Khuddakavatthuvibhaṅga (VB17)

Vibhaṅga

Khuddakavatthuvibhaṅga

1. Ekakamātikā

Jātimado

gottamado

ārogyamado

yobbanamado

jīvitamado

lābhamado

sakkāramado

garukāramado

purekkhāramado

parivāramado

bhogamado

vaṇṇamado

sutamado

paṭibhānamado

rattaññumado

piṇḍapātikamado

anavaññātamado

iriyāpathamado

iddhimado

yasamado

sīlamado

jhānamado

sippamado

ārohamado

pariṇāhamado

saṇṭhānamado

pāripūrimado

mado

pamādo

thambho

sārambho

atricchatā

mahicchatā

pāpicchatā

siṅgaṁ

tintiṇaṁ

cāpalyaṁ

asabhāgavutti

arati

tandī

vijambhitā

bhattasammado

cetaso ca līnattaṁ

kuhanā

lapanā

nemittikatā

nippesikatā

lābhena lābhaṁ nijigīsanatā

seyyohamasmīti māno

sadisohamasmīti māno

hīnohamasmīti māno

seyyassa seyyohamasmīti māno

seyyassa sadisohamasmīti māno

seyyassa hīnohamasmīti māno

sadisassa seyyohamasmīti māno

sadisassa sadisohamasmīti māno

sadisassa hīnohamasmīti māno

hīnassa seyyohamasmīti māno

hīnassa sadisohamasmīti māno

hīnassa hīnohamasmīti māno

māno

atimāno

mānātimāno

omāno

adhimāno

asmimāno

micchāmāno

ñātivitakko

janapadavitakko

amaravitakko

parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko

lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko

anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko.

Ekakaṁ.

2. Dukamātikā

Kodho ca upanāho ca

makkho ca paḷāso ca

issā ca macchariyañca

māyā ca sāṭheyyañca

avijjā ca bhavataṇhā ca

bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca

sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca

antavādiṭṭhi ca anantavādiṭṭhi ca

pubbantānudiṭṭhi ca aparantānudiṭṭhi ca

ahirikañca anottappañca

dovacassatā ca pāpamittatā ca

anajjavo ca amaddavo ca

akkhanti ca asoraccañca

asākhalyañca appaṭisanthāro ca

indriyesu aguttadvāratā ca bhojane amattaññutā ca

muṭṭhassaccañca asampajaññañca

sīlavipatti ca diṭṭhivipatti ca

ajjhattasaṁyojanañca bahiddhāsaṁyojanañca.

Dukaṁ.

3. Tikamātikā

Tīṇi akusalamūlāni

tayo akusalavitakkā

tisso akusalasaññā

tisso akusaladhātuyo

tīṇi duccaritāni

tayo āsavā

tīṇi saṁyojanāni

tisso taṇhā

aparāpi tisso taṇhā

aparāpi tisso taṇhā

tisso esanā

tisso vidhā

tīṇi bhayāni

tīṇi tamāni

tīṇi titthāyatanāni

tayo kiñcanā

tīṇi aṅgaṇāni

tīṇi malāni

tīṇi visamāni

aparānipi tīṇi visamāni

tayo aggī

tayo kasāvā

aparepi tayo kasāvā

assādadiṭṭhi, attānudiṭṭhi, micchādiṭṭhi

arati, vihesā, adhammacariyā

dovacassatā, pāpamittatā, nānattasaññā

uddhaccaṁ, kosajjaṁ, pamādo

asantuṭṭhitā, asampajaññatā, mahicchatā

ahirikaṁ, anottappaṁ, pamādo

anādariyaṁ, dovacassatā, pāpamittatā

assaddhiyaṁ, avadaññutā, kosajjaṁ

uddhaccaṁ, asaṁvaro, dussīlyaṁ

ariyānaṁ adassanakamyatā, saddhammaṁ asotukamyatā, upārambhacittatā

muṭṭhassaccaṁ, asampajaññaṁ, cetaso vikkhepo

ayoniso manasikāro, kummaggasevanā, cetaso ca līnattaṁ.

Tikaṁ.

4. Catukkamātikā

Cattāro āsavā

cattāro ganthā

cattāro oghā

cattāro yogā

cattāri upādānāni

cattāro taṇhuppādā

cattāri agatigamanāni

cattāro vipariyāsā

cattāro anariyavohārā

aparepi cattāro anariyavohārā

cattāri duccaritāni

aparānipi cattāri duccaritāni

cattāri bhayāni

aparānipi cattāri bhayāni

catasso diṭṭhiyo.

Catukkaṁ.

5. Pañcakamātikā

Pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni

pañcuddhambhāgiyāni saṁyojanāni

pañca macchariyāni

pañca saṅgā

pañca sallā

pañca cetokhilā

pañca cetasovinibandhā

pañca nīvaraṇāni

pañca kammāni ānantarikāni

pañca diṭṭhiyo

pañca verā

pañca byasanā

pañca akkhantiyā ādīnavā

pañca bhayāni

pañca diṭṭhadhammanibbānavādā.

Pañcakaṁ.

6. Chakkamātikā

Cha vivādamūlāni

cha chandarāgā

cha virodhavatthūni

cha taṇhākāyā

cha agāravā

cha parihāniyā dhammā

aparepi cha parihāniyā dhammā

cha somanassupavicārā

cha domanassupavicārā

cha upekkhupavicārā

cha gehasitāni somanassāni

cha gehasitāni domanassāni

cha gehasitā upekkhā

cha diṭṭhiyo.

Chakkaṁ.

7. Sattakamātikā

Satta anusayā

satta saṁyojanāni

satta pariyuṭṭhānāni

satta asaddhammā

satta duccaritāni

satta mānā

satta diṭṭhiyo.

