SỐ 1923 — PHÁP MÔN VỀ TAM MUỘI CÁC PHÁP VÔ TRÁNH

PHẨM TÂM NIỆM XỨ

Lại nữa, hành giả! lúc mới học thiền, nhiều niệm suy nghĩ, giác quán phan duyên như vượn nhảy, chẳng hề tạm dừng. Dù cho hành giả thường quán theo tâm cũng không thể nhiếp, liền nghĩ rằng Ba cõi luống dối đều do tâm tạo, tức quán tâm này từ chỗ nào sinh, nếu tâm ở trong thì ở chỗ nào? Quán khắp trong thân tìm tâm chẳng được, không lúc mới sinh, cũng không tướng mạo. Nếu tâm ở ngoài thì trụ ở đâu? Quán khắp ngoài thân tìm nơi ở của tâm đều chẳng thấy. Lại quán khoảng giữa, cũng chẳng thấy tâm. Lúc quán như thế, chẳng thấy tâm từ trong vào, chẳng thấy tâm từ ngoại vào, chẳng thấy tâm trong ngoại vào, chẳng thấy tâm trong Ấm, chẳng thấy tâm trong giới, nên biết tâm này rỗng không, không có chủ, không danh, không danh hành, không tướng mạo, không theo duyên sinh, không từ phi duyên sinh, cũng chẳng phải tự sinh. Cái danh này, có thể quán tâm niệm, tâm niệm sinh diệt, quán niệm niệm sinh diệt, tướng quán niệm niệm chẳng thật có, cũng không sinh diệt. Quán tâm người cũng Như quán tâm mình, lại quán tâm tánh, không có tâm tánh cũng không tướng mạo, rốt ráo không có tâm, cũng không chẳng thấy tâm. Quán như thế xong, thân tâm rỗng lặng, tuần tự nhập thiền, có thể khởi thần thông. Lại nữa, Đại Bồ-tát quán tâm niệm xứ, học được tất cả thiền định giải thoát khởi thần thông Như ý, lập thệ nguyện rộng lớn, độ tất cả chúng sinh, trước tiên phải quán tâm này nhập Sơ thiền, tuần tự nhập đến đệ tứ thiền, cho đến định diệt thọ tưởng, lại nhập tâm Sơ thiền quán niệm xứ trong tâm, ngoại tâm, trong ngoại tâm, cũng lại quán sát ba độc, bốn đại, năm Ấm, mười hai nhập, mười tám giới, mười hai nhân duyên. Quán như thế xong, quán các giải thoát khắp tất cả tha-tâm-trí Tam-muội. Dùng tha tâm trí Như ý thần thông, cũng nhập thiên nhãn, túc mạng, lậu tận thần thông quán khắp. Các thần thông như thế rồi, quán bảy phần giác, trụ Tam-muội tha tâm trí, dùng niệm giác phần, trạch giác phần và tinh tấn giác phần quán khắp tâm tâm tánh dục của tất cả chúng sinh mười phương, dùng thập lực trí phân biệt chúng. Mỗi chúng sinh cảm nghe pháp gì, nghe âm thanh gì, thấy sắc tượng gì, ở môn giải thoát nào mà được giải thoát. Quán như thế xong, dùng hỷ giác phần thần thông Tam-muội, đều khiến cho chúng sinh trong sáu đường khắp mười phương đều rất vui mừng, dùng trừ giác phần, định giác phần, xả giác phần, dùng như ý thần thông hiện khắp sắc thân, thượng trung hạ căn, tùy cơ nói pháp khiến đều giải thoát. Tâm niệm xứ này, lúc mới tu học, thân tâm được tự chứng, tự dứt tất cả tâm tưởng vọng niệm, các kết sử phiền não, cũng có thể dạy người khác tu học như mình. Nếu chưa được thần thông thì không có năng lực rõ được, chẳng biết các thứ căn tánh của chúng sinh, chỗ nghĩ khác nhau, chẳng xứng hợp với căn cơ của họ, lợi ích rất ít, suy nghĩ rằng chỉ là lúc học, chưa phải lúc nói, chẳng nên gượng nói lời không đúng lúc. Nếu tu thiền định, được thần thông rộng lớn như ý tự tại, được tha tâm trí sai biệt Tam-muội. Một niệm đều biết tâm khác nhau của phàm Thánh, thông đạt vô lượng A-tăng-kỳ kiếp quá khứ vị lai như đời hiện tại. Học như thế xong thì có thể nói pháp. Suy nghĩ đã xong, lại nhập Sơ thiền quán về thân tâm rỗng không như bóng dáng, hơi thở như gió trong hư không, tâm không tướng mạo, nhẹ nhàng tự tại, liền được thần thông, trụ đệ tứ thiền, phát ra ánh sáng rực rỡ.

