SỐ 1736 — ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH TÙY SỚ DIỄN GIẢI NGHĨA SAO

Phẩm 19: THĂNG DẠ MA THIÊN CUNG

- Sớ câu: "Nhưng là diễn nói giáo pháp chung cho ba Hội trên": Tức Hội thứ ba trước chẳng lìa hai Hội trước mà lên cõi trời Đao Lợi nên đều có Bồ tát nương theo thần lực của Phật để thuyết pháp nơi hai Hội trước. Nay thêm việc chẳng lìa nơi đỉnh núi Tu di, tức thêm Bồ tát Pháp Tuệ, nương theo thần lực của Phật thuyết giảng về pháp của mười Trụ, nên gồm luôn hai Hội trước, chung cho pháp của ba Hội. Phần còn lại phần nhiều giống với Phẩm Thăng Tu di đỉnh.

Phẩm 20: DẠ MA CUNG TRUNG KỆ TÁN

- Sớ câu: "Biểu thị cho sự kiến lập của thập Hạnh": Đây có năm nghĩa, ý chính có thể nhận biết.

Thứ nhất, nói "Kiến lập", tức ở trong Pháp tánh không có tu tập mà phát khởi sự tu tập.

Hai: Muôn Hạnh chẳng phải là một.

Ba: Chỗ tập hợp là mười độ.

Bốn: Cùng hành hóa, hiển bày phát huy Tánh đức khiến hiện tiền. Cho nên Luận Khởi Tín nói: "Do biết Pháp tánh không có tham lam, keo kiệt, nên tùy thuận tu tập, hành trì Bố thí Ba-la-mật". Bốn nghĩa trên mỗi mỗi đều khế hợp với Lý, nên gọi là sâu xa (thâm) ý nghĩa kín, diệu là Mật, vì luôn nối tiếp không gián đoạn.

Năm: "Phù sơ" tức là dạng mạo um tùm, sầm uất. Như một lần bố thí cả cõi nước, thành quách trong ngoài, đầu mắt tủy não, mà có sự hưng khởi.

Nói "Bóng mát che chở" Tức nơi mỗi mỗi môn Hạnh cùng với từ bi luôn tương ưng, che rợp tất cả cùng mang theo bóng mát. Như "Kiến" tức là tu sửa, kiến tạo, "Lập" nghĩa là thành lập. "Quảng" tức là Thể rộng khắp. Căn cứ theo chỗ giống, khác thì năm câu đều có hai nên thành mười nghĩa. Ba câu tiếp sau mỗi câu đều có hai, có thể nhận biết. Cho nên phần tiếp dưới, tóm kết nói: "Có thể dùng ý mà vận hành".

- Sớ câu: "Cho nên dùng Phật của cõi hiện có, cùng với Bồ tát của cõi hiện có, tạo sự tương quan để đối chiếu": Do Phật là quả của vị hiện có, Bồ tát tức là Nhân của vị hiện có.

- Như về Bồ tát Công Đức Lâm, phần sau đã giải thích: "Tích chứa công đức tu hành nơi chính mình đã viên mãn, nên thành tựu được nơi quả thường trụ (Thường Trụ Nhãn Phật).

Hai, Tuệ là Tối Thắng, nên thành Vô Thắng Nhãn (Vô Thắng Nhãn Phật).

Ba, Tỏ ngộ về Thắng nghĩa đế, gọi là Thắng Lâm, nên thành Vô Trụ Nhãn Phật.

Bốn, Nghe pháp sâu xa không sợ hãi, nên thành Bất động (Bất động Nhãn Phật).

Năm, Tôn sùng chân lý, chống lại tà mê, nên thành Đại quang tịnh (Ánh sáng rộng lớn, thanh tịnh-Thiên Nhãn Phật).

Sáu, Sự Lý không sai biệt, lìa mọi hình tướng nơi thân tâm, nên đạt giải thoát (Giải thoát Nhãn Phật).

Bảy, Thấu rõ tướng chẳng động nên được "Thẩm đế nhãn" (Thẩm đế Nhãn Phật)

Tám, soi chiếu về Lý, tu tập chân chính, nên thành "Minh tướng" (Minh Tướng Nhãn Phật).

Chín, Soi chiếu nguồn gốc của Tâm, nên thành tựu quả Tối thượng (Tối Thượng Nhãn Phật).

Mười, Thấu tỏ chư Phật siêu vượt xa mọi thanh sắc, nẻo vận hành của Tâm niệm, ngôn từ đều dứt tuyệt, nên gọi là Trí Lâm (Bồ tát Trí Lâm), do đó đạt được quả sáng tỏ, vi diệu là "Cám thanh nhãn" (Cám Thanh Nhãn Phật).

Do danh hiệu của Bồ tát phần văn tiếp sau nơi bản Sớ giải sẽ tự giải thích, nên ở đây nêu sự liên hệ để đối chiếu, tức danh hiệu của Quả vị có thể nhận biết.

Nơi phần thứ ba là kệ tán. Nói "Trong một vi trần, thân đều biến hiện khắp mười phương": Là do "Tức một luôn là nhiều".

- Sớ từ câu: "Dụ nói về tháng của đầu mùa Hạ, là chọn lấy ý để dịch" tiếp xuống: Văn nơi bản Sớ giải gồm sáu phần:

Một: Hiển bày chung về ý của văn.

Hai: Từ câu: "Phạm bản" tiếp xuống: Là lãnh hội bản Kinh tiếng Phạm. Đây tức là ý của sách "San định ký" nêu dẫn bản tiếng Phạm để đả phá ý nơi đoạn kinh nầy, như tiếp theo sẽ nói. Nay phần Sớ giải chọn lấy chỗ nêu dẫn, kia làm cho thuận hợp cùng với kinh hiện tại.

Ba: Từ câu: "Thánh giáo của Như Lai ở Tây Vực" tiếp xuống: Là dẫn ra về tháng nóng sau cùng nêu rõ về ba mùa, chỉ là chỗ dùng của Phật giáo. Chỗ dùng nơi thế gian chẳng cần phải là ba, mà cũng nói về bốn mùa.

Bốn: Từ câu: "Nói về ngày nắng nhất" tiếp xuống: Là lãnh hội phần kinh để thông tỏ chỗ vấn nạn...

Năm: Từ câu: "Phương kia hoặc cho là bốn mùa" tiếp xuống: Là theo đấy làm rõ về thời phần, để chính thức giải thích, tránh lẫn lộn.

Sáu: Từ câu: "Chẳng thấu hiểu văn nầy" tiếp xuống: Là tóm kết...

Nói "Tháng nóng sau": Tức về thời tiết ở Tây Vực, theo tên gọi thì có hai thuyết:

Một thuyết cho rằng một năm có ba mùa là Xuân, Hạ, Thu, mỗi mùa đều có bốn tháng:

Từ nửa tháng mười một trở về sau cho tới nửa trước của tháng ba là mùa Xuân.

Hai mùa còn lại dựa theo đấy để nhận biết.

Một thuyết cho một năm có sáu mùa, mỗi mùa gồm hai tháng: Từ nửa sau tháng mười một đến nửa trước tháng giêng là mùa Xuân.

Từ nửa sau tháng giêng tới nửa trước của tháng ba, là mùa nóng. Từ nửa sau tháng ba đến nửa trước tháng năm, là mùa mưa.

Từ nửa sau tháng năm tới nửa trước tháng bảy, là mùa Thu. Từ nửa sau tháng bảy đến nửa trước tháng chín, là mùa Tuyết.

Từ nửa sau tháng chín tới nửa đầu tháng mười một là mùa cực lạnh.

Nay, ở đây, bản tiếng Phạn gọi là "Tháng nóng sau", tương đương với nước nầy là từ nửa tháng hai trở về sau đến nửa trước của tháng ba. Tức trong hai tháng nắng của phương kia là tháng nắng sau. Nhưng ở đây cùng với các nước ở Tây vực về mùa chẳng giống nhau. Như ở vùng nầy đúng là mùa ấm thì ở Tây vực đã là mùa nóng. Do vậy, chỉ có thể dùng ý để dịch... (Lược bớt).

- Sớ câu: "Trong bảy câu sau, khiến ở nơi Y tha tu tập quán về ba Vô tánh": Văn nơi phần Sớ giải gồm bốn đoạn:

Một: Nêu tổng quát về ý. Luận Duy Thức quyển thứ chín đã biện minh rộng, như phần trên đã nêu dẫn.

Hai: Từ câu: "Do hai Tánh còn lại" tiếp xuống: Nêu ra lý do ở nơi một Tánh tu tập cả ba.

Ba: Từ câu: "Cho nên ở trong một Y tha" tiếp xuống: Là tóm kết, xác nhận nghĩa trên.

Bốn: Từ câu: "Văn tức phân làm ba" tiếp xuống: Là chính thức giải thích kinh văn.

Trong phần hai có ba chi tiết:

Một là, biện minh ba Tánh tức một Tánh. Hai là, biện minh ba Vô tánh tức ba Tánh. Ba là, nêu rõ dung thông là một.

- Nơi chi tiết một, nói "Viên thành tức là Thể của Y tha", nên quán về Y tha ắt quán về Thể. Lìa Tánh Y tha thì không có thể "Chấp một bên" nên Tánh Biến kế cũng căn cứ nơi Y tha.

Nói "Lại nữa, mê chấp nơi Chân nên giống với hiện hành": Là một câu nầy đã gồm đủ cả ba Tánh.

Mê chấp là Biến kế. Chân tức là Viên thành. Tợ (giống) tức là Y tha. Ý ở trước nêu rõ hai Tánh chẳng lìa Y tha. Nghĩa ở đây thì biện minh cả hai đều có thể thành Y tha, nên chỉ quán về Y tha là đã gồm đủ ba Tánh.

- Sớ từ câu: "Tức dựa nơi ba Tánh" tiếp xuống: Là chi tiết hai (của phần hai) biện minh ba Vô tánh chẳng lìa ba Tánh. Hoàn toàn là văn nơi kệ của Duy Thức. Dẫn đầy đủ là:

"Tức dựa ba Tánh này Lập ba Vô tánh kia Một tức Tướng Vô tánh Tiếp: Vô tự nhiên tánh. Sau: Do xa lìa trước

Chỗ chấp tánh ngã, pháp"

Tức nêu rõ ba Vô tánh dựa nơi ba Tánh mà có.

- Sớ từ câu: "Ba Tánh hãy còn một" tiếp xuống: Là chi tiết ba, nêu rõ chỗ dung thông. Nghĩa là, ba Tánh là có, hãy còn như là một, ba Vô tánh là Vô tướng thì há định rõ là có ba? Nên thâu tóm ba Tánh chỉ là một có, ba Vô tánh chỉ là một Không. Lìa có thì không có không nên "Có-không" chẳng hai. Câu một căn cứ nơi Hiển bày. Từ câu: "Có, không hiện ra, xâm đoạt" tiếp xuống: Là căn cứ theo chỗ bao gồm.

Các nghĩa còn lại, trong phần "Huyền đàm" ở trước đã nêu đủ về tướng.

- Sớ câu: "Ba câu đầu tạo ra quán về Tánh Sinh Vô tự tánh": Là Vô tánh thứ hai nêu trên của Y tha, tức nơi Duy Thức nói: "Tiếp (theo) Vô tự nhiên tánh"

Tuy nhiên, tên của ba Vô tánh, trong văn của phẩm "Tu di kệ tán" đã có nói tới. Nay lại, giải thích tóm lược.

Nghĩa là, pháp từ duyên khởi, nên không có Tánh tự nhiên sinh. Cho nên ở trên nói "Sinh vô tự tánh" tức là đối tượng là không. Một chữ Tánh sau là Tánh của Vô tánh, tức Tự tánh của không tự nhiên sinh là Tánh ấy.

Nói "Tánh của Thắng nghĩa Vô tự tánh": Tức Vô tánh thứ ba là "Thắng nghĩa Vô tánh". Tự tánh tức là "Đối tượng là không". Một chữ Tánh sau nghĩa giống với trước, làm rõ không có Tánh của Thắng nghĩa kia là Tánh ấy. Cho nên Thắng nghĩa tức là Viên thành. Viên thành tức Chân như. Do đó, Duy Thức viết:

"Thắng nghĩa các pháp ấy

Cũng tức là Chân như

Luôn như Tánh kia nên

Là thật tánh duy Thức".

- Nói: "Tánh của Tướng Vô tự tánh": Tức là Vô tánh thứ nhất: "Tướng Vô tánh". Nghĩa là, Tướng của Biến kế cũng chẳng thể thủ đắc, như thấy con rắn trên sợi dây. Một chữ Tánh sau là Tánh thứ nhất, dùng Tướng không tự tánh mà làm Tánh ấy.