Sattakaṁ.

8. Aṭṭhakamātikā

Aṭṭha kilesavatthūni

aṭṭha kusītavatthūni

aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto

aṭṭha anariyavohārā

aṭṭha micchattā

aṭṭha purisadosā

aṭṭha asaññivādā

aṭṭha nevasaññināsaññivādā.

Aṭṭhakaṁ.

9. Navakamātikā

Nava āghātavatthūni

nava purisamalāni

navavidhā mānā

nava taṇhāmūlakā dhammā

nava iñjitāni

nava maññitāni

nava phanditāni

nava papañcitāni

nava saṅkhatāni.

Navakaṁ.

10. Dasakamātikā

Dasa kilesavatthūni

dasa āghātavatthūni

dasa akusalakammapathā

dasa saṁyojanāni

dasa micchattā

dasavatthukā micchādiṭṭhi

dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi.

Dasakaṁ.

Aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya, aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā chattiṁsa taṇhāvicaritāni honti.

Iti atītāni chattiṁsa taṇhāvicaritāni, anāgatāni chattiṁsa taṇhāvicaritāni, paccuppannāni chattiṁsa taṇhāvicaritāni, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā aṭṭha taṇhāvicaritasataṁ hoti.

Yāni ca dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā.

Mātikā.

Niddesa

1. Ekakaniddesa

Tattha katamo jātimado?

Jātiṁ paṭicca mado majjanā majjitattaṁ māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “jātimado”.

Tattha katamo gottamado?

Gottaṁ paṭicca …pe…

ārogyaṁ paṭicca …pe…

yobbanaṁ paṭicca …pe…

jīvitaṁ paṭicca …pe…

lābhaṁ paṭicca …pe…

sakkāraṁ paṭicca …pe…

garukāraṁ paṭicca …pe…

purekkhāraṁ paṭicca …pe…

parivāraṁ paṭicca …pe…

bhogaṁ paṭicca …pe…

vaṇṇaṁ paṭicca …pe…

sutaṁ paṭicca …pe…

paṭibhānaṁ paṭicca …pe…

rattaññutaṁ paṭicca …pe…

piṇḍapātikattaṁ paṭicca …pe…

anavaññātaṁ paṭicca …pe…

iriyāpathaṁ paṭicca …pe…

iddhiṁ paṭicca …pe…

yasaṁ paṭicca …pe…

sīlaṁ paṭicca …pe…

jhānaṁ paṭicca …pe…

sippaṁ paṭicca …pe…

ārohaṁ paṭicca …pe…

pariṇāhaṁ paṭicca …pe…

saṇṭhānaṁ paṭicca …pe…

pāripūriṁ paṭicca mado majjanā majjitattaṁ māno ca maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “pāripūrimado”.

Tattha katamo mado?

Yo mado majjanā majjitattaṁ māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “mado”.

Tattha katamo pamādo?

Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ vā dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ—

ayaṁ vuccati “pamādo”.

Tattha katamo thambho?

Yo thambho thambhanā thambhitattaṁ kakkhaḷiyaṁ phārusiyaṁ ujucittatā amudutā—

ayaṁ vuccati “thambho”.

Tattha katamo sārambho?

Yo sārambho paṭisārambho sārambhanā paṭisārambhanā paṭisārambhitattaṁ—

ayaṁ vuccati “sārambho”.

Tattha katamā atricchatā?

Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā atricchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “atricchatā”.

Tattha katamā mahicchatā?

Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “mahicchatā”.

Tattha katamā pāpicchatā?

Idhekacco assaddho samāno “saddhoti maṁ jano jānātū”ti icchati, dussīlo samāno “sīlavāti maṁ jano jānātū”ti icchati, appassuto samāno “bahussutoti maṁ jano jānātū”ti icchati, saṅgaṇikārāmo samāno “pavivittoti maṁ jano jānātū”ti icchati, kusīto samāno “āraddhavīriyoti maṁ jano jānātū”ti icchati, muṭṭhassatī samāno “upaṭṭhitassatīti maṁ jano jānātū”ti icchati, asamāhito samāno “samāhitoti maṁ jano jānātū”ti icchati, duppañño samāno “paññavāti maṁ jano jānātū”ti icchati, akhīṇāsavo samāno “khīṇāsavoti maṁ jano jānātū”ti icchati—

yā evarūpā icchā icchāgatā pāpicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “pāpicchatā”.

Tattha katamaṁ siṅgaṁ?

Yaṁ siṅgaṁ siṅgāratā cāturatā cāturiyaṁ parikkhattatā pārikkhattiyaṁ—

idaṁ vuccati “siṅgaṁ”.

Tattha katamaṁ tintiṇaṁ?

Yaṁ tintiṇaṁ tintiṇāyanā tintiṇāyitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā—

idaṁ vuccati “tintiṇaṁ”.

Tattha katamaṁ cāpalyaṁ?

Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṁ vā parikkhārānaṁ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā giddhikatā giddhikattaṁ capalatā cāpalyaṁ—

idaṁ vuccati “cāpalyaṁ”.

Tattha katamaṁ asabhāgavutti?

Mātari vā pitari vā jeṭṭhe vā bhātari vā ācariyesu vā upajjhāye vā buddhe vā sāvakesu vā aññataraññataresu garuṭṭhāniyesu vippaṭikūlaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādariyatā agāravatā appatissavatā—

ayaṁ vuccati “asabhāgavutti”.

Tattha katamā arati?

Pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā—

ayaṁ vuccati “arati”.

Tattha katamā tandī?

Yā tandī tandiyanā tandimanakatā ālasyaṁ ālasyāyanā ālasyāyitattaṁ—

ayaṁ vuccati “tandī”.

Tattha katamā vijambhitā?

Yā kāyassa jambhanā vijambhanā ānamanā vinamanā sannamanā paṇamanā byādhiyakaṁ—

ayaṁ vuccati “vijambhitā”.

Tattha katamo bhattasammado?

Yā bhuttāvissa bhattamucchā bhattakilamatho bhattapariḷāho kāyaduṭṭhullaṁ—

ayaṁ vuccati “bhattasammado”.

Tattha katamaṁ cetaso ca līnattaṁ?

Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṁ līyanā līyitattaṁ thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “cetaso ca līnattaṁ”.

Tattha katamā kuhanā?

Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa paccayapaṭisevanasaṅkhātena vā sāmantajappitena vā iriyāpathassa vā aṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭitā bhākuṭiyaṁ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṁ—

ayaṁ vuccati “kuhanā”.

Tattha katamā lapanā?

Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṁ ālapanā lapanā sallapanā ullapanā samullapanā unnahanā samunnahanā ukkācanā samukkācanā anuppiyabhāṇitā cāṭukamyatā muggasūpyatā pāribhaṭayatā—

ayaṁ vuccati “lapanā”.

Tattha katamā nemittikatā?

Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yaṁ paresaṁ nimittaṁ nimittakammaṁ obhāso obhāsakammaṁ sāmantajappā parikathā—

ayaṁ vuccati “nemittikatā”.

Tattha katamā nippesikatā?

Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṁ akkosanā vambhanā garahaṇā ukkhepanā samukkhepanā khipanā saṅkhipanā pāpanā sampāpanā avaṇṇahārikā parapiṭṭhimaṁsikatā—

ayaṁ vuccati “nippesikatā”.

Tattha katamā lābhena lābhaṁ nijigīsanatā?

Lābhasakkārasilokasannissito pāpiccho icchāpakato ito laddhaṁ āmisaṁ amutra harati amutra vā laddhaṁ āmisaṁ idha āharati, yā evarūpā āmisassa eṭṭhi gaveṭṭhi pariyeṭṭhi esanā gavesanā pariyesanā—

ayaṁ vuccati “lābhena lābhaṁ nijigīsanatā”.

Tattha katamo seyyohamasmīti māno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā mānaṁ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “seyyohamasmīti māno”.

Tattha katamo sadisohamasmīti māno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā mānaṁ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “sadisohamasmīti māno”.

Tattha katamo hīnohamasmīti māno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā omānaṁ jappeti, yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “hīnohamasmīti māno”.

Tattha katamo seyyassa seyyohamasmīti māno?

Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā parehi seyyaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “seyyassa seyyohamasmīti māno”.

Tattha katamo seyyassa sadisohamasmīti māno?

Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “seyyassa sadisohamasmīti māno”.

Tattha katamo seyyassa hīnohamasmīti māno?

Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā parehi hīnaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya omānaṁ jappeti.

Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “seyyassa hīnohamasmīti māno”.

Tattha katamo sadisassa seyyohamasmīti māno?

Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi seyyaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ …pe… ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “sadisassa seyyohamasmīti māno”.

Tattha katamo sadisassa sadisohamasmīti māno?

Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “sadisassa sadisohamasmīti māno”.

Tattha katamo sadisassa hīnohamasmīti māno?

Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi hīnaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya omānaṁ jappeti.

Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “sadisassa hīnohamasmīti māno”.

Tattha katamo hīnassa seyyohamasmīti māno?

Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi seyyaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “hīnassa seyyohamasmīti māno”.

Tattha katamo hīnassa sadisohamasmīti māno?

Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “hīnassa sadisohamasmīti māno”.

Tattha katamo hīnassa hīnohamasmīti māno?

Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya omānaṁ jappeti.

Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “hīnassa hīnohamasmīti māno”.

Tattha katamo māno?

Yo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “māno”.

Tattha katamo atimāno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi attānaṁ atimaññati.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “atimāno”.

Tattha katamo mānātimāno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṁ parehi sadisaṁ attānaṁ dahati, aparakālaṁ attānaṁ seyyaṁ dahati.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “mānātimāno”.

Tattha katamo omāno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā omānaṁ jappeti.

Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “omāno”.

Tattha katamo adhimāno?

Appatte pattasaññitā, akate katasaññitā, anadhigate adhigatasaññitā, asacchikate sacchikatasaññitā, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “adhimāno”.

Tattha katamo asmimāno?

Rūpaṁ asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo,

vedanā …pe…

saññā …pe…

saṅkhārā …pe…

viññāṇaṁ asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo,

yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “asmimāno”.

Tattha katamo micchāmāno?

Idhekacco pāpakena vā kammāyatanena pāpakena vā sippāyatanena pāpakena vā vijjāṭṭhānena pāpakena vā sutena pāpakena vā paṭibhānena pāpakena vā sīlena pāpakena vā vatena pāpakena vā sīlabbatena pāpikāya vā diṭṭhiyā aññataraññatarena vatthunā mānaṁ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “micchāmāno”.

Tattha katamo ñātivitakko?

Ñātake ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “ñātivitakko”.

Tattha katamo janapadavitakko?

Janapadaṁ ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “janapadavitakko”.

Tattha katamo amaravitakko?

Dukkarakārikāpaṭisaṁyutto vā diṭṭhigatapaṭisaṁyutto vā gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “amaravitakko”.

Tattha katamo parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko?

Idhekacco gihīhi saṁsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vā yogaṁ āpajjati.

Yo tattha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko”.

Tattha katamo lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko?

Lābhasakkārasilokaṁ ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko”.

Tattha katamo anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā mā maṁ pare avajāniṁsūti.

Yo tattha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko”.

Ekakaṁ.

2. Dukaniddesa

Tattha katamo kodho?

Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—

ayaṁ vuccati “kodho”.

Tattha katamo upanāho?

Pubbakālaṁ kodho, aparakālaṁ upanāho.

Yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṁ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṁsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṁ kodhassa—

ayaṁ vuccati “upanāho”.

Tattha katamo makkho?

Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṁ niṭṭhuriyaṁ niṭṭhuriyakammaṁ—

ayaṁ vuccati “makkho”.

Tattha katamo paḷāso?

Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṁ yugaggāho appaṭinissaggo—

ayaṁ vuccati “paḷāso”.

Tattha katamā issā?

Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṁ usūyā usūyanā usūyitattaṁ—

ayaṁ vuccati “issā”.

Tattha katamaṁ macchariyaṁ?

Pañca macchariyāni—

āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ.

Yaṁ evarūpaṁ maccheraṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “macchariyaṁ”.

Tattha katamā māyā?

Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā, vācāya duccaritaṁ caritvā, manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetuṁ pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati.

“Mā maṁ jaññā”ti icchati.

“Mā maṁ jaññā”ti saṅkappeti.

“Mā maṁ jaññā”ti vācaṁ bhāsati.

“Mā maṁ jaññā”ti kāyena parakkamati.

Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā—

ayaṁ vuccati “māyā”.

Tattha katamaṁ sāṭheyyaṁ?

Idhekacco saṭho hoti parisaṭho.

Yaṁ tattha saṭhaṁ saṭhatā sāṭheyyaṁ kakkaratā kakkariyaṁ parikkhattatā pārikkhattiyaṁ—

idaṁ vuccati “sāṭheyyaṁ”.

Tattha katamā avijjā?

Yaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—

ayaṁ vuccati “avijjā”.

Tattha katamā bhavataṇhā?

Yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandī bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “bhavataṇhā”.

Tattha katamā bhavadiṭṭhi?

“Bhavissati attā ca loko cā”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “bhavadiṭṭhi”.

Tattha katamā vibhavadiṭṭhi?

“Na bhavissati attā ca loko cā”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “vibhavadiṭṭhi”.

Tattha katamā sassatadiṭṭhi?

“Sassato attā ca loko cā”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “sassatadiṭṭhi”.

Tattha katamā ucchedadiṭṭhi?

“Ucchijjissati attā ca loko cā”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “ucchedadiṭṭhi”.

Tattha katamā antavādiṭṭhi?

“Antavā attā ca loko cā”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “antavādiṭṭhi”.

Tattha katamā anantavādiṭṭhi?

“Anantavā attā ca loko cā”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “anantavādiṭṭhi”.

Tattha katamā pubbantānudiṭṭhi?

Pubbantaṁ ārabbha yā uppajjati diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “pubbantānudiṭṭhi”.

Tattha katamā aparantānudiṭṭhi?

Aparantaṁ ārabbha yā uppajjati diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “aparantānudiṭṭhi”.

Tattha katamaṁ ahirikaṁ?

Yaṁ na hirīyati hiriyitabbena, na hirīyati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—

idaṁ vuccati “ahirikaṁ”.

Tattha katamaṁ anottappaṁ?

Yaṁ na ottappati ottappitabbena na ottappati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—

idaṁ vuccati “anottappaṁ”.

Tattha katamā dovacassatā?

Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṁ dovacassiyaṁ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādaratā agāravatā appatissavatā—

ayaṁ vuccati “dovacassatā”.

Tattha katamā pāpamittatā?

Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṁ sevanā nisevanā saṁsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā—

ayaṁ vuccati “pāpamittatā”.

Tattha katamo anajjavo?

Yo anajjavo anajjavatā jimhatā vaṅkatā kuṭilatā—

ayaṁ vuccati “anajjavo”.

Tattha katamo amaddavo?

Yā amudutā amaddavatā kakkhaḷiyaṁ phārusiyaṁ kakkhaḷatā kaṭhinatā ujucittatā amudutā—

ayaṁ vuccati “amaddavo”.

Tattha katamā akkhanti?

Yā akkhanti akkhamanatā anadhivāsanatā caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—

ayaṁ vuccati “akkhanti”.

Tattha katamaṁ asoraccaṁ?

Kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo—

idaṁ vuccati “asoraccaṁ”.

Sabbampi dussīlyaṁ asoraccaṁ.

Tattha katamaṁ asākhalyaṁ?

Yā sā vācā kaṇḍakā kakkasā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṁvattanikā tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā hoti.

Yā tattha asaṇhavācatā asakhilavācatā pharusavācatā—

idaṁ vuccati “asākhalyaṁ”.

Tattha katamo appaṭisanthāro?

Dve paṭisanthārā—

āmisapaṭisanthāro ca dhammapaṭisanthāro ca.

Idhekacco appaṭisanthārako hoti āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vā—

ayaṁ vuccati “appaṭisanthāro”.

Tattha katamā indriyesu aguttadvāratā?

Idhekacco cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati.

Sotena saddaṁ sutvā …pe…

ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…

jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…

kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṁ, manindriye na saṁvaraṁ āpajjati.

Yā imesaṁ channaṁ indriyānaṁ agutti agopanā anārakkho asaṁvaro—

ayaṁ vuccati “indriyesu aguttadvāratā”.

Tattha katamā bhojane amattaññutā?

Idhekacco appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṁ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya.

Yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane—

ayaṁ vuccati “bhojane amattaññutā”.

Tattha katamaṁ muṭṭhassaccaṁ?