1. Sắc quang chiếu khắp sắc thân phàm Thánh mười phương.

2. Phát ra ánh sáng trí tuệ chiếu khắp trí tuệ của phàm Thánh trên dưới khắp mười phương chín đường, có thể biết khắp hết chỗ đúng, chỗ sai của họ, và biết nhân duyên quả báo đời trước, cũng như Tam-muội thân niệm xứ, thọ niệm xứ. Hiện tất cả thân, như thế mười phương xa gần như ở trước mắt vì họ nói pháp, đều khiến giải thoát. Lúc muốn nói pháp, hiện việc ít có làm an lạc chúng sinh, khiến họ rất vui mừng. Dùng năng lực thần thông biến chỗ dơ uế xấu ác ở các thế giới mười phương thành tịnh độ. Tất cả những vật báu như vàng bạc lưu ly xen lẫn trong đất ở chỗ này, đầy dẫy thế giới, chiên đàn thượng diệu, hàng cây bảy báu, hoa quả xum xuê, từng dãy song song, đài quán lầu gác, thành ấp xóm làng, giường phòng bảy báu, như ý bảo châu, ánh sáng chiếu nhau như mặt trời mặt trăng hiện, giống như Tịnh độ mà Như Lai ở. Chư Phật, Bồ-tát đầy đủ ở đó, mỗi vị hiện thần thông hàng phục ma trời, phá các ngoại đạo. Hoặc có chư Phật lặng lẽ thiền định, từng phần thân trên dưới phát ra ánh sáng rực rỡ, giống như đám mây. Trong ánh sáng đầy khắp mười phương hiện tất cả Phật sự. Hoặc có Bồ-tát hiện việc không thể nghĩ bàn, đặt nước bốn biển lớn vào một lỗ chân lông, các loài thuộc thủy tánh chẳng biết qua lại, để núi chúa Tu-di vào trong hạt cải, cũng chẳng ép hẹp, rồi mang về chỗ cũ. Trời Tứ thiên vương và trời Đao-lợi chẳng hay chẳng biết, thế giới Tam thiên đặt trên một sợi lông cũng không nghiêng đổ, tất cả đại chúng chẳng biết rộng hẹp, như cũ chẳng khác. Trời, người giao tiếp nhau, đều thấy được nhau. Tất cả trời, người chưa đắc đạo và các Thanh văn, Bồ-tát hạnh nhỏ đều thấy được việc không thể nghĩ bàn này. Chư Phật mười phương, các Tứ thiên vương và A-tu-la, Ca-lầu-la, Khẩn-na-la, Ma-hầu-la-già v.v.... đều cùng Bồ-tát đối diện nói chuyện, có thể đem một mặt đối với tất cả mặt. Như hình ảnh trong gương, mặt cũng không khác, sau đó nói pháp, khiến mọi người nghe, cùng lúc đắc đạo. Đó gọi là Bồ-tát trụ tâm niệm xứ như ý thần thông như nguyện Tam-muội. Ba mươi bảy phẩm tất cả Phật pháp đều ở trong đó. Quán tâm niệm xứ là gốc, cho nên tâm niệm xứ là chính, chỉ nêu tên này giảng về nghĩa tâm mà nói kệ rằng:

Tâm trong, tâm ngoài, tâm ở giữa

Tất cả đều là tâm, tâm sổ

Tâm tánh thanh tịnh không danh tướng

Không tại trong, ngoài, chẳng ở giữa

Chẳng sinh, chẳng diệt, thường vắng lặng

Không dơ không sạch không sáng tối

Chẳng định, chẳng loạn, chẳng duyên lự

Không động không trụ không đến đi

Không sinh, không chết, không Niết-bàn

Chẳng đoạn ,chẳng thường, không trói mở

Chẳng Như Lai tàng chẳng, phàm

Thánh Không rõ là phàm, rõ là Thánh

Hành giả lúc mới học cầu đạo

Quán sát tâm sổ và tâm tánh

Quán sát tâm sổ là phương tiện

Biết rõ tâm tánh gọi là tuệ,

Lúc mới ngồi thiền quán bất tịnh

Quán thở ra vào tướng sinh diệt

Quán bất tịnh và thở ra vào

Là tâm tâm sổ, chẳng tâm tánh,

Quán tâm, tâm sở, dứt phiền não,

Tánh tâm tức là tánh phiền não

Tâm sổ, tâm tánh, bình đẳng quán

Đầy đủ thiền tuệ thành đại Thánh

Bất tịnh mới học dứt năm dục

Tu lâu đạt được như ý thông

Quán hơi thở, hiểu giả danh không

Tu lâu bay đi không chướng ngại

Hai quán đầy đủ thành một quán

Đạt được ba minh thấy ba đời

Thân niệm, thọ niệm và pháp niệm

Biết rõ ba niệm do quán tâm

Trong giả, ngoại giả, trong ngoại giả

Ba giả danh này chẳng pháp thật

Tâm niệm chẳng giả, chẳng chân thật

Cầu rõ ba giả nên quán tâm

Một gọi là tướng, hai gọi tánh

Ba giả do tướng, chẳng do tánh

Từ vô minh duyên đến già chết

Đều là do tâm tướng tạo ra

Thân giả danh này và các thọ

Pháp thiện, bất thiện và vô ký

Đều do tâm vọng niệm tạo thành

Quán tâm vọng niệm không chỗ sinh,

Tức chẳng phiền não, chẳng vô minh,

Tâm tánh vô niệm, không thể quán

Quán bốn Niệm xứ tâm tưởng hết

Phiền não dứt sạch tức tận trí

Nếu quán tâm tánh rõ bốn niệm

Hiểu pháp vô sinh, trí vô sinh

Chẳng tâm vọng niệm, chẳng duyên lự

Không tạp nhiễm nên không sáu đường

Nếu người thuận theo tâm vọng niệm

Giữ giới ngồi thiền muốn cầu đạo

Như mưa áo đẹp bị biến mầu

Không chứng vô lậu đắm thiền vị

Chẳng được giải thoát, về bốn đường

Huống chi phá giới không thiền định

Điên đảo vọng tâm chấp văn tự

Tâm tánh thanh tịnh như ngọc sáng

Chẳng bị các sắc làm ô nhiễm

Ví như châu như ý thanh tịnh

Vật nhiều màu bỏ vào trong nước

Khiến cho nước trong tuy màu đổi

Lúc trong vật xanh thì nước xanh

Vàng, đỏ, trắng, đen theo đó đổi

Màu châu, lặng lẽ không đổi khác

Tâm tánh thanh tịnh, như ý châu

Nghiệp thiện ác tạp duyên, mầu tạp

Thiền hữu lậu mười thiện sinh thiên

Gây nghiệp ác đọa bốn đường,

Giữ giới thanh tịnh tu thiền trí

Chứng được đạo vô lậu giải thoát

Từ mé sinh tử đến Niết-bàn

Tâm tánh lặng lẽ không biến đổi

Ví như châu như ý thế gian

Tùy chỗ người cầu đều ứng hiện

Châu không tâm tướng, không niệm khác

Tùy chỗ niệm cầu thảy tròn khắp

Tâm tánh không thể, không tên gọi,

Tùy nghiệp người học phàm Thánh hiện

Nếu người muốn cầu đạo giải thoát

Đầy đủ mười thiện quán ba tánh,

Tâm tánh, nhãn tánh và ý tánh

Đầy đủ ba tin, ba giải thoát

Quán thân tâm không, giữ tịnh giới

Chứng chân như hiểu gọi tin giới

Quán thân như bóng như hóa sinh

Quán tâm không chủ, không tên gọi,

Quán tội, không tội như mộng huyễn,

Cho đến mất mạng không phá giới

Giữ giới rốt ráo chứng vắng lặng

Chóng lìa được phân biệt về tướng

Giữ giới tuy không, chẳng lẫn đời

Cũng chẳng chấp không, theo thế pháp

Thâm nhập niết-bàn giải thoát ý

Chẳng bỏ mười hạnh lành thế gian

Đạt được trí tuệ thiền vô lậu

Tâm chẳng loạn định, tức tin vững

Tu bốn Niệm xứ dứt bốn đảo

Chứng Bốn chân đế, một đế tướng

Gọi là Bát-nhã ba-la-mật

Tánh như của pháp, như tuệ tín

Nếu người đầy đủ ba tin này

Là người có thể được pháp thí,

Tín, thí, giới, văn, tuệ, hổ, thẹn,

Bảy tài sản này là đạo sư

Nếu không đầy đủ bảy pháp này

Người này không nên lên tòa cao

Đã không tin chứng tự chẳng biết,

Nói dối với chúng giảng điều

Người nay tự dối lại dối người

Loạn tâm hời hợt báng lời Phật

Như trưởng giả giàu tự có của

Đem ra bố thí là thật cho

Nếu người tu đạo chứng giải thoát

Như trưởng giả giàu lành thật thí

Người nhận, người học đều theo đây

Trước học tự chứng nói như thật

Chẳng nên hời hợt loạn đời sau

Ý Phật rất sâu khó thể biết

Như giáo tu hành, chứng bèn hiểu

Tánh này tuy không, chẳng sinh diệt

Tùy hỉ nghiệp ác ắt có báo,

Ví như hư không, chẳng sáng tối

Gió mây tĩnh loạn, có sáng tối

Nếu sớm bình thường không gió mây

Mặt trời mọc hư không sáng sạch

Nếu gió mạnh, mây mù nổi dậy

Hư không bụi mù gió tối tăm

Tánh hư không này chẳng dơ sạch

Không bị sáng tối làm ô nhiễm

Tâm tánh chúng sinh cũng như vậy

Sinh tử Niết-bàn không thể nhiễm

Tâm tánh chúng sinh cũng như vậy

Không bị đoạn thường làm ô nhiễm

Tâm tánh chúng sinh nếu vô thường

Niệm niệm diệt hoại không nghiệp báo

Tâm tánh cũng chẳng không vô thường

Dứt phiền não nên được giải thoát

Vì sinh tử, giải thoát chẳng mất

Nếu nói tâm tánh chẳng vô thường

Cầu đạo chẳng nên được giải thoát

Nếu bỏ sinh tử được giải thoát

Nên biết giải thoát tức vô thường

Nếu tánh sinh tử không bỏ được

Nên biết sẽ không có giải thoát

Nếu nói sinh tử không thể bỏ

Lời của người này không thể bỏ

Nếu nói sinh tử là bỏ được

Lời của người này không đáng nương

Nếu nói cái chết không thể bỏ

Chúng sinh sẽ không được giải thoát

Nghĩa này phải như thế, vì sao?