- Sớ câu: "Câu đầu nói về quả là rỗng không, nghĩa là pháp của Quả do duyên sinh, chẳng phải là trước có Thể": Tức nơi Trung Luận, phần quán về môn "Trước có, Trước không". Nhưng cũng gọi là "Phủ nhận, đả phá, trong đó, trước là phủ nhận, đả phá chỗ chấp về "Trước có". Nêu lên chung về các Tông thì "Thế Tánh", "Vi trần" tức là ngoại đạo. Cùng vị lai Tạng" tức là Nhất Thiết Hữu bộ. "Nhân duyên" thì chung cả Đại Thừa, Tiều thừa, căn cứ nơi Tướng. "Tâm Thức" tức là Duy Thức, "Là chỗ hiện bày của chính nơi Tâm". Nếu chấp "Cố định có" đều là chỗ cần loại trừ.

Từ câu: "Như có nơi chốn đến" tiếp xuống: Là nêu ra chỗ đả phá. "Chim bay đến đậu nơi cây" tức là văn của Thanh Mục giải thích nghĩa "Không đến" trong Trung Luận. Nghĩa là, trước có chim mà bay đến đậu nơi cây thì có thể gọi là đến. Nay thì từ cái có của không, gọi là sinh, đâu từng trước có?

- Sớ câu: "Câu tiếp theo là nói về Nhân không": Tức câu kệ nơi kinh: "Cũng không có tác giả". Chủ thể tạo tác là Nhân. Nhân tức là Ngã. Cũng tức lặp lại câu "Tức chung nơi pháp". Luận Du Già nói: "Thuận lợi là nghĩa của Nhân. Nghĩa là pháp vô thường là Nhân. Không có pháp thường có thể làm Nhân của pháp. Lại, tuy pháp vô thường là Nhân vô thường, nhưng cùng với Tha tính là nhân, cũng cùng với Tự tính sau là nhân, chẳng phải là ở nơi sát na nầy.

- Từ câu: "Đã không có Quả" tiếp xuống: Là phần đả phá. Tức dùng môn "cùng đối đãi" để đả phá. Phần nầy có thể nhận biết.

- Từ câu: "Lại, Thế tánh v.v... cũng là vọng chấp cái có của nhân duyên": Cũng là nói về "Môn Nhân duyên". Nhân duyên nên không có tự tánh. Cũng là "Môn không có Thể", tức chỉ có vọng chấp, chớ không có Thể thật.

- Sớ câu: "Lại nữa, câu đầu là chẳng tự sinh...": Bốn câu trên đều dùng riêng từng môn để đả phá. Nay, dùng chung "Môn Nhân duyên", do bốn câu đều mở ra, đả phá chỗ lược bỏ về không cho là không nhân. Luận Trung Quán có câu:

"Các pháp chẳng tự sinh

Cũng chẳng từ tha sinh

Chẳng cùng, chẳng không nhân

Do đấy, biết vô sinh."

Mà Luận Tạp Tập đã đưa ra hai cách giải thích:

Thứ nhất: Nói "Chẳng tự sinh" tức tất cả các pháp chẳng phải do chính nó tạo ra. Pháp ấy, lúc chưa sinh, không có tự tánh.

Nói "Chẳng từ tha sinh": Tức pháp kia là duyên, chẳng phải là tạo ra. "Chẳng từ cả hai cùng sinh", nghĩa là, tức do hai thứ nhân ấy nên chẳng phải là tự tạo ra hay cái khác tạo ra.

"Chẳng do không nhân sinh ra": Tức duyên đối chiếu với chúng sinh là có công năng.

Thứ hai: "Lại do nhân duyên cùng xâm đoạt".

Giải thích: Từ nơi chủng tử là có nên chẳng từ nơi cái khác. Chỗ tiếp theo, phần sau sẽ giải thích.

- Sớ từ câu: "Lại nữa, câu đầu chẳng phải trước có" tiếp xuống: Trước nay, chỉ nơi câu đầu dùng môn "Trước có", nay chung cho ba câu đều dùng môn "Trước có, trước không". Phẩm quán về Nhân duyên của Trung Luận viết:

"Quả trước ở trong duyên

Có không đều chẳng thể

Trước không, thì ai duyên

Trước có, dâu dùng duyên."

Đại sư đàm Ảnh nói: "Trong nhân, trước có, thì có thể cho cảnh giới ở nơi sáu căn. Trong nhân, trước không thì nhân đồng với chẳng phải nhân. Nhân đồng với chẳng phải là nhân thì có thể đục băng ra lửa. Cảnh giới ở nơi sáu căn thì có thể ở trong nước nóng mà tìm băng. Nếu cũng có cũng không thì cả hai câu trên đều có lỗi."

Về câu thứ tư thì chẳng phải là môn nầy, nên Trung Luận viết:

"Nếu quả chẳng có sinh

Cũng lại chẳng không sinh

Cũng chẳng có, không sinh

Sao cho là có duyên?"

- Sớ câu: "Kệ tiếp theo là dùng không sinh giải thích không diệt, tóm lược có ba nghĩa": Ba nghĩa ấy là:

- Nghĩa thứ nhất là "Môn không Thể tánh".

- Nghĩa thứ hai là "Môn cùng đối đãi".

- Nghĩa thứ ba là "Môn Nhân duyên".

- Sớ câu: "Kinh viết: Không sinh tức là Phật": Chính là nơi kinh đại Phẩm Bát-nhã, Pháp Thượng đáp lại câu hỏi của Thường Đề, nói :" Chỗ Như của các pháp tức là Phật. Các pháp không sanh tức là Phật" Câu tiếp sau cho rằng : "Người ấy thấy Như lai" tức nghĩa "Không sanh là Phật". Phẩm "Tu Di đỉnh kệ tán" có đoạn: Bồ tát Nhất Thiết Tuệ nói:

"Tất cả pháp không sanh

Tất cả pháp không diệt

Nếu lãnh hội như thế

Chư phật luôn hiện tiền".

- Sớ câu: Luận viết: Nếu thấy các pháp nhân duyên v.v...": Tức Trung Luận, phẩm Tứ Đế, phần cuối viết:

"Vì thế trong Kinh nói

Nếu thấy pháp nhân duyên

Tức có thể thấy Phật

Thấy Khổ Tập diệt đạo".

Mà Luận dẫn Kinh, tức là Kinh Trí Nghiêm, đến vị Bồ tát thứ mười (Bồ tát Trí Lâm) sẽ nêu dẫn đủ.

- Sớ câu: "Đều hàm chứa hai nghĩa nên nói luôn như thế": Tức giải thích câu: "Gồm luôn việc tu tập" ở trên.

Mà nói "Đều", tức chính là chọn lấy nửa trước là Quán tướng, nửa sau là Quán ích, là đều có hai nghĩa, tức là Y tha, Viên thành như phần Sớ giải tiếp sau nêu ra. Nhưng phần sau loại bỏ chủ thể cũng gồm Y tha, Viên thành. Cho nên ở đây đều nói gồm luôn cả chủ thể, đối tượng, mới thuận với câu "Gồm luôn việc tu tập" của hai kệ.

- Sớ từ câu: "Một là xác nhận phần trước" tiếp xuống: Là nêu rõ về tướng của hai nghĩa. Đây tức là nghĩa trong Y tha, trước nêu rõ về Quán tướng. Do kệ trước loại trừ bốn tướng của "Chủ thể tướng", lược nêu "Sinh diệt" là đã bao hàm "Trụ, dị". Kệ nầy loại bỏ "Đối tượng tướng" là sắc tâm, thể của pháp. Do bốn tướng cùng thành tựu ấy là pháp Hữu vi, chính là pháp do duyên sinh nên không có Tự tánh.

Phần "Quán ích" có thể nhận biết.

- Sớ từ câu: "Hai là Vô sinh chân tính" tiếp xuống: Tức nghĩa gồm luôn việc tu tập "Thắng nghĩa Vô tánh".

- Sớ câu: "Kệ sau loại trừ chủ thể Quán": Nhưng hai nghĩa trong phần Sớ giải nầy cũng chung cho Y tha, Viên thành ở trước. Nghĩa trước thì Y tha, Viên thành đều không có đối tượng được thấu rõ. Nghĩa sau thì Y tha, Viên thành đều không có chủ thể thấu rõ. Đều do "Tức Tánh tức Vô tánh". Cho nên phần Sớ giải đã kết luận: "Chủ thể, đối tượng cả hai cùng mất", tức chính thức tóm kết hai nghĩa ở trên, cũng là tóm kết chung về chủ thể-đối tượng nơi hai kệ nêu trên.

- Sớ câu: "Chẳng rõ về quốc độ v.v... là Y tha, nghĩa là vì hiện thấy": Nhưng nói "vân vân": Tức Quốc độ là duyên sinh của cộng nghiệp. Do kệ sau tổng kết cho rằng: "Tánh quốc độ thế gian", thì câu "Thế gian" là chung cho "Hữu tình thế gian", nên đã dùng chữ vân vân.

- Nói "Nghĩa là vì hiện thấy": Tức do Trung Luận, trong phần đả phá toàn bộ về Tiểu thừa, thảy đều có sự biện hộ giúp: "Hiện thấy nơi thế gian", ý nói: "Chẳng hợp, tức cùng với thế gian chống trái nhau". Lại như Phật từng nói: "Trí của thế gian nói có, ta cũng thuyết giảng về có. Trí của thế gian nói không, ta cũng thuyết giảng về không." Nay, hiện thấy có quốc độ cùng các pháp, thì há có thể nói là không? Nên dẫn Tấn kinh (Kinh Hoa Nghiêm dịch vào đời đông Tấn, 60 quyển) nói: "Cho nên biết do chỗ sinh". Chỗ phát sinh tức hiện bày, nên thấy quốc độ v.v...

Về phần vị Bồ tát thứ tư (Bồ tát Vô úy Lâm) thì có thể nhận biết.

- Bồ tát thứ năm: Bồ tát Tàm Quý Lâm.

- Sớ từ câu: "Kệ sau hiển bày Trí theo đấy mà sinh" tiếp xuống:

Văn nơi phần Sớ giải gồm ba:

Một: Dựa theo Kinh để giải thích. Hai: Lãnh hội về thật nghĩa.

Ba: Từ câu: "Nếu căn cứ theo Tấn Kinh" tiếp xuống: Là kết hợp lãnh hội về Tấn Kinh.

Nay, nơi phần một có hai ý. Trong ý trước, nói: "Cũng như nhổ hoa sen từ chỗ nước sâu" tức hiển bày chỗ thích ứng. Mà ở nơi "Ngọn cây" thì chẳng phải là chỗ thích ứng. Đây tức là ý của Sở Từ. Sở Từ có câu: "Nhổ hoa sen nơi ngọn cây". Ở đây là nêu rõ chỗ chẳng thích hợp.

- Sớ câu: "Hai là xác nhận Hậu Đắc Trí, từ nơi chủng tử của chính

mình huân tập mà sinh" Phần nầy gồm hai đoạn: Một: Chính thức giải thích.

Hai: Giải thích chỗ vấn nạn để dung hợp, thông tỏ.

Trong phần một, tức là do vốn có (bản hữu) chủng tử vô lậu, cùng với việc nghe biết nhiều huân tập, hòa hợp mà sinh Trí vô lậu. Nếu dựa theo Luận Duy Thức, về bản hữu (vốn có) và tân huân (mới huân tập) thì ba vị Luận sư có những giải thích khác nhau.

Thứ nhất là Luận sư Hộ Nguyệt v.v... thì chỉ xác lập về bản hữu. Luận viết: "Có nghĩa là hết thảy chủng tử đều "Tánh vốn có", chẳng từ nơi huân tập mà sinh. Do sức huân tập chỉ có thể làm tăng trưởng".

Thứ hai là Luận Sư Nan đà, chỉ xác lập "Tân huân". Cho nên Luận nêu: "Có nghĩa là chủng tử đều do huân tập sinh. Đối tượng được huân tập, chủ thể huân tập đều có từ vô thủy. Các chủng tử thành tựu từ Vô thủy."

Thứ ba là Luận Sư Hộ Pháp, là nghĩa chính. Luận viết: "Có nghĩa là chủng tử đều có hai loại. Một là vốn có (bản hữu); hai là mới dấy khởi". cho đến nói: "Do đấy nên tin là có các chúng sinh từ vô thủy đến giờ có sẵn chủng tử vô lậu, chẳng do huân tập, vì "pháp vốn vậy thành tựu". Lại nói: "Chỗ huân tập từ sự nghe hiểu kia chẳng phải chỉ có hữu lậu. Lúc nghe, lãnh hội chánh pháp cũng đã huân tập nơi chủng tử vô lậu "Vốn có", khiến dần tăng trưởng dồi dào, lần lượt cho đến sinh khởi tâm xuất thế gian..."

Giải thích: "Tâm xuất thế gian" tức là Kiến đạo. Về nghĩa thứ ba ấy thì đúng là đồng với Luận Du Già, quyển thứ ba mươi lăm phẩm Chủng tánh. Luận viết: "Thế nào là chủng tánh? Lược có hai loại: Một là Bản tánh trụ chủng tánh. Hai là Tập sở thành chủng tánh. Trụ Chủng tánh, nghĩa là các vị Bồ tát với sáu xứ thù thắng có tướng như thế, từ đời vô thủy lần lượt nối tiếp, là chỗ đạt được của "Pháp vốn như vậy", gọi là "Bản tánh trụ chủng tánh". Nay phần Sớ giải gọi là "Huân tập", tức "Mới huân tập", từ chủng tử mà sinh. Huân tập chỉ là huân tập cái cũ không có riêng cái mới thành.

