SỐ 2041 — GIA PHẢ DÒNG HỌ THÍCH-CA

SỐ 2041

GIA PHẢ DÒNG HỌ THÍCH-CA

Thích Đạo Tuyên Đời Đường soạn

LỜI TỰA

Người xưa truyền rằng: Phật tổ là thầy, xét về bản hệ của Phật, nối dòng họ Thích, hổ thẹn khi xét tìm cội nguồn dòng họ Thích, nay y cứ vào lượng ghi chép rất chân thật, đã nói là thay đổi thế tục, nghĩa chẳng nương tựa luống dối. Xưa Luật sư Tăng Hựu đời Nam Tề học thông trong ngoài, thực hành duy trì chung, soạn bộ Thích-ca Phổ bộ mười quyển, trích dẫn sự loại rất đầy đủ, tự có khả năng trước tu quán rộng, chẳng vì đàn hậu tấn mà nên giềng mối. Vào mùa thu, tôi mới đến Bi Cốc, thường được khuyên răn nên cố gắng trình bày, thử nêu năm khoa để mở ra ba lần. Nghĩ đến pháp đồng tộc để gieo mầm ý nầy.

- Một là trình bày về kiếp Hiền nương tựa

- Hai là trình bày nguồn gốc dòng họ.

- Ba cõi nước nương gá.

- Bốn là tướng hóa độ của Pháp Vương.

- Năm là con cháu nối dõi đời sau của Thánh phàm.

Đầu tiên là trình bày về kiếp Hiền nương tựa: Trời đất rộng mở, tập tục thường bàn luận, mặt trăng mặt trời, âm dương che chở, xem xét nghìn xưa không thể tìm được, giao phó cho trăm nhà không hề luống dối. Có chỗ nói: Trời nghiêng về Tây Bắc, đất thiếu đông nam, luyện năm thạch để tô bồi ở trên, chặt chân ba ba để tiếp hóa ở dưới, cho đến trời đất, vua, người, thân rắn, đầu trâu, chín kỷ bốn tánh làm người hầu vua. Đường nầy lăng xăng không đáng để trình bày. Nay nương vào chánh pháp nên đủ pháp duyên. Kiếp nầy là gì? Hán dịch là Thời, nếu nương vào Tây Phạn gọi là Kiếp-ba, Trung Quốc dịch là Đại thời, Đại thời nầy có vô số năm, dùng dụ để hiển bày mới hiểu được. Kinh nói như một ngôi thành lớn rộng mỗi bề bốn mươi dặm, trong đó đựng đầy hạt cải, có vị trời sống lâu cứ ba năm lấy đi một hạt cải, hạt cải dù hết mà kiếp vẫn chưa hết. Như tảng đá hình vuông mỗi bề bốn mươi dặm, cứ ba năm dùng chiếc áo trời phất qua một lần thì tảng đá tuy mòn hết nhưng thời gian của kiếp vẫn chưa hết. Như thế kiếp kiếp nối nhau, xoay vần vô cùng. Bốn loài sanh có mạng sống thường bị đắm chìm không ra khỏi, nay kiếp nầy gọi là kiếp Hiền. Vì vào kiếp sơ nước lớn đầy khắp, hoa sen xanh mọc lên ngàn đóa, các vị trời ở Đệ Tứ thiền có thấy việc nầy, bèn bảo nhau rằng: Nay thế giới nầy có ngài Đức Phật ra đời, có thể y cứ vào thời gian nầy để làm kiếp Hiền, cho nên kinh nói rằng: ngay trong kiếp Hiền chính là ngàn Phật, đầu tiên là Phật Câu-lưu-tôn, vị thành Phật sau cuối hiệu là Lâu Chí, cho nên thứ nhất là Câu-lưu-tôn Như lai, thứ hai là Câu-na-hàm-mâu-ni, thứ ba là Ca-diếp-ba, thứ tư là Thích-ca Mâu-ni, Đức Phật mà chúng ta thờ làm thầy là Đức Phật thứ tư trong kiếp Hiền, như Kinh Tiểu thừa nòi trước kiếp Hiền là kiếp Không, không có Phật, trong chín mươi mốt kiếp chỉ có Phật Tỳ-bà-thi, trong ba mươi bốn kiếp có hai vị Phật ra đời, kế là trong kiếp Hiền có bốn Đức Phật thành bảy vị, như ta thường nghe nói. Kinh Đại thừa có ba đời ba kiếp, mỗi kiếp có ngàn vị Phật, quá khứ là kiếp Trang Nghiêm, hiện tại là kiếp Hiền, vị lai là kiếp Tinh Tú, ba ngàn vị Vương Tử thứ lớp thành Phật, đó là do tâm hiểu sáng tối mà cảm thấy có khác đường, thừa cơ giáo hóa, không thể nhất định. Ngay như hội Linh Sơn còn có năm ngàn vị bỏ đi, Bát-nhã đại không chứng đắc bao gồm Tiểu quả, tịnh độ bất diệt, phàm phu đăng trụ, lửa lớn đốt cháy hết, thật trở về chỗ khởi lập, dùng đây để so sánh, không đáng nghi ngờ. Kiếp nầy tên là Hiền, nói lên ngàn Phật hiện, cần phải biết.

Hai là nói về cội nguồn của dòng họ: Về sự hưng thạnh của dòng họ, vốn muốn vời lấy bản chất, cho nên tùy theo vật loại mà đặt tên. Còn như ở Đông Hạ thì nguồn gốc dòng họ vốn chỉ có chín, cho nên nói: có lẽ gọi theo tên thụy, chính là Đường, Ngu, Văn, Vũ, v.v…; Hoặc do cư xử mà thành vườn ao rộng lớn, hoặc do sự mà có cho nên gò nổng, hầm hố; Hoặc thì nhậm chức cho nên ba chim, năm nai, con cháu cuối cùng tùy việc mà truyền bá rộng khắp, thấm nhuần sáng tỏ, ngay cả tự thân cũng không nhọc trình bày, chủng tánh Đại Hạ có bốn thứ khác nhau là Sát-đế-lợi, Bà-la-môn, Tỳ-xá, Thủ-đà-la. Dòng vua Sát-lợi rất cao quý, từ kiếp sơ đến nay nối nhau không dứt, ba dòng họ còn lại ở đây không nói, chỉ có dòng họ Phật tự chia làm năm thứ khác nhau: một là Cù- đàm, hai là Cam-giá, ba là Thích-ca, bốn là Xá-di, năm là Nhật-chủng. Nói về Cù-đàm, như Kinh Thập Nhị Du nói: Thuở xưa, Bồ-tát trong A-tăng-tỳ kiếp, đầu tiên làm quốc vương, cha mẹ sớm qua đời, nhường ngôi đi tìm đạo. Thầy là họ Cù-đàm, do gọi theo dòng. Đời Đường dịch Cù-đàm là tên sao, như thế họ Trương do sao mà đặt tên. Kinh Niết-bàn chép: Họ Cù-đàm từ xưa truyền nhau, gọi Cù-đàm, Hán dịch là nê thổ (bàn đất), nhưng người dịch nầy chấp vào tiếng nói nặng nhẹ, nay hỏi Phạn Tăng nói Cù-đàm là bùn đất, Cầu-đàm là tên sao, cho nên biết do sao mà có tên, chắc chắn chẳng phải bùn đất. Ý nói Cam-giá, tức là như kinh kia, Bồ-tát vào vườn mía, dạo chơi tu đạo, do vườn mà đặt tên họ. Lại gọi Cam-giá, kinh Phật Sở Hành Tán chép: "Chính là con cháu của Cam-giá". Bấy giờ, Bồ-tát ở trong vườn nghĩ đến đạo, vì túc nghiệp cho nên bị giặt bắt được, treo ở trên cây, máu chảy đầy đất. Đại tiên Cù-đàm có mắt trời thanh tịnh, Bồ-tát dứt bặt sự nối dõi, Phật sao không do đâu. Từ núi bay đến, buồn bã chôn cất thây chết. Lấy máu trong đất trộn với bùn vo thành viên, bỏ vào hai bồ đựng, trở lại chỗ ở. Nhờ năng lực thần chú nên đủ mười tháng, hũ bên trái biến thành nam, hũ bên phải biến thành nữ. Họ tiên Cù-đàm bèn phục hưng lại.