Yā assati ananussati appaṭissati assati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā—

idaṁ vuccati “muṭṭhassaccaṁ”.

Tattha katamaṁ asampajaññaṁ?

Yaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—

idaṁ vuccati “asampajaññaṁ”.

Tattha katamā sīlavipatti?

Yo kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo—

ayaṁ vuccati “sīlavipatti”.

Sabbampi dussīlyaṁ sīlavipatti.

Tattha katamā diṭṭhivipatti?

“Natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ …pe…

ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “diṭṭhivipatti”.

Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti.

Tattha katamaṁ ajjhattasaṁyojanaṁ?

Pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni—

ajjhattasaṁyojanaṁ.

Pañcuddhambhāgiyāni saṁyojanāni—

bahiddhāsaṁyojanaṁ.

Dukaṁ.

3. Tikaniddesa

Tattha katamāni tīṇi akusalamūlāni?

Lobho, doso, moho.

Tattha katamo lobho?

Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṁ gedho parigedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā sotaṁ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṁ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṁ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā abhijappā jappanā jappitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ bandhanaṁ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṁ latā vevicchaṁ dukkhamūlaṁ dukkhanidānaṁ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṁ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddulaṁ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṁ—

ayaṁ vuccati “lobho”.

Tattha katamo doso?

“Anatthaṁ me acarī”ti āghāto jāyati, “anatthaṁ me caratī”ti āghāto jāyati, “anatthaṁ me carissatī”ti āghāto jāyati, “piyassa me manāpassa anatthaṁ acari …pe…

anatthaṁ carati …pe…

anatthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati, “appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari …pe…

atthaṁ carati …pe…

atthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati.

Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṁ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—

ayaṁ vuccati “doso”.

Tattha katamo moho?

Dukkhe aññāṇaṁ, dukkhasamudaye aññāṇaṁ, dukkhanirodhe aññāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṁ, pubbante aññāṇaṁ, aparante aññāṇaṁ, pubbantāparante aññāṇaṁ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṁ, yaṁ evarūpaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—

ayaṁ vuccati “moho”.

Imāni tīṇi akusalamūlāni.

Tattha katame tayo akusalavitakkā?

Kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṁsāvitakko.

Tattha katamo kāmavitakko?

Kāmapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “kāmavitakko”.

Tattha katamo byāpādavitakko?

Byāpādapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “byāpādavitakko”.

Tattha katamo vihiṁsāvitakko?

Vihiṁsāpaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “vihiṁsāvitakko”.

Ime tayo akusalavitakkā.

Tattha katamā tisso akusalasaññā?

Kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṁsāsaññā.

Tattha katamā kāmasaññā?

Kāmapaṭisaṁyuttā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—

ayaṁ vuccati “kāmasaññā”.

Tattha katamā byāpādasaññā?

Byāpādapaṭisaṁyuttā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—

ayaṁ vuccati “byāpādasaññā”.

Tattha katamā vihiṁsāsaññā?

Vihiṁsāpaṭisaṁyuttā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—

ayaṁ vuccati “vihiṁsāsaññā”.

Imā tisso akusalasaññā.

Tattha katamā tisso akusaladhātuyo?

Kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṁsādhātu.

Tattha katamā kāmadhātu?

Kāmavitakko kāmadhātu.

Byāpādavitakko byāpādadhātu.

Vihiṁsāvitakko vihiṁsādhātu.

Tattha katamo kāmavitakko?

Kāmapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “kāmavitakko”.

Tattha katamo byāpādavitakko?

Byāpādapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “byāpādavitakko”.

Tattha katamo vihiṁsāvitakko?

Vihiṁsāpaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “vihiṁsāvitakko”.

Imā tisso akusaladhātuyo.

Tattha katamāni tīṇi duccaritāni?

Kāyaduccaritaṁ, vacīduccaritaṁ, manoduccaritaṁ.

Tattha katamaṁ kāyaduccaritaṁ?

Pāṇātipāto, adinnādānaṁ, kāmesumicchācāro—

idaṁ vuccati “kāyaduccaritaṁ”.

Tattha katamaṁ vacīduccaritaṁ?

Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo—

idaṁ vuccati “vacīduccaritaṁ”.

Tattha katamaṁ manoduccaritaṁ?

Abhijjhā, byāpādo, micchādiṭṭhi—

idaṁ vuccati “manoduccaritaṁ”.

Tattha katamaṁ kāyaduccaritaṁ?

Akusalaṁ kāyakammaṁ kāyaduccaritaṁ, akusalaṁ vacīkammaṁ vacīduccaritaṁ, akusalaṁ manokammaṁ manoduccaritaṁ.

Tattha katamaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ?

Akusalā kāyasañcetanā akusalaṁ kāyakammaṁ, akusalā vacīsañcetanā akusalaṁ vacīkammaṁ, akusalā manosañcetanā akusalaṁ manokammaṁ.

Imāni tīṇi duccaritāni.

Tattha katame tayo āsavā?

Kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo.

Tattha katamo kāmāsavo?

Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “kāmāsavo”.

Tattha katamo bhavāsavo?

Yo bhavesu bhavacchando …pe…

bhavajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “bhavāsavo”.

Tattha katamo avijjāsavo?

Dukkhe aññāṇaṁ …pe…

avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—

ayaṁ vuccati “avijjāsavo”.

Ime tayo āsavā.

Tattha katamāni tīṇi saṁyojanāni?

Sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso.

Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi?

Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto—

rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ.

Vedanaṁ …pe…

saññaṁ …pe…

saṅkhāre …pe…

viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “sakkāyadiṭṭhi”.

Tattha katamā vicikicchā?

