनेन महायानेन निर्यास्यति? एवमुक्ते भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - महायानमिति सुभूते अप्रमेयताया एतदधिवचनम् / अप्रमेयमिति सुभूते अप्रमाणत्वेन / यद् अपि सुभूते एवं वदसि - कथं वा तत्संप्रस्थितो वेदितव्यः? कुतो वा तन्महायानं निर्यास्यति? केन वा तन्महायानं संप्रस्थितम्? क्व वा तन्महायानं स्थास्यति? को वा अनेन महायानेन निर्यास्यतीति? पारमिताभिः संप्रस्थितः / त्रैधातुकान्निर्यास्यति / येनारम्बणं तेन संप्रस्थितम् / सर्वज्ञतायां स्थास्यति / बोधिसत्त्वो महासत्त्वो निर्यास्यति, अपि तु खलु पुनर्न कुतश्चिन्निर्यास्यति / न केनापि संप्रस्थितम् / न क्वचित्स्थास्यति / अपि तु स्थास्यति सर्वज्ञतायामस्थानयोगेन / नापि कश्चित्तेन महायानेन निर्यातो नापि निर्यास्यति नापि निर्याति / तत्कस्य हेतोः? यश् च निर्यायात्, येन च निर्यायात्, उभावेतौ धर्मौ न विद्येते नोपलभ्येते / एवमविद्यमानेषु सर्वधर्मेषु कतमो धर्मः कतमेन धर्मेण निर्यास्यति? एवं हि सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो महायानसंनद्धो महायानसंप्रस्थितो महायानसमारूढो भवति //

एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - महायानं महायानमिति भगवन्नुच्यते / सदेवमानुषासुरं लोकमभिभवन्निर्यास्यति आकाशसमतया अतिमहत्तया तन्महायानम् / यथा आकाशे अप्रमेयाणामसंख्येयानां सत्त्वानामवकाशः, एवमेव भगवन् अस्मिन् याने अप्रमेयाणामसंख्येयानां सत्त्वानामवकाशः / अनेन भगवन् पर्यायेण महायानमिदं बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम् / नैवास्यागमो दृश्यते, नैवास्य निर्गमो दृश्यते, नाप्यस्य स्थानं संविद्यते / एवमस्य भगवन् महायानस्य नैव पूर्वान्त उपलभ्यते, नाप्यपरान्त उपलभ्यते, नापि मध्य उपलभ्यते / अथ समं भगवंस्तद्यानम् / तस्मान्महायानं महायानमित्युच्यते / अथ खलु भगवानायुष्मते सुभूतये साधुकारमदात् - साधु साधु सुभूते / एवमेतत्सुभूते, एवम् एतत् / एवं महायानमिदं बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम् / अत्र शिक्षित्वा बोधिसत्त्वैर्महासत्त्वैः सर्वज्ञता अनुप्राप्ता, अनुप्राप्स्यते अनुप्राप्यते च //

अथ खल्वायुष्मान् पूर्णो मैत्रायणीपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् - अयं भगवन् सुभूतिः स्थविरः प्रज्ञापारमितायाः कृतशो ऽधीष्टो महायानमुपदेष्टव्यं मन्यते / अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - नाहं भगवन् प्रज्ञापारमितां व्यतिक्रम्य महायानमवोचम् / भगवानाह - नो हीदं सुभूते / अनुलोमत्वं सुभूते प्रज्ञापारमिताया महायानमुपदिशसि / एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - बुद्धानुभावाद्भगवन् / अपि नु खलु पुनर्भगवन् पूर्वान्ततो बोधिसत्त्वो नोपैति, अपरान्ततो बोधिसत्त्वो नोपैति, मध्यतो बोधिसत्त्वो नोपैति / तत्कस्य हेतोर्नोपैति? रूपापर्यन्ततया हि बोधिसत्त्वापर्यन्तता वेदितव्या, एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / (वैद्य 13) विज्ञानापर्यन्ततया हि बोधिसत्त्वापर्यन्तता वेदितव्या / रूपं बोधिसत्त्व इति नोपैति / इदम् अपि न विद्यते नोपलभ्यते / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानं बोधिसत्त्व इति नोपैति, इदम् अपि न विद्यते नोपलभ्यते / एवं भगवन् सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं बोधिसत्त्वधर्ममनुपलभमानो नाहं भगवन् तं धर्मं समनुपश्यामि यस्यैतन्नामधेयं यदुत बोधिसत्त्व इति / प्रज्ञापारमिताम् अपि न समनुपश्यामि नोपलभे / सर्वज्ञताम् अपि न समनुपश्यामि नोपलभे / सो ऽहं भगवन् सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं तं धर्ममनुपलभमानो ऽसमनुपश्यन् कतमं धर्मं कतमेन धर्मेण कतमस्मिन् धर्मे ऽववदिष्यामि अनुशासिष्यामि? बुद्ध इति भगवन् नामधेयमात्रम् एतत् / बोधिसत्त्व इति भगवन् नामधेयमात्रम् एतत् / प्रज्ञापारमितेति भगवन् नामधेयमात्रम् एतत् / तच्च नामधेयमनभिनिर्वृत्तम् /

यथा आत्मा आत्मेति च भगवन्नुच्यते, अत्यन्ततया च भगवन्ननभिनिर्वृत्त आत्मा / एवमस्वभावानां सर्वधर्माणां कतमत्तद्रूपं यदग्राह्यमनभिनिर्वृत्तम्? कतमे ते वेदनासंज्ञासंस्काराः? कतमत्तद्विज्ञानं यदग्राह्यमनभिनिर्वृत्तम्? एवमेतेषां सर्वधर्माणां या अस्वभावता, सा अनभिनिर्वृत्तिः / या च सर्वधर्माणामनभिनिर्वृत्तिर्न ते धर्माः / तत्किमनभिनिर्वृत्तिमनभिनिर्वृत्त्यां प्रज्ञापारमितायामववदिष्याम्यनुशासिष्यामि? न चान्यत्र भगवन् अनभिनिर्वृत्तितः सर्वधर्मा वा बुद्धधर्मा वा बोधिसत्त्वधर्मा वा उपलभ्यन्ते, यो वा बोधाय चरेत् / सचेद्भगवन् एवं भाष्यमाणे एवं देश्यमाने एवमुपदिश्यमाने बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य चित्तं नावलीयते न संलीयते न विषीदति न विषादमापद्यते, नास्य विपृष्ठीभवति मानसं न भग्नपृष्ठीभवति नोत्रस्यति न संत्रस्यति न संत्रासमापद्यते, एवं वेदितव्यम् - चरत्ययं बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितायाम् / भावयत्ययं बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताम् / उपपरीक्षते ऽयं बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताम् / उपनिध्यायत्ययं बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमितामिति / तत्कस्य हेतोः? यस्मिन् हि समये भगवन् बोधिसत्त्वो महासत्त्वः इमान् धर्मान् प्रज्ञापारमितायां व्युपपरीक्षते, तस्मिन् समये न रूपमुपैति, न रूपमुपगच्छति, न रूपस्योत्पादं समनुपश्यति, न रूपस्य निरोधं समनुपश्यति / एवं न वेदनां न संज्ञां न संस्कारान् / न विज्ञानमुपैति, न विज्ञानमुपगच्छति, न विज्ञानस्योत्पादं समनुपश्यति, न विज्ञानस्य निरोधं समनुपश्यति /