Chúng sinh chẳng phải pháp sinh tử,

Nếu chúng sinh là pháp sinh tử

Bỏ sinh tử thì bỏ chúng sinh

Chúng sinh nếu là người tự bỏ

Cũng nên tự bỏ pháp giải thoát

Tánh của chúng sinh tức tâm tánh

Tánh chẳng sinh tử, chẳng giải thoát

Như tánh hư không chẳng sáng tối

Không có sinh tử, không giải thoát

Tâm tánh chúng sinh như ngọc sáng

Sinh tử giải thoát dụ như nước

Muôn ác, muôn thiện, dụ các mầu

Tùy nghiệp thiện ác hiện đủ loại

Điên đảo vọng niệm gây thiện ác

Theo nghiệp thọ báo khắp sáu đường

Nếu giữ tịnh giới tu thiền trí

Pháp thân nơi nơi đều ứng hiện

Tuy theo bóng nghiệp hiện các thứ

Tâm tánh ngọc sáng chưa hề đổi.

Xá-lợi-phất hỏi một tỳ-kheo:

Tỳ-kheo! Thầy được giải thoát ư?

Tỳ-kheo trả lời Xá-lợi-phất

Nay tôi đạt được các phiền não

Pháp nay không ở tại Niết-bàn

Cũng lại không ở trong sinh tử

Nếu nói sinh tử tức Niết-bàn

Lìa Ấm là ta, tức ngoại đạo

Nếu nói chẳng tức cũng chẳng lìa

Cũng không chẳng tức, không chẳng lìa

Người này đầy đủ sáu mươi hai,

Đều là bọn tà kiến ngoại đạo

Chúng sinh chẳng phải tướng chúng sinh

Cũng lại chẳng không phải chúng sinh

Sinh tử Niết-bàn giả danh nói

Chỉ Phật và Phật biết điều này.

PHẨM PHÁP NIỆM XỨ

Lại nữa Bồ-tát mới học ngồi thiền quán pháp niệm xứ là pháp thiện, pháp bất thiện và pháp vô ký.

- Pháp thiện có hai loại:

1. Mười thiện đạo hữu lậu và định bốn thiền, bốn không là pháp lành thế gian.

2. Thiện xuất thế gian: Định vô lậu bốn thiền, bốn không, định Diệt thọ tưởng, ba mươi bảy phẩm là pháp lành xuất thế gian.

- Pháp bất thiện có hai loại:

1. Mười pháp ác của thân miệng ý.

2. Thân miệng ý gây ra năm tội nghịch.

Lại có một người nặng về năm nghịch, người này học đạo, gặp ác tri thức, ma quỷ nhập vào tâm, thường nói rằng mình hiểu nghĩa Không rất sâu của Đại thừa, phạm bốn tội nặng, dâm dục lừng lẫy, uống rượu ăn thịt, không giữ trai giới, nói rằng: Các pháp đều không, ai dơ ai sạch, ai đúng ai sai, ai làm ai chịu? Nghĩ thế rồi liền phá oai nghi, phá chánh mạng. Vô lượng chúng sinh lười biếng buông lung, không thể cầu đạo, thấy "pháp chấp không sai lầm" dễ thực hành này liền phá giới, cùng nhau làm bè đảng báng Phật, báng pháp, mắng Tỳ-kheo tăng, khinh chê tất cả Tỳ-kheo, khiến cho nghi ngờ thảy đều phá giới, dứt dòng dõi chư Phật, năm tội nghịch, khi chết đều vào địa ngục A-tỳ. Thường dối trá xưng ta như Pháp sư gốc lành, hiểu nghĩa sâu xa. Người tinh tấn khác đều là Tỳ-kheo háo thắng, chẳng bằng ta. Dối gạt như thế làm hư hỏng chúng sinh. Nếu chấp vào "không có đường ác", thật không biết Phật pháp, hủy báng Tam Bảo, gây năm tội nghịch. Trong kinh Đại Tập, Phật bảo vua Tần-bà-sa-la: Đời vị lai có các Tỳ-kheo tội ác, hành dâm phá giới, uống rượu ăn thịt, nói với bốn chúng, là mình hiểu nghĩa Không của Đại thừa như thế, lãnh đạo vô lượng quyến thuộc phá giới. Bốn chúng không có thế lực, không trị họ được. Phật lại bảo vua rằng: Nay ta phó chúc kinh pháp Đại thừa này, cho Đại vương, để trị các Tỳ-kheo tội ác phá giới. Nếu vua không trị, chết vào địa ngục. Vua Tần-bà-sa-la nghe xong, đều cho là pháp ác. Pháp hành của tỳ-kheo thì không thực hành pháp ác phá giới này.

- Pháp vô ký:

1. Chẳng phải mười điều thiện.

2. Chẳng phải mười điều ác .

Ở giữa tâm tán loạn vô ký, chẳng thuộc thiện ác gọi là Vô ký. Lại nữa, trong A-tỳ-đàm nói: Trong sắc, một có thể thấy mười thì nói có đối. Vô ký có tám loại, ngoài ra là thiện, bất thiện. Đây là mười hai nhập. "Trong sắc, một có thể thấy" là nhãn có hai nhập. Chỉ thấy cảnh trước, các sắc thiện ác không tự thấy. Nhãn căn biết gọi là một có thể thấy, nếu thấy người v.v... người trong oán thân có thể ghi nhớ, vọng phân biệt trải qua thời gian lâu, sau gặp lại nhau, dường như đã quen biết. Tôi từng ở chung với nọ, gặp các chúng sinh khác không phải sắc chúng sinh, cũng giống như thế, đều thuộc một sắc nhập. Cho nên nói "Trong sắc, một có thể thấy". "Mười thì nói có đối" là tai đối với âm thanh, mũi đối với mùi thơm, lưỡi đối với vị, thân đối với các xúc chạm, ý đối với pháp, cho nên nói "mười thì nói có đối". "Vô ký là tám loại": Nhĩ căn đối với tiếng không thể gặp nhau, chẳng biết nơi chốn, không thấy sắc tượng, chẳng thể ghi chép, cũng lại không biết người oán thân và âm thanh khác, tiếng vang của phi nhân. Nếu mắt không thấy, tâm ý không biết, đều không thể ghi nhớ, nhưng có thể đối nhau. Thí như có người ngồi dưới tòa nói pháp, tâm duyên việc ngoài, cảnh ngoài. Mắt cũng không nhìn cảnh giới, cho đến duyên theo tòa, không hề nghe tiếng nói của Pháp sư, các căn mũi, lưỡi, thân cũng như thế, chẳng thể ghi nhớ nên gọi là Vô ký. Dù cho có nhớ, phải có ba việc hòa hợp ý v.v.... mới ghi nhớ được. Một mình thì không thể ghi nhớ. Bốn căn đối bốn trần nên nói tám loại chẳng thể ghi nhớ nhau, cho nên nói "vô ký là tám loại". "Ngoài ra thì thiện, bất thiện": Ý và pháp đối nhau, đều có thể ghi nhớ việc thiện, bất thiện. Tôi từng ở đâu, làm bao nhiêu pháp lành, công đức như thế. Tôi từng ở đâu gây ra bao nhiêu tội nặng, bao nhiêu tội nhẹ. Tôi ở chỗ nọ không gây thiện ác, tùy nghi mà an trụ, không gây ra điều gì cả. Tôi từng ở chỗ ấy làm được bao nhiêu điều tốt, bao nhiêu vật chẳng tốt. Pháp thiện và bất thiện cũng giống như thế. Nhưng ý căn này không có nơi chốn, có thể thấy xa chính đáng việc của năm trần, ví như con rùa thần nhận biết việc kín, đều có thể ghi nhớ, chẳng gọi là vô ký, nhưng được gọi là tâm của pháp thiện, bất thiện. Có thể xem khắp pháp mười hai nhập, sáu thức do tâm, ý chỉ biết phần ít không thể biết hết, phan duyên tính toán gọi là Tâm, thuộc đang nhận giữ gọi là Ý. Cho nên trong kinh Đại Tập nói ngồi thiền học đạo theo pháp hành của tỳ- kheo nên quán ba tánh: 1- Tâm tánh. 2- Nhãn tánh. 3- Ý tánh. Ba pháp này nhẹ nhàng tiện lợi, việc dùng mạnh mẽ. Lại nữa, pháp niệm xứ có pháp trong, pháp ngoại, pháp trong ngoại. Pháp trong là sáu căn, pháp ngoại là sáu trần, gọi là sáu cảnh, pháp trong ngoại là sáu thức, cũng gọi là sáu trần. Mười tám giới, ba độc, bốn đại, năm Ấm, mười hai nhập, thập nhị nhân duyên đều là ở đây. Nay chỉ nói chung, các pháp khác cũng gồm nhiếp tất cả. Tất cả phiền não, vô minh là chính. Do mắt thấy sắc sinh tâm tham ái. Ái tức là vô minh, vì ái gây ra nghiệp gọi là Hành, chí tâm chí niệm gọi là Thức. Thức cộng với Sắc và Hành gọi là danh sắc. Sáu chỗ sinh tham gọi là sáu nhập. Nhân nhập mà cầu thọ gọi là xúc. Nghĩ sắc đến pháp gọi là Thọ. Tâm tham đắm gọi là Ái. Tìm kiếm khắp nơi gọi là Thủ. Pháp sinh như thế gọi là hữu. Lần lượt không ngừng gọi là Sinh, thứ lớp dứt gọi là Tử. Các khổ ép ngặt gọi là não, cho đến thức pháp nhân duyên sinh tham cũng giống như thế. Mười hai nhân duyên này, một người trong một niệm tâm đều đầy đủ gọi là phiền não, sinh già bệnh chết. Mười hai nhân duyên chẳng phải giải thoát. Giải thoát, nhân mắt thấy sắc sinh tâm tham ái gọi là Vô minh, vì ái mà tạo nghiệp gọi là Hành. Lúc chưa gặp sắc gọi là độc đầu vô minh, cũng gọi là Vô thỉ vô minh, cũng gọi là Bất công vô minh. Nếu mắt không đối sắc thì không thể sinh ái vì không có bạn cùng hợp. Không có hai pháp ái và hành, không thể ở trong đó gieo trồng hạt giống thức, nên gọi là Vô minh, độc đầu vô minh, bất cọng vô minh. Hàng Nhị thừa Thanh văn và các hành giả mới nhập đạo không thể dứt được vô thỉ vô minh này. Chư Phật, Bồ-tát và hành giả Nhị thừa chỉ đoạn hữu thỉ cộng bạn. Vô minh hợp với ái gọi là bạn, có thể tạo hành nghiệp gọi là thỉ sinh, bắt đầu sinh là nhân đầu tiên của thân. Cho nên là vô thỉ vô minh. Vô minh là cha, tâm ái là mẹ, hành nghiệp hòa hợp sinh hạt giống thức, cũng được gọi là trồng hạt giống thức. Trồng thân vị lai nên gọi là trồng. Danh sắc là mầm nên gọi là sinh. Như thế nên biết là có thể dứt trừ. Người cầu giải thoát nên quán sát cha mẹ sinh tử, dứt cho hết không để sót. Người quán sát lúc mắt thấy sắc nên nghĩ rằng: Căn trần rỗng sáng, ý thức chú vào vọng tưởng hòa hợp cùng sinh ra nhãn thức. Thấy các sắc tượng tạm gọi là Mắt. Lại nghĩ: Cái gì là mắt? Rỗng không là mắt ư? Sáng là mắt, trần là mắt hay ý là mắt? Hay là thức sinh một mình gọi là mắt? Xương vành mắt là mắt? Hay nước mắt là mắt? Hay con ngươi là mắt? Nếu rỗng không là mắt thì không sắc không đối chẳng thấy gì lẽ ra không phải là mắt. Nếu sáng là mắt thì không căn, không hay, không biết gì, lẽ ra không phải mắt. Nếu căn là mắt, nước mắt, con ngươi, vành con mắt khác nhau, không và sáng chưa hiện nhìn không thấy sắc. Không và sáng nếu hiện, người mù bẩm sinh, mắt không hư mà không thể thấy sắc. Nên biết không, sáng và căn đều không có mắt. Nếu sắc là sáng thì tánh sắc vô tri, không thể tự thấy. Hư không chẳng có chỗ sinh, không có tình, không có đối, không hòa hợp với căn. Nên biết sắc trần, hư không chẳng có mắt. Vì sao? Vì dù căn trần đối nhau mà hư không và ánh sáng không hiện, ý không chú ý thì không thấy sắc. Nên biết căn, trần, hư, không chẳng có mắt. Lại nghĩ rằng: Ý là mắt. Nếu ý là mắt, là cái thấy được sắc, thì người mù ý căn không hư mà chẳng thấy được sắc, nên biết không phải mắt. Dù cho người có mắt không mù, lúc mắt không đối, ý căn chẳng hư, chẳng thể thấy sắc, vì thế nhất định biết là ý không phải mắt. Ý rỗng không, chẳng có căn, bất sinh bất diệt, không danh không tự. Nhãn rỗng không, không căn, không có sinh diệt, cũng không có tên gọi các nhân duyên; không tụ không tán, không biết gọi là gì. Lúc quán như thế, chẳng thấy chỗ mắt bắt đầu đến, pháp vô thỉ cũng không, vì cầu pháp vô thỉ không thật có, gọi là "vô thỉ không vô", vì có vô thỉ để phá, cũng không có vô thỉ không. Vì sự lưu truyền ở đời gọi là phương tiện tuệ, hiểu rõ vô thỉ không, gọi là phương tiện tuệ. Vô thỉ không cũng không, tánh không không cũng không có gọi là tuệ tánh. Nếu phá hòa hợp, cộng bạn vô minh là trí phương tiện. Nếu phá vô thỉ vô minh gọi là Độ. Nên gọi trí độ là mẹ Bồ-tát, phương tiện tuệ là cha. Tất cả mọi đạo sư, đều do đây mà sinh ra muôn hạnh, được chỗ ban đầu thì sinh vào nhà Như Lai, gọi là bất sinh sinh. Lại có một lối hiểu khác, nếu dứt hữu thỉ hòa hợp vô minh, đó là Vô sinh. Nếu biết vô thỉ vô minh có thể dứt, có thể biết không chỗ đoạn gọi là pháp Vô sinh, gọi là Tuệ, đó là Trung tuệ. Phá hữu thỉ vô minh gọi là Tận trí tuệ, cũng được gọi là tận trí. Dứt vô thỉ vô minh gọi là trí vô sinh. Nếu biết không có vô thỉ , thì vô thỉ rỗng không gọi là Vô sinh pháp nhẫn. Pháp không cũng thấy. Chẳng phải không vô mà cũng chẳng có. * Là quán vô minh sinh cũng không, cũng chẳng thấy không có tánh, không thấy không có tánh vô, cũng chẳng phải không thấy, chẳng phải chẳng không thấy, mà không có chỗ chẳng thấy, cũng chẳng phải chẳng có vô, có chỗ không thấy. Không gọi là có sở đắc, không gọi là không sở đắc, gọi là tánh như như. Vô sinh pháp nhẫn tuệ thì trí không thể nói đến được. Mười tám loại trí Không có thể nhiếp mà không có tên để nói, cũng chẳng phải vô minh. Cho nên Phật nói pháp năm Ấm đã không phải có, cũng chẳng phải không, chẳng đoạn chẳng thường, chẳng ở Trung đạo. Chẳng không, chẳng vô tướng, cũng chẳng vô tác, chẳng hợp cũng chẳng tan, pháp danh tướng cũng không. Đã thấy có chúng sinh, chẳng thấy không chúng sinh. Niết-bàn chẳng phải có, cũng chẳng phải không. Đó là pháp niệm xứ. Tuy biết các pháp như thế mà tinh tấn thiền định, khổ hạnh cầu Phật đạo, chẳng rơi vào cái không của đường ác, thệ độ tất cả chúng sinh tâm không lui sụt, lại nói sơ lược.