Satthari kaṅkhati vicikicchati, dhamme kaṅkhati vicikicchati, saṅghe kaṅkhati vicikicchati, sikkhāya kaṅkhati vicikicchati, pubbante kaṅkhati vicikicchati, aparante kaṅkhati vicikicchati, pubbantāparante kaṅkhati vicikicchati, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchati.

Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ thambhitattaṁ cittassa manovilekho—

ayaṁ vuccati “vicikicchā”.

Tattha katamo sīlabbataparāmāso?

“Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṁ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhī”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “sīlabbataparāmāso”.

Imāni tīṇi saṁyojanāni.

Tattha katamā tisso taṇhā?

Kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā.

Tattha katamā bhavataṇhā?

Bhavadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “bhavataṇhā”.

Tattha katamā vibhavataṇhā?

Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “vibhavataṇhā”.

Avasesā taṇhā kāmataṇhā.

Tattha katamā kāmataṇhā?

Kāmadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “kāmataṇhā”.

(…) Rūpadhātuarūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “bhavataṇhā”.

(…) Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “vibhavataṇhā”.

Imā tisso taṇhā.

Tattha katamā aparāpi tisso taṇhā?

Kāmataṇhā, rūpataṇhā, arūpataṇhā.

Tattha katamā kāmataṇhā?

Kāmadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “kāmataṇhā”.

Tattha katamā rūpataṇhā?

Rūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “rūpataṇhā”.

Tattha katamā arūpataṇhā?

Arūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “arūpataṇhā”.

Imā tisso taṇhā.

Tattha katamā aparāpi tisso taṇhā?

Rūpataṇhā, arūpataṇhā, nirodhataṇhā.

Tattha katamā rūpataṇhā?

Rūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “rūpataṇhā”.

Tattha katamā arūpataṇhā?

Arūpadhātupaṭisaṁyutto rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “arūpataṇhā”.

Tattha katamā nirodhataṇhā?

Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “nirodhataṇhā”.

Imā tisso taṇhā.

Tattha katamā tisso esanā?

Kāmesanā, bhavesanā, brahmacariyesanā.

Tattha katamā kāmesanā?

Yo kāmesu kāmacchando …pe…

kāmajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “kāmesanā”.

Tattha katamā bhavesanā?

Yo bhavesu bhavacchando …pe…

bhavajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “bhavesanā”.

Tattha katamā brahmacariyesanā?

“Sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti vā …pe…

“neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “brahmacariyesanā”.

Tattha katamā kāmesanā?

Kāmarāgo, tadekaṭṭhaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ—

ayaṁ vuccati “kāmesanā”.

Tattha katamā bhavesanā?

Bhavarāgo tadekaṭṭhaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ—

ayaṁ vuccati “bhavesanā”.

Tattha katamā brahmacariyesanā?

Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ—

ayaṁ vuccati “brahmacariyesanā”.

Imā tisso esanā.

Tattha katamā tisso vidhā?

“Seyyohamasmī”ti vidhā, “sadisohamasmī”ti vidhā, “hīnohamasmī”ti vidhā—

imā tisso vidhā.

Tattha katamāni tīṇi bhayāni?

Jātibhayaṁ, jarābhayaṁ, maraṇabhayaṁ.

Tattha katamaṁ jātibhayaṁ?

Jātiṁ paṭicca bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso utrāso—

idaṁ vuccati “jātibhayaṁ”.

Tattha katamaṁ jarābhayaṁ?

Jaraṁ paṭicca bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso utrāso—

idaṁ vuccati “jarābhayaṁ”.

Tattha katamaṁ maraṇabhayaṁ?

Maraṇaṁ paṭicca bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso utrāso—

idaṁ vuccati “maraṇabhayaṁ”.

Imāni tīṇi bhayāni.

Tattha katamāni tīṇi tamāni?

Atītaṁ vā addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, anāgataṁ vā addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, etarahi vā paccuppannaṁ addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati—

imāni tīṇi tamāni.

Tattha katamāni tīṇi titthāyatanāni?

Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī—

“yaṁ kiñcāyaṁ purisapuggalo paṭisaṁvedeti sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā, sabbaṁ taṁ pubbe katahetū”ti;

idha panekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī—

“yaṁ kiñcāyaṁ purisapuggalo paṭisaṁvedeti sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā, sabbaṁ taṁ issaranimmānahetū”ti;

idha panekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī—

“yaṁ kiñcāyaṁ purisapuggalo paṭisaṁvedeti sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā, sabbaṁ taṁ ahetu appaccayā”ti—

imāni tīṇi titthāyatanāni.

Tattha katame tayo kiñcanā?

Rāgo kiñcanaṁ, doso kiñcanaṁ, moho kiñcanaṁ—

ime tayo kiñcanā.

Tattha katamāni tīṇi aṅgaṇāni?

Rāgo aṅgaṇaṁ, doso aṅgaṇaṁ, moho aṅgaṇaṁ—

imāni tīṇi aṅgaṇāni.

Tattha katamāni tīṇi malāni?

Rāgo malaṁ, doso malaṁ, moho malaṁ—

imāni tīṇi malāni.

Tattha katamāni tīṇi visamāni?

Rāgo visamaṁ, doso visamaṁ, moho visamaṁ—

imāni tīṇi visamāni.

Tattha katamāni aparānipi tīṇi visamāni?

Kāyavisamaṁ, vacīvisamaṁ, manovisamaṁ—

imāni tīṇi visamāni.

Tattha katame tayo aggī?

Rāgaggi, dosaggi, mohaggi—

ime tayo aggī.

Tattha katame tayo kasāvā?

Rāgakasāvo, dosakasāvo, mohakasāvo—

ime tayo kasāvā.

Tattha katame aparepi tayo kasāvā?

Kāyakasāvo, vacīkasāvo, manokasāvo—

ime tayo kasāvā.

Tattha katamā assādadiṭṭhi?

Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī—

“natthi kāmesu doso”ti.

So kāmesu pātabyataṁ āpajjati.

Ayaṁ vuccati “assādadiṭṭhi”.

Tattha katamā attānudiṭṭhi?

Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto—

rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ.

Vedanaṁ …pe…

saññaṁ …pe…

saṅkhāre …pe…

viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “attānudiṭṭhi”.

Tattha katamā micchādiṭṭhi?

“Natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ …pe…

ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “micchādiṭṭhi”.

Sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhi, sakkāyadiṭṭhi attānudiṭṭhi, ucchedadiṭṭhi micchādiṭṭhi.

Tattha katamā arati?

Pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā—

ayaṁ vuccati “arati”.

Tattha katamā vihesā?

Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena satte viheṭheti, yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā hiṁsanā vihiṁsanā rosanā virosanā parūpaghāto—

ayaṁ vuccati “vihesā”.

Tattha katamā adhammacariyā?

Kāyena adhammacariyāvisamacariyā, vācāya adhammacariyāvisamacariyā, manasā adhammacariyāvisamacariyā—

ayaṁ vuccati “adhammacariyā”.

Tattha katamā dovacassatā?

Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṁ dovacassiyaṁ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādaratā agāravatā appatissavatā—

ayaṁ vuccati “dovacassatā”.

Tattha katamā pāpamittatā?

Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṁ sevanā nisevanā saṁsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti taṁsampavaṅkatā—

ayaṁ vuccati “pāpamittatā”.

Tattha katamā nānattasaññā?

Kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṁsāsaññā—

ayaṁ vuccati “nānattasaññā”.

Sabbāpi akusalā saññā nānattasaññā.

Tattha katamaṁ uddhaccaṁ?

Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “uddhaccaṁ”.

Tattha katamaṁ kosajjaṁ?

Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo—

idaṁ vuccati “kosajjaṁ”.

Tattha katamo pamādo?

Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ—

ayaṁ vuccati “pamādo”.

Tattha katamā asantuṭṭhitā?

Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā asantuṭṭhitā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “asantuṭṭhitā”.

Tattha katamā asampajaññatā?

Yaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—

ayaṁ vuccati “asampajaññatā”.

Tattha katamā mahicchatā?

Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “mahicchatā”.

Tattha katamaṁ ahirikaṁ?

Yaṁ na hirīyati hirīyitabbena, na hirīyati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—

idaṁ vuccati “ahirikaṁ”.

Tattha katamaṁ anottappaṁ?

Yaṁ na ottappati ottappitabbena, na ottappati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—

idaṁ vuccati “anottappaṁ”.

Tattha katamo pamādo?

Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ—

ayaṁ vuccati “pamādo”.

Tattha katamaṁ anādariyaṁ?

Yaṁ anādariyaṁ anādaratā agāravatā appatissavatā anaddā anaddāyanā anaddāyitattaṁ asīlyaṁ acittīkāro—

idaṁ vuccati “anādariyaṁ”.

Tattha katamā dovacassatā?

Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṁ dovacassiyaṁ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādaratā agāravatā appatissavatā—

ayaṁ vuccati “dovacassatā”.

Tattha katamā pāpamittatā?

Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṁ sevanā nisevanā saṁsevanā paṭisevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti taṁsampavaṅkatā—

ayaṁ vuccati “pāpamittatā”.

Tattha katamaṁ assaddhiyaṁ?

Idhekacco assaddho hoti, na saddahati buddhaṁ vā dhammaṁ vā saṅghaṁ vā, yaṁ evarūpaṁ assaddhiyaṁ assaddahanā anokappanā anabhippasādo—

idaṁ vuccati “assaddhiyaṁ”.

Tattha katamā avadaññutā?

Pañca macchariyāni—

āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ.

Yaṁ evarūpaṁ maccheraṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa—

ayaṁ vuccati “avadaññutā”.

Tattha katamaṁ kosajjaṁ?

Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo, vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ, bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo—

idaṁ vuccati “kosajjaṁ”.

Tattha katamaṁ uddhaccaṁ?

Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “uddhaccaṁ”.

Tattha katamo asaṁvaro?

Idhekacco cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati.

Sotena saddaṁ sutvā …pe…

ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…

jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…

kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṁ, manindriye na saṁvaraṁ āpajjati—

ayaṁ vuccati “asaṁvaro”.

Tattha katamaṁ dussīlyaṁ?

Kāyiko vītikkamo, vācasiko vītikkamo, kāyikavācasiko vītikkamo—

idaṁ vuccati “dussīlyaṁ”.

Tattha katamā ariyānaṁ adassanakamyatā?

Tattha katame ariyā?

Ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca.

Yā imesaṁ ariyānaṁ adassanakamyatā adaṭṭhukamyatā asametukamyatā asamāgantukamyatā—

ayaṁ vuccati “ariyānaṁ adassanakamyatā”.

Tattha katamā saddhammaṁ asotukamyatā?

Tattha katamo saddhammo?

Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo—

ayaṁ vuccati “saddhammo”.

Yā imassa saddhammassa asotukamyatā asavanakamyatā anuggahetukamyatā adhāretukamyatā—

ayaṁ vuccati “saddhammaṁ asotukamyatā”.

Tattha katamā upārambhacittatā?

Tattha katamo upārambho?

Yo upārambho anupārambho upārambhanā anupārambhanā anupārambhitattaṁ uññā avaññā paribhavo randhagavesitā—

ayaṁ vuccati “upārambhacittatā”.

Tattha katamaṁ muṭṭhassaccaṁ?