- Sớ từ câu: "Nếu vậy, thì vì sao kinh nói" tiếp xuống: Là phần hai, giải thích chỗ vấn nạn để lãnh hội, dung hợp. Ở đây có hai lớp vấn nạn:

Thứ nhất: Tức dẫn kinh Tịnh Danh, quyển thứ hai, phẩm Phật đạo, vấn nạn về Nhân. Trưởng giả Tịnh Danh hỏi Bồ tát Văn Thù Sư Lợi:

Những gì là hạt giống (Chủng tử) của Như Lai? Văn Thù Sư Lợi đáp: Thân tướng hiện có là hạt giống của Như Lai. Vô minh, tham ái là hạt giống. Bốn điên đảo là hạt giống. Năm thứ che lấp là hạt giống. Sáu nhập là hạt giống. Bảy thức xứ là hạt giống. Tám pháp tà là hạt giống. Nói tổng quát thì sáu mươi hai thứ kiến chấp cùng tất cả phiền não đều là hạt giống của Phật. Hỏi: Đại sĩ nói như vậy là thế nào? Đáp: "Nếu thấy được Vô vi, nhập chánh vị thì không thể phát tâm Bồ đề được nữa. Ví như đại địa ở vùng cao chẳng thể sinh ra hoa sen. Bùn lầy thấp ướt mới là chỗ sinh của hoa ấy. Như thế, nếu thấy Vô vi, nhập chánh vị thì trọn không thể làm phát sinh pháp Phật. Ở trong bùn lầy phiền não, mới có chúng sinh dấy khởi pháp Phật."

Nay, phần Sớ giải nêu dẫn câu chót nầy để làm vấn nạn. Lại như Luận Nhập Đại Thừa quyển thứ nhất nêu dẫn kệ của Bồ tát Long Thọ:

"Chẳng từ hư không có

Cũng chẳng đại chủng sinh

Chỉ từ trong phiền não

Mà chứng thành Bồ đề"

Đều là nghĩa ấy.

- Sớ từ câu: "Ở đây nói tại chỗ ràng buộc" tiếp xuống: Là phần Sớ đáp lại.

Nhưng căn cứ nơi văn của kinh kia nói "Thấy vô vi, nhập chánh vị, chẳng còn làm phát sinh pháp Phật", tức đã nhập nơi "Kiến đạo" thì chẳng còn có thể phát tâm Bồ đề. Nếu căn cứ theo chỗ lãnh hội của Tôn giả Ca diếp: "Như thế là hàng Thanh văn đã đoạn trừ hẳn các Kiết sử, ở trong pháp Phật không còn ích gì!" Tức hàng phàm phu, các Bồ tát trước địa có các phiền não, dốc sức tu tập đối trị, thành các môn độ, nên được gọi là chủng tử của Phật. Nếu đã đoạn trừ hết Kiết sử, thì chẳng thể được xem là nhân của Nhất Thiết trí. Do đó, các vị Bồ tát đã giữ lại Hoặc để tăng thêm chỗ tạo nghiệp. Cho đến khi diệt hẳn các Hoặc. Nhiếp Luận viết:

"Phiền não ẩn chẳng khởi

Như chỗ chú, độc hại

Giữ Hoặc đến Hoặc hết

Chứng Nhất thiết trí Phật"

Đây là ý hiển bày của Kinh. Nay, chỗ biện minh của phần Sớ giải là ý mật nơi Kinh, mà là nghĩa của kinh Thắng Man, Lăng Già v.v... Cho nên viết: "Ở chỗ Như Lai tạng bị ràng buộc." Tức phiền não như bùn lầy, che phủ nơi hai Tạng. Nhưng đại trí chính từ chỗ Tạng "Chẳng không", phát sinh nghĩa đại Trí sáng tỏ soi chiếu khắp pháp giới, nên hai tướng cũng khác.

- Sớ câu: "Như thế, phiền não tức Bồ đề, còn nói: chung cái gì?" Tức là lớp vấn nạn thứ hai. Đã nói "Tức" thì chẳng thể cho rằng hai sự việc riêng biệt. Nghĩa là, mê chấp nơi Chân, dấy khởi vọng gọi là phiền não. Thể của Vọng tức là nguồn của Chân chính là chủng tử của Phật. Kinh Vô Hành nói:

"Dâm dục tức là đạo Sân si cũng như thế."

- Sớ từ câu: "Căn cứ nơi Thể Tánh" tiếp xuống: Là phần Sớ giải đáp lại vấn nạn trên. Có hai ý:

Một: Căn cứ nơi Thể Tánh. Tánh của phiền não tức là Bồ đề. Chẳng phải là căn cứ theo Tướng. Cho nên kinh Tịnh Danh có câu: "Phiền não là đạo tràng" là nhận biết về như thật. Kinh Vô Hành viết:

"Tham dục cùng sân hận Không có thể thủ đắc Pháp ấy như hư không Biết thế tức thành Phật".

Nên biết Thật tánh của phiền não tức là Bồ đề. Cũng dựa theo Tướng để biện minh hai sự việc chẳng là một.

Hai: Căn cứ nơi đối tượng bị mê chấp, tức là nghĩa thứ hai. Nghĩa là mê chấp nơi Chân dấy khởi vọng. Lìa chân thì không thể có Tâm mê vọng, nên nói "Tức là Bồ đề". Chân tức là "Tánh tịnh Bồ đề". Như sóng với nước, hai dụ cùng nêu ở trên. Nước là Tánh của sóng. Sóng là Tướng của nước. Nước động thành sóng, là chỗ nương dựa của sóng. Chủ thể, đối tượng chẳng đồng, nên chẳng phải là một.

- Sớ từ câu: "Nhưng thật nghĩa" tiếp xuống: Là phần thứ hai (Của phần giải thích kệ sau, hiển bày Trí theo đấy mà sinh) lãnh

hội về thật nghĩa. Lãnh hội, dung hợp cả hai chương mới hiển bày Trung đạo. Chính là thông tỏ vấn nạn "Phiền não tức Bồ đề", là hiển bày nghĩa "Chân vọng dung hợp thấu triệt". Tuy nói ba môn, nhưng nghĩa bao hàm bốn luận chứng:

- Nghĩa là hai môn đầu lập riêng, dựa nơi Lý thành Sự, tức chỉ là Vọng, chẳng phải là Chân.

Sự có thể hiển bày Lý, tức chỉ là Chân, chẳng phải là Vọng. Cho nên đều lập riêng.

Từ câu: "Nếu nói là một" tiếp xuống: Là nêu rõ hai chương nầy chính là phá trừ bệnh. Nếu dựa theo Bồ tát thì hai chương đều lãnh hội trung đạo. Lại nữa, chương nầy tức hai môn lập riêng. Chương sau, tức cả hai cùng vắng lặng, nên hợp hai chương ấy: chẳng phải là Tức, chẳng phải là Lìa.

Nói "Nếu nói là một tức lìa nên khiến khác": Nghĩa là, có người nêu câu hỏi: "Muôn pháp tức Chân, nhất như không khác. Cho nên vọng tức Chân, thì có lỗi gì?" Đáp: Lược có ba lỗi:

Một là, Chủ thể nương tựa tức là đối tượng được nương tựa. Nghĩa là dựa nơi Chân có Vọng, như dựa nơi nước có sóng. Nay Vọng tức là chân nên không có chủ thể nương tựa vì không có chủ thể nương tựa nên cũng mất luôn đối tượng được nương tựa, tức sinh diệt, Chân như đều chẳng xác lập.

Hai là, đã "Chẳng khác" thì cũng mất luôn Chân-Vọng. Do Vọng tức Chân nên không còn Vọng. Không có Vọng thì đối với cái gì để nói Chân?

Ba là, cũng mất luôn Chân, Giả hai môn. Nếu riêng thì ba nghĩa cùng thành. Như vàng cùng với vật dùng để trang sức, Sóng cùng với nước. Tướng động (sóng) Thể ướt (nước) là hai, đều chẳng đồng Chủ thể nương tựa, và đối tượng được nương tựa đều có ba nghĩa, đều không lẫn lộn.

- Sớ câu: "Nếu nói là khác tức hợp nên khiến đồng": Tức chương sau viết:

"Như vàng cùng sắc vàng

Tánh ấy không sai biệt..."

- Sớ từ câu: "Các Thức thân" tiếp xuống: Là phần giải thích. Có bốn ý:

Một: Nhãn chỉ thấy Sắc, Nhĩ chỉ nghe âm thanh.

Hai: Do duyên hợp chẳng đồng. Nhãn dùng sắc v.v... mà làm duyên hợp. Nhĩ thì dùng âm thanh làm duyên hợp.

Ba: Nhãn không có công dụng của Nhĩ. Đối chiếu nơi Quả vị cùng sử dụng mà nói. Ý đầu là hiển bày về Tự. Ý nầy là bao gồm cả Tha.

Bốn: "Lại, Nhãn thức ấy chẳng hợp với các căn còn lại": Cũng đối chiếu với nghĩa sáu căn cùng sử dụng mà nói. Do nghĩa cùng sử dụng, nên hoặc nói: Nhãn căn làm phát sinh nhãn thức mà thấu rõ sáu cảnh, các căn khác cũng vậy. Tức đối với ý thứ ba. Hoặc nói: Nhãn căn có thể phát sinh sáu Thức, dùng để thấu rõ sáu Cảnh. Ý nầy là đối. "Thức nầy chẳng hợp với các căn khác. Căn nầy cũng không phát sinh các Thức còn lại". Lại có chỗ nói như vậy.

- Nói "Cùng sử dụng" tức Nhãn căn phát sinh Nhĩ thức, mà có thể ngửi nơi hương vị v.v... Cũng không ra ngoài hai ý trên.

Từ câu: "Thức Thân cùng với Thức" tiếp xuống: Là tóm kết chỗ chẳng đồng kia.

- Sớ từ câu: "Hai công năng chẳng như nhau" tiếp xuống: Gồm hai:

Một: Nói về pháp.

Hai: Nêu hai dụ. Đều nêu rõ là chẳng như nhau.

Đây cũng là ý của đại sư Đạo Sinh. Người kia nêu câu hỏi: "Thiện ác cùng dựa vào nhau, cũng giống như sáng, Đối chẳng cùng. Vì sao nói muôn thiện lý đồng mà ác thì khác, đều có giới hạn chăng ư ?" Đáp: "Sáng, Tối tuy cùng dựa vào nhau, mà lý thì thật là cách biệt. Sáng có thể diệt trừ tối nên không chỗ tối tăm nào là chẳng diệt trừ. Do đó, lửa của một bó đuốc cùng với lửa của đầm lớn là giống nhau. Bóng tối thì chẳng thể diệt trừ ánh sáng..." Suy xét thì có thể nhận biết.

- Bồ tát thứ sáu: Bồ tát Tinh Tấn Lâm.

- Sớ câu: "Hai chương cùng tiếp nhau, hiển bày chẳng phải là Tức, Lìa cũng cùng thành": Chẳng phải là Tức, chẳng phải là Lìa như đã nêu rõ ở trên.

Nói "Cùng hỗ trợ để thành": Do chẳng phải là Tức nên mới thành chẳng Lìa v.v... Nên có vấn nạn: "Như nói chẳng là một": Tức nên lìa nơi Vàng thì có riêng Thể của vật dùng. "Nếu khác với vàng có Thể tánh" tức nên cùng với vàng chẳng khác. Do giống với vàng, có Thể tánh nên không sai biệt.

- Nói "Không sai biệt" tức một thứ có Thể tánh.

Đáp: Chính do "Chẳng khác" mới được "Chẳng là một". Vì sao ? Nếu khác tức Vọng tự có Thể tánh chẳng dựa nơi Chân để lập. Chẳng dựa nơi Chân nên chẳng thể có Vọng. Nay có Vọng, do "Chẳng khác" nên được thành "Chẳng là một", do Vọng không có tự Thể nên Vọng dựa nơi Chân mà thành. Do Vọng thành nên cùng với Chân chẳng là một. Như sóng dựa nơi nước. Do chẳng khác với nước mới có thể thành sóng. Do sóng thành nên cùng với nước chẳng là một.

Trên đây tức do "Chẳng khác" thành "Chẳng là một".

- Nói "Chẳng một thành chẳng khác": Tức như chương trên. Do có chủ thể nương tựa, đối tượng được nương tựa, nên có thể dung hợp trọn vẹn chẳng khác. Như có sóng nên nói sóng tức là nước. Do có nước nên nói nước tức là sóng.

- Sớ câu: "Nhưng chỗ chủ thể dụ kia chẳng lìa các pháp": Như nói "Chúng sinh chẳng phải là chúng sinh. Vì ba đời sinh diệt", đều là chỗ gồm thâu trong "Các pháp" của câu đầu, cùng "Không sai biệt".

Đây tức là "Khó nhận thấy". Nếu dựa theo vị lai không có tướng quá khứ thì lý vô tướng hiện rõ nên dễ nhận thấy. Dụ về sắc, tâm, vô tướng nên khó.