तत्कस्य हेतोः? तथा हि यो रूपस्यानुत्पादो न तद्रूपम् / यो रूपस्याव्ययो न तद्रूपम् / इत्यनुत्पादश् च रूपं च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / इत्यव्ययश् च रूपं च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / यत्पुनरेतदुच्यते रूपमिति, अद्वयस्यैषा गणना कृता / एवं तथा हि यो वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणाम् / तथा हि यो विज्ञानस्यानुत्पादो न तद्विज्ञानम्, यो विज्ञानस्याव्ययो न तद्विज्ञानम् / इत्यनुत्पादश् च विज्ञानं च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / इत्यव्ययश् च विज्ञानं च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / यत्पुनरेतदुच्यते विज्ञानमिति, अद्वयस्तैषा गणना कृता / एवं भगवन् प्रज्ञापारमितायां सर्वाकारं सर्वधर्मान् व्युपपरीक्षमाणः तस्मिन् समये न रूपमुपैति, न रूपमुपगच्छति, न रूपस्योत्पादं समनुपश्यति, न रूपस्य निरोधं समनुपश्यति / एवं न वेदनां न संज्ञां न संस्कारान् / न विज्ञानमुपैति, (वैद्य 14) न विज्ञानमुपगच्छति, न विज्ञानस्योत्पादं समनुपश्यति, न विज्ञानस्य निरोधं समनुपश्यति / तत्कस्य हेतोः? तथा हि यो रूपस्यानुत्पादो न तद्रूपम् / यो रूपस्याव्ययो न तद्रूपम् / इत्यनुत्पादश् च रूपं च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / इत्यव्ययश् च रूपं च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / यत्पुनरेतदुच्यते रूपमिति, अद्वयस्यैषा गणना कृता / एवं तथा हि यो वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणाम् / तथा हि यो विज्ञानस्यानुत्पादो न तद्विज्ञानम्, यो विज्ञानस्याव्ययो न तद्विज्ञानम् / इत्यनुत्पादश् च विज्ञानं च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / इत्यव्ययश् च विज्ञानः च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / यत्पुनरेतदुच्यते विज्ञानमिति, अद्वयस्यैषा गणना कृता //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - तेन हि यथाहमायुष्मतः सुभूतेर्भाषितस्यार्थमाजानामि, तथा बोधिसत्त्वो ऽप्यनुत्पादः / यदि च आयुष्मन् सुभूते बोधिसत्त्वो ऽप्यनुत्पादः किं बोधिसत्त्वो दुष्करचारिकां चरति? यानि वा तानि सत्त्वानां कृतशो दुःखान्युत्सहते प्रत्यनुभवितुम्? एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिरायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - नाहमायुष्मन् शारिपुत्र इच्छामि बोधिसत्त्वं महासत्त्वं दुष्करचारिकां चरन्तम् नापि स बोधिसत्त्वो महासत्त्वो यो दुष्करसंज्ञया चरति / तत्कस्य हेतोः? न हि आयुष्मन् शारिपुत्र दुष्करसंज्ञां जनयित्वा शक्यो ऽप्रमेयाणामसंख्येयानां सत्त्वानामर्थः कर्तुम् / अपि तु सुखसंज्ञामेव कृत्वा / सर्वसत्त्वानामन्तिके मातृसंज्ञां पितृसंज्ञां पुत्रसंज्ञां दुहितृसंज्ञां कृत्वा स्त्रीपुरुषेषु / एवमेताः संज्ञाः कृत्वा बोधिसत्त्वो महासत्त्वो बोधिसत्त्वचारिकां चरति / तस्मान्मातृसंज्ञा पितृसंज्ञा पुत्रसंज्ञा दुहितृसंज्ञा बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सर्वसत्त्वानामन्तिके यावदात्मसंज्ञा उत्पादयितव्या / यथा आत्मा सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं सर्वदुःखेभ्यो मोचयितव्यः, एवं सर्वसत्त्वाः सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं सर्वदुःखेभ्यो मोचयितव्या इति / एवं च सर्वसत्त्वेषु संज्ञा उत्पादयितव्या - मयैते सर्वसत्त्वा न परित्यक्तव्याः / मयैते सर्वसत्त्वाः परिमोचयितव्या अपरिमाणतो दुःखस्कन्धात् / न च मयैतेषु चित्तप्रदोष उत्पादयितव्य अन्तशः शतशो ऽपि छिद्यमानेनेति / एवं हि बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन चित्तमुत्पादयितव्यम् सचेदेवंचित्तो विहरिष्यति, न दुष्करसंज्ञी चरिष्यति, न दुष्करसंज्ञी विहरिष्यति / पुनरपरमायुष्मन् शारिपुत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन एवं चित्तमुत्पादयितव्यम् - यथा सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वमात्मा न विद्यते नोपलभ्यते, एवं सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं सर्वधर्मा न संविद्यन्ते नोपलभ्यन्ते / एवमाध्यात्मिकबाह्येषु सर्वधर्मेषु संज्ञा उत्पादयितव्या / सचेदेवंचित्तश्चरिष्यति, न दुष्करसंज्ञी चरिष्यति, न दुष्करसंज्ञी विहरिष्यति / यदप्यायुष्मन् शारिपुत्र एवमाह - अनुत्पादो बोधिसत्त्वो इति / एवमेतदायुष्मन् शारिपुत्र, एवम् एतत् / अनुत्पादो बोधिसत्त्व इति //

शारिपुत्र आह - किं पुनरायुष्मन् सुभूते बोधिसत्त्व एवानुत्पादः, उताहो बोधिसत्त्वधर्मा अप्यनुत्पादः? सुभूतिराह - बोधिसत्त्वधर्मा अपि आयुष्मन् शारिपुत्र अनुत्पादः शारिपुत्र आह - किं पुनरायुष्मन् सुभूते बोधिसत्त्वधर्मा एवानुत्पादः, उताहो सर्वज्ञताप्यनुत्पादः? सुभूतिराह - सर्वज्ञताप्यायुष्मन् शारिपुत्र अनुत्पादः / आह - किं पुनरायुष्मन् सुभूते (वैद्य 15) सर्वज्ञतैवानुत्पादः, उताहो सर्वज्ञताधर्मा अप्यनुत्पादः? आह - सर्वज्ञताधर्मा अप्यायुष्मन् शारिपुत्र अनुत्पादः / आह - किं पुनरायुष्मन् सुभूते सर्वज्ञताधर्मा एवानुत्पादः, उताहो पृथग्जनो ऽप्यनुत्पादः? आह - पृथग्जनो ऽप्यायुष्मन् शारिपुत्र अनुत्पादः / आह - किं पुनरायुष्मन् सुभूते पृथग्जन एवानुत्पादः, उताहो पृथग्जनधर्मा अप्यनुत्पादः? आह - पृथग्जनधर्मा आप्यायुष्मन् शारिपुत्र अनुत्पादः / एवमुक्ते आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - यद्यायुष्मन् सुभूते बोधिसत्त्वो ऽप्यनुत्पादः, बोधिसत्त्वधर्मा अप्यनुत्पादः, सर्वज्ञताप्यनुत्पादः, सर्वज्ञताधर्मा अप्यनुत्पादः, पृथग्जनो ऽप्यनुत्पादः, पृथग्जनधर्मा अप्यनुत्पादः, नन्वायुष्मन् सुभूते अनुप्राप्तैव अयत्नेन बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन सर्वज्ञता भवति / एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिरायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - नाहमायुष्मन् शारिपुत्र अनुत्पन्नस्य धर्मस्य प्राप्तिमिच्छामि, नाप्यभिसमयम् / नाप्यनुत्पन्नेन धर्मेण अनुत्पन्ना प्राप्तिः प्राप्यते / आह - किं पुनरायुष्मन् सुभूते अनुत्पन्नेन धर्मेण अनुत्पन्ना प्राप्तिः प्राप्यते, उताहो उत्पन्नेन धर्मेण अनुत्पन्ना प्राप्तिः प्राप्यते? आह - किं पुनरायुष्मन् शारिपुत्र अनुत्पन्नो धर्म उत्पन्नः, उताहो अनुत्पन्न एव धर्मो ऽनुत्पन्नः? आह - किं पुनरायुष्मन् सुभूते उत्पाद एव धर्मो ऽनुत्पादः, उताहो अनुत्पादो धर्म उत्पादः? आह - उत्पादो धर्मो ऽनुत्पादो धर्म इत्यायुष्मन् शारिपुत्र न प्रतिभाति जल्पितुम् / आह - अनुत्पादो ऽपि ते आयुष्मन् सुभूते प्रतिभाति जल्पितुम् / आह - अनुत्पाद एवायुष्मन् शारिपुत्र जल्पः / अनुत्पाद एव आयुष्मान् शारिपुत्र प्रतिभाति / अनुत्पाद एव आयुष्मन् शारिपुत्र प्रतिभानम् / एवमेवायुष्मन् शारिपुत्र अत्यन्तं प्रतिभाति //

एवमुक्ते आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - धार्मकथिकानामायुष्मान् सुभूतिरग्रतायां स्थापितव्यः / तत्कस्य हेतोः? तथा ह्यायुष्मान् सुभूतिः स्थविरो यतो यत एव परिप्रश्नीक्रियते, ततस्तत एव निःसरति, धर्मतायाश् च न चलति, तां च धर्मतां न विरोधयति / एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिरायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - धर्मतैषा आयुष्मन् शारिपुत्र भगवतः श्रावकाणामनिश्रितधर्माणाम् / ते यतो यत एव परिप्रश्नीक्रियन्ते, ततस्तत एव निःसरन्ति, धर्मतां च न विरोधयन्ति, धर्मतायाश् च न व्यतिवर्तन्ते / तत्कस्य हेतोः? यथापि नाम अनिश्रितत्त्वात्सर्वधर्माणाम् / एवमुक्ते आयुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - साधु साधु आयुष्मन् सुभूते / कतमैषा सर्वधर्मानिश्रितपारमिता बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानाम्? सुभूतिराह - प्रज्ञापारमितैव आयुष्मन् शारिपुत्र सार्वयानिकी, सर्वधर्मानिश्रिततया सर्वधर्मानिश्रितपारमिता च / इति हि यस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य एवं गम्भीरायां प्रज्ञापारमितायां भाष्यमाणायामेवं देश्यमानायामेवमुपदिश्यमानायां न भवति चित्तस्य अवलीनत्वम्, न भवति काङ्क्षायितत्वम्, न भवति धंधायितत्वम्, न भवति चित्तस्यान्यथात्वम्, वेदितव्यमयं बोधिसत्त्वो महासत्त्वो विहरत्यनेन प्रज्ञापारमिताविहारेण अविरहितश्चानेन मनसिकारेणेति // (वैद्य 16)

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मतं सुभूतिमेतदवोचत् - कथमायुष्मन् सुभूते अविरहितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽविरहितो मनसिकारेण भवति, यः प्रज्ञापारमिताविहारेण विहरति? यदि ह्यायुष्मन् सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो ऽविरहितो मनसिकारेण भवति, एवं स विरहितः प्रज्ञापारमिताविहारेण भवति / यदि च आयुष्मन् सुभूते अविरहितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताविहारेण भवति, एवं स विरहितो मनसिकारेण भवति / यदि च आयुष्मन् सुभूते मनसिकारेणाविरहितो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः, अविरहित एव प्रज्ञापारमिताविहारेण भवति / एवं सति सर्वसत्त्वा अप्यविरहिता भविष्यन्ति प्रज्ञापारमिताविहारेण / तत्कस्य हेतोः? सर्वसत्त्वा अपि ह्यविरहिता मनसिकारेण विहरन्ति //

एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिरायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - साधु साधु आयुष्मन् शारिपुत्र / अपि तु उपालप्स्ये त्वा / अर्थ एव त्वायुष्मता शारिपुत्रेण भूतपदाभिधानेन परिगृहीतः / तत्कस्य हेतोः? सत्त्वास्वभावतया आयुष्मन् शारिपुत्र मनसिकारास्वभावता वेदितव्या / सत्त्वासद्भावतया आयुष्मन् शारिपुत्र मनसिकारासद्भावता वेदितव्या / सत्त्वविविक्ततया आयुष्मन् शारिपुत्र मनसिकारविविक्तता वेदितव्या / सत्त्वाचिन्त्यतया आयुष्मन् शारिपुत्र मनसिकाराचिन्त्यता वेदितव्या / सत्त्वानभिसंबोधनतया आयुष्मन् शारिपुत्र मनसिकारानभिसंबोधनता वेदितव्या / सत्त्वायथाभूतार्थाभिसंबोधनतया आयुष्मन् शारिपुत्र मनसिकारायथाभूतार्थाभिसंबोधनता वेदितव्या / अनेन आयुष्मन् शारिपुत्र एवंरूपेण मनसिकारेण इच्छामि बोधिसत्त्वं महासत्त्वं विहरन्तमनेन विहारेणेति //

आर्याष्टसाहस्रिकायां प्रज्ञापारमितायां सर्वाकारज्ञताचर्यापरिवर्तो नाम प्रथमः // asp_2: शक्रपरिवर्तो द्वितीयः / तेन खलु पुनः समयेन शक्रो देवानामिन्द्रस्तस्यामेव पर्षदि संनिपतितः संनिषण्णो ऽभूत् चत्वारिंशता त्रायस्त्रिंशत्कायिकैर्देवपुत्रसहस्रैः सार्धम् / चत्वारश् च लोकपाला विंशत्या चातुर्महाराजकायिकैर्देवपुत्रसहस्रैः सार्धम् / ब्रह्मापि सहापतिर्दशभिर्ब्रह्मकायिकैर्देवपुत्रसहस्रैः सार्धम् / पञ्च च शुद्धावासानां देवपुत्राणां सहस्राणि तस्यामेव पर्षदि संनिपतितानि संनिषण्णान्यभूवन् / यो ऽपि च देवानां स्वकर्मविपाकजो ऽवभासः, सो ऽपि सर्वो बुद्धानुभावेन बुद्धतेजसा बुद्धाधिष्ठानेनाभिभूतो ऽभूत् //

अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्र आयुष्मन्तं सुभूतिं स्थविरमेतदवोचत् - इमान्यार्य सुभूते संबहुलानि देवपुत्रसहस्राणि अस्यां पर्षदि संनिपतितानि संनिषण्णानि आर्यस्य सुभूतेरन्तिकात्प्रज्ञापारमितां श्रोतुकामानि बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानामुपदेशमववादानुशासनीं च / तत्कथं बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां स्थातव्यम्, कथं शिक्षितव्यम्, कथं योगमापत्तव्यम्? स्थविरः सुभूतिराह - तेन हि कौशिक उपदेक्ष्यामि ते बुद्धानुभावेन बुद्धतेजसा बुद्धाधिष्ठानेन / यैर्देवपुत्रैरनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तं नोत्पादितम्, तैरुत्पादयितव्यम् / ये त्ववक्रान्ताः सम्यक्त्वनियामम्, न ते भव्या अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयितुम् / तत्कस्य हेतोः? बद्धसीमानो हि ते संसारस्रोतसः / अभव्या हि ते पुनः पुनः संसरणाय अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयितुम् / अपि नु खलु पुनस्तेषामप्यनुमोदे / सचेत्ते ऽप्यनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तान्युत्पादयेरन्, नाहं कुशलमूलस्यान्तरायं करोमि / विशिष्टेभ्यो हि धर्मेभ्यो विशिष्टतमा धर्मा अध्यालम्बितव्याः //

अथ खलु भगवानायुष्मन्तं सुभूतिमामन्त्रयते स्म - साधु साधु सुभूते, साधु खलु पुनस्त्वं सुभूते, यस्त्वं बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानामुत्साहं ददासि / एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिर्भगवन्तमेतदवोचत् - कृतज्ञैरस्माभिर्भगवन् भगवतो भवितव्यं नाकृतज्ञैः / तत्कस्य हेतोः? पौर्वकाणां हि भगवंस्तथागतानामर्हतां सम्यक्संबुद्धानामन्तिके ऽस्मदर्थे भगवान् यथा ब्रह्मचर्यं बोधाय चरन् पूर्वं बोधिसत्त्वभूत एव सन्, यैः श्रावकैरववदितो ऽनुशिष्टश् च पारमितासु, तत्र भगवता चरता अनुत्तरं ज्ञानमुत्पादितम् / एवं भगवन् अस्माभिर् अपि बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अनुपरिग्रहीतव्या अनुपरिवारयितव्याश्च, संपरिग्रहीतव्याः संपरिवारयितव्याश् च / तत्कस्य हेतोः? अस्माभिर् अपि हि भगवन् बोधिसत्त्वा महासत्त्वा अनुपरिगृहीता अनुपरिवारिताश्च, संपरिगृहीताः संपरिवारिताश् च क्षिप्रमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्यन्ते //

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिः शक्रं देवानामिन्द्रमामन्त्रयते स्म - तेन हि कौशिक शृणु, साधु च सुष्ठु च मनसि कुरु, भाषिष्ये ऽहं ते यथा बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां स्थातव्यम् / शून्यतायां कौशिक तिष्ठता बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन प्रज्ञापारमितायां स्थातव्यम् / तेन हि कौशिक (वैद्य 18) बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन महासंनाहसंनद्धेन भवितव्यम् / न रूपे स्थातव्यम् / न वेदनायां न संज्ञायां न संस्कारेषु / न विज्ञाने स्थातव्यम् / न चक्षुषि स्थातव्यम् / न रूपे स्थातव्यम् / न चक्षुर्विज्ञाने स्थातव्यम् / न चक्षुःसंस्पर्शे स्थातव्यम् / न चक्षुःसंस्पर्शजायां वेदनायां स्थातव्यम् / एवं न श्रोत्रघ्राणजिह्वाकायमनःसु स्थातव्यम् / न शब्दगन्धरसस्प्रष्टव्यधर्मेषु, न श्रोत्रविज्ञाने, यावन्न मनोविज्ञाने / न मनःसंस्पर्शे, न मनःसंस्पर्शजायां वेदनायां स्थातव्यम् / न पृथिवीधातौ स्थातव्यम् / नाब्धातौ, न तेजोधातौ, न वायुधातौ, नाकाशधातौ, न विज्ञानधातौ स्थातव्यम् / न स्मृत्युपस्थानेषु स्थातव्यम् / न सम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गेषु, न मार्गाङ्गेषु स्थातव्यम् / न स्रोतआपत्तिफले स्थातव्यम् / न सकृदागामिफले, न अनागामिफले, नार्हत्त्वे स्थातव्यम् / न प्रत्येकबुद्धत्वे स्थातव्यम् / न बुद्धत्वे स्थातव्यम् / इति हि रूपमिति न स्थातव्यम् / इति हि वेदनेति, संज्ञेति, संस्कारा इति / इति हि विज्ञानमिति न स्थातव्यम् / इति हि चक्षुरिति, यावन्मनःसंस्पर्शजा वेदनेति न स्थातव्यम् / इति हि पृथिवीधातुरिति, यावद्विज्ञानधातुरिति न स्थातव्यम् / इति हि स्मृत्युपस्थानानीति न स्थातव्यम् /

इति हि सम्यक्प्रहाणर्द्धिपादेन्द्रियबलबोध्यङ्गानीति, इति हि मार्गाङ्गानीति न स्थातव्यम् / इति हि स्रोतआपत्तिफलमिति न स्थातव्यम्, इति हि सकृदागामिफलमिति, अनागामिफलमिति, अर्हत्त्वमिति न स्थातव्यम् / इति हि प्रत्येकबुद्धत्वमिति न स्थातव्यम् / इति हि बुद्धत्वमिति न स्थातव्यम् / रूपं नित्यमनित्यमिति न स्थातव्यम् / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानं नित्यमनित्यमिति न स्थातव्यम् / रूपं सुखं दुःखमिति न स्थातव्यम् / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानं सुखं दुःखमिति न स्थातव्यम् / रूपं शून्यमशून्यमिति न स्थातव्यम् / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानं शून्यमशून्यमिति न स्थातव्यम् / रूपमात्मानात्मेति न स्थातव्यम् / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानमात्मानात्मेति न स्थातव्यम् / रूपं शुभमशुभमिति न स्थातव्यम् / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानं शुभमशुभमिति न स्थातव्यम् / रूपं शून्यमुपलभ्यते वेति न स्थातव्यम् / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानं शून्यमुपलभ्यते वेति न स्थातव्यम् / स्रोतआपत्तिफलमसंस्कृतप्रभावितमिति न स्थातव्यम् / एवं सकृदागामिफलमनागामिफलमर्हत्त्वमसंस्कृतप्रभावितमिति न स्थातव्यम् / प्रत्येकबुद्धत्वमसंस्कृतप्रभावितमिति न स्थातव्यम् / स्रोतआपन्नो दक्षिणीय इति न स्थातव्यम् / स्रोतआपन्नाः सप्तकृतो भवपरमा इति न स्थातव्यम् / सकृदागामी दक्षिणीय इति न स्थातव्यम् / सकृदागाम्यपरिनिष्ठितत्त्वात्सकृदिमं लोकमागम्य दुःखस्यान्तं करिष्यतीति न स्थातव्यम् / अनागामी दक्षिणीय इति न स्थातव्यम् अनागामी अनागम्य इमं लोकं तत्रैव परिनिर्वास्यतीति न स्थातव्यम् /

अर्हन् दक्षिणीय इति न स्थातव्यम् / अर्हन्निहैव अनुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वास्यतीति न स्थातव्यम् / प्रत्येकबुद्धो दक्षिणीय इति न स्थातव्यम् / प्रत्येकबुद्धो ऽतिक्रम्य श्रावकभूमिमप्राप्य बुद्धभूमिं परिनिर्वास्यतीति न स्थातव्यम् / बुद्धो दक्षिणीय इति न स्थातव्यम् / बुद्धो ऽतिक्रम्य (वैद्य 19) पृथग्जनभूमिमतिक्रम्य श्रावकभूमिमतिक्रम्य प्रत्येकबुद्धभूमिमप्रभेयाणामसंख्येयानां सत्त्वानामर्थं कृत्वा अप्रमेयाण्यसंख्येयानि सत्त्वकोटीनियुतशतसहस्राणि परिनिर्वाप्य अप्रमेयानसंख्येयान् सत्त्वान् श्रावकप्रत्येकबुद्धसम्यक्संबुद्धत्वनियतान् कृत्वा बुद्धभूमौ स्थित्वा बुद्धकृत्यं कृत्वा अनुपधिशेषे निर्वाणधातौ बुद्धपरिनिर्वाणेन परिनिर्वास्यति इत्येवमप्यनेन न स्थातव्यम् //

अथ खल्वायुष्मतः शारिपुत्रस्यैतदभवत् - यदि बुद्धो ऽतिक्रम्य पृथग्जनभूमिमतिक्रम्य श्रावकभूमिमतिक्रम्य प्रत्येकबुद्धभूमिमप्रमेयाणामसंख्येयानां सत्त्वानामर्थं कृत्वा अप्रमेयाण्यसंख्येयानि सत्त्वकोटीनियुतशतसहस्राणि परिनिर्वाप्य अप्रमेयानसंख्येयान् सत्त्वान् श्रावकप्रत्येकबुद्धसम्यक्संबुद्धत्वनियतान् कृत्वा बुद्धभूमौ स्थित्वा बुद्धकृत्यं कृत्वा अनुपधिशेषे निर्वाणधातौ बुद्धपरिनिर्वाणेन परिनिर्वास्यति इत्येवमप्यनेन न स्थातव्यम्, तत्कथं पुनरनेन स्थातव्यं, कथं शिक्षितव्यमिति? अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्बुद्धानुभावेन आयुष्मतः शारिपुत्रस्य चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - तत्किं मन्यसे आयुष्मन् शारिपुत्र क्व तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः स्थितः? आयुष्मान् शारिपुत्र आह - न क्वचिदायुष्मन् सुभूते तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः स्थितः / तत्कस्य हेतो? अप्रतिष्ठितमानसो हि तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः / स नैव संस्कृते धातौ स्थितो नाप्यसंस्कृते धातौ स्थितो न च ततो व्युत्थितः //

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिरायुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - एवमेव आयुष्मन् शारिपुत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन स्थातव्यम्, एवं शिक्षितव्यम् - यथा तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो न क्वचित्स्थितो नास्थितो न विष्ठितो नाविष्ठितः, तथा स्थास्यामीत्येवमनेन शिक्षितव्यम् / यथा तथागतस्थानं तथा स्थास्यामीति, तथा शिक्षिष्ये इति, यथा तथागतस्थानं तथा स्थास्यामीति, तथा शिक्षिष्ये इति, यथा तथागतस्थानं तथा स्थास्यामीति सुस्थितो ऽस्थानयोगेनेति एवमत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन स्थातव्यमेवं शिक्षितव्यम् / एवं हि शिक्षमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वो विहरत्यनेन प्रज्ञापारमिताविहारेण अविरहितश्चानेन मनसिकारेणेति //

अथ खलु तत्र पर्षदि केषांचिद्देवपुत्राणामेतदभूत् - यानि तानि यक्षाणां यक्षभाषितानि यक्षरुतानि यक्षपदानि यक्षमन्त्रितानि यक्षप्रव्याहृतानि, तानि विज्ञायन्ते जल्प्यमानानि / न पुनरिदं विज्ञायते यत्सुभूतिः स्थविरो भाषते प्रव्याहरति देशयत्युपदिशति / अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्बुद्धानुभावेन तेषां देवपुत्राणामिममेवंरूपं चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय तान् देवपुत्रानामन्त्रयते स्म - न विज्ञायते न विज्ञायते इदं देवपुत्राः / तथा हि नात्र किंचित्सूच्यते, नात्र किंचित् श्रूयते //

अथ खलु तेषां देवपुत्राणां पुनरेवैतदभूत् - उत्तानीकरिष्यति बत अयमार्यसुभूतिः / उत्तानीकरिष्यति बतायमार्यसुभूतिरिति / दूराद्दूरतरमार्यसुभूतिः प्रविशति, सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरम् / गम्भीराद्गम्भीरतरमार्यसुभूतिः प्रविशति देशयति भाषत इति / अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्बुद्धानुभावेन पुनर् अपि तेषामेव देवपुत्राणां चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय तान् देवपुत्रानामन्त्रयते (वैद्य 20) स्म - तेन हि देवपुत्राः यः स्रोतआपत्तिफलं प्राप्तुकामः स्रोतआपत्तिफले स्थातुकामः, स नेमां क्षान्तिमनागम्य....पेयालम् / यः सकृदागाभिफलं प्राप्तुकामः, सकृदागामिफले स्थातुकामः, यो ऽनागामिफलं प्राप्तुकामो ऽनागामिफले स्थातुकामः, यो ऽर्हत्त्वं प्राप्तुकामो ऽर्हत्त्वे स्थातुकामः, यः प्रत्येकबोधिं प्राप्तुकामः प्रत्येकबोधौ स्थातुकामः, स नेमां क्षान्तिमनागम्य..... / यो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिं प्राप्तुकामो ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ स्थातुकामः, स नेमां क्षान्तिमनागम्य............. //

अथ खलु पुनर् अपि तेषां देवपुत्राणामेतदभवत् - किंरूपा अस्य आर्यसुभूतेर्धार्मश्रवणिका एष्टव्याः? अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिर्बुद्धानुभावेन तेषां देवपुत्राणां चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय तान् देवपुत्रानामन्त्रयते स्म - मायानिर्मितसदृशा हि देवपुत्रा मम धार्मश्रवणिका एष्टव्याः / तत्कस्य हेतोः? तथा हि ते नैव श्रोष्यन्ति न च साक्षात्करिष्यन्ति //

अथ खलु ते देवपुत्रा आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचन् - किं पुनरार्य सुभूते मायोपमास्ते सत्त्वा न ते माया? एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिस्तान् देवपुत्रानेतदवोचत् - मायोपमास्ते देवपुत्राः सत्त्वाः / स्वप्नोपमास्ते देवपुत्राः सत्त्वाः / इति हि माया च सत्त्वाश् च अद्वयमेतदद्वैधीकारम्, इति हि स्वप्नश् च सत्त्वाश् च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / सर्वधर्मा अपि देवपुत्रा मायोपमाः स्वप्नोपमाः / स्रोतआपन्नो ऽपि मायोपमः स्वप्नोपमः / स्रोतआपत्तिफलम् अपि मायोपमं स्वप्नोपमम् / एवं सकृदागाम्य् अपि सकृदागामिफलमपि, अनागाम्य् अपि अनागामिफलमपि, अर्हन्न् अपि अर्हत्त्वम् अपि मायोपमं स्वप्नोपमम् / प्रत्येकबुद्धो ऽपि मायोपमः स्वप्नोपमः / प्रत्येकबुद्धत्वम् अपि मायोपमं स्वप्नोपमम् / सम्यक्संबुद्धो ऽपि मायोपमः स्वप्नोपमः / सम्यक्संबुद्धत्वम् अपि मायोपमं स्वप्नोपमम् / अथ खलु देवपुत्रा आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचन् - सम्यक्संबुद्धो ऽप्यार्य सुभूते मायोपमः स्वप्नोपम इति वदसि? सम्यक्संबुद्धत्व् अपि मायोपमं स्वप्नोपममिति वदसि? सुभूतिराह - निर्वाणम् अपि देवपुत्रा मायोपमं स्वप्नोपममिति वदामि, किं पुनरन्यं धर्मम् / ते देवपुत्रा आहुः - निर्वाणमप्यार्य सुभूते मायोपमं स्वप्नोपममिति वदसि? आयुष्मान् सुभूतिराह - तद्यदि देवपुत्रा निर्वाणादप्यन्यः कश्चिद्धर्मो विशिष्टतरः स्यात्, तमप्यहं मायोपमं स्वप्नोपममिति वदेयम् / इति हि देवपुत्रा माया च निर्वाणं च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् / इति हि स्वप्नश् च निर्वाणं च अद्वयमेतदद्वैधीकारम् //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्रः, आयुष्मांश् च पूर्णो मैत्रायणीपुत्रः, आयुष्मांश् च महाकोष्ठिलः, आयुष्मांश् च महाकात्यायनः, आयुष्मांश् च महाकाशपः, अन्ये च महाश्रावका अनेकैर्बोधिसत्त्वसहस्रैः सार्धमायुष्मन्तं सुभूतिं स्थविरमामन्त्रयन्ते स्म - के ऽस्या आयुष्मन् सुभूते प्रज्ञापारमिताया एवं निर्दिश्यमानायाः प्रत्येषका भविष्यन्ति? अथ खल्वायुष्मानानन्दस्तान् स्थविरानेतदवोचत् - ते खल्वायुष्मन्तो वेदितव्या अविनिवर्तनीया बोधिसत्त्वा (वैद्य 21) महासत्त्वाः, दृष्टिसंपन्ना वा पुद्गलाः, अर्हन्तो वा क्षीणास्रवाः, ये ऽस्याः प्रज्ञापारमिताया एवं निर्दिश्यमानायाः प्रत्येषका भविष्यन्ति //

अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिः स्थविरस्तान् स्थविरानेतदवोचत् - नास्या आयुष्मन्तः प्रज्ञापारमिताया एवं निर्दिश्यमानायाः केचित्प्रत्येषका भविष्यन्ति / तत्कस्य हेतोः? तथा हि - अत्र न कश्चिद्धर्मः सूच्यते, न कश्चिद्धर्मः परिदीप्यते, न कश्चिद्धर्मः प्रज्ञप्यते / तद्यथैवात्र न कश्चिद्धर्मः सूच्यते, न कश्चिद्धर्मः परिदीप्यते, न कश्चिद्धर्मः प्रज्ञप्यते, तथैवास्याः प्रज्ञापारमिताया एवं निर्दिश्यमानाया न कश्चित्प्रत्येषको भविष्यति //

अथ खलु शक्रस्य देवानामिन्द्रस्यैतदभूत् - अस्य धर्मपर्यायस्य आर्येण सुभूतिना भाष्यमाणस्य पूजार्थं यन्न्वहं पुष्पाण्यभिनिर्माय आर्यं सुभूतिमभ्यवकिरेयमिति / अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्रस्तस्यां वेलायां पुष्पाण्यभिनिर्माय आयुष्मन्तं सुभूतिमभ्यवाकिरत् / अथ खल्वायुष्मतः सुभूतेः स्थविरस्य शक्रं देवानामिन्द्रमनुव्याहरणायैतदभूत् - न खलु पुनरिमानि पुष्पाणि मया त्रायस्त्रिंशेषु देवेषु प्रचरन्ति दृष्टपूर्वाणि, यानीमानि शक्रेण देवानामिन्द्रेण अभ्यवकीर्णानि / निर्मितान्येतानि पुष्पाणि / नैतानि पुष्पाणि वृक्षगुल्मलतानिर्जातानि, यानि शक्रेण देवानामिन्द्रेणाभ्यवकीर्णानि, मनोमयान्येतानि पुष्पाणीति / अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्र आयुष्मतः सुभूतेश्चेतसैव चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - अनिर्जातान्येतान्यार्य सुभूते पुष्पाणि / तत्कस्य हेतोः? न हि मनोनिर्जातानि कानिचित्पुष्पाणि, नापि वृक्षगुल्मलतानिर्जातानि / अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिः शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत् - यत्त्वं कौशिक एवं वदसि - अनिर्जातान्येतानि पुष्पाणि, नैतानि मनोनिर्जातानि, नापि वृक्षगुल्मलतानिर्जातानीति / यत्कौशिक अनिर्जातं न तत्पुष्पम् / अथ खलु शक्रस्य देवानामिन्द्रस्यैतदभूत् - गम्भीरप्रज्ञो बतायमार्यः सुभूतिः / तां च नाम पदप्रज्ञप्तिं निर्दिशति, तां च न विरोधयति, तां चोत्तानीकरोति, तामेव चोपदिशति / अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्र आयुष्मतं सुभूतिमेतदवोचत् - एवमेतदार्य सुभूते, एवम् एतत् / एवं चात्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन शिक्षितव्यं यथा आर्यसुभूतिरुपदिशति /

एवमुक्ते आयुष्मान् सुभूतिः शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत् - एवमेतत्कौशिक, एवम् एतत् / एवमत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन शिक्षितव्यम् / एवं शिक्षमाणः कौशिक बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न स्रोतआपत्तिफले शिक्षते, न सकृदागामिफले, न अनागामिफले, नाहर्त्वे शिक्षते, न प्रत्येकबुद्धत्वे शिक्षते, न बुद्धत्वे शिक्षते / यो नासु भूमिषु शिक्षते, स बुद्धत्वे सर्वज्ञत्वे वा शिक्षते / यो बुद्धत्वे सर्वज्ञत्वे वा शिक्षते, सो ऽप्रमेयेष्वसंख्येयेषु बुद्धधर्मेषु शिक्षते / यो ऽप्रमेयेष्वसंख्येयेषु बुद्धधर्मेषु शिक्षते, स न रूपस्य विवृद्धये शिक्षते, न परिहाणाय / एवं स न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम् / स न विज्ञानस्य विवृद्धये शिक्षते, न परिहाणाय / यो न रूपस्य विवृद्धये शिक्षते न परिहाणाय / एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम् / यो न विज्ञानस्य विवृद्धये शिक्षते न परिहाणाय, स न रूपस्य परिग्रहाय शिक्षते नोत्सर्गाय / (वैद्य 22) एवं स न वेदनाया न संज्ञाया न संस्काराणाम् / स न विज्ञानस्य परिग्रहाय शिक्षते, नोत्सर्गाय, नापि कस्यचिद्धर्मस्य परिग्रहाय शिक्षते, नोत्पादाय नान्तर्धानाय शिक्षते / यो न कस्यचिद्धर्मस्य परिग्रहाय शिक्षते, नोत्पादाय नान्तर्धानाय शिक्षते, स न सर्वज्ञताया अपि परिग्रहाय शिक्षते, नोत्पादाय नान्तर्धानाय शिक्षते / एवं शिक्षमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वज्ञतायां शिक्षते, सर्वज्ञतायां निर्यास्यति //

अथ खल्वायुष्मान् शारिपुत्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - य आयुष्मन् सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न कस्यचिद्धर्मस्य परिग्रहाय शिक्षते, नोत्पादाय नान्तर्धानास्य शिक्षते, स न सर्वज्ञताया अपि परिग्रहाय शिक्षते, नोत्पादाय नान्तर्धानाय शिक्षते / एवं शिक्षमाण आयुष्मान् सुभूते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वज्ञतायां शिक्षते, सर्वज्ञतायां निर्यास्यति //

आयुष्मान् सुभूतिराह - एवमेतदायुष्मन् शारिपुत्र, एवम् एतत् / य आयुष्मन् शारिपुत्र बोधिसत्त्वो महासत्त्वो न कस्यचिद्धर्मस्य परिग्रहाय शिक्षते, नोत्पादाय नान्तर्धानाय शिक्षते, स न सर्वज्ञताया अपि परिग्रहाय शिक्षते, नोत्पादाय नान्तर्धानाय शिक्षते / सर्वबुद्धधर्माणाम् अपि न परिग्रहाय शिक्षते, नोत्पादाय नान्तर्धानाय शिक्षते / एवं चायुष्मन् शारिपुत्र शिक्षमाणो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः सर्वज्ञतायां शिक्षते, सर्वज्ञतायां निर्यास्यति //

अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्र आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - प्रज्ञापारमिता आर्य शारिपुत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन कुतो गवेषितव्याः? शारिपुत्र आह - प्रज्ञापारमिता कौशिक बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन आयुष्मतः सुभूतेः परिवर्ताद्गवेषितव्या / एवमुक्ते शक्रो देवानामिन्द्र आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् - कस्यैष आर्य शारिपुत्र अनुभावो वेदितव्यः? कस्यैतदधिष्ठानं वेदितव्यं यदार्यसुभूतिः प्रज्ञापारमितां भाषते? आयुष्मान् शारिपुत्र आह - तथागतस्यैष कौशिक अनुभावो वेदितव्यः / तथागतस्यैतदधिष्ठानं वेदितव्यं यदायुष्मान् सुभूतिः प्रज्ञापारमितां भाषते / अथ खल्वायुष्मान् सुभूतिः शक्रं देवानामिन्द्रमेतदवोचत् - यत्कौशिक एवं वदसि - कस्यैषो ऽनुभावो वेदितव्यः, कस्यैतदनुष्ठानं वेदितव्यं यदार्यसुभूतिः प्रज्ञापारमितां भाषते इति? तथागतस्यैष कौशिक अनुभावो वेदितव्यः / तथागतस्यैतदधिष्ठानं वेदितव्यं यदहं प्रज्ञापारमितां भाषे / यद् अपि कौशिक एवं वदसि - प्रज्ञापारमिता बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन कुतो गवेषितव्येति? प्रज्ञापारमिता कौशिक बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन न रूपाद्गवेषितव्या नाप्यन्यत्र रूपाद्गवेषितव्या / एवं न वेदनाया न संज्ञाया न संस्कारेभ्यः न विज्ञानाद्गवेषितव्याः, नाप्यन्यत्र विज्ञानाद्गवेषितव्या / तत्कस्य हेतोः? तथा हि न रूपं प्रज्ञापारमिता, नाप्यन्यत्र रूपात्प्रज्ञापारमिता / एवं न वेदना न संज्ञा न संस्काराः / न विज्ञानं प्रज्ञापारमिता, नाप्यन्यत्र विज्ञानात्प्रज्ञापारमिता //

एवमुक्ते शक्रो देवानामिन्द्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - महापारमितेयमार्य सुभूते यदुत प्रज्ञापारमिता / अप्रमाणपारमितेयमार्य सुभूते यदुत प्रज्ञापारमिता / अपरिमाणपारमितेयमार्य (वैद्य 23) सुभूते यदुत प्रज्ञापारमिता / अनन्तपारमितेयमार्य सुभूते यदुत प्रज्ञापारमिता / स्थविरः सुभूतिराह - एवमेतत्कौशिक, एवम् एतत् / महापारमितेयं कौशिक यदुत प्रज्ञापारमिता / अप्रमाणपारमितेयं कौशिक यदुत प्रज्ञापारमिता / अपरिमाणपारमितेयं कौशिक यदुत प्रज्ञापारमिता / अनन्तपारमितेयं कौशिक यदुत प्रज्ञापारमिता / तत्कस्य हेतोः? रूपमहत्तया हि कौशिक महापारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानमहत्तया हि कौशिकमहापारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / रूपाप्रमाणतया कौशिक अप्रमाणपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानाप्रमाणतया कौशिक अप्रमाणपारमितेयं यदुत प्रज्ञपारमिता / रूपापरिमाणतया कौशिक अपरिमाणपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानापरिमाणतया कौशिक अपरिमाणपारमितेयं यदुत प्रज्ञपारमिता / रूपानन्ततया कौशिक अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / एवं वेदनासंज्ञासंस्काराः / विज्ञानानन्ततया कौशिक अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / एवं महापारमितेति कौशिक नाभिनिविशते / एवमप्रमाणपारमितेति, एवमपरिमाणपारमितेति, एवमनन्तपारमितेति नाभिनिविशते / तस्मात्कौशिक महापारमितेयम्, अप्रमाणपारमितेयम्, अपरिमाणपारमितेयम्, अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता //

आरम्बणानन्ततया कौशिक अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / सत्त्वानन्ततया कौशिक अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / कथं पुनः कौशिक आरम्बणानन्ततया अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता? सर्वधर्माणां हि कौशिक यतो नान्तो न मध्यं न पर्यवसानमुपलभ्यते, ततः कौशिक अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / अनेन कौशिक पर्यायेण आरम्बणानन्ततया अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / पुनरपरं कौशिक यस्मात्सर्वधर्मा अनन्ता अपर्यन्ताः, न तेषामन्तो वा मध्यं वा पर्यवसानं वा उपलभ्यते, तस्मात्कौशिक अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / तत्कस्य हेतोः? रूपस्य हि कौशिक नान्तो न मध्यं न पर्यवसानमुपलभ्यते / एवं वेदनायाः संज्ञायाः संस्काराणाम् / विज्ञानस्य हि कौशिक नान्तो न मध्यं न पर्यवसानमुपलभ्यते / अनेनापि कौशिक पर्यायेण आरम्बणानन्ततया अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता //

पुनरपरं कौशिक सत्त्वो ऽनन्तो ऽपर्यन्तः / तत्कस्य हेतोः? न हि सत्त्वस्यान्तो वा मध्यं वा पर्यवसानं वोपलभ्यते / तस्मात्कौशिक सत्त्वानन्ततया अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्र आयुष्मन्तं सुभूतिमेतदवोचत् - कथमायुष्मन् सुभूते सत्त्वानन्ततया अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता? स्थविरः सुभूतिराह - न हि कौशिक गणनायोगेन वा गणनाबहुत्वेन वा सत्त्वानन्ततया अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता //

शक्र आह - कथं तर्हीदानीमार्य सुभूते सत्त्वानन्ततया अनन्तपारमितेयं यदुत (वैद्य 24) प्रज्ञापारमिता? स्थविरः सुभूतिराह - तत्कं मन्यसे कौशिक कतमस्यैतद्धर्मस्याधिवचनं यदुत सत्त्वः सत्त्व इति? शक्र आह - नैतदार्य सुभूते धर्मस्याधिवचनं न अधर्माधिवचनं यदुत सत्त्वः सत्त्व इति / आगन्तुकमेतन्नामधेयं प्रक्षिप्तम् / अवस्तुकमेतन्नामधेयं प्रक्षिप्तम् / अनात्मीयमेतन्नामधेयं प्रक्षिप्तम् / अनारम्बणमेतन्नामधेयं प्रक्षिप्तं यदुत सत्त्वः सत्त्व इति / स्थविरः सुभूतिराह - तत्किं मन्यसे कौशिक काचिदत्र सत्त्वपरिदीपना कृता? शक्र आह - नो हीदमार्य सुभूते / सुभूतिराह - यत्र कौशिक न काचित्सत्त्वपरिदीपना कृता, तत्र का सत्त्वानन्तता? सचेत्कौशिक तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो ऽनन्तविज्ञप्तिघोषेण गम्भीरनिर्घोषेण स्वरेण गङ्गानदीवालुकोपमान् कल्पान् अपि वितिष्ठमानः सत्त्वः सत्त्व इति वाचं भाषेत, अपि नु तत्र कश्चित्सत्त्व उत्पन्नो व उत्पत्स्यते वा उत्पद्यते वा, निरुद्धो वा निरोत्स्यते वा निरुध्यते वा? शक्र आह - नो हीदमार्य सुभूते / तत्कस्य हेतोः? आदिशुद्धत्वादादिपरिशुद्धत्वात्सत्त्वस्य / सुभूतिराह - अनेनापि कौशिक पर्यायेण एवं सत्त्वानन्ततया अनन्तपारमितेयं यदुत प्रज्ञापारमिता / एवं च पुनः कौशिक सत्त्वानन्ततया प्रज्ञापारमितानन्तता वेदितव्या //

अथ खलु सेन्द्रका देवाः सब्रह्मकाः सप्रजापतिकाः सर्षिनरनारीगणास्त्रिरुदानमुदानयन्ति स्म - अहो धर्मः, अहो धर्मः, अहो धर्मस्य धर्मता / यस्तथागतस्य प्रादुर्भावः, स आर्येण सुभूतिना स्थविरेण सुभाषितेनेह सूच्यते देश्यते प्रकाश्यते प्रभाव्यते / तथागतं तं वयं भगवन् बोधिसत्त्वं महासत्त्वमद्याग्रेण धारयिष्यामो यो ऽनया प्रज्ञापारमितया अविरहितो भविष्यति, यो ऽपि च अनेन बोधिसत्त्वो महासत्त्वः प्रज्ञापारमिताविहारेण विहरिष्यति //

अथ खलु भगवांस्तान् सेन्द्रकान् सब्रह्मकान् सप्रजापतिकान् सर्षिनरनारीगणानामन्त्रयते स्म - एवमेतद्देवपुत्राः, एवम् एतत् / यदाहं देवपुत्रा दीपंकरस्य तथागतस्यार्हतः सम्यक्संबुद्धस्यान्तिके दीपवत्यां राजधान्यामन्तरायणमध्यगतो ऽनया प्रज्ञापारमितया अविरहितो ऽभूवम्, तदाहं दीपंकरेण तथागतेनार्हतां सम्यक्संबुद्धेन व्याकृतो ऽनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ - भविष्यसि त्वं माणव अनागते ऽध्वनि असंख्येयैः कल्पैः शाक्यमुनिर्नाम तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवानां च मनुष्यानां च बुद्धो भगवानिति / अथ खलु ते देवपुत्रा भगवन्तमेतदवोचन् - आश्चर्यं भगवन्, परमाश्चर्यं सुगत / यावदियं प्रज्ञापारमिता बोधिसत्त्वानां महासत्त्वानां सर्वज्ञताया आहारिका अनुपरिग्राहिका चेति //

आर्याष्टसाहस्रिकायां प्रज्ञापारमितायां शक्रपरिवर्तो नाम द्वितीयः // asp_3: अप्रमेयगुणधारणपारमितास्तूपसत्कारपरिवर्तस्तृतीयः / अथ खलु भगवान् ये तत्र देवपुत्राः पर्षदि संनिपतिताः संनिषण्णाश्चाभूवन्, याश् च भिक्षुभिक्षुण्युपासकोपासिकाः संनिपतिताः संनिषण्णाश्चाभूवन्, तान् देवपुत्रान् संनिपतितान् संनिषण्णांश् च विदित्वा, ताश् च सर्वाश्चतस्रः पर्षदः संनिपतिताः संनिषण्णाश् च विदित्वा, कामावचरान् रूपावचरांश् च देवपुत्रान् ब्रह्मकायिकांश् च देवपुत्रान् आभास्वरांश् च परीत्तशुभांश् च अकनिष्ठांश् च देवपुत्रान् साक्षिणः स्थापयित्वा, शक्रदेवेन्द्रप्रमुखान् कामावचरान् देवपुत्रान् महाब्रह्मप्रमुखांश् च ब्रह्मकायिकान् देवपुत्रानाभास्वरांश् च देवपुत्रानामन्त्रयते स्म - यो हि कश्चिद्देवपुत्राः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा इमां प्रज्ञापारमितामुद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति, न तस्य मारो वा मारकायिका वा देवता अवतारप्रेक्षिण्यो ऽवतारगवेषिण्यो ऽवतारं लप्स्यन्ते / नापि तस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा मनुष्या वा अमनुष्या वा अवतारप्रेक्षिणो ऽवतारगवेषिणो ऽवतारं लप्स्यन्ते / नापि स कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा विषमापरिहारेण कालं करिष्यति //

पुनरपरं देवपुत्राः ये देवपुत्रा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ संप्रस्थिताः, यैश् च देवपुत्रैरियं प्रज्ञापारमिता नोद्गृहीता न धारिता न वाचिता न पर्यवाप्ता न प्रवर्तिता, ते देवपुत्रास्तं कुलपुत्र वा कुलदुहितरं वा उपसंक्रमितव्यं मंस्यन्ते, तस्य च कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा इमां प्रज्ञापारमितामुद्गृह्णतो धारयतो वाचयतः पर्यवाप्नुवतः प्रवर्तयमानस्यान्तिकाच्छ्रोष्यन्ति, श्रुत्वा चोद्ग्रहीष्यन्ति धारयिष्यन्ति वाचयिष्यन्ति पर्यवाप्स्यन्ति प्रवर्तयिष्यन्ति / न च खलु पुनर्देवपुत्रास्तस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा इमां प्रज्ञापारमितामुद्गृह्णतो धारयतो वाचयतः पर्यवाप्नुवतः प्रवर्तयमानस्य अरण्यगतस्य वा वृक्षमूलगतस्य वा शून्यागारगतस्य वा अभ्यवकाशगतस्य वा पथि गतस्य वा उत्पथगतस्य वा अटवीगतस्य वा महासमुद्रगतस्य वा तत्र तत्रोपसंक्रामतो वा चंक्रम्यमाणस्य वा स्थितस्य वा निषण्णस्य वा विपन्नस्य वा भयं वा भविष्यति, स्तम्भितत्वं वा भविष्यति, उत्पत्स्यते वा //

अथ खलु चत्वारो महाराजानो भगवन्तमेतदवोचन् - आश्चर्यं भगवन् यदिमां प्रज्ञापारमितामुद्गृह्णन् धारयन् वाचयन् पर्यवाप्नुवन् प्रवर्तयन् स कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा यानत्रये सत्त्वान् विनयति, न च सत्त्वसंज्ञामुत्पादयति / वयं भगवंस्तस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा रक्षावरणगुप्तिं संविधास्यामः, य इमां प्रज्ञापारमितामुद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति //

अथ खलु शक्रो देवानामिन्द्रो भगवन्तमेतदवोचत् - अहम् अपि भगवंस्तस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा रक्षावरणगुप्तिं संविधास्यामि, य इमां प्रज्ञापारमितामुद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति //

ब्रह्मापि सहापतिः सार्धं ब्रह्मकायिकैर्देवपुत्रैर्भगवन्तमेतदवोचत् - अहम् अपि भगवंस्तस्य कुलपुत्रस्य वा कुलदुहितुर्वा रक्षावरणगुप्तिं संविधास्यामि, य इमां प्रज्ञापारमितामुद्ग्रहीष्यति धारयिष्यति वाचयिष्यति पर्यवाप्स्यति प्रवर्तयिष्यति //