Lại nữa, mắt thấy sắc lại quán sát ngược trở lại bên trong, tìm cầu mắt, ai thấy được sắc? Cái gì là mắt? Từ chỗ nào sinh? Lúc quán như thế, đều không thấy mắt, cũng không có chỗ sinh, cũng không thấy, cũng không sinh, không tên gọi, đều là tướng vô minh. Lại quán sắc từ chỗ nào sinh? Ai khiến nó đến? Lúc quán như thế chẳng thấy chỗ sinh, cũng không người sai đến, tìm chỗ sinh chẳng thật có, như bóng dáng trong hư không, như thấy trong mộng, như huyễn hóa, bất sinh bất diệt, tức không có sắc vì không thật có. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng giống như thế. Sáu thức là cành nhánh, tâm thức là gốc rễ, sóng mòi vô minh dấy, tùy duyên sinh sáu thức. Tên của sáu thức giả gọi là phần trương thức, theo duyên không tự tại nên gọi là giả danh thức. Tâm thức gọi là động chuyển thức, dạo chơi sáu căn gây ra phiền não. Sáu thức duyên hành nghiệp thiện ác, theo nghiệp thọ báo khắp sáu đường. Có thể quán sáu căn rỗng không, không chủ, tức ngộ các pháp rốt ráo không. Quán tâm vọng niệm vô sinh diệt, tức dứt vô thỉ vô minh không, hiểu sáu thức rỗng không thì được giải thoát. Không có sáu thức rỗng không cũng không có trói mở. Vì sao? Sáu thức chẳng phải có, cũng chẳng phải không, không danh không tự, không tướng mạo, cũng không trói buộc, không giải thoát. Vì muốn giáo hóa chúng sinh nên giả gọi là phương tiện mà nói giải thoát. Tâm giải thoát không, gọi là trí Kim cương. Vì sao? Tâm không ở trong, không ở ngoài, không ở giữa, không sinh diệt, không tên gọi, không tướng mạo, không trói, không buộc, không giải thoát. Tất cả kết sử vô chướng ngại, tạm gọi là trí Kim cương. Lại nói chung về tâm tạo tác, hai phần gọi là tâm tướng, hai phần gọi là tâm tánh. Tướng thì thường cùng sáu thức hành, tâm tánh rốt ráo thường vắng lặng, không có sinh diệt, không có ba thọ thì không có tất cả phiền não.

Lại nữa, người tu hành muốn phá các phiền não nghiệp chướng, hãy nghĩ rằng: Do vì ta có thân nên các nghiệp nhóm họp sinh ra nay thân ta từ đâu đến? Vốn không từ đâu sinh thì ai làm ra? Lúc quán như thế liền biết thân này do vô minh hành nghiệp đời quá khứ hòa hợp nhóm họp mà sinh đến đây. Nay ta chẳng thể thấy nhân duyên tạo nghiệp đời quá khứ. Chỉ thấy đời này từ sinh đến nay gây nghiệp thiện ác, so sánh biết quá khứ. Nghĩ như vật rồi, quán rằng đời hiện tại tà mạng sát sinh, trộm cướp, tà dâm. Các tâm thiện ác và vô ký. Trước quán dâm dục vì cảnh ái dục mạnh. Ta ở nơi nọ, năm nọ, giờ nọ cùng người nọ. Ai khiến ta tạo nghiệp? Ở chỗ nào? Nếu nghiệp thuộc khắp thân ta, trong ngoài, khoảng giữa, quán sát đều không thấy nghiệp. Nếu nghiệp ở ngoài thân thì ở nơi chốn nào? Quán sát khắp đều không chỗ nơi tức không thấy nghiệp. Quán tâm tạo nghiệp. Nếu nghiệp và tâm, tâm niệm niệm diệt thì lẽ ra nghiệp cũng diệt. Lúc quán như thế cũng chẳng thấy bất diệt. Niệm đầu thấy hòa hợp, quán sát liền không, vô niệm vô diệt, lặng lẽ chánh định. Niệm khởi thì lại quán, thường quán sát lại, chẳng niệm thấy hòa hợp, niệm sinh chẳng sinh nữa. Đã không có tâm vọng niệm thì không có đời hiện tại. Quá khứ cũng vậy. Lại nghĩ rằng: Nếu tâm hành vô thường, ta cũng không có nghiệp báo. Vì sao? Vì niệm niệm đã diệt hết. Nếu tâm hành là thường, ta cũng không nghiệp báo. Vì sao? Vì pháp thường như hư không, chẳng biến đổi. Nếu niệm luống dối như việc thấy trong mộng. Không có người tạo mộng huống chi là thấy pháp mộng. Tâm tướng như người mộng, các hành như pháp mộng. Không mộng không pháp mộng cũng không người quán mộng. Mộng chẳng phải sinh diệt, cũng chẳng phải không sinh diệt. Người quán mộng cũng như thế. Quán sát tâm tướng và hành nghiệp, chẳng đoạn chẳng thường, quán cũng như vậy. Đó là quán tâm tướng phá tất cả nghiệp chướng, gọi là giải thoát. Tức lúc quán tâm tánh, tâm tánh không sinh diệt, không tên không tuổi, không đoạn thường, không đầu, không nguồn, không thật có. Nên biết không tâm, chẳng phải không tâm, cũng không tên gọi tâm. Quán sát như thế xong, ngồi thiền mắt không ngủ, giác quán không còn sinh, tuần tự đi vào các thiền. Quán thân như bọt bóng, tuần tự phát sinh năm thông. Đó gọi là giải thoát.