- Sớ câu: "Dụ nầy là chung": Tức câu "Pháp chẳng phải là pháp" là bao quát chung cả Tánh, Tướng cùng các pháp.

- Sớ câu: "Văn dùng tuy khác mà nghĩa sâu xa thì đồng": Nghĩa là, hoặc Lý hoặc Sự hoặc Chân hoặc Vọng, về văn nên là khác. Nhưng hỗ tương dung hợp trọn vẹn thì ý nghĩa sâu xa là như nhau.

- Sớ câu: "Cũng giống như nơi kinh Mật Nghiêm": Tức nơi phẩm Vấn Minh đã nêu dẫn:

"Tạng Như Lai thanh tịnh

A-lai-da thế gian.

Như vàng cùng nhẫn tay

Lần lượt không sai biệt".

Tức màu sắc của Vàng như nhẫn đeo tay, Thể của vàng tức Vàng.

Rõ ràng là chỗ "Chẳng khác" trên đây gồm có bốn luận chứng: Một: "Do gốc thành ngọn": Gốc ẩn giấu, ngọn tồn tại. Đây tức là

Tồn, Ẩn chẳng khác, tức nơi Sớ giải nói: "Do vọng không Thể tánh nên dựa hoàn toàn nơi Chân để dấy khởi", tức Chân đều Ẩn, chỉ có Vọng hiện bày.

Hai: "Thâu tóm ngọn quy về gốc": Ngọn dứt hết thì gốc hiển bày. Đây tức là hiển bày, diệt mất chẳng khác. Cho nên phần Sớ giải viết: Do Thể của Chân là thật, nên Vọng đều dứt hết, chỉ có Chân hiện bày.

Ba: "Thâu tóm gốc theo ngọn thì ngọn tồn tại; Thâu tóm ngọn quy về gốc thì Gốc hiển bày". Đây tức là hai pháp cùng tồn tại. Song Chân Vọng có khác nhau, tức có Chân có Vọng, nêu rõ là chẳng khác. Cho nên phần Sớ giải viết: "Đó là Vọng của không Thể tánh chẳng khác với Chân của thật Thể". Do đó nói "Không có khác".

Bốn: "Thâu tóm gốc theo ngọn thì gốc ẩn giấu", là nghĩa chẳng chẳng không. "Thâu tóm ngọn quy về gốc thì ngọn dứt hết" là nghĩa chẳng có. Đây tức là chẳng có chẳng không, nêu rõ chẳng khác. Cũng là hai câu sau cùng. Lại nữa, "Chẳng phải là khác" nên "Chẳng phải là một bên". Chẳng là một nên chẳng phải là giữa, chẳng phải là một bên. Là pháp giới không duyên tựa, là chỗ chứng đắc của diệu Trí, thường trụ như nhiên. Không có chỗ nương tựa.

Lại, chẳng phải là một tức chẳng phải là khác, nên luôn ở một bên một bên mà là ỏ giữa. Lại, chẳng phải là một tức sinh tử; chẳng phải là khác tức Niết-bàn. Chẳng phải là một tức chẳng phải là khác, nên thường ở chốn sinh tử tức ở nơi Niết-bàn. Rõ ràng là Thể của pháp viên dung không ngăn ngại, nên trước nay chỗ nêu bày về "Chẳng phải là một, khác" v.v... cũng là "Cách nói giả tạm". Do đó, phần Sớ giải trước đã nêu: "Cho nên khéo đạt được ý". Dùng pháp căn cứ theo dụ về Vàng v.v... cũng thế.

- Sớ câu: "Về chiều ngang-không gian-thì pháp khác cùng đối chiếu": Tức tất cả pháp sai biệt là không sai biệt. Pháp tức là pháp thiện. Phi pháp tức là pháp ác. Cho nên Bách Luận dùng ý của kinh Bát-nhã nói: "Phước hãy còn bỏ huống chi là Tội". Do Kinh Kim Cương có câu: "Pháp hãy còn nên bỏ huống hồ là phi pháp". Vì thế nơi Luận cho "Phi pháp" là "Tội".

- Sớ câu: "Lại nữa, pháp nghĩ là pháp Có": Cũng là luận theo chiều ngang, có-không cùng đối nhau.

- Sớ từ câu: "Cho nên Trung Luận" tiếp xuống: Là dẫn Luận để chứng minh xác nhận, "Pháp không" là "Phi pháp". Tức Trung Luận, quyển thứ ba, phẩm quán về sự thành, hoại. Tụng viết:

"Từ pháp chẳng sinh pháp Cũng chẳng sinh phi pháp Từ phi pháp chẳng sinh Pháp cùng với phi pháp."

Giải thích: về ý của kệ. Pháp tức là có. Như sắc, tâm v.v... Phi pháp là không, như sừng thỏ v.v... Hoặc từ pháp sinh pháp như mẹ sinh ra con. Từ pháp sinh ra phi pháp, như người sinh ra con là "Thạch nữ". "Từ phi pháp sinh ra pháp" như sừng thỏ sinh ra người. "Từ phi pháp sinh ra phi pháp" như lông rùa sinh ra sừng thỏ. Cho nên ở phần văn xuôi nơi Luận giải thích:

- "Từ pháp chẳng sinh pháp": Hoặc đạt đến hoặc mất, cả hai đều chẳng đúng.

- "Từ pháp chẳng sinh phi pháp": Phi pháp là không. Chỗ có pháp gọi là Có. Cho nên làm sao từ Hữu tướng sinh ra Vô tướng?

- "Từ phi pháp chẳng sinh pháp": Phi pháp gọi là không. Không thì làm sao sinh ra có. Nếu từ không sinh ra có, đó là không nhân. Không nhân thì có lỗi lớn. Do vậy, chẳng từ phi pháp sinh pháp.

- "Chẳng từ phi pháp sinh phi pháp": Tức như sừng thỏ chẳng sinh ra lông rùa.

- Sớ từ câu: "Nhưng ở nghĩa trước" tiếp xuống: Là xét đoán về hai chỗ nêu bày trên. Nghĩa trước tức là Sự-Lý không ngăn ngại.

Nghĩa sau tức là Sự Sự không ngăn ngại.

- Sớ từ câu: "Nếu chỉ dùng nghĩa sau" tiếp xuống: Là trở lại dùng Lý để tóm kết, nên dùng cả hai nghĩa trên. Nghĩa là, chính do Sự-Lý không ngăn ngại, mới có thể dùng Lý dung hợp nơi Sự thì Sự sự theo Lý mà dung thông.

Trong đây lại có nghĩa riêng:

Tức là, nếu lại dựa nơi nghĩa trước, thì Tâm cùng với bốn loại tức là Vô vi thứ năm. Nếu dựa nơi nghĩa sau, do Vô vi nên bốn pháp trước không sai biệt. Thêm nữa, dựa nơi nghĩa trước là Tánh không khác nên không sai biệt. Nếu dựa theo nghĩa sau, thì đồng một Thể của Như nên không sai biệt.

- Sớ từ câu: "Kệ thứ hai" tiếp xuống: Văn nơi phần Sớ giải gồm ba:

Một: Xác lập hai Tướng.

Hai: Từ câu: "Đối tượng được loại bỏ đã là không" tiếp xuống: Là giải thích nghĩa "Không thật".

Từ câu: "Để dụ về các pháp" tiếp xuống: Là giải thích hợp với nửa sau của kệ.

Ba: Từ câu: "Nếu cho chánh báo" tiếp xuống: Là tóm kết, phân phán về cách giải thích của người xưa.

- Sớ câu: "Văn nêu lên một góc thì phải xét tới hai góc còn lại": Tức nên nêu rõ hiện tại không có quá khứ, vị lai. Quá khứ không có hiện tại, vị lai v.v... Sách Luận Ngữ có câu: "Nêu lên một góc mà không biết xét đến ba góc kia".

- Sớ câu: "Các pháp cũng thế, Chân Tục đều là hư giả": Tức ý nơi Triệu Luận, bài "Niết-bàn Vô danh". Luận viết: "Niết-bàn chính là chỗ quy về của cảnh tượng nơi gương, cũng là chốn dứt tuyệt ngôn xưng của căn nhà mầu nhiệm. Há có thể dùng có-không để nêu bày? Nên hai tên gọi Hữu dư, Vô dư chỉ là tên gọi khác của Xuất xứ, là giả danh của sự ứng hợp cơ duyên để hóa độ..."

- Sớ câu: "Nếu lìa phân biệt thì không có tướng của tất cả cảnh giới": Tức nơi Luận Khởi Tín, văn nơi phần trước đã dẫn, đoạn Luận nầy. Đoạn trước nói: "Tất cả cảnh giới chỉ dựa nơi vọng niệm mà có sai biệt". Tiếp theo viết: "Nếu lìa tâm niệm thì không có tướng của tất cả cảnh giới".

- Sớ câu: "Lần lượt cùng loại bỏ thì hiển bày lý không sai biệt":

Nghĩa là, dùng đối tượng được nhận biết để loại trừ chủ thể nhận biết. Lại dùng chủ thể nhận biết để loại bỏ đối tượng được nhận biết.

- Sớ câu: "Huống chi là sẽ có sự hủy hoại, như Phẩm Xuất Hiện đã nêu": Kinh viết: "Ví như thế giới có sự thành, hoại mà hư không kia chẳng tăng giảm. Tất cả chư Phật thành tựu đạo quả Bồ đề, thành cùng với chẳng thành không sai biệt.

ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH TÙY SỚ DIỄN NGHĨA SAO

QUYỂN 42

- Bồ Tát thứ bảy: (Bồ Tát Lực Lâm).

- Sớ từ câu: "Hai kệ sau là Quán duyên sinh "Không" không có tạo tác" tiếp xuống: Văn nơi phần Sớ giải gồm hai:

Một: Nhận định chung. Tức nơi kệ trước, nửa trên là nói về Vô tác, nửa dưới là nói về duyên thành. Kệ sau, thì nửa trên là nói về Duyên thành, nửa dưới là nói về Vô tác.

Hai: Từ câu: "Nay, thứ nhất nói chẳng..." tiếp xuống: Là chính thức giải thích kệ đầu. Trong đó, trước là giải thích nửa trên, tự có bốn lớp:

Thứ nhất: Đả phá ngoại đạo. Thứ hai: Đả phá Tiểu thừa.

Thứ ba: Loại trừ hình tướng của pháp. Thứ tư: Nói theo tông Vô tướng.

Thứ nhất: Câu: "Chẳng phải là Tự tánh v.v... tạo tác": Tức nêu rõ chẳng phải là tự tạo ra. Kiến giải của các phái ngoại đạo tuy nhiều nhưng chẳng ra ngoài hai phái Số Luận và Thắng Luận. Số Luận cho tự tánh có thể tạo tác. Tự tánh tức là khả năng tạo tác của "Minh đế". Nhưng Ngã chẳng phải là chủ thể tạo tác, chỉ là sự nhận thức. Mà văn nơi phần Sớ giải nói "vân vân" tức là chỉ cho "Ngã". "Ngã là chủ thể tạo tác" tức kiến giải của Thắng Luận.

Câu tiếp theo: "Cũng chẳng phải là Phạm Thiên v.v... người khác tạo ra": Thì chữ "vân vân" là chỉ cho Tự Tại Phạm Thiên của Án Đồ. Án Đồ tức kiến chấp của Luận sứ Án Đồ. Quyển thứ nhất của Sớ giải đã biện minh về Tự Tại tức chỗ chấp của hàng ngoại đạo đồ khôi (Ngoại đạo tu khổ hạnh bôi tro, than vào người). Kết hợp với trên là cùng tạo tác. Lìa trên là không nhân. Cho nên chỉ nêu lên mỗi "Tự Tại" là bốn luận chứng gồm đủ.

- Sớ câu: "Chỉ do hư vọng cho là không có nghiệp báo": Tức là đả phá chung về bốn luận chứng, vì chỗ chấp của bốn luận chứng đều cho là không có nghiệp báo.

- Nói: "Đả phá rộng khắp như nơi ba Luận": Ở đây không muốn dẫn nêu nhiều văn, chỉ nhấn mạnh về chúng có nguồn gốc. Tuy nhiên, chỗ đều đả phá của ba Luận thì Bách Luận đả phá rộng về hai Tông. Nay, do thuận với phần "Chẳng phải là bốn luận chứng tạo khổ", nên dựa nơi Luận Thập Nhị Môn.

Giải thích: Kiến chấp về "Tự Tại" nơi phần sớ sao quyển thứ nhất đã đả phá rộng rồi. Về chỗ chấp của Thắng Luận cho Ngã là Tự Tại thì nay sẽ lại giải thích. Môn Quán Tác giả của Luận Thập Nhị Môn, kệ thứ mười viết:

"Tự tạo cùng Tha tạo Cùng tạo, không nhân tạo Như thế, chẳng thể đạt Đó là không có khổ".

Phần văn xuôi dùng môn "Nhân duyên" để giải thích, tức chung cho cả Đại thừa, Tiểu thừa. Trước tiên trình bày tổng quát: Như Kinh nói: "Có Phạm chí Ca Diếp hỏi Phật: "Khổ do tự mình tạo ra ư? Phật im lặng không đáp. Thưa Thế tôn! Không do tự mình tạo, thì do người khác tạo ra chăng? Phật cũng im lặng không đáp. Lại hỏi hoặc khổ không có nhân, không có duyên tạo ra ư? Phật cũng im lặng không đáp.

Giải thích: Bên dưới Luận đã phá gồm hai ý: Ý một là theo Tánh không. Qua bốn lần hỏi Phật đều im lặng không đáp nên biết khổ tức là rỗng không. Ý hai là căn cứ ngoại đạo mà nói. Hỏi Phật nói Kinh ấy không nói khổ là rỗng không, nhưng tùy theo chúng sinh có thể độ, mà thuyết như thế. Đây là vì Ca diếp lõa hình cho rằng con người là nguyên nhân khổ, có Ngã thì nói tốt xấu đều áo thần làm ra. thần là thường là thanh tịnh không có khổ não, mọi sự hiểu biết của mình thảy đều do thần làm nên, mọi tốt xấu khổ vui là quay trở lại thọ nhận vô số thân, nên là Tà kiến. Do đó mới hỏi Phật: Khổ là do tự mình tạo ra ư. Vì thế, Phật không trả lời.

Thật sự Khổ không phải do Ngã tạo ra, vì nếu Ngã là nguyên nhân khổ tức nhân nơi Ngã sinh ra khổ thì Ngã tức vô thường. Vì cớ sao? Vì như pháp là Nhân, và từ Nhân sinh ra pháp, nên pháp cũng đều vô thường. Như vậy Ngã vô thường thì tội phước quả báo thảy đều đoạn diệt, tu phạm hạnh, phước báo cũng nên là rỗng không. Nếu Ngã là nguyên nhân của khổ, thì không có giải thoát. Vì cớ sao? Vì Ngã làm ra khổ thì lìa khổ không có Ngã cái chủ thể tạo ra khổ là không có thân.

Nếu không có thân mà có khả năng tạo ra khổ, thì người được giải thoát cũng nên là Khổ. Như thế là không có giải thoát; mà thật tế là có giải thoát. Do đó, khổ do tự mình làm ra là không hợp lý.

Giải thích: Đây phá chấp Ngã là tự mình làm ra. Cho nên Sớ viết: Tự tánh đẳng. Chữ đẳng là chỉ về Ngã. Tiếp phá chấp người khác làm ra. Luận nói: Người khác làm ra khổ cũng không hợp lý. Vì lìa khổ làm gì có người mà có khả năng tạo khổ cho người khác. Lại do người khác tạo khổ, tức là Tự tại Thiên làm ra. Như tà kiến này hỏi, nên Phật cũng không đáp. Nhưng thật ra không do Tự tại Thiên làm ra? Vì sao? Vì tánh trái ngược. Ví như bò phải sinh ra bò. Nếu do tự tại Thiên sinh ra, thì vạn vật đều phải giống như Tự tại Thiên. Lại Tự tại thiên sinh ra các con tức là chúng sanh, cũng không nên lấy khổ đem cho con mình! Lại hỏi, chúng sinh do Tự tại thiên sinh khổ vui cũng do trời ấy sinh, chỉ vì chúng sinh không nhận biết được Nhân vui, nên trời cho khổ ấy. Đáp: Nếu đúng là Trời sinh ra, thì nên cho vui, ngăn chặn khổ, không nên cho khổ, và cũng nên chỉ cung phụng trời thì sẽ hết khổ được vui. Nhưng thật tế không phải vậy, chỉ tự mình thực hiện nhân duyên khổ vui mà tự chịu lấy quả báo, chẳng do Trời làm ra. Lại nói do Tự tại thiện làm ra, thì chẳng cần phương tiện cần dùng, có tự mình tạo ra những phương tiện cần dùng thì không gọi là Tự tại. Nếu không có phương tiện cần dùng thì tại sao dùng biến hóa làm ra vạn vật giống như trò chơi trẻ nhỏ. Lại nếu Trời Tự Tại tạo ra chúng sinh thì ai tạo ra Trời Tự Tại? Nếu trời tự tạo ra Trời thì không đúng, cũng như vật không thể tạo ra chính nó. Nếu còn có chủ thể tạo ra thì không gọi là Tự tại.

Phần tiếp theo rộng phá chấp, đầy đủ như Luận kia. Cho đến nói: Nếu Tự tại Thiên làm ra các việc khổ vui, nhưng các pháp thế gian tự nó có thành hoại v.v... lại tự tạo cũng từ nhân tố khác làm ra, thì sẽ dẫn đến vô cùng, vô cùng thì không có nhân nên chẳng phải là Tự tại.

Tiếp phá chấp "Cùng làm ra" (cộng tác) thì có hai lỗi nêu trên. Cho nên mượn nơi nhân hòa hợp mà không phải và không có nhân. Cả bốn lần hỏi đều là tà kiến nên Phật điều không đáp.

Phá chấp về Phạm Thiên cũng giống như Tự Tại Thiên. Nhưng phương này (Trung Hoa) vọng chấp cũng phát xuất từ Ấn Độ truyền đến. Xét Tam Vương lịch nói: Trời đất hỗn độn, trong đó sinh ra Bàn cổ? Một ngày chín lần biến, thần ở trời, Thánh ở Đất, chủ ở Trời Đất. Mặt trời ở trời cao một trượng. Mặt trời ở Đất dày một trượng. Bàn cổ cũng lớn một trượng. Như tám vạn ngàn năm, sau đó trời đất khai thông. Bàn cổ với thân loài rồng, đầu người. Đầu và chân là hai cực Đông, Tây. Tay trái, tay phải là hai cực Nam Bắc. Mở mắt là ngày, nhắm mắt là đêm. Thở ra là khí nóng, hít vào là khí lạnh, thở ra hơi thành gió mây, kêu lên là sấm chớp. Bàn cổ chết thì Đầu là Giáp. Cổ là Ất, vai là Bính, Tim là Định. Mật là Mậu. Tì là Kỷ. Hông là Canh phổi là Tân, Thận là Nhâm. Chân là Quý (mười can; giáp v.v...) Mặt trời mặt trăng là mắt. Râu là Tinh tú. Lông mày là Đẩu khu (sao Bắc Đẩu vận hành) chín lỗ là chín chân. Ngực là núi côn lôn. Đầu gối là Nam nhạc. Bắp đùi là Thái sơn. Xương cùng là cá tôm, cánh tay là chim bay, móng là rùa rồng, xương là vàng bạc, tóc là cỏ cây, lông là các loài chim. Rằng là ngọc thạch, mồ hôi là nước mưa. Trán thái dương là sông biển. Ruột non là sông hoài... bàng quang là trăm sông, khuôn mặt là động Đình hồ, Vi chiêu đồng ký nói: Thế tục tương truyền là Bàn cổ trong một ngày làm bảy mươi lần biến hóa. Che là Trời, dựa vào là đất, tám vạn tuổi mới chết.

Nhưng thuyết này chỉ là xưa truyền lại không có sử tích ghi chép, khó làm cơ sở tin vào.

Phần tiếp theo căn cứ nơi chỗ đả phá ngoại đạo mà nói... (Lược bớt)

- Sớ câu: "Ba là căn cứ nơi nhân duyên cùng đối đãi, như Luận Thập Địa cùng Luận đối Pháp đã biện minh": Luận Thập Địa sẽ bàn nơi phần sau. Luận Đối Pháp viết:

"Tự chủng có nên chẳng từ Tha

Theo các duyên nên chẳng tự tạo

Không tác dụng nên chẳng cùng sinh

Có công năng nên chẳng không nhân".

Đây tức cho Nhân là Tự, cho duyên là Tha. Mượn Nhân để loại bỏ Duyên. Mượn Duyên để loại bỏ Nhân. Mượn không tác dụng để loại trừ "Cùng". Mượn có công năng để loại trừ "Không nhân". Đến phẩm thập Địa sẽ lại diễn rộng.

- Sớ câu: "Bốn là Căn cứ nơi việc dùng Nhân để đối chiếu với Quả": Gồm ba phần:

Một: Nêu lên. Tức nói theo nơi Tông Vô tướng.

Hai: Từ câu: "Trung Luận nêu" tiếp xuống: Là phần hai, dẫn Luận để chính thức giải thích. Tức Trung Luận, phẩm Phá Khổ. Phần đầu đã nêu dẫn một kệ (nơi phần nêu lên chung), kệ biện minh bốn luận chứng về "Chẳng tạo tác".

Ba: Từ câu: "Chữ Tự, Tha nầy" tiếp xuống; Là phần Sớ giải thích. Ý thứ nhất cho Quả là Tự, cho Nhân là Tha. Dẫn Luận: "Pháp của Quả chẳng thể tự tạo về Thể tánh của mình" tức văn của Ngài Thanh Mục giải thích nơi phẩm Nhân duyên của Trung Luận, về nghĩa "Chẳng tự sinh", ở đấy cho Nhân là Tự, cho duyên là Tha. Tuy giống với Luận Tạp Tập, nhưng ở Luận Tạp Tập thì Nhân duyên cùng xâm đoạt nhau. Ở đây, tức câu hiện có là để biện giải về duyên sinh. "Không quả đối đãi" là chính thức giải thích câu kệ trong Luận: "Nơi Quả thì chẳng phải".

Tuy nhiên, phần Sớ giải đã chọn lấy ý nơi Luận để giải thích hai câu đầu. Nếu theo nơi kệ của Luận thì đều có một kệ đả phá. Thứ nhất, đả phá về Tự tạo, kệ viết:

"Khổ, nếu do tự tạo

Tức chẳng từ duyên sinh

Nhân có thân Ấm nầy

Mà sinh thân Ấm kia".

Giải thích: Nửa trên của kệ nêu ra chỗ tự tạo chẳng từ duyên. Nửa sau, chỉ rõ về tính chất nhân duyên ấy, biện minh chẳng phải là tự tạo.

Tiếp theo, đả phá về Tha tạo, kệ viết:

"Nếu cho năm Ấm nầy

Khác với năm Ấm kia

Như thế tức nên nói

Từ tha mà tạo khổ".

Giải thích: Đây chỉ là trở lại làm rõ "Chẳng phải Tha tạo ra", do hiện tại Ấm nầy ắt chẳng khác với Ấm sau, nên chẳng phải Tha tạo. Như thế khiến Nhân khác tức Quả khác, nhân đồng với chẳng phải là Nhân, Tự tạo, Tha tạo đều chẳng từ duyên, vậy chẳng thể có Quả đối đãi nơi Nhân, nên không thể được.

- Sớ từ câu: "Lìa đã chẳng thành" tiếp xuống: Tức Sớ nêu dẫn câu thứ ba, bốn, sau đấy dẫn Luận để chính thức giải thích, giải thích câu "Chẳng cùng". Song, nối tiếp phần trước để đả phá toàn diện, nêu sự so sánh để giải thích câu thứ tư. Cho nên ở trên, Luận viết:

"Có nhân còn chẳng thành

Không nhân sao thành được?"

- Sớ câu: "Hai ý của nửa kệ sau": Tức hai câu kệ nơi kinh:

"Mà nó được có thành

Cũng lại được có hoại".

Ý trước tức nửa trên là Tánh Không chẳng ngăn ngại, nửa dưới là duyên thành, tức nghĩa về Sự Lý vô ngại.

Ý sau, do Tánh Không ở trên mà thành nơi nửa sau, tức có cái nghĩa "Không" mà tất cả các pháp được thành tựu, chính là môn "Sự Lý cùng thành".

- Sớ từ câu: "Lại, chẳng phải chỉ nói về khổ" tiếp xuống: Là lời tóm kết về chỗ nêu ra của Trung Luận.

Câu "Chữ Thành, Hoại là làm rõ chung cho phần khí thế giới": Tức nơi Trung Luận chính là căn cứ theo Chánh báo. Còn ý nơi kinh hiện tại thì ở chỗ bao hàm cả hai.

- Sớ từ câu: "Cho nên kinh Tịnh Danh viết" tiếp xuống: Là dẫn chứng. Tức nơi phẩm Pháp môn Bất nhị, Bồ tát thứ mười hai là Na-la-diên nói: "Thế gian, Xuất thế gian là hai. Nhưng Tánh không của thế gian là Xuất thế gian, trong đó không vào không ra, không đầy tràn, không tản mạn, là hội nhập pháp môn Bất nhị".

Lại như kinh Tư Ích quyển thứ nhất, nói:

"Năm Ấm là thế gian

Chỗ thế gian nương tựa

Nương tựa nơi năm Ấm

Chẳng thoát khỏi thế gian.

Bồ tát có trí tuệ

Biết thật tánh thế gian

Chỗ gọi năm Ấm "như"

Pháp thế gian chẳng nhiễm.

Lại viết:

"Năm Ấm không tự tánh

Tức là Tánh thế gian

Nếu người chẳng biết nó

Thì thường trụ thế gian.

Nếu thấy biết năm Ấm

Không sinh cũng không diệt

Người ấy hành thế gian

Mà chẳng dựa thế gian.