Nói Xá-di, như Luật Tứ Phần chép: Dòng họ Xa-di của Phật. Cũng gọi là nước Xá-di, chưa biết tên gọi nầy. Nói Thích-ca, kinh Trường A- hàm nói: Đời quá khứ có vị vua tên là Ý ma (tức Luân Vương thứ mười, cách Bồ-tát một trăm đời) đuổi bốn người con của mình ra khỏi nước. Bốn người con bị cha đuổi đến núi Tuyết ở phía Bắc, trụ trong rừng sâu. Luật Di-sa-tắc chép: ở phía Bắc núi Tuyết, bốn phía hoang vắng, rau quả tươi tốt, thoáng chốc đã mấy năm, trở về đức tánh như chợ, phát triển thành nước mạnh, vua cha nghĩ lại cho vời trở về nhưng bốn người con không chịu trở về, nhà vua khen ba lần rằng: Con ta tài giỏi, do đó gọi là Thích chủng. Kinh Bản khởi chép: Đức Phật Định Quang dạy: "Ông ở đời sau sẽ thành Phật hiệu là Phật Thích-ca, Thích-ca là Năng, Văn là Nhân. Y cứ theo nay thì đời Đường dịch đồng với kinh Bản Khởi. Cho nên bốn người con nầy do tài năng mà gọi tên họ. Nhưng họ Thích- ca, Văn kinh có đơn phước, có khi giống như Trung Quốc, mới gọi là Sóc Mã Khanh, v.v… Luật Di-sa-tắc nói: Thụ trong rừng cây Trực, lại gọi là giải thích. Ở đây y cứ theo âm Phạn gọi Trực là giải thích. Các sự vật ở Thiên-trúc, một vật có nhiều tên, ở đây lại do rừng mà đặt tên họ. Nếu y cứ theo biệt truyện thì cõi ấy có cây tên là Thích-ca, thân gốc sum suê. Người giỏi xem tướng nói rằng: Chắc chắn sẽ xuất hiện quốc chủ, nhân đó đời bốn người con, lập nước đặt tên họ.

Nói Nhật chủng, luật Đàm-vô-đức chép: Họ của vua là Nhật (chẳng rõ lý do), là nói chung năm tông dị đồng mà một họ. Tùy việc mà ứng biến cho nên có phần nầy. Nhưng dòng họ Thích, các sách vở có nói rất nhiều, còn những thứ khác còn tùy duyên mà nêu. Cho nên Hựu luật sư nói: Cúi mong Phật Định Quang thọ ký danh hiệu Thích-ca, khéo léo khế hợp, cho nên nương gá dòng họ Thích, tên họ có trước khi có thân hình, dấu vết rõ ràng sau khi đã sanh, soi sáng trời người, nối nhau nhiều kiếp. Cội nguồn nầy rất sâu rộng. Tôi tìm cha của họ Cù- đàm, mẹ của họ Thích-ca. Cho nên có năm người theo Bồ-tát, gọi Phật là Cù-đàm. Ở đây tức là con theo họ cha, lý hiển bày rõ ràng, luật Tứ Thần chép: Họ của cha là Nhật, chỗ sanh gọi là Thích-ca, nói biết họ mẹ. Vị tiên xưa Cù-đàm, Cù-đàm bỏ máu vào đồ đựng, sau hóa thành nam nữ, bèn có họ Thích, một giọt máu nầy về sau chia thành hai thân, thân cấu mà thai biến, chi lưu rộng lớn, y cứ theo gốc mà bàn về thành Phật lễ số. Y theo duyên mà nêu việc, đại nghĩa trái với trời, vì sao ? Vì xét họ Thích hôn cấu, đồng thời dứt bặt thân tộc, thầm phù hợp với cõi nầy, Chu Khổng lập giáo, dùng thế gian nối tiếp Luân Vương, nhìn cao thiên hạ. Chia tông nhận lễ, không kết giao với các chủng tộc thấp hèn, chấp có hai dòng họ mà đồng Tổ cổ tiên. Thai huyết không khác mà lý nêu khó dứt. Còn tên họ ở Đông Hạ phần nhiều y cứ vào năm đế ba vua. Nay thì nhân duyên giao cấu không biết dựa vào đâu mà phân biệt.

Ở trên nói về lý do dòng họ, ở đây nói về chỗ sanh khởi nguồn gốc dòng họ. Kinh Trường A-hàm nói: lúc đại kiếp mới thành chưa có mặt trời, mặt trăng, các vị trời Quang Âm phước hết sanh xuống, đều hóa thành người vui mừng làm thức ăn. Ánh sáng trên thân chiếu xa, bay đi tự tại. Không có nam nữ, đối với thân quyến giữ tôn ti. Tự nhiên vị đất giống như bơ mật, có người nếm thử bèn sanh tham đắm, ánh sáng toàn thân tắt mất, ăn nhiều hình sắc tiều tụy, ăn ít hình sắc tươi nhuần, bèn sanh hơn thua, vị đất bèn mất. Lại sanh da đất, lại sanh màng đất, vì ăn ít nhiều mà các điều ác nhóm họp. Lại sanh lúa gạo, các vị đầy đủ, có người nào tham ăn nên có nam căn, nữ căn, như thế xoay vần trở thành chồng vợ, mới có thai sanh. Kinh Lâu Thán chép: Tự nhiên lúa gạo sáng cắt chiều chín. Kinh Trung A-hàm chép: Hạt gạo dài bốn tấc, mọi người tranh nhau lấy, cứ thế bảo nhau nên chỗ dự định lấy về sau không mọc nữa. Luật sư Hựu nói: Gió đã thổi thì nguồn gốc sâu bị tàn tạ. Tinh linh thông cảm thì sấm chớp làm trì trệ. Thầm noi theo những ngày Lưỡng Hán. Rau ở phía Đông thêm thuế thì cá ở dưới biển chết dần, hợp lại tăng phú thì cơ trục xa vời. Vì gần với xưa mới càng khế hợp, chẳng sanh lúa tẻ thì chưa đủ để nghi khác. Kinh Trường A-hàm chép: Lúc bấy giờ, chúng sanh thấy lúa gạo không còn mọc nữa nên đều buồn bã, bèn phân chia ruộng thành bờ mé, từ đó có việc cất giữ gạo của mình, trộ, lúa ruộng của người. Do đó mà xảy ra việc gì không thể giải quyết được, bèn lập một người gọi là Bình đẳng chủ, thưởng thiện phạt ác vẫn cung cấp cho. Bấy giờ, có một người hình dung đẹp đẽ, oai nghi khoan thai mọi người đều tin phục, họ liền xin người đó giải quyết, người đó bèn nhận lời, từ đó mà có danh từ dân chủ. Kinh Lâu Thán nói: " Mọi người tự nói rằng mình là lớn, gọi đó là Vua. Vì thu thuế nên gọi là Lợi lợi. Bấy giờ, khắp cõi Diêm-phù, mọi người giàu có an ổn, đất mọc cỏ tươi như lông chim công. Xóm làng trong hơn tám muôn nước đều nghe lẫn nhau, không có các thứ lạnh nóng, bịnh hoạn. Vua dùng chánh trị vâng giữ mười điều lành, tôn kính lẫn nhau như cha con, người sống rất lâu không thể suy lường. Về sau có vị vua khác không thực hành chánh pháp, tuổi thọ bèn giảm chỉ còn mười vạn năm, cứ như thế dần dần giảm đến hiện nay còn một trăm tuổi.

Ở trên nói họ Thích trước kia vào kiếp sơ mới sáng lập làm vua, xoay vần sắp xếp tước Chuyển luân, Túc Tan nối nhau. Đầu tiên vua nhân chủ gọi là Đại nhân, thứ hai vua gọi là Trân Bảo, thứ ba vua gọi là Hảo Vĩ, thứ tư vua gọi là Tĩnh Trai, thứ năm vua gọi là Đảnh Sanh, thứ sáu vua gọi là Thiện Hạnh, thứ bảy vua gọi là Trạch Hành, thứ tám vua gọi là Diệu Vị, thứ chín vua gọi là Vị Đế, thứ mười vua gọi là Ngoại tiên, thứ mười một vua gọi là Bách Trí, thứ mười hai vua gọi là Hiếu Dục, thứ mười ba vua gọi là Thiện Dục, thứ mười bốn vua gọi là Đoạn kiết, thứ mười lăm vua gọi là Đại Đoạn kiết, thứ mười sáu vua gọi là Bảo tạng, thứ mười bảy vua gọi là Đại bảo tạng, thứ mười bảy vua gọi là Thiện Kiến, thứ mười chín vua gọi là Đại Thiện Kiến, thứ hai mươi vua gọi là Vô Ưu, thứ hai mươi mốt vua gọi là Cồn Bãi, thứ hai mươi hai vua gọi là Thực Sanh, thứ hai mươi ba vua gọi là Sơn Khâu, thứ hai mươi bốn vua gọi là Thần Thiên, thứ hai mươi lăm vua gọi là Di Lực, thứ hai mươi sáu vua gọi là Lao Xa, thứ hai mươi bảy vua gọi là Thập Xa, thứ hai mươi tám vua gọi là Bách Xa, thứ hai mươi chín vua gọi là Lao Cung, thứ ba mươi vua gọi là Thập Cung, thứ ba mươi mốt vua gọi là Bách Cung, thứ ba mươi hai vua gọi là Dưỡng Châu, thứ ba mươi ba vua gọi là Thiện Tư. Từ vua Thiện Tư về sau có mười bảy chủng tộc. Chuyển Luân Thánh Vương nối nhau. Về vị Luân Vương thứ nhất, kinh Lâu Thán chép: " Con của vua Thân-xà tên Ba-diên-ca, có năm vị Chuyển Luân Thánh Vương. Về vị Luân Vương thứ hai, kinh Lâu Thán nói: Vua Đa-la-diệp có năm vị chuyển luân Thánh Vương. Về vị Luân Vương thứ ba, kinh Lâu Thán nói: Vua A-ba-diệp có bảy Chuyển luân Thánh Vương. Về vị Luân Vương thứ tư, kinh Lâu Thán nói: Vua Kiền-đà-lợi có tám vị Chuyển Luân Thánh Vương. Về vị Luân Vương thứ năm, kinh Lâu Thán nói: Vua Ca-lăng-già có chín vị Chuyển Lu- ân Thánh Vương. Về vị Luân Vương thứ sáu, kinh Lâu Thán nói: Vua Già-ba-chiêm-bà có mười bốn vị Chuyển Luân Thánh Vương. Vị Luân Vương thứ bảy, kinh Lâu Thán nói: Vua Câu-nạp-la-bà có ba mươi mốt vị Chuyển Luân Thánh Vương. Vị Luân Vương thứ tám, kinh Lâu Thán nói: "Vua Ban-xà-la có ba mươi hai vị Chuyển Luân Thánh Vương". Vị Luân Vương thứ chín, kinh Lâu Thán nói: " Vua Di-thi-lợi có tám muôn bốn ngàn vị Chuyển Luân Thánh Vương. Vị Luân Vương thứ mười, kinh Lâu Thán nói: "Vua Nhất-ma-di có một trăm vị Chuyển Luân Thánh Vương".

Mười vị Luân Vương nầy, kinh luật nêu ra danh số đều khác nhau, chỉ sợ phàm thánh có lẫn lộn. Nay vì việc nêu lân không đến tám muôn, chỉ thuần là Thánh đế, thì mười vị Luân Vương là đúng, còn lại là phàm, như luật có nói. Nhưng cho rằng thứ lớp truyền thừa có vua. Y cứ vào kinh, đồng thời nói Thánh đế, nhất định là từ gốc mà làm Thánh, từ dòng đều thuộc về phàm. Lại như Đệ Thập Luân chép: Trăm vị vua chuyển luân là ông nội của Phật, đều là bậc Thánh. Nay chỉ có Bồ-tát hiện cảm, có văn là Thánh, còn lại dòng họ cha đều là vua phàm phu, có thể lệ theo mà biết.

Nói về duyên bảy đời của Phật: Vua Thế Tổ thứ bảy tên là Đại Thiện Sanh, Luật Tứ Thần chép: Ý-sư-ma thứ lớp một trăm vua, về sau có vị vua tên là Đại Thiện Sanh, có người cho rằng đây là con của Ý- sư-ma, ở đây cho là đời vua thứ chín mươi tư sau Ý-sư-ma. Cho nên kinh nói: Sau cùng, vua tên là Đại Thiện Sanh, đây là bằng chứng tốt nhất.

Vua Thế Tổ thứ sáu tên là Ý-sư-ma (kinh nói là Bà-la), vua Thế Tổ thứ năm tên là Ưu-la-đà (lệ-bà-la), vua Cao Tổ đời thứ tư tên là Cù- ba (Ni-cầu-la), Tằng Tổ đời thứ ba tên là Ni-phù-la, Thế Tổ đời thứ hai tên là Sư Tử Giáp.

Cha của Bồ-tát đời thứ nhất tên là Tịnh Phạn, vua Kim Luân tên là Bồ-tát Tất-đạt, vua Thiết Luân tên là La-hầu-la. Về trước là y theo sự xem xét mà dẫn ra vũ trụ, tạo hóa giúp thành xây dựng Hoàng Cực.

Tổng hợp các phẩm phát nguyên dân chủ, cho đến khéo suy nghĩ, là chính thức truyền thừa ba mươi ba đời. Sau Duyên-tư-ba thì mười đời hưng khởi, đồng thời là Thánh vương, đều xứng với dòng giống Đế vương, đồng là con cháu thì có thể từ chánh thức. Đầu mối hoặc là chi ly, đều vâng lãnh mạng trời. Vua đến Hoàn Ngụ, nuôi lớn nguồn dòng, xa lìa nối tiếp, khó lường biết được. Còn nếu các vua Lưỡng Hán người chẳng phải đích tôn là nhiều. Các đời Ngụy, Tấn, Tống, Tề sắn bìm nương gá, so sánh với đây thì lý kia là cố nhiên.

Nay từ đầu mà nêu số gồm có tám mươi bốn ngàn hai trăm năm mươi ba vị vua, sau đến Bồ-tát. Ông nội của Bồ-tát là vua Sư Tử Giáp có bốn người con: Tịnh Phạn, Bạch Phạn, Hộc Phạn, Cam Lộ Phạn. Vua Tịnh Phạn có hai người con: người con trưởng tên là Tất-đạt, người con kế tên là Nan-đà. Vua Bạch Phạn có hai người con: người con trưởng tên là Điều-đạt, người con kế tên là A-nan. Vua Hộc Phạn có hai người con, người con lớn tên là Ma-ha-nam, người con kế tên là A-na-luật. Vua Cam Lộ Phạn có hai người con, người con lớn tên là Sa-bà, người con kế tên là Bạt-đề.

Kinh Thập Nhị Du chép: Điều-đạt sanh vào giờ thọ thực ngày mùng bảy tháng tư, thân cao một trượng năm thước bốn tấc. Bồ-tát sanh vào giờ sao mai mọc ngày mùng tám tháng tư, thân cao một trượng sáu thước. Em của Phật là Nan-đà sanh vào ngày mùng chín tháng tư, thân cao một trượng năm thước bốn tấc. A-nan sanh vào ngày mùng mười tháng tư, thân cao một trượng năm thước bốn tấc.

Ba là nói về nơi chốn, cõi nước nương gá: Nêu danh, ước lượng, giải thích thời gian, theo thế, mượn thắng, khảo văn, dư văn. Phật được gọi là bậc Đại Thánh, cơ giáo phi phàm, đâu phải thấp hèn mới giáo hóa. Cho nên cõi Diêm-phù-đề bốn mặt giáp bốn biển, cồn bãi quanh biển lẽ ra phải ở chính giữa, cho nên kinh Nhân quả nói: Thuở xưa, Bồ- tát ở trên tầng trời Đâu-suất giảng nói hạnh Bổ xứ, mong vận tướng đến ngay cõi nầy thành Phật, quán các cõi nước cõi nào ở trong đó, liền biết nước Ca-tỳ-la ở trong đó. Lại kinh Bản khởi nói: Oai thần Phật rất tôn rất trọng, không thể sanh biên địa, địa là nghiêng tà. Thành Ca-tỳ-la là trung ương của ba ngàn mặt trời, mặt trăng, trời đất. Thuở xưa, Chư Phật đều ra đời tại nơi đây. Lại luận Câu-xá nói: Trong cõi Diêm-phù-đề có tòa kim cương, trên ngang với mặt đất, dưới đến mé kim cương chỉ có toà nầy là Bồ-tát ngồi, nhập định kim cương, được thành giác đạo. Đất ở ngoài tòa nầy thì không bằng. Nhưng chân nầy có ba mặt, cho nên chẳng phải Phật thì không ai đến đó để thành đạo. Sở dĩ như thế là vì người được gọi là bậc chí Thánh, đạo đức tôn cao, trời người ba cõi đều hồi hướng, cho nên nương vào chỗ ngồi tôn quý nầy mà nói lên duyên lành hóa độ chúng sanh. Còn ờ Trung Quốc có một châu duyên vào đá trên biển, năm núi quanh co sừng sững là trung tâm. Cho nên suốt ngày khuê trình cảnh phần chưa hết, Hán suốt các hạ tự cao, mở mang nhiều năm, hạn cuộc vào Trung nguyên, riêng gọi là Trung Quốc, dùng sự việc để khảo định thì nghĩa chính giữa tự mất, danh từ ở giữa đối đãi với ngoài bìa xưng là thần châu. Phía Đông thì cách biển, ba phía còn lại thì thấp kém. Ở đây thì nghĩa ngoài bìa tự rõ, không cần phân tích. Tuy nói rằng bốn biển muôn cõi nước quán tâm là khoe khoang vào một sáng. Rốt cuộc trái với sự thật ngàn đời, nay cõi Diêm-phù-đề, ở giữa thì phân ra Thông lãnh, Tây hiệu là Đại Hạ, thuộc năm xứ Thiên-trúc. Phía Đông gọi là Xích Huyện, thuộc về Ngũ nhạc. Tuy cả hai phương đều có năm việc phải nghiêng về chính giữa. Cõi nầy ở phía Đông, cõi kia ở giữa, thì làm sao nói? Xét Diêm-phù-đề chép: Thông lãnh phía Tây dựa vào Hương Sơn, phía Đông Nam giáp nước Thục, cho nên phía Đông núi nầy gọi là Xích Huyện. Tuy nói Trung Quốc hạn cuộc vào bốn núi mà đặt tên, cho đến mặt phía Tây nam núi gọi là Thiên-trúc. Kinh Sơn hải chép: Họ Hiên Viên ở nước Thân-độc, nước ấy tự chia làm năm nước nhỏ, nước Trung Thiên-trúc ở trong trời đất, gọi là chẳng phải ngoài bìa, bốn thùy đến đây là dứt bặt. Định theo Danh thì trung nghĩa còn. Cả hai dùng lý số để ước lượng. Ở cõi Diêm-phù, vùng phía nam núi Tu-di đều gọi là Danh. Xét theo lời Thánh nói, khi nước lớn về phía Đông tây trải qua hai mươi bốn muôn dặm, phía Nam bắc hai mươi tám muôn dặm, hoặc nương vào người vật mà ở. Phía Đông tây mười một muôn sáu ngàn dặm, phía Nam bắc hơi giống, nay lấp trung thiên làm chính, bốn phương cách nhau đều năm muôn tám ngàn dặm. Phương Đông nầy cách góc biển, ba mặt càng xa, ngay nơi sự để cầu, đâu được so sánh. Lại cõi Diêm-phù là tên cây, núi chúa Tu-di ở giữa biển lớn, bốn phía có bốn chân tức là một thiên hạ. Cây nầy mọc ở phía Bắc châu Nam, cành de ra đến biển lớn. Đáy biển có vàng, vàng tên là Diêm-phù, ánh sáng chiếu trên mặt nước, nên châu nầy từ vàng mà đặt tên. Nếu theo sự phiên dịch đời Đường thì vàng ròng nằm trên cõi Diêm-phù. Đề nghĩa là châu, trong đó thắng châu đại hạ Thiên-trúc ở chính giữa.