Yā assati ananussati appaṭissati assati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammussanatā—

idaṁ vuccati “muṭṭhassaccaṁ”.

Tattha katamaṁ asampajaññaṁ?

Yaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—

idaṁ vuccati “asampajaññaṁ”.

Tattha katamo cetaso vikkhepo?

Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa—

ayaṁ vuccati “cetaso vikkhepo”.

Tattha katamo ayoniso manasikāro?

Anicce “niccan”ti ayoniso manasikāro, dukkhe “sukhan”ti ayoniso manasikāro, anattani “attā”ti ayoniso manasikāro, asubhe “subhan”ti ayoniso manasikāro, saccavippaṭikulena vā cittassa āvaṭṭanā anāvaṭṭanā ābhogo samannāhāro manasikāro—

ayaṁ vuccati “ayoniso manasikāro”.

Tattha katamā kummaggasevanā?

Tattha katamo kummaggo?

Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi—

ayaṁ vuccati “kummaggo”.

Yā imassa kummaggassa sevanā nisevanā saṁsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti taṁsampavaṅkatā—

ayaṁ vuccati “kummaggasevanā”.

Tattha katamaṁ cetaso ca līnattaṁ?

Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṁ līyanā līyitattaṁ thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “cetaso ca līnattaṁ”.

Tikaṁ.

4. Catukkaniddesa

Tattha katame cattāro āsavā?

Kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo.

Tattha katamo kāmāsavo?

Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “kāmāsavo”.

Tattha katamo bhavāsavo?

Yo bhavesu bhavacchando …pe…

bhavajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “bhavāsavo”.

Tattha katamo diṭṭhāsavo?

“Sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti vā, “antavā loko”ti vā, “anantavā loko”ti vā, “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti vā, “aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran”ti vā, “hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “diṭṭhāsavo”.

Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhāsavo.

Tattha katamo avijjāsavo?

Dukkhe aññāṇaṁ, dukkhasamudaye aññāṇaṁ, dukkhanirodhe aññāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṁ, pubbante aññāṇaṁ, aparante aññāṇaṁ, pubbantāparante aññāṇaṁ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṁ.

Yaṁ evarūpaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—

ayaṁ vuccati “avijjāsavo”.

Ime cattāro āsavā.

Tattha katame cattāro ganthā …pe…

cattāro oghā …pe…

cattāro yogā …pe…

cattāri upādānāni?

Kāmupādānaṁ, diṭṭhupādānaṁ, sīlabbatupādānaṁ, attavādupādānaṁ.

Tattha katamaṁ kāmupādānaṁ?

Yo kāmesu kāmacchando …pe…

kāmajjhosānaṁ—

idaṁ vuccati “kāmupādānaṁ”.

Tattha katamaṁ diṭṭhupādānaṁ?

“Natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ …pe…

ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

idaṁ vuccati “diṭṭhupādānaṁ”.

Ṭhapetvā sīlabbatupādānañca attavādupādānañca sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhupādānaṁ.

Tattha katamaṁ sīlabbatupādānaṁ?

Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṁ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

idaṁ vuccati “sīlabbatupādānaṁ”.

Tattha katamaṁ attavādupādānaṁ?

Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto—

rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ.

Vedanaṁ …pe…

saññaṁ …pe…

saṅkhāre …pe…

viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

idaṁ vuccati “attavādupādānaṁ”.

Imāni cattāri upādānāni.

Tattha katame cattāro taṇhuppādā?

Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapātahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, senāsanahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, itibhavābhavahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati—

ime cattāro taṇhuppādā.

Tattha katamāni cattāri agatigamanāni?

Chandāgatiṁ gacchati, dosāgatiṁ gacchati, mohāgatiṁ gacchati, bhayāgatiṁ gacchati.

Yā evarūpā agati agatigamanaṁ chandagamanaṁ vaggagamanaṁ vārigamanaṁ—

imāni cattāri agatigamanāni.

Tattha katame cattāro vipariyāsā?

Anicce “niccan”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso, dukkhe “sukhan”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso, anattani “attā”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso, asubhe “subhan”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso—

ime cattāro vipariyāsā.

Tattha katame cattāro anariyavohārā?

Adiṭṭhe diṭṭhavāditā, assute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā—

ime cattāro anariyavohārā.

Tattha katame aparepi cattāro anariyavohārā?

Diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute assutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā—

ime cattāro anariyavohārā.

Tattha katamāni cattāri duccaritāni?

Pāṇātipāto, adinnādānaṁ, kāmesumicchācāro, musāvādo—

imāni cattāri duccaritāni.

Tattha katamāni aparānipi cattāri duccaritāni?

Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo—

imāni cattāri duccaritāni.

Tattha katamāni cattāri bhayāni?

Jātibhayaṁ, jarābhayaṁ, byādhibhayaṁ, maraṇabhayaṁ—

imāni cattāri bhayāni.

Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni?

Rājabhayaṁ, corabhayaṁ, aggibhayaṁ, udakabhayaṁ—

imāni cattāri bhayāni.

Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni?

Ūmibhayaṁ, kumbhīlabhayaṁ, āvaṭṭabhayaṁ, susukābhayaṁ—

imāni cattāri bhayāni.

Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni?

Attānuvādabhayaṁ, parānuvādabhayaṁ, daṇḍabhayaṁ, duggatibhayaṁ—

imāni cattāri bhayāni.

Tattha katamā catasso diṭṭhiyo?

“Sayaṅkataṁ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “paraṅkataṁ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “sayaṅkatañca paraṅkatañca sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “asayaṅkāraṁ aparaṅkāraṁ adhiccasamuppannaṁ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati—

imā catasso diṭṭhiyo.

Catukkaṁ.