NGỒI THIỀN TU GIÁC Ý

Lại nữa, tu pháp niệm xứ nên siêng ngồi thiền, tu lâu dần được tất cả định giải thoát Tam-muội như ý thần thông, phát thệ nguyện độ tất cả chúng sinh. Trước hết quán chúng sinh nhờ nghe pháp nào mà được vào đạo. Hoặc Tu-đa-la, hoặc Ưu-bà-đề-xá, hoặc Tỳ-ni, hoặc A- tỳ-đàm, hoặc bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, hoặc nói pháp đối trị ba độc, hoặc bốn đại, năm Ấm, hoặc mười hai nhập, mười tám giới, hoặc mười hai nhân duyên, hoặc bốn Niệm xứ, hoặc bốn thiền, hoặc bốn chân đế, hoặc chẳng nói pháp mà hiện ngay thần thông, hoặc mau hoặc chậm, chỗ đúng chỗ sai. Tức là mỗi pháp khác nhau, chẳng đồng sắc tượng âm thanh, danh tự sai biệt, mỗi pháp chẳng đồng đều được Thánh đạo. Hoặc có chúng sinh không thể giáo hóa, dù có nói pháp, thần thông biến hóa cũng chẳng làm sao được. Hoặc có chúng sinh nếu trước nói pháp rồi hiện thần thông mà không sinh niềm tin được, thì trước phải đồng sự, rơi vào năm dục và các việc phương tiện phá giới khác... dục tâm dừng được, theo đó nói pháp, thì sẽ đắc đạo. Quán như thế xong, dạy các chúng sinh tất cả việc đời. Nếu người đáng độ thì được thấy, người khác không thấy. Trù tính như thế quán tâm đệ tử mà nói pháp cho. Đó là khéo nói pháp chẳng cho dính mắc căn cơ, trong mười hiệu gọi là Tu-dà-đà Phật. Quán sát như thế nhập Sơ thiền, xuất Sơ thiền nhập Nhị thiền, xuất Nhị thiền nhập Tam thiền, xuất Tam thiền nhập Tứ thiền, xuất Tứ thiền nhập Tứ không định, xuất Tứ không định nhập định Diệt thọ tưởng, xuất định Diệt thọ tưởng trụ Tứ thiền, quán Bốn Niệm xứ nhập Pháp niệm xứ Tam-muội như ý thần thông. Các thế giới ở mười phương rung chuyển sáu cách, phóng ánh sáng lớn chiếu khắp mười phương, các Đại Bồ-tát, trời người ba cõi đều đến nhóm hội. Năng lực của bốn Niệm xứ có thể khiến đại chúng mỗi người thấy thế giới tịnh hoặc uế khác nhau, mỗi người không biết nhau, hiện thần thông chẳng thể nghĩ bàn, biến hóa vô lượng các loài khác nhau, cảm vời thấy thân Phật cũng giống như thế. Ở trong một pháp môn có vô lượng tên gọi khác nhau, hiện vô lượng thân nói pháp cho chúng sinh nghe, mỗi người đều không biết nhau, thấy một Đức Phật riêng, trong một tâm niệm cùng lúc nói pháp, mỗi người thấy nghe tuy là khác nhau mà được đạo không hai, chỉ là một pháp. Đó là Tam-muội pháp tự tại của Bồ-tát. Pháp niệm xứ thành tựu, ba mươi bảy phẩm cũng ở trong đó. Nhưng pháp niệm xứ làm chủ nên gọi tên riêng.

Nói chung về pháp niệm xứ xong.

LINH SƠN PHÁP BẢO ĐẠI TẠNG KINH

TẬP 169

ĐẠI THỪA

CHỈ QUÁN PHÁP MÔN

SỐ 1924

(QUYỂN 1 → 4)

HỘI VĂN HÓA GIÁO DỤC

LINH SƠN ĐÀI BẮC XUẤT BẢN