Dùng thời để trình bày thì âm dương lạnh nóng tùy phương mà khởi dụng. Thần châu ở cõi nầy nóng lạnh không đồng đều, phía Nam thì nóng, phía Bắc thì lạnh, dù có chút vui nhưng cuối cùng chẳng phải việc lớn. Các nước Trung Thiên-trúc, mùa Đông mùa Hạ thường điều hòa, không có khổ lạnh nóng, cây cỏ sum suê, không có sương móc, vì xứ nầy chẳng phải biên địa, gió mưa không sái mùa. Âm dương giao nhau, các vật dừng độc. Cho nên Kinh Tây Vực Đồ chép: Năm nước Thiên-trúc, phía bắc giáp núi Tuyết, phía Nam giáp biển lớn, hơn sáu muôn dặm, sông đầm bình lặng, lại không có núi gò, chỉ có sông nước chia dòng mà chảy. Rừng cây rậm rạp, ba mặt còn lại mặt hướng về thung lũng, nối liền với nhau, giống như Đông Xuyên. Vì lúc thế giới mới cấu thành thì nghiệp lực chúng sanh kết thành đất tốt để được Phật ra đời, ngay nơi sự mà cầu cái chẳng phải trung thì làm sao được. Theo Cao Tăng Truyện chép: Thuở xưa, Tấn Hà Thừa Thiên khéo nói về Vĩ hầu, không có hai lỗi cảnh, Pháp sư Trí Nghiêm đều giải thích nghiêng về chánh, Trí Nghiêm nói: Có lần tôi đến Thiên-trúc để ra mắt dung nhan bậc Thánh, còn các thắc mắc về lầm lỗi thì xem khắp các nước Trung Thiên-trúc, vào ngày Hạ chí mới đứng không có bóng, vì ở trong đất. Ở phía Nam Trung Quốc có trắc ảnh đài, đến ngày hạ chí, cuối cùng có phần khác. Cho nên chẳng phải Đại Hạ, chỉ gọi là Đông Hạ. Thừa Thiên nghe lời nầy không nói gì.

Dùng nguồn nước để nêu bày: Lén dùng bốn biển làm hố nước thú nhập cùng cực. Trong cõi Diêm-phù có núi Hương Sơn cao lớn, tức là tên khác của Côn Luân. Núi nầy cao nhất trong các châu. Phía Nam núi có ao tên là A-nậu-đạt, Hán dịch là Vô nhiệt não, có tám công đức, là nơi rồng lớn ở, gọi là Thủy phủ, phát ra một dòng sông, chảy ra bốn biển, cho nên nước theo thế cao chảy xuống, kia cao đây thấp, giữa là hai bên nhất định. Sông Hoàng Hà ở cõi nầy, nguồn xuất phát từ đó, cho nên Nhĩ Nhã nói: Sông bắt nguồn từ Côn Luân, đất mầu trắng. Quách Phác Đồ Tán chép: Côn Luân có ba tầng gọi là Thiên Trụ, thật là linh phủ của nguồn sông. Vũ Cống đạo hà từ tích thạch, y cứ vào phục lưu vọt lên thành lời. Cho nên biết nước từ chỗ cao đến chỗ cao là chính giữa. Lại Hà Đồ chép: phía Đông Nam cách núi Côn Luân năm ngàn dặm, hiệu là Thần Châu, cũng gọi là Xích Huyện, Côn Luân gọi là Thiên Trụ, lý chẳng phải góc nghiêng. Lại phía Tây Lý Quỳnh là Côn Luân, có lẽ cũng có y cứ. Hoàng Đế mộng du Hoa Tế, đối với Lý Tùng lại hiển bày.

Dùng vinh thắng để hiển bày: của báu trong thiên hạ là Tôn Giả của con người, là Luân Vương, là Đại Thánh của hàm linh, là người dẫn đường bốn loài sanh, chính là bậc Pháp vương. Tòa chính giữa Trịnh châu, hai vị vua nầy lên ngồi. Ở giữa càng xa, lý nghĩa là như thế. Còn lại bao nhiêu bậc Tiểu thánh Tiểu vương tùy cơ mà giữ gìn, tùy theo cõi mà thực hành hóa độ, bất luận là nghiêng chánh. Vì sao ? Vì đất đai, núi sông đều là y báo của con người, do quả báo hơn kém của ơn người mà có tinh, thô. Nay, các nước Trung Thiên-trúc đã ở chỗ cao đẹp, biết rõ là do phước báo của hai vua chiêu cảm. Thánh đế cõi nầy cũng có chỗ tôn quý, năm Đế ba Vua không bằng đất kê điền. Từ đời Tần Hán về sau mới nghe nói Tây Vực, bèn khiến cho trông nhìn xa hơn, tướng từ Tuyết Lãnh. Hoắc Công, định viễn, trước sau sẽ bước lên, phần nhiều trải qua phía Bắc Thông hà, phần ít có ra từ phía Nam Hương Tuyết, cho nên cửa sát ở phía Tây đóng kín, thật chỉ là Đại uyển nguyệt chi, vốn là ngôi làng quê mùa, đất nước không có văn hóa, đâu được gọi bừa Trung thổ là nơi có giáo pháp.

Nêu lên văn tự: Phương ngôn cõi nầy tìm kiếm không có gốc. Văn tự mở tục, bắt nguồn từ các vua xưa, hoặc để lại dấu chân chim, hoặc thứ lớp khoa đẩu, hoặc chế ra chữ Triện, hoặc trình kiểu chữ Lệ. Sáu văn chia ra rõ ràng, tám thể soi bóng lẫn nhau. Đọc các sách sử khó được định chỉ, có nói tỉ mỉ trong luận của họ Cố, cũng phụ thêm bài của Bảo công. Cho nên ba thương ba Nhã hội chung thuyết văn, vốn có chín ngàn chữ, nguồn gốc chữ cùng cực. Tự lâm, tự thống, tự uyển, quế uyển. Thế gian tăng thêm hai muôn dòng tước dần dần hưng thạnh. Mong mỏi tình người không thể nương tựa, y cứ. Âm tự của Thiên-trúc mỗi chữ đều y cứ thượng thiên. Trời chia làm hai mươi tám bộ, đồng thời tôn Phạm Vương làm chủ. Cho nên khi thế giới mới lập, người vật đều không, Phạm Vương giảng hạ liền có các hữu tình. Cho nên Phạm Thiên có nguồn gốc sanh. Âm chữ cũng tùy theo kia mà y cứ. Nay thì Phạm âm, Phạm văn, năm xứ Thiên-trúc đồng một khuôn phép. Hoặc Phàm hoặc Thánh xưa nay đồng nhất, cho nên một âm giảng nói chỉ có lời Phạn, chúng sanh tuỳ loài mà hiểu, đây mới có phương thuật, sách nước Hồ, tiếng nước Hồ. Ý chỉ của khúc lãnh nầy phía Bắc có ba mươi sáu hàng rào, thật mong Nhung Hồ không tham dự vào Đại Hạ. Cho nên Đại uyển, Nguyệt chi, lời sách đều khác nhau. Không ở Thiên-trúc là nơi Phật sanh ra. Cách nhau mấy muôn, không được xen lẫn lộn, các nước ở Năm Thiên-trúc thuộc phía Nam núi Đại Tuyết, lời sách vâng theo trời, muôn đời thường nhất định. Chỗ vâng theo đã cao quý, biết rõ chẳng phải ngoài bìa. Văn ngôn Trung Quốc, tràng chim ở phương dưới, hoặc có ra từ phàm tình, không hề có điển cứ, chẳng phải nghĩa Trung đạo.

Bốn là nói về dấu vết Pháp vương giáng hạ: Gia phủ họ Thích hưng khởi chỉ có khi đấng Pháp vương giáng hạ. Sở dĩ Đại tiên chia máu, chữ hợp thành hình, nhờ đây mà nối tiếp, mới kéo dài dòng họ Thích. Kể từ khi đấng Pháp Vương giáng tích thì chiếu soi chỗ Nhẫn, chúng sanh có may mắn nào mà được chiêm ngưỡng, dạy bảo, khiến cho hai mươi lăm hữu dứt bặt nhân sanh tử. Chín mươi tám sử dứt nghiệp kéo lôi, đồng thời ra khỏi ba cõi, đền ngồi Nhất thừa, có chứa đựng ơn đại tạo bao la. Còn lo người dẫn dắt mệt nhọc, cho nên có để lại dấu vết của bậc Thánh, truyền bá linh nghi nầy. Nay nhiều lớp làm mê mờ huyền cơ, sóng thức làm yên tĩnh sự cuồng nộ, mới là nhập đạo, mở mang dấu vết, cũng là có ra môn đầu mà sự gồm cả duyên thầm, ý nghĩa hợp với Thần vận, đều chẳng phải trời trao, mà là do mưu toan của con người. Nhưng khí trời khí đất tốt lành quyện lẫn, soi sáng đất trời, dẫn vào chốn u minh. Cho nên văn vật chiếu soi xưa nay, Thanh minh cao hơn thấy nghe, cho nên xếp vào con đường rộng lớn, dùng để quán sát khuôn phép rộng lớn. Còn về kinh truyền tám tướng, trình bày năm loài sanh, từ khi kết giáo môn, nay vẫn còn thiếu sót. Đây chỉ y cứ vào duyên mà nêu chung, để chỉ bày nguồn gốc gia phả.

1/ Dấu vết ban đầu ở cõi trời Đâu-suất

2/ Dấu vết giáng xuống châu Diêm-phù

3/ Dấu vết thị hiện Đản sinh

4/ Dấu vết học tập - Thi tài

5/ Dấu vết xuất gia tìm Đạo

6/ Dấu vết đúng lúc thành Phật

7/ Dấu vết xoay bánh xe pháp ngộ chúng sanh.

8/ Dấu vết nhập Niết-bàn.

1/ DẤU VẾT Ở CUNG TRỜI ĐÂU SUẤT

Kinh Nhân Quả nói: Khi Đức Thích-ca Như lai chưa thành Phật là vị Đại Bồ-tát tên là Thiện Tuệ. Công hạnh đầy đủ, bước lên địa vị Bổ xứ, sinh lên cung trời Đâu-suất tên là Thánh Thiện, vì các Thiên chủ (các vị trời) mà nói hạnh Bổ xứ, cũng hiện thân nói pháp ở khắp mười phương. Đợi đến lúc thì giáng xuống thành Phật.

2/ DẤU VẾT GIÁNG XUỐNG CHÂU DIÊM PHÙ:

a/ Khởi niệm:

Kinh Phổ Diệu nói: Bồ-tát trụ ở cung trời Đâu-suất có sáu mươi sáu ức các vị trời cùng bàn luận rằng: Nay Bồ-tát sắp giáng sinh nước nào, có cha mẹ chân chánh, họ hàng hòa thuận, oai đức mạnh mẽ, chí tánh rộng rãi. Lại hỏi Bồ-tát giáng sanh ở nước nào? Bồ-tát đáp: Dòng họ nước ấy có sáu mươi đức, đáng là chỗ Bậc Nhất sinh bổ xứ giáng sanh. Nay dòng họ Thích này hùng mạnh, lúa thóc phì nhiêu, người dân đông đúc, làm nhiều điều lành. Cha thì nhân hiền, mẹ thì trinh lương. Trước năm trăm đời đã làm mẹ Bồ-tát, nên giáng sanh vào bào thai nơi ấy.

Kinh Nhân Quả nói: Lại xét năm việc:

1/ Xét chúng sinh căn cơ thọ Đạo đã chín muồi hay chưa, thì biết từ lúc mới phát tâm đến nay đã thành thục.

2/ Xét thời cơ thì biết là đúng lúc nhận được pháp mầu thanh tịnh.

3/ Xét nước nào ở trung tâm, thì biết trong Tam thiên thế giới

Diêm-phù-đề là ở giữa, nước Ca-tỳ-la-vệ nằm giữa cõi Diêm-phù.

4/ Xét bộ tộc (dòng họ) nào là cao quí, hùng mạnh nhất thì biết dòng họ Thích-ca là bậc nhất, là con cháu của Thánh Vương Cam Giá.

5/ Xét duyên xưa thì biết vua Bạch Tịnh ở quá khứ có duyên, chánh chân có khả năng làm cha mẹ.

Lại biết mẹ tuổi thọ đã đủ, mười tháng sinh rồi bảy ngày thì mất. Bấy giờ Bồ-tát muốn làm nhiều lợi ích cho các trời nên hiện ra năm tướng suy, lại hiện ra năm điềm lành:

1/ Ánh sáng chiếu khắp Đại thiên.

2/ Đất có mười tám tướng rung chuyển.

3/ Cung ma biến mất.

4/ Ba nguồn sáng không sáng (mặt trời, mặt trăng, sao).

5/ Tám bộ sợ hãi.

Khi ấy các vị trời thấy có hai tướng, liền hỏi Bồ-tát, thì Bồ-tát đáp sẽ bỏ cõi trời này mà sinh xuống Diêm-phù-đề. Các vị trời đều mong Bồ-tát nên ở lâu trên cung trời. Bồ-tát nói có sinh thì có chết, có yêu thương hội họp ắt có chia lìa, các hạnh là vô thường, vắng lặng là vui. Ta sinh vào dòng họ Thích mà xuất gia thành Phật, sẽ vì chúng sinh mà dựng cờ pháp lớn, làm khô cạn biển phiền não, lạm sạch tám con đường chánh, lập Đại pháp hội, thỉnh mời các trời người, các ông cũng phải đồng thọ pháp thực. Các vị trời nghe xong đều vui mừng nguyện sinh.

b/ Hiện tướng nhập thai:

Kinh Phổ Diệu nói; Bồ-tát hỏi các vị trời nên dùng hình dạng nào mà giáng thần vào thai mẹ? Phạm Thiên Cường Oai thưa rằng: Sách Phạm thì tôn quí hình tượng voi là bậc nhất. Vì sao? Vì ba thú lội qua sông thì thỏ và ngựa không biết cạn sâu, để dụ cho hàng Nhị thừa chưa đạt pháp bổn (biết gốc pháp), còn voi thì lội đến đáy để ví với Đại thừa hiểu rõ ba cõi. Liền vào cuối Xuân đầu Hạ, cây nở đầy hoa, sao Phí nên giáng xuống mà hóa thành voi trắng, các căn vắng lặng, hiện ra từ ánh sáng mặt trời, việc làm không trái mà chui vào hông phải của mẹ. hai kinh Thụy Ứng và Tu Hành đều nói: Hóa hiện cỡi voi trắng sáu ngà, vào lúc sáng sớm xuất phát từ cung trời Đâu-suất. Các trời theo hầu đầy khắp hư không, trổi nhạc rải hoa, phát ra ánh sáng rực rỡ chiếu khắp. Sáng sớm ngày mồng tám tháng tư (nay là mười lăm tháng tư) thì giáng thần vào thai mẹ. Hoàng hậu nằm mộng thấy có người cỡi voi chui vào hông phải, hình ảnh bên ngoài trong suốt như lưu ly, thân tâm rất an vui, Khi thức dậy bà bèn kể hết cho vua nghe, liền mời thầy đến đoán mộng, thầy tướng bảo đây là Thánh thai, thai nhi sau nầy sẽ làm Luân vương, nếu xuất gia sẽ thành Chánh giác. Bấy giờ, các trời đều thấy Bồ-tát đã sinh vào cung vua sẽ thành Phật Đạo, chúng ta sẽ làm quyến thuộc và được pháp hóa của Ngài. Lúc đó có chín mươi chín ức vị trời sinh xuống làm người. Lại có các vị trời từ cõi tha hóa trở xuống sinh vào loài người số đông vô lượng. Lại có các vị trời cõi sắc cũng đến học Đạo, sinh xuống nhân gian làm tiên.

Kinh Bổn Khởi nói: Bồ-tát ở trong thai của Hoàng hậu tu hành sáu độ, ăn thức ăn trời, Tam thiên thế giới thường chiếu ánh sáng. Bệnh hoạn đều dứt, ba độc đều dừng. Bồ-tát thân mình đẹp đẽ đều đầy đủ, đi đứng nằm ngồi không trở ngại. Buổi sáng nói pháp cho các vị trời cõi Sắc nghe, buổi trưa vì các vị trời cõi Dục. Buổi xế vì quỉ thần và đêm cũng ba thời nói pháp chánh yếu mà lợi ích chúng sinh. - Kinh Phổ Diệu nói: Ở trong thai mười tháng, khai hóa các trời người trong ba mươi sáu năm, khiến lập ra Thánh đạo Ba thừa.

3/ THỊ HIỆN ĐẢN SANH LINH TÍNH

a/ Đến vườn hoa xinh đẹp

Kinh Phổ Diệu nói: Lúc đó, vua nghĩ ngày sinh sắp đến, khi vua đang nghĩ như vậy thì Hoàng hậu tâu vua muốn dạo xem vườn hoa. Vua bèn cho sửa sang vườn Lâm-tỳ-ni đẹp đẽ, hoa quả suối ao, lan can thềm bậc, bảy báu trang nghiêm, các loài chim quí đẹp đều đầy đủ, cờ phướn lọng báu, ca nhạc hương hoa đều nhóm họp. Mười vạn xe báu bốn binh nghiêm nhặt, tám muôn bốn ngàn thể nữ yêu kiều theo hầu Hoàng hậu. Lại chọn tám muôn bốn ngàn người nữ mang hương hoa đến, lại sai vợ quan theo hầu. Khi ấy, Hoàng hậu lên kiệu báu đến vườn, tám bộ đầy khắp hư không cùng theo. Kinh Đại Hoa Nghiêm nói: Trong vườn hiện ra mười điềm lành. Cho đến Chư Phật mười phương từ rún đều phát ra ánh sáng, chiếu khắp khu vườn này hiện Phật mới đến.

b/ Tướng linh nghi chánh thức đản sanh:

Kinh Phổ Diệu nói: Khi Hoàng hậu sinh, ngồi xe vân mẫu, dạo vườn cây lân-tỳ, ngồi tòa sư tử, sáu thứ rung chuyển cõi nước Tam Thiên. Tứ Thiên Vương kéo xe, Phạm Vương dẫn đi trước, cây lá rủ cành. Kinh nói mười tháng đã đủ, đúng vào ngày mồng tám tháng bốn (nay là mười lăm tháng bốn) khi mặt trời vừa mọc, ở dưới cây vô ưu hoa lá xinh tươi Hoàng hậu đưa tay phải vịn cành thì Bồ-tát từ hông phải sinh ra. Phật Sở Hành Tán chép: Xưa vua sinh hoặc sinh từ đùi, hoặc từ tay, từ đảnh, từ nách, còn ta từ hông phải sinh ra - Kinh Đại Thiện Quyền nói: Bồ-tát muốn không từ bào thai thành Phật ngay, là vì e người nghi ngại cho là biến hóa, mà chẳng thọ pháp, nên phải hiện vào bào thai. Các điều kinh nói đều với mục đích diệt nghi sinh tín (làm hết nghi ngờ mà sinh kính tin). Vì văn nhiều nên không chép hết.

c/ Tướng phát hiệu bày đức

Kinh nói: Lúc đó dưới cây sinh ra bảy cành hoa sen bảy báu lớn như bánh xe. Bồ-tát rơi vào hoa sen, không người dắt dìu mà tự đi bảy bước - Kinh Đại Thiện Quyền nói: Vì ứng với bảy giác chi nên đi bảy bước. Kinh Niết-bàn nói: Khắp mười phương đều đi bảy bước. Kinh nói chỉ tay phải lên mà nói "trong tất cả trời, người ta là bậc tôn quí nhất, vô lượng sinh tử đã hết, lợi ích tất cả trời người - Kinh Đại Quyền nói: Đưa tay hiện tướng là muốn dẹp trừ ngoại đạo tự tôn mà phải đọa vào đường ác. Cho nên kinh Bản Khởi nói: Trên trời dưới thế gian chỉ có ta là tôn quí. Ba cõi đều khổ đâu có vui gì.

d/ Các vị trời hầu hạ

Kinh nói: Lúc đó, Tứ Thiên Vương dùng lụa trời hứng đỡ rồi đặt lên ghế báu. Đế-thích cầm lọng, Phạm vương cầm phất trần trắng đứng hầu hai bên. Anh em Long vương Nan-đà ở trên hư không phun nước xuống một ấm, một lạnh để tắm gội thân Phật. Kinh Phổ Diệu nói: Trời Thích Phạm mưa hương, chín rồng phun nước thơm tắm thân - Kinh Tu Hành nói: Nước bên trái thì ấm, bên phải thì lạnh, trời Đế-thích dùng áo trời gói bọc thân Phật.

e/ Hiện điềm lành rộng lớn:

Kinh nói: Thái tử thân mầu vàng, có ba mươi hai tướng chiếu sáng Đại thiên, tám bộ trời rồng ở trên hư không trổi nhạc ca tụng đức của Phật, đốt hương rải hoa, mưa áo và chuỗi anh lạc lăng xăng rơi xuống.

Lúc đó, Hoàng hậu đứng yên dưới cây. Bỗng có bốn cái giếng đủ nước tám đức để rửa mặt súc miệng. Các Dạ-xoa vây quanh gìn giữ, tất cả trời người đều khen là Bậc Chủng Trí, mau thành Phật Đạo, sớm xoay bánh xe pháp, độ thoát chúng sinh. Chỉ có Ma vương thì không ở yên tại chỗ ngồi cũ. Bấy giờ có ba mươi bốn điềm lành. Văn dài nên không chép. Khi ấy, thể nữ lấy mền lụa trời mà che bọc Thái tử ẵm đến chỗ Hoàng hậu. Lại có hai mươi tám vị Đại thần, bốn góc có thanh y dìu Hoàng hậu trở về cung tâu, vua lên các điềm lạ. Vua cử bốn thứ binh cùng ức muôn người họ Thích cùng vào vườn hoa thấy các tướng lạ thì vừa mừng vừa sợ. Các người họ Thích cùng ngày ấy cũng sinh ra năm trăm người con trai - Kinh Tu Hành nói: Trong nước có tám muôn bốn ngàn vị Trưởng giả cùng sinh con trai, tám muôn bốn ngàn con ngựa cái sinh ra ngựa con đều có lông trắng bờm đỏ - Kinh Bổn Khởi nói có gã hầu tên là Xa-nặc, ngựa tên Kiền-trắc. Voi ngựa đều sinh con lông trắng, trâu dê sinh con đều năm mầu, dê con, trâu con đều có năm trăm, các thanh y (hầu gái) cũng sinh năm trăm con - Kinh Phổ Diệu nói: Sinh năm ngàn lực sĩ, có năm trăm kho báu ngầm tự nhiên hiện ra. Lại tám vị vua đồng ngày ấy cũng sinh con trai. Lúc đó ai cũng vui mừng.

Kinh nói: Lúc đó, vua Bạch Tịnh đi lễ Thiên Thần. Đặt Thái tử trên xe voi, quần thần thể nữ, các trời trỗi nhạc cùng vào thành đến chỗ đền trời, thì các tượng Phạm Thích thờ trong miếu đều đứng dậy kính lạy Thái tử mà thưa rằng: Thái tử là bậc tôn quí nhất của trời người, vì sao lại bảo lạy chúng tôi. Các quan thấy việc này thì khen là việc chưa từng có. Bèn đem Thái tử trở về cung.

f/ Lập tên đặt hiệu

Kinh nói: Vua muốn đặt tên bèn mời các Bà-la-môn nhóm họp lại, bồng Thái tử ra xin đặt tên, bèn nói rằng: khi Thái tử mới sinh, kho báu đều xuất hiện, có nhiều điềm lành nên đặt tên là Tất-đạt-đa. Trên hư không các vị thiên thần đều đánh trống trời, đốt hương rải hoa khen ngợi lành thay!

g/ Mời Tiên xem tướng

Kinh nói: Vua mời năm trăm thầy tướng giỏi đến điện báu mà đoán tướng Thái tử, họ đều nói: Nếu xuất gia thì sẽ thành Phật, còn ở tại gia thì sẽ làm vua Chuyển luân: Lại nói Đại tiên ở Hương Sơn và A-tư-đà, đủ năm thần thông có khả năng dứt nghi cho vua. Vị tiên ấy chợt biết mà từ trên hư không bay đến cung vua. Vua bồng Thái tử ra kính lễ thì vị tiên ngăn lại bảo đây là bậc tôn quí nhất của ba cõi, rồi đứng dậy chấp tay lạy Thái tử. Bỗng buồn bã khóc lóc bảo rằng: Mười chín tuổi thì làm Chuyển luân vương, nếu xuất gia thì sẽ thành bậc Nhất thiết chủng trí, sẽ thành Phật nói pháp độ người. Vì tướng hiện rõ điều ấy, nay tôi đã một trăm hai mươi tuổi rồi, chẳng bao lâu sẽ sinh lên cõi trời Vô tưởng, chẳng được gặp Phật ra đời cho nên buồn khổ.

h/ Tìm người hầu hạ chăm sóc

Vua nghe lời tiên đoán chắc chắn của vị tiên thì lo sợ Thái tử đi xuất gia. Bèn chọn năm trăm thanh y, được nhũ mẫu cung cấp mọi việc. Xây điện bảy báu hợp với ba mùa. Cửa thành đóng mở thì tiếng vang xa đến bốn mươi dặm. Có năm trăm thể nữ túc trực hầu hạ trong cung điện, hoa quả ao chim đều đầy đủ. Bấy giờ, Di mẫu nuôi nấng Thái tử. Khi tuổi lớn lên thì vua làm mũ báu, chuỗi anh lạc và đủ thứ đồ chơi cung cấp cho. Cả nước đều được bố thí, mừng vui khó tả xiết.

i/ Mẹ sinh lên cõi trời.

Kinh Thái tử Bổn Khởi nói: Bồ-tát vốn biết đức của mẹ không thể nhận Bồ-tát kính lễ nên nhân sắp qua đời mà chọn giáng sinh - Kinh Phổ Diệu nói: Sau khi sinh Thái tử bảy ngày thì mẹ qua đời, sinh lên cõi trời Đao-lợi. Năm muôn vị Phạm thiên đều cầm bình báu, hai muôn vị vợ của ma cầm dãi lụa báu đi theo hầu. Mẹ của Chư Phật ba đời đều đồng tướng này- Kinh Đại Quyền nói: Phước hết thì sinh lên cõi trời, chẳng phải là lỗi của Bồ-tát. Trước ở cõi trời Đâu suất Bồ-tát thấy tuổi thọ của mẹ chỉ còn mười tháng bảy ngày nên đến thọ sinh.

4/ HỌC TẬP THI TÀI

Kinh nói: Năm Thái tử bảy tuổi vua cho chọn người làm thầy Thái tử, xây trường lập lớp, chọn sách học tập - Kinh Phổ Diệu nói: Tay cầm bút vàng, ngồi giường lệ châu hỏi thầy rằng: Sách có sáu mươi bốn thứ, vì sao đem dạy chỉ có hai thứ, liền phân biệt gốc ngọn thì thầy chưa hiểu bèn thưa rõ chí mình về các thứ kỹ nghệ, sách vở, cỡi ngựa bắn tên, thiên văn, toán thuật. Đến năm mười tuổi thì cùng người em là Điều- đạt và năm trăm đứa trẻ họ Thích đều bảo nhau là Thái tử rất thông minh hiểu rõ các sách luận chắc chắn hơn chúng ta. Chúng ta nên thi tài với nhau. Rồi khua chuông trống tổ chức thi võ. Có con voi ở trước cửa thành, Điều-đạt liền đánh vào đầu voi, voi té xuống đất, Nan-đà dùng chân hất voi ra nằm ở bên đường, Thái tử thì vác voi ném ra khỏi thành rồi chạy thật nhanh ra đỡ lấy khiến voi không đau đớn. Rồi lại ở trong vườn hoa sắp bày các trống vàng bạc đồng sắt mỗi thứ bảy chiếc, Điều-đạt bắn trước xuyên được ba trống, Nan-đà cũng thế. Thái tử dùng cung báu của Tổ tiên bắn xuyên qua hết các trống, mũi tên ghim vào đất khiến suối phun nước rồi chui luôn vào lớp Thiết-vi. Điều-đạt và Nan-đà đánh nhau, Thái tử bèn can hai em ra.

a/ Lập Thái tử

Kinh nói: Vua họp bàn nên lập Thái tử. Vào ngày tám tháng hai sắm đủ vật đựng đầy nước bốn biển. Các vị tiên trao nhau, lần lượt đội trên đầu, sau đó trao cho nhà vua rót trên đầu Thái tử, giao cho Bảo ấn, rồi gióng trống bảo rằng: Nay lập Tát-bà-tất-đạt làm Thái tử. Trên hư không các vị trời và tám bộ đồng khen lành thay! Ngày ấy vua tám nước có sinh con trai cũng đều lập Thái tử.

b/ Xem cày cấy mà sinh nhàm chán

Kinh nói: Thái tử dạo chơi đến ruộng mà nghỉ dưới gốc cây Diêm- phù, mặt trời chói chang thì cây rủ nhánh che mát Thái tử. Thái tử thấy những người cày ruộng thì các vị trời Tịnh cư hóa làm trùng dế bị chim ăn. Thấy đoạn liền khởi tâm từ bi mà được Tứ thiền. Vua tìm đến vỗ về rồi dẫn về. Vua lo Thái tử xuất gia nên càng tăng thêm kỹ nữ và các trò đùa vui làm cho Ngài thay đổi ý chí.

c/ Cưới vợ có thai

Kinh nói: Năm Thái tử mười bảy tuổi vua lo việc cưới vợ. Bà- la-môn họ Thích có con gái dung mạo lễ nghi đều tốt đẹp, bèn mời về cung, cùng ăn nằm, nhưng không có ý thế tục. Đêm vắng thì ngồi thiền, các kỹ nữ nghi ngờ - Kinh Tu Hành Thụy Ứng nói: Mọi người đều nghi Thái tử chẳng phải đàn ông. Thái tử bàn chỉ bụng vợ bảo rằng: Sáu năm nữa nàng sẽ sinh con trai, bèn có thai - Kinh Đại Quyền nói: Bồ- tát không có dục, vì để dứt nghi chẳng phải người nam nên cưới Cù-di. La-vân ở trên cõi trời chết rồi hóa sinh xuống không do cha mẹ tạo nên. Do bản nguyện cho nên như thế.

d/ Dạo bốn cửa thành

Kinh nói: Thái tử nghe ca nhạc múa hạt trong vườn nên muốn dạo chơi. Ra cửa thành Đông, trời cõi trời Tịnh cư bèn hóa thành người già. Liền nghĩ thân ta già đến mau như ánh chớp, thân sao đủ cậy nhờ. Bèn trở về cung mà lòng chán chường càng tăng. Bốn mặt thành Ca-tỳ-la đều có vườn rừng lầu gác trang nghiêm chẳng khác. Thái tử ra dạo chơi cửa Nam thành thì trời Tịnh cư hóa thành người bệnh thấy rồi thì buồn khổ mà trở về cùng. - Lại có con trai của Bà-la-môn tên là Ưu-đà-di thông minh chẳng ai sánh bằng. Vua mời làm bạn Thái tử phải tìm cách giải sầu cho Thái tử. Ít lâu sau dạo ra cửa thành Tây, giữa đường gặp một người chết, bốn người khiêng thây, gia đình đi sau đưa tang, là do trời Tịnh cư hóa ra, chỉ mình Thái tử và Ưu-đà-di nhìn thấy mà thôi.

Hỏi đáp xong rồi càng run sợ, tất cả đều chết, há là ta còn ư? bèn trở về cung. Rồi vào vườn hoa nhớ xưa thiền quán mà ôm lòng nhàm chán xa lìa. Lại dạo cửa thành Bắc, xuống ngựa ngồi nghỉ dưới gốc cây mà Thiền tư. Trời Tịnh cư hóa thành vị Tỳ-kheo mặc pháp phục, ôm bát cầm tích trượng, nhìn xuống đất mà đi ngang qua Thái tử. Hỏi: Thì đáp ta là Tỳ-kheo, phá được kiết tặc (phiền não) chẳng nhiễm sáu trần, liền hiện thần thông bay lên hư không mà đi, quan lính người hầu đều thấy. Thái tử nói lành thay! Chỉ có người này là vui, rồi quyết tâm tu đạo, bèn trở về cung mà rất vui vẻ.

5/ XUẤT GIA HỌC ĐẠO

a/ Xin xuất gia

Kinh nói: Đến mười chín tuổi, nghĩ thời xuất gia đã đến. Bèn đến lạy nhà vua, cha ôm bảo ngồi thì thưa: Con muốn xuất gia, xin cho con đi học đạo Thánh. Vua cầm tay con khóc lóc bảo rằng: Con hãy bỏ ý nghĩ này đi, nước chưa có người nối dõi - Kinh Phổ Diệu nói: "Muốn chẳng sinh, già, bệnh, chết nên xin xuất gia," vua nói" xưa nay không ai tránh được, con lo làm gì.

b/ Thiên Thần giúp đi xuất gia

Kinh Phổ Diệu nói: Thầy tướng tâu vua nếu nay không xuất gia, qua bảy ngày sẽ làm vua Chuyển luân. Vua nghe rất mừng liền ra lịnh cho quân lính canh gác nghiêm ngặt trong vòng một do-tuần, trong ngoài giữ gìn cẩn mật - Kinh Nhân Quả nói: Ta năm mười chín tuổi, ngày bảy tháng hai giờ xuất gia đã đến. Lại đã có con trai là vừa ý nhà vua. Liền phát ra ánh sáng trên thân chiếu lên trời Tứ Thiên Vương, cho đến trời Tịnh cư không để người thấy, các vị trời hiện xuống kính lạy dưới chân bạch rằng Vô lượng kiếp đến nay tu hành nay đã chín, đáp rằng: Đúng vậy, nhưng trong ngoài canh giữ nghiêm nhặt không thể thoát ra được. Trời bèn dùng thần lực khiến tất cả ngủ mê - Kinh Phổ Diệu nói: Các vị trời ở xa thưa rằng: Sao Phí đã mọc liền sai Xa-nặc dắt Kiền-trắc đến. Bốn vị Thiên Vương cùng Dạ-xoa rồng, v.v... đều mang áo giáp từ bốn phương đến. Lúc đó ngựa kêu tiếng buồn khóc, thấy có ánh sáng chiếu khắp mười phương, Thái tử bèn dùng tiếng sư tử rống bảo rằng: Chư Phật quá khứ xuất gia cũng như thế. Do đó các trời nâng bốn chân ngựa và Xa-nặc, trời Đế-thích cầm lọng mà ra cửa thành Bắc. Thái tử nói: Nếu chẳng dứt tám khổ, chẳng xoay bánh xe pháp, chẳng thành Bồ-đề thì nhất quyết không trở về. Trời khen: Lành thay! Đến sáng thì dừng lại, đi được ba do-tuần. Các trời liền biến mất.

c/ Cạo tóc bỏ tục

Kinh nói: Thái tử đến rừng Nhàn tịnh: Cởi mũ, lấy minh châu anh lạc và các đồ trang sức giao cho Xa-nặc, sau đó dùng kiếm báu cạo bỏ râu tóc thề rằng: Nguyện cùng tất cả dứt bỏ phiền não. Khi ấy, trời lấy tóc đem đi, khen rằng lành thay! - Kinh Đại Quyền nói: Đảnh của Bồ- tát không ai thấy được, huống chi là cạo tóc nên phải tự cạo, lại tránh việc vua giận. Lại nghĩ đó là pháp của Chư Phật quá khứ là áo không dùng bảy báu. Nên trời Tịnh cư bèn hóa thành người thợ săn mặc áo ca-sa, Bồ-tát dùng bảy báu để đổi. Luận Trí Độ nói: Đổi được áo Tăng- già-lê vải thô. Kinh nói: Xa-nặc thấy vậy, biết chí Ngài không thay đổi, ngựa hí vang cùng trở về.

d/ Tìm Tiên nhưng không học theo

Kinh nói: Thái tử đến rừng Tiên Bạt-già, chim thú đều nhìn sửng. Vị Tiên cho là Thiên thần, nên cùng học trò ra đón mời ngồi. Thái tử thấy các Tiên lấy cỏ, vỏ cây, lá cây làm áo, hoặc ăn hoa quả cỏ cây, hoặc ngày chỉ ăn một bữa, hoặc ba ngày một bữa, hoặc thờ nước, thờ lửa, thờ mặt trời mặt trăng, hoặc đứng một chân, hoặc nằm trên tro, trên gai, trên nước, trên lửa. Hỏi: Để làm gì thì đáp là muốn sinh lên cõi trời. Liền bảo các vị Tiên rằng: Sự mong cầu của các vị cuối cùng vẫn chưa lìa được khổ. Bàn luận qua lại đến tối. Sáng ra thì từ giả ra đi. Các vị Tiên nói sự tu Đạo có khác nhau nên chẳng dám giữ lại, hãy đi về hướng Bắc, ở đó có vị Đại tiên có khả năng luận bàn.

e/ Vua và thầy tìm dấu

Kinh nói: Khi vua thấy Xa-nặc trở về, vì lòng thương yêu quá sâu nặng vua muốn đuổi theo Thái tử. Thầy vua và các quan can ngăn rằng: Vua chớ đi, Ngày sinh Thái tử, trăm vị thần đều nêu lên điều lạ, các trời đều kính hầu. Vị Tiên đã đoán là không thể làm vua. Chúng thần có tìm đến chỗ Tiên thì Tiên nói đã đi rồi. Chúng thần đi tìm, thì giữa đường thấy Thái tử ngồi dưới gốc cây suy tư. Chúng thần đến nói đủ điều thì Thái tử nói đâu phải chẳng biết ân, chỉ vì sợ bốn khổ sinh, già, bệnh, chết mà chẳng bao giờ trở về, lại đi tìm vị tiên khác. Chúng thần bèn để năm người theo hầu. Liền vượt sông Hằng đến thành Vương xá. Người dân cả nước đều đón chào. Vua nhường ngôi cho nhưng vẫn không đổi ý, nói cho nghe đời là khổ. Rồi tìm đến chỗ Tiên Ca-lan, bàn luận nhưng chẳng vừa ý, cũng như trên đã nói.

f/ Cùng tu khổ hạnh.

Thái tử điều phục hai vị tiên rồi đến rừng khổ hạnh ở núi Già-xà cùng năm anh em Kiều-Trần-Như ở đó, bên sông Ni-liên-tịnh lự sáu năm tu khổ hạnh. Trời hiến mè gạo, tịnh tâm giữ giới, ngày ăn một hạt mè hạt gạo hoặc bảy ngày ăn một hạt mè hạt gạo. Năm anh em Kiều- Trần-Như cũng học khổ hạnh, khiến người tâu vua biết hết các khổ. Vua nghe càng buồn, khiến cung cấp năm trăm xe thức ăn, Di mẫu và Gia-du cũng sắm đủ năm trăm xe sai Xa-nặc đưa đến, biết không nhận bèn đem trả về cung.

g/ Tắm gội thọ thực

Kinh nói: Bồ-tát tự nghĩ nay ta khổ hạnh thân hình như cây khô, đã hết sáu năm mà không được giải thoát. Nhớ thiền định xưa là chân chính nhất, vì diệt ngoại tà mà tự nhịn đói là chẳng phải đạo, ta phải ăn uống rồi mới thành Phật. Nghĩ đoạn, liền đứng dậy xuống sông tắm gội. Thân thể ốm gầy, yếu đuối trời bèn ấn cây xuống vịn mà lên bờ. Có cô gái chăn trâu, trời Tịnh cư khuyên đem cháo sữa đến dâng cúng. Nàng dâng lên Bồ-tát liền nhận và chú nguyện. Khí lực đầy đủ mà chứng đạo Bồ-đề. Năm anh em Kiều-Trần-Như v.v…thấy thế cho là lui sụt Đạo tâm, bèn bỏ đi. Bồ-tát một mình đến dưới cây tất-bát-la. Vì đức trọng nên ma đất rung chuyển, rồng mù thấy được, thấy điềm lành mà khen ngợi, có năm trăm con chim sẻ xanh bay liệng trên hư không, mây lành gió thơm phảng phất. Giống như Chư Phật quá khứ lấy cỏ làm tòa ngồi. Đế-thích hóa thành người dâng cỏ lên, nhận xong bèn trải ra ngồi, trời rồng mừng vui - Kinh Quán Phật Tam-muội nói: Trời hóa thành cây cao đến tám ngàn dặm. Kẻ phước mỏng thấp kém thì thấy là ngồi tòa cỏ.

6/ DẤU VẾT NGỘ ĐẠO

a/ Hàng phục Ma, hiển bày đức.

Kinh Xử Thai nói: Bồ-tát ngồi dưới cây Diêm-phù, bốn mươi tám ngày quán cây suy tư, cảm động trời đất, ánh sáng chiếu khắp cung ma. Ma Ba-tuần mộng thấy ba mươi hai điều biến. Thức dậy thì sợ sệt, hội họp quan ma, kêu gọi một ngàn người con trở về. Lại bảo bốn con gái đến phá hoại trước, hiện ra ba mươi hai vẻ đẹp yêu mị, bị biến thành mù già - Kinh Quán Phật Tam-muội nói: Ba con gái trang điểm mặt mày đẹp đẽ, kính lễ Bồ-tát nguyện đem thân hầu hạ, dâng chén bát quí thức ăn trời lên cho Bồ-tát lúc ấy, thân tâm yên tịnh bất động, sợi lông trắng ngưng đọng. Thì thân gái chín lỗ và hai tạng hiện rõ, tự thấy thì chán ghét, có tám mươi loài sâu bọ mở miệng cắn hút các tạng, thấy mà nôn mửa. Thân có đầu rắn bên trái, đầu chó ở giữa, đầu chồn bên phải, lưng cõng mụ già, trước bụng ôm xác chết trẻ con. Các con gái ma sợ quá gào khóc mà trốn chạy. Ma vương giận dữ sai khắp các vị trời cõi Dục và tám bộ đồng dấy binh hiện hình, lại sai Diêm-la đem tất cả các vật tra khảo ở địa ngục A-tỳ đến chỗ Bồ-tát. Ma Ba-tuần hò hét, chúng ma chẳng không thể đến gần. Bồ-tát từ từ phát ra ánh sáng giữa hai đầu chân mày soi đến địa ngục thì có vòi nước phun ra làm cho lửa tắt, liền nhớ các tội xưa, tâm được mát mẻ, niệm Nam-mô Phật, nhờ đó được sinh làm người. Ma vương tiến đến gần vấn nạn với Phật. Bồ-tát dùng sức trí tuệ đưa tay sờ đất thì lập tức đất rung chuyển, ma và binh ma nghiêng ngả rớt xuống.

b/ Dứt hết hoặc, thành Chánh giác.

Kinh nói: Bấy giờ Bồ-tát dùng năng lực từ thiện đêm bảy tháng hai hàng ma phát ra ánh sáng, nhập định quán pháp, liền được ba minh sáu thông đầy đủ, nhìn thấy các việc ở khắp ba đời ba cõi, đều biết danh sắc là các nhân ác, vâng làm tám chánh các khổ liền diệt. Bồ-tát tự biết mình đã dứt hết ba độc là cội gốc sinh tử, việc làm đã thành trí tuệ sáng suốt. Khi sao mai mới mọc thì bỗng nhiên Đại ngộ, thành tựu Chánh giác, được mười tám pháp, mười thứ thần lực, bốn vô sở úy. Lúc đó, mặt đất có mười tám cách rung chuyển, trời giáng điềm lành mưa xuống cam lộ, lại mưa hoa trời. Trống trời tự đánh, nhiễu quanh cây Bồ-đề, đầy cả ba mươi sáu do-tuần, tám bộ đầy khắp. Tất cả chúng sinh đều thương mến nhau, năm tầng trời Tịnh cư cùng các vị tiên năm thông và các đường khổ thú (cõi khổ) đều rất vui mừng.