Phàm phu chẳng rõ pháp

Nơi đời dấy tranh tụng

Là thật là chẳng thật

Chỉ là trong hai tướng.

Ta chẳng cùng thế gian

Dấy khởi sự tranh luận

Thật tướng nơi thế gian

Nên thảy được thấu tỏ."

Tức cùng với phần nầy đại thể là đồng.

- Sớ câu: "Tức làm rõ phần trước, chẳng phải là Sự diệt":

Nhưng về diệt có hai thứ: Đó là Lý cùng Sự. Cho nên phần xuất thế gian nêu trên cũng có hai thứ:

Một là, căn cứ nơi Sự mà xuất: Tức trước Địa là thế gian. Bước lên ngôi Địa là xuất thế gian. Đây là căn cứ nơi Sự diệt. Do nơi kệ của kinh chỉ nói: "Kia diệt phi thế gian", tức chung cho hai cách giải thích. Dùng câu văn nầy để chứng minh chẳng phải là Sự diệt.

Hai là, căn cứ nơi Tướng gọi là thế gian, căn cứ nơi Tánh gọi là Xuất thế gian. Tức ý nơi văn hiện tại là căn cứ theo Lý diệt, hợp với các kinh Tịnh Danh, Tư Ích.

- Sớ câu: "Tức biết vốn tự nó chẳng sinh...": Đã nói là "Không" nên chẳng thể có diệt, là nghĩa không có diệt. Nhưng phần tóm kết nói: "Đó là nghĩa không sinh". Do chẳng thể diệt nên vốn tự nó chẳng sinh. Tức như Bồ tát Pháp Tự Tại (kinh Duy Ma, phẩm Nhập pháp môn Bất Nhị) nói: "Sinh, diệt là hai. Do pháp vốn chẳng sinh, nên nay thì không diệt. Đạt được pháp Nhẫn vô sinh như vậy là hội nhập pháp môn Bất nhị".

- Sớ câu: "Lại chứng đắc Lý của Vô tánh": Tức là căn cứ nơi Ứng thân để luận về Vô tánh. Nay ở đây là căn cứ theo Chân thân để bàn về Vô tánh.

- Bồ tát thứ tám: (Bồ tát Hạnh Lâm).

- Sớ câu: "Như suy xét theo hướng nghịch về nghiệp gốc kia lại có nhân, rốt cuộc dẫn đến Vô trụ": Về kệ trước, nhân nơi nghiệp có sinh, tức là biện minh theo hướng thuận. Nay nêu rõ sinh dựa nơi nghiệp, nghiệp cũng từ duyên sinh, nên gọi là Tánh Không. Đã là suy xét theo chiều nghịch, nên nói "Rốt cuộc dẫn đến Vô trụ": Tức ý nơi kinh Tịnh Danh. Phần kinh nầy viết: "Thân do gì làm gốc? Đáp: Do Tham dục làm gốc. Hỏi: Tham dục do gì làm gốc? Đáp: Do phân biệt hư vọng làm gốc. Hỏi: Phân biệt hư vọng do gì làm gốc? Đáp : Do Tưởng điên đảo làm gốc. Hỏi: Tưởng điên đảo do gì làm gốc? Đáp: Do Vô trụ làm gốc". Bồ tát Văn Thù Sư Lợi từ nơi gốc là Vô trụ đã xác lập tất cả pháp. Nay trong kinh, cả ba đều thâu tóm nơi Nghiệp chúng sinh tức là Thân rỗng lặng. "Không đến" tức là gốc của Vô trụ

- Sớ câu: "Thân nếu là Phật v.v..." Tức nơi kinh Kim Cương có câu: "Nếu dùng ba mươi hai tướng để quán Như Lai thì Chuyển Luân Thánh Vương là Như Lai". Hai câu sau là tóm kết, chỉ rõ, câu ba tức Như như, câu bốn là Trí của Như Như.

- Sớ câu: "Do thấy Phật xứng hợp với Tánh, chẳng nghi về Thể đồng": Tức nói về Đồng thể Tam bảo, Phật tức là Pháp, Pháp tức là Tăng. Cho nên kinh nói; "Thanh tịnh như pháp giới". Như tức nghĩa là xứng hợp. Người tin về pháp giới, nhưng khó tin về pháp Phật, nên nói là "Như". Sự thật thì Thân Phật tức là Pháp giới.

- Sớ câu: "Thứ nhất, rõ về lìa danh là pháp": Tức nơi kinh Tư Ích quyển thứ nhất, như đã nêu dẫn ở trên.

Câu thứ tư gọi là Bồ tát hành hoá khắp chốn.

- Bồ tát thứ chín: (Bồ tát Giác Lâm).

- Sớ câu: "Cụ phần Duy Thức": Tức như đã giải thích ở trước.

Chính là do chân vọng hợp thành nên gọi là "Cụ phần".

- Sớ câu: "Chợt xem về dụ nầy thì giống với chỗ tạo tác của dụ trước: Tức phân biệt với kiến giải nơi sách San định ký. San định ký viết: "Hai dụ trước thì Tâm chân vọng là đối tượng được tạo tác để biện giải về Duy Thức. Hai dụ tiếp theo thì Tâm chân vọng là chủ thể tạo tác để biện giải về Duy Thức". Nay nói là "Tương tợ", tức đại chủng với màu sắc khác nhau, "Tương tợ" với chỗ tạo ra của Hoạ sư. "Nhưng chẳng lìa nơi Tâm; Mà có được màu vẽ" là tương tợ với chủ thể tạo tác. Tức xem phần thê thì tương tợ như thế, nhưng xét phần vi tế thì chẳng phải.

- Từ câu: "Suy xét kỹ về ý của dụ" tiếp xuống: Tức hiển bày nghĩa chính.

- Sớ từ câu: "Nhưng dựa nơi sự sinh diệt của tám Thức" tiếp xuống: Là biện giải về nguyên do của cả hai, làm rõ về Tông Pháp tướng chỉ là sự nương tựa, duy trì của Tâm, Cảnh.

Từ câu: "Nhưng tức là Như Lai Tạng" tiếp xuống: Là biện giải đầy đủ về hai lý do. Gồm hai phần:

Một: Nêu chung.

Hai: Từ câu: "Do hợp duyên nhập vào thật" tiếp xuống: Là chỉ rõ riêng về hai Tướng. Tức dùng hai môn Chân như và Sinh diệt nơi Luận Khởi Tín làm hai nghĩa.

Câu: "Còn, mất chẳng là hai, chỉ là một duyên khởi": Là tóm kết để quy về kinh Hoa Nghiêm. Hợp duyên nhập vào Thật là mất (Hoại). Chẳng huỷ hoại Tướng nên còn (Tồn)

Nói "Hai môn không ngăn ngại, chỉ là một Tâm": Là tóm kết quy về Luận Khởi Tín: Dựa nơi một pháp của Tâm mà lập ra hai môn. Cho nên phải gồm đủ hai nghĩa thì mới gọi là "Cụ phần Duy Thức".

Hỏi: Duy Thức quyển thứ chín cũng nói về chỗ "Chuyển y" kia có hai thứ: Một là Trì chủng y, tức là Thức thứ tám. Hai là Mê ngộ y, là Chân như. Vậy do đâu nói: Dựa nơi sinh diệt của tám Thức chỉ có Tâm Cảnh nương tựa, duy trì?

Đáp: Chỗ kia tuy nói về "Mê ngộ y" (chỗ nương tựa của mê, ngộ), chẳng phải tức "Tâm Cảnh nương tựa duy trì". Do Chân như bất biến chẳng tuỳ theo chỗ biến chuyển nơi muôn Cảnh của Tâm, chỉ là chỗ mê lầm. Sau, lúc trở lại thanh tịnh thì chẳng phải là thâu tóm tướng tức Chân như, mà chỉ là chỗ tỏ ngộ. Nay cho là Tâm Cảnh nương tựa, duy trì tức chân Vọng chẳng phải là có hai Thể tánh, nên nói là một Tâm. Căn cứ nơi nghĩa chẳng đồng, nên phân thành hai nghĩa, nêu riêng làm hai môn. Cho nên Luận Khởi Tín viết: "Nhưng hai môn nầy đều thâu tóm chung tất cả các pháp. Do hai môn nầy chẳng cùng lìa nhau." Diễn rộng như nơi phẩm Vấn Minh cùng trong phần Huyền đàm.

- Sớ câu: "Câu đầu của kệ thứ nhất dụ chung về một Tâm": Tức gồm cả Chân-Vọng, cả chủ thể, đối tượng. Luận viết: "Gọi là pháp tức là Tâm chúng sinh. Tâm ấy tức thâu tóm tất cả pháp thế gian và Xuất thế gian". Phần tiếp sau nơi kệ của kinh kết nói hợp nói:

"Tâm như hoạ sư giỏi".

- Câu: "Câu tiếp theo dụ về tuỳ duyên huân tập biến chuyển thành Y tha": Luận Khởi Tín viết: "Tâm tự tánh thanh tịnh, nhân nơi gió Vô minh dấy động nên có Tâm nhiễm". Kinh Lăng Già nói:

"Biển Tạng thức thường trụ

Gió cảnh giới dấy động

Vô số các sóng Thức

Ào ạt mà chuyển sinh".

Tức cũng là chẳng sinh chẳng diệt cùng với sinh diệt hoà hợp, chẳng phải là một, chẳng phải là khác, gọi là Thức A-lại-da.

- Câu: "Câu tiếp theo, chẳng rõ về Y tha nên thành Biến kế": Do nơi kinh nói: "Hư vọng chọn tướng khác". Cho nên Luận Khởi Tín viết: Tất cả các pháp đều dựa nơi vọng niệm mà có sai biệt. Nếu lìa Tâm niệm thì không có Tướng của tất cả cảnh giới".

- "Câu thứ tư dụ về Y tha tướng dứt sạch, Thể hiện tức là Viên Thành": Do kệ nơi kinh nói: "Đại chủng không sai biệt".

Đại chủng tức dụ cho Chân như. Tức Thể của Tâm luôn lìa niệm, tức là Như Lai, Pháp thân bình đẳng, theo duyên Vô tánh, tức là Chân như.

Lại nữa, hai câu một, hai tức chẳng nhiễm mà nhiễm. Hai câu ba, bốn tức nhiễm mà chẳng nhiễm. Cho nên có kệ sau dụ về chẳng tức chẳng lìa.

- Sớ câu: "Trong đại chủng không có đối tượng được tiếp xúc của Sắc thân": Các tính chất cứng, ẩm ướt, ấm, động đều là xúc.

- Nói "Trong Sắc không có chỗ nhận thấy của Nhãn nơi đại chủng": Tức là căn cứ nơi Hiển sắc mà nói. Xanh, vàng, đỏ, trắng là cảnh giới của Nhãn. Chỉ dựa nơi Thể của pháp, thì đại chủng là xúc, Sắc tức là Sắc. Nếu dựa theo chỗ đạt được của Căn thì đó là Thân cùng Nhãn.

- Câu: "Lại nữa, chủ thể tạo không khác với Sắc": Nhưng chọn lấy chỗ tăng hơn: Như địa nhiều là Vàng, thuỷ nhiều thì Trắng, Hoả nhiều thì đỏ, Phong nhiều thì xanh. Mà cứng, mềm, nóng, động cùng tạo nơi xanh thì cũng cùng tạo nơi vàng, đỏ, trắng. Ở nơi biên vực của chủ thể tạo thì cùng một chất cứng v.v... Nơi biên vực của đối tượng được tạo thì có Xanh v.v... Nên viết là: "Chủ thể tạo không khác với chỗ sai biệt nơi hoạ màu sắc".

- Sớ từ câu: "Dụ Vọng dựa nơi Chân" tiếp xuống: Là phần kết hợp. Trước là kết hợp chỗ khác nhau của chủ thể, đối tượng. Cũng nên nói đủ là: Trong Chân không Vọng là Cảnh Trí của bậc Thánh. Trong Vọng không Chân là chỗ nhận biết của hàng phàm phu.

- Từ câu: "Tánh không sai biệt" tiếp xuống; Là kết hợp phần "Chủ thể tạo không khác v.v..." ở trên.

- Sớ câu: "Giả ắt phải dựa nơi thật cùng tích tụ hiện bày": Tức về nghĩa chính của các Tông thì cứng v.v... là thật, sắc v.v... là giả, chỉ có Tông Thành Thật thì cho sắc hương vị xúc là thật; địa thuỷ hoả phong là giả, do người tạo luận kia vốn là đệ tử của phái Số Luận, sau theo Phật pháp hãy còn thuận theo kiến giải của thầy gốc. Cho nên Trí Luận viết: "Tinh xảo thì có dư mà biện minh về thật thì chưa đủ".

- Sớ từ câu: "Nhưng đại chủng tất có thể tạo Sắc" tiếp xuống: Là phần thông tỏ chỗ vướng mắc. Vấn nạn nêu: "Ở trên, trong phần chẳng phải là tức, đã nói: Trong đại chủng không có Sắc, trong Sắc không có đại chủng. Nay, trong phần chẳng phải là lìa, sao chẳng nói: Đại chủng chẳng lìa Sắc, Sắc chẳng lìa đại chủng?"

Đáp: Về ý đáp lại theo văn có thể nhận biết.

Trên là nêu rõ về Chân, Vọng nương tựa, duy trì, chỉ chọn lấy trong Tâm một môn Chân như đối với nhiễm Vọng mà nói.

- Sớ câu: "Trong đó, một kệ thứ nhất cũng nêu rõ Tâm Cảnh chẳng tức chẳng lìa": Tức đối chiếu với phần Chân-Vọng ở trên. Nhưng ba kệ sau cũng giống với hai kệ trên. Kệ nầy giống với kệ thứ hai ở trước, do Nhân chẳng tức chẳng lìa mà thành. Cho nên trước là biện minh. Hai kệ sau giống với kệ đầu ở trước, đến phần tiếp sau sẽ nêu rõ.

Nay phần đầu, trong chỗ nói về chẳng phải là Tức, chẳng phải là Lìa, câu: "Tướng phần, kiến phần riêng nhau": Là thuận theo dụ ở trên về Hữu tri, Vô tri. Do Kiến phần (chủ thể nhận thức) hợp với Tâm có nghĩa phân biệt nhận biết. Do Tướng phần (đối tượng được nhận thức) hợp với chỗ vẽ không có phân biệt, nhận biết. Do khí thế gian tức là Tướng phần của Thức thứ tám.

- Sớ câu: "Dụ về lìa Tâm tức không có Tướng của Cảnh giới": Tức chỗ có của ba đời đều là một Tâm tạo tác.

- Sớ từ câu: "Chính là do Tâm làm biến chuyển nơi Cảnh" tiếp xuống: Là giải thích chỗ vướng mắc. Chỗ vướng mắc giống như trước và phần giải đáp cũng vậy.

- Sớ câu: "Một kệ tiếp theo dụ về Hành tướng biến chuyển của Chủ thể và đối tượng": Đại thể là giống với dụ trước: "Tâm như Hoạ sư giỏi; phân bố các màu sắc..."

Trước là nêu rõ trong dụ, thứ nhất là giải thích ba câu trên.

- Từ câu: "Đối tượng được họa chẳng phải là Tâm" tiếp xuống: Là giải thích câu thứ tư, là kết hợp với pháp.

- Nói "Chân Vọng hoà hợp nơi Tâm": Tức phân biệt chỗ khác với Tâm theo Tông Pháp tướng. Luận Khởi Tín viết: "Chẳng sinh chẳng diệt cùng với sinh diệt hoà hợp gọi là Thức A-lại-da".

Câu: "Nói Hằng là ngăn chận chấp đoạn": Tức Luận Duy Thức trong phần nói về Năng biến thứ nhất của Thức thứ tám, nơi môn thứ chín là "Nhân Quả thí dụ". Nói đủ là: "Hằng chuyển như bộc lưu" (Luôn chuyển biến như dòng thác).

Nơi Luận, trước nêu câu hỏi: "Thức A-lại-da là đoạn hay là Thường?" Đáp: Chẳng phải là đoạn, chẳng phải là thường, do luôn chuyển biến (Hằng chuyển). Nghĩa là Thức nầy từ vô thuỷ đến nay đều là một loại tương tục luôn không gián đoạn. Là cảnh giới hướng tới việc phát sinh Thể tánh, tạo lập phần gốc. Tánh giữ vững lấy chủng tử khiến không bị mất.

Chuyển biến, nghĩa là Thức nầy từ vô thuỷ đến nay niệm niệm sinh diệt, trước sau biến đổi, nhân diệt quả sinh, chẳng phải là luôn một, nên có thể gọi là Chuyển Thức, huân tập thành chủng tử.

Nên nói Hằng là ngăn chận đoạn, chuyển là biểu thị chẳng phải là thường, cũng như giòng thác. Nhân quả pháp vốn như vậy (pháp nhĩ) như dòng nước chảy nhanh như thác, chẳng phải là đoạn, chẳng phải là Thường, tương tục, kéo dài, có chỗ trôi nổi, chìm đắm. Thức nầy cũng vậy. Từ vô thuỷ đến nay sinh diệt tương tục, chẳng phải là Thường, chẳng phải là đoạn, làm cho chúng sinh mãi trôi nổi, chìm đắm, chẳng thể ra khỏi nẻo sinh tử.

- Sớ câu: "Bao hàm tất cả chủng tử": Tức là môn thứ ba: Nhân Tướng môn. Cho nên kệ nơi Luận kia viết:

"Tất cả chủng tướng thâm diệu, tế" (vi)

Tức là bao hàm hai môn.

Kệ kia nói:

"Chẳng thể biết, chấp thọ, xử, liễu".

Thì một chữ "Liễu" kia tức là môn thứ năm: Hành Tướng môn. Còn "chấp thọ, xứ" tức là môn thứ tư: Sở duyên Hành Tướng môn. Về câu "Chẳng thể biết" (Bất khả tri) tức là nghĩa sai biệt trong Hành tướng của Chủ thể duyên và đối tượng được duyên.

Luận kia, trước nêu câu hỏi: "Thức nầy, về hành tướng nơi đối tượng được duyên như thế nào? Tức là "Chẳng thể biết, chấp thọ, xứ, liễu". Liễu nghĩa là liễu biệt (phân biệt, suy xét) là hành tướng. Xứ nghĩa là xứ sở (nơi chốn) tức khí thế gian, là nơi chốn nương tựa của các chúng sinh.

Phần tiếp nơi Luận viết: "Chẳng thể biết" nghĩa là Hành tướng ấy hết sức vi tế nên khó có thể thấu rõ (đây là nêu rõ về kiến phần) Hoặc đối tượng được duyên ấy, với cảnh giới được "Chấp thọ" cũng vi tế. Hoặc về khí thế gian bên ngoài với dung lượng khó lường tính, nên gọi là "Chẳng thể biết". Kệ nơi kinh Giải Thâm Mật nêu:

"Thức A đà Na thâm diệu, tế (vi)

Tất cả chủng tử như giòng thác

Ta nơi phàm ngu chẳng diễn giảng

Sợ họ phân biệt chấp làm Ngã"

- Sớ câu: "Câu tiếp theo hiện bày tức thì về muôn cảnh giới": Cũng tức là nơi môn Quả Tướng gọi là dị thục. Luận viết: "Đây là chủ thể dẫn dắt các cõi làm phát sinh nghiệp thiện, chẳng thiện với quả dị thục". Tức biện giải chung về nghĩa "năng biến" của Thức nầy. Đây là "Năng biến" thứ nhất, tức thì hiện bày muôn Cảnh giới.

Kinh Lăng Già viết: "Ví như tấm gương sáng tức thì hiện bày muôn hình tượng. Chỗ hiện bày của Hiện thức cũng lại như thế.

- Sớ câu: "Câu sau dụ về đối tượng được biến hiện là Cảnh, lìa Tâm thì không Thể tánh": Do không Thể tánh nên không thể cùng nhận biệt. Phẩm Bồ tát Vấn Minh có đoạn:

"Các pháp không tác dụng

Cũng không có Thể tánh

Do đó, các pháp kia

Mỗi mỗi chẳng cùng biết".

- Từ câu: "Lại thường chẳng trụ" tiếp xuống: Trên là căn cứ nơi Pháp tướng để nói về "Thường chẳng trụ" là Sát na sinh diệt.

Nay nêu rõ về chữ "Bất" (bất trụ) tức là nghĩa Vô (không. Vô trụ) và "Thường chẳng trụ" tức là "Thường Vô trụ". "Vô trụ" là tên gọi khác của Thật tướng. Cho nên từ gốc là "Vô trụ" xác lập tất cả các pháp. Đây là theo Tông Pháp tánh: Chân tâm tuỳ duyên mà thành vạn hữu. Do vậy, chỗ sâu rộng khó nghĩ bàn thì nơi kệ của kinh ở trước cũng có thể chứng minh.

- Sớ câu: "Tâm của chủ thể hoạ niệm niệm sinh diệt, tự chẳng cùng biết: Tâm tuy phân biệt, nhận biết, nay do sinh diệt chẳng dừng nên chẳng thể nhận biết. Tức niệm trước đã diệt, niệm sau chưa sinh. Chưa sinh thì không Thể tánh, sao có thể biết về niệm trước? Niệm trước đã diệt, lại không thể nhận biết. Niệm trước cũng chẳng biết niệm sau. Niệm trước đã diệt, không có chủ thể nhận biết. Niệm sau chưa sinh nên cũng không có đối tượng được nhận biết. Tâm của chủ thể nhận biết đã chẳng tự nhận biết, thì sao có thể nhận biết về đối tượng?

- Sớ từ câu: "Dụ cả hai về Tâm Cảnh" tiếp xuống: Là kết hợp, theo văn có thể nhận biết. Nhưng phần giải thích kệ nầy gồm có bốn ý:

Một: Nêu rõ về Tánh Không, do Tánh không nên chẳng thể nhận biết về tự tâm. Do Tánh Không nên chẳng thể nhận biết về chỗ Họa (vẽ) do Tâm nên họa.

Hai: Từ câu: "Lại tuy chẳng nhận biết..." tiếp xuống: Là biện minh tuy Tánh Không nhưng chẳng ngăn ngại duyên khởi.

Ba: Từ câu: "Lại do chẳng có thể nhận biết" tiếp xuống: Là nêu rõ do mê chấp nơi Chân nên dấy khởi sự tương tợ. Nếu tỏ ngộ về tự tâm thì chẳng tạo cảnh vọng.

Bốn: Từ câu: "Lại nữa, chính do Vô tánh" tiếp xuống: Tức là do có cái nghĩa "Không" nên tất cả các pháp được thành tựu.

Câu: "Cho nên nói Tánh của các pháp là như thế": Là tóm kết chung về bốn ý trên.

Trên đây bàn về dụ đã xong. Nhưng Luận Duy Thức quyển thứ nhất, nói về "Năng biến" có hai kệ rưỡi (mười câu) gồm mười môn, ở trên tuỳ chỗ dùng đã biện giải. Nay sẽ nêu đủ. Kệ viết:

"Một, Thức A-lại-da (Tức Tự tánh môn) Dị thục (Hai là Quả tướng môn)

Nhất thiết chủng (Ba là Nhân tướng môn) Chẳng thể biết, Nhận giữ.

Xứ (Bốn là Sở duyên cảnh giới môn) Liễu (Năm là Hành tướng môn) Thường cùng xúc.

Tác ý, Thọ, Tưởng, Tư.

Tương ưng, (Sáu là Tương ưng môn) Chỉ Xả thọ, (Bảy là Ngũ thọ câu môn)

Là Vô phú, vô ký. (Tám là Tam tánh môn) Xúc v.v... cũng như thế. (như trên)

Luôn chuyển như dòng thác. (Chín là Nhân quả thí dụ môn) A-La-hán mới bỏ. (Mười là đoạn phục vị thứ môn)

Mười môn nêu trên trong phần Sớ giải đã có, theo chỗ phối hợp có thể nhận biết. Trước sau có tướng ấy, sẽ nêu ra có thể thấy được.

- Sớ Phần thứ hai gồm năm kệ là kết hợp. Sớ câu: Câu: "Tâm tức là Tâm của tướng chung": Tức như trong dụ trước đã biện giải.

- Câu: "Nhưng câu thứ hai nói về các thế gian tức là các màu sắc": Câu nầy có hai ý: Một là theo chủ thể họa, tức thuộc về Nhân ở trên. Hai là theo câu "Các thế gian" tức thuộc nơi Quả. Do đấy, nửa trên là Nhân nơi Năng biến. Nửa dưới là Quả nơi Năng biến.

Duy Thức nói: "Năng biến có hai:

Thứ nhất: Năng biến của Nhân. Tức đẳng lưu, dị thục trong Thức thứ tám, là hai Tập khí của Nhân. Hai Tập khí ấy đều gọi là Năng biến của Nhân". Đây là biện giải chung. Luận viết; "Đẳng lưu Tập khí là do các pháp thiện, ác, vô ký trong bảy Thức huân tập khiến tăng trưởng. Dị thục Tập khí là do các pháp thiện ác, hữu lậu trong sáu Thức huân tập khiến tăng trưởng.

Thứ hai: Năng biến của Quả. Nghĩa là sức mạnh của hai thứ Tập khí nêu trước, nên có thức thứ tám phát sinh, hiện bày vô số tướng đẳng lưu Tập khí là nhân duyên, nên Thể tướng của tám Thức sinh ra chỗ sai biệt, gọi là Quả đăng lưu. Quả tương tợ Nhân. Dị thục Tập khí là Tăng thượng duyên, cảm nơi thức thứ tám, dẫn dắt nghiệp lực, luôn tương tục, nên gọi là dị thục. Cảm nhận sáu thức trước, đáp lại mãn nghiệp, từ dị thục dấy khởi gọi là dị thục sinh, chẳng gọi là dị Thục, do có gián đoạn. Tức dị thục ở trước cùng với dị thục sinh, gọi là Quả dị thục, do Quả khác với Nhân."

Giải thích: Do năm Ấm, không pháp nào là không tạo ra, đều là dị thục.

- Sớ câu: "Như nơi dụ tiếp theo v.v...": Đen tức là địa ngục, do nghiệp báo toàn là đen. Vàng tức ở phương giữa. A-tu-la chẳng phải là Trời, cũng lại chẳng phải là người. Người là màu trắng, do có nhiều nghiệp thiện. Trời là "Toàn trắng" vì nhân quả đều thiện. Đến chín địa sẽ bàn rộng.

- Sớ câu: "Tức mười pháp giới, năm uẩn": Nghĩa là sáu cõi, bốn Thánh.

Trong bốn Thánh thì nói về Phật nơi kệ sau. Hai Thừa, Bồ Tát thâu tóm trong phần "Chủng chủng".

Đã nói "Không pháp nào là không tạo" thì cũng không phân biệt hai Thừa, Bồ tát. Lại nói "Đẳng pháp" (Ngũ Uẩn đẳng pháp) là do kinh hiện tại nói "Không pháp nào là không tạo". Ba khoa, muôn loại đều là Tâm tạo.

- Sớ từ câu: "Một là nêu lên sự so sánh để kết hợp" tiếp xuống văn nơi phần Sớ giải gồm hai:

Một: Luận theo chiều ngang (không gian)

Hai: Bàn theo chiều dọc (Thời gian)

- Trong phần một gồm năm chi tiết:

Một là, chính thức dung hợp văn nơi kinh. Hai là, lãnh hội về cách dịch cũ.

Ba là, lập riêng về Lý. Bốn là, chia môn nghĩa.

Năm là, thâu tóm, dung thông chung.

- Một là: Giải thích chung về ý của kinh.

Từ câu: "Nhưng Tâm là tướng chung" tiếp xuống: Là nêu ra ba tướng riêng của Tâm Phật và chúng sinh.

"Tâm là tướng chung": Tức muôn pháp, muôn loại nhiễm, tịnh của pháp giới chẳng ra ngoài một Tâm. Tâm ấy tức thâu tóm tất cả pháp thế gian và xuất thế gian, nên gọi là Tướng chung. Hai duyên nhiễm, tịnh còn lại đều thuộc về hai loại. Nhưng nói chung trong mười pháp giới thì sáu cõi là nhiễm, bốn Thánh là tịnh.

- Sớ từ câu: "Rõ ràng là quả vị Phật khế hợp với Tâm" tiếp xuống: Là giải thích nửa sau của kệ kia. Trên có ba pháp, nhưng chỉ nói hai pháp Tâm và Phật là vô tận, chẳng nói về chúng sinh, nghĩa là chúng sinh thì "Hữu tận".

"Tâm tức là Tâm chung", dùng chân làm Thể, gốc tự chẳng tận cùng Quả vị Phật khế hợp với Tâm, gốc, ngọn không hai, cùng một "Chân giác", nên cũng vô tận.

Mê lầm nơi Chân, dấy khởi Vọng là không đầu mà có cuối, nên chẳng nói vô tận. Nhưng nơi quả vị Phật kia khế hợp với Tâm thi Phật cũng là tâm tạo. Tức bốn Trí Bồ đề được tạo ra bởi tám Thức thanh tịnh. Nếu chọn lấy phần căn bản tức Thức thứ tám thanh tịnh. Nếu theo Ngài Tam tạng Chân Đế thì Thức thanh tịnh của Phật ấy là Thức thứ chín, gọi là Thức A-ma-la.

Đường Tam Tạng (Pháp sư Huyền Tráng) cho rằng: Thức ấy dịch là Vô Cấu, là dị thục của Thức thứ tám, tức khi thành Phật thì chuyển Thức thứ tám thành Thức Vô Cấu, không có riêng Thức thứ chín. Nhưng dựa theo kinh Mật Nghiêm thì văn đã nêu bày đủ. Kinh nói: "Tâm có tám Thức, hoặc lại có chín".

Lại, nơi quyển hạ nói:

"Tạng thanh tịnh Như Lai

Cũng gọi Trí Vô cấu".

Tức đồng với chỗ lập của Ngài Tam tạng Chân Đế. Thức thứ chín do ra khỏi Chướng, nên chẳng đồng với Dị thục. Gọi là chín cũng có nguyên do. Lại nữa, Ngài Tam tạng Chân Đế dịch Luận Quyết định Tạng, phẩm Chín Thức nói: "Thức thứ chín là A-ma-la". Ngài giải thích:

"Thức A-ma-la có hai loại:

Một là đối tượng được duyên, tức là Chân như. Hai là Bản giác, tức là Trí của Chân như.

Chủ thể duyên tức "Tạng chẳng Không". Đối tượng được duyên tức là "Tạng Không". Nếu căn cứ theo chỗ luận chung về hai loại ấy thì đều dùng Chân như làm Thể".

Giải thích: Hai loại nầy tức nơi Luận Khởi Tín nói về một Tâm có hai môn. Bản giác ở nơi môn Sinh diệt. Một Tâm tức là Chân như. Luận viết: "Chỉ là một Tâm nên gọi là Chân như, không luận về tám, chín. Đều khác với Thức phàm phu, nghĩa là chỗ tạo ra bốn Trí, ba Thân v.v... của Thức thanh tịnh".

- Sớ từ câu: "Nếu dựa nơi cách dịch cũ" tiếp xuống: Là chi tiết thứ hai, lãnh hội về chỗ dịch của "Bản dịch đời Tấn". Tức về ba thứ đều vô tận. Nhưng hai kinh cùng thiếu. Bản dịch đời Đường thì thiếu về chúng sinh. Bản dịch ở đời Tấn thì thiếu "Vô tận". Cho nên có chi tiết thứ ba là lại lập riêng về Lý.

- Sớ từ câu: "Cho nên cho rằng" tiếp xuống: Là chi tiết thứ ba. Nếu chọn lấy nghĩa đầy đủ hoàn toàn, kết hợp với chỗ dịch như thế thì ba đều có đủ tướng không sai biệt, lại có thể hiển bày rõ ràng.

- Từ câu: "Do Thể của Vọng" tiếp xuống: Là nêu ra nguyên do của tính chất vô tận nơi Vọng.

- Từ câu: "Do đó Như Lai" tiếp xuống: Là dẫn sự so sánh để chứng minh. Đây tức là ý của kinh đại Bát Niết-bàn, Tông Thiên Thai đã dùng. Do hai pháp thiện, ác cùng lấy Chân như làm Tánh. Nếu đoạn trừ Tánh thiện, tức đoạn trừ Chân như. Nhưng chân chẳng thể đoạn, nên nói "Tánh Thiện chẳng thể đoạn". Phật tánh tức là Tánh của chân thật. Tánh của Chân thật tức Đệ nhất nghĩa Không. Thế thì sao có thể đoạn?

"Tánh ác chẳng đoạn trừ", tức pháp của Vọng gốc là Chân, nên vô tận.

- Sớ từ câu: "Lại nữa, ba sự trên" tiếp xuống: Là chi tiết thứ tư, chia riêng về môn nghĩa. Tức từ chối việc gồm thâu Tấn kinh, cho là Lý tận cùng, và cho rằng kinh Hoa Nghiêm, bản dịch đời Đường nói "Vô tận" chỉ nêu được hai pháp. Lại chỉ căn cứ nơi Tịnh.

Tiếp theo nói: "Ba sự đều là vô tận", lại loại bỏ nghĩa "Hữu tận". Nay nói "Không sai biệt", tức Hữu tận cùng Vô tận đều không sai biệt, cũng hiển bày nhiễm, tịnh vốn không sai biệt.

- Nói "Tâm gồm có hai nghĩa, một là Nhiễm, hai là Tịnh": Tịnh tức Tự tánh thanh tịnh. Nhiễm tức là sự cấu nhiễm từ xưa nay. Nhiễm, Tịnh không hai là một Tâm duy nhất.

- Nói "Đều dùng nghĩa thứ nhất để thành thuận theo dòng không sai biệt": Tức chúng sinh gốc có nhiễm nên tuỳ theo dòng chảy mà trái với Phật. Phật tuỳ thuận chỗ nhiễm kia há lại cùng trái ngược? Phần nghịch với dòng chảy cũng theo đấy mà xét.

- Sớ từ câu: "Lại, hai nghĩa trong ba nghĩa" tiếp xuống: Là chi tiết thứ năm, thâu tóm, dung thông Nhiễm, Tịnh. Phần nầy theo văn có thể nhận biết.

- Sớ từ câu: "Trên là căn cứ nơi chiều ngang" tiếp xuống: Là phần hai, luận theo chiều dọc (thời gian). Dựa trên một người tức có ba pháp, là người của quán hành nên sử dụng môn ấy.

- Sớ từ câu: "Một kệ của phần ba có hai nghĩa" tiếp xuống: Là nói về hai nghĩa nơi một kệ của phần ba.

- Nói "Nửa kệ trên hợp với nửa trên của kệ thứ hai, ba ở trước": Nghĩa Tâm chẳng trụ nơi Thân, tức là trong Sắc không có đại chủng. Thân cũng chẳng trụ nơi Tâm, tức trong đại chủng không có Sắc. Đây là kết hợp với nửa trên của kệ thứ hai. Nếu kết hợp với nửa trên của kệ thứ ba thì nói: Tâm chẳng trụ nơi Thân, tức trong màu sắc vẽ không có Tâm. Thân cũng chẳng trụ nơi Tâm, tức trong Tâm không có màu sắc vẽ.

- Sớ câu: "Tâm tức là năng biến (chủ thể biến hiện)": Tức Tâm trong sự nương tựa, duy trì của Tâm, Cảnh.

"Cùng với Thể của Tâm" tức Chân trong chỗ nương tựa, duy trì của Chân, Vọng.

Nói "Thân tức là đối tượng được biến hiện" Tức là Cảnh nêu trên, cùng với Tướng của Tánh, tức phần vọng ở trước.

- Sớ câu: "Nửa kệ sau cùng hợp với nửa sau của hai kệ trước, là nghĩa chẳng lìa": Tức là dựa nơi chỗ chẳng lìa đại chủng mà có Sắc có thể đạt được, nghĩa là thực hiện Phật sự. Cũng dựa nơi chỗ chẳng lìa nơi Tâm ở trước mà có màu sắc vẽ có thể đạt được, là thực hiện Phật sự.

"Dựa nơi Tâm hiện bày Cảnh" là kết hợp với nửa sau của kệ thứ ba ở trước. "Dựa nơi Thể để dấy khởi dụng" là kết hợp với nửa sau của kệ thứ hai ở trước. "Thực hiện các Phật sự" là kết hợp hai phần trên.

- Từ câu: "Thể, dụng chẳng ngăn ngại" tiếp xuống: Là giải thích câu thứ tư.

- Sớ câu: "Là gồm luôn nghĩa nầy, chẳng do nói cùng không có mà nói chẳng trụ, là chỗ thâm diệu được diễn dịch": Là khen ngợi về kinh nầy. Nếu chẳng hợp với kệ thứ tư, chỉ hợp với kệ thứ ba, thì nên nói: Trong tâm không có Thân, trong Thân không có Tâm. Tức cùng nói là không có là chẳng hiển bày nơi Tâm kia về nghĩa "Luôn chẳng trụ".

Tuy nhiên, "Chẳng cùng trụ" cùng với "Luôn chẳng trụ" thì nghĩa có một ít khác nhau nhưng văn thì bao gồm. Như cho "chẳng trụ" ở đây giống với "Chẳng trụ" ở trước, tức do Tâm niệm niệm diệt nên chẳng thể trụ nơi Thân. Thân niệm niệm diệt nên đâu có thể trụ nơi Tâm? Suy xét thì có thể nhận thấy.

- Sớ câu: "Một kệ sau cùng" Phần nầy gồm ba:

- Một: Giải thích tóm lược về ý của kinh

- Hai: Từ câu: "Nhưng có hai cách giải thích" tiếp xuống: Là chia ra nghĩa để giải thích riêng. Trong đấy có hai cách giải thích:

Một là, tóm kết quy về duy Tâm.

Hai là, từ câu: "Quán pháp giới" tiếp xuống: Là tóm kết, quy về hai môn.

Ba: Từ câu: "Lại, một là chân như thật quán" tiếp xuống: Là tóm kết, xác nhận sự cần thiết của Quán.

- Nói "Vì thế, tạm duy trì thì có thể phá trừ địa ngục":

Tức nơi sách "Toản Linh ký" nói: Vào năm đầu niên hiệu văn Minh (684 TL) có người ở đất Lạc kinh, họ Vương, tên Minh Cán, đã không có giới hạnh, lại chẳng biết tu tập điều thiện, nhân gặp nạn mà chết, bị hai kẻ lạ mặt dẫn đến địa ngục. Trước cửa địa ngục, Cán trông thấy một vị Tăng, bảo mình là Bồ tát Địa Tạng, dạy cho Cán tụng một bài kệ:

"Nếu người muốn thấu rõ

Tất cả Phật ba đời

Phải nên quán như vầy:

Tâm tạo chư Như Lai".

Bồ tát truyền dạy kệ của kinh xong, bảo Cán: "Tụng được bài kệ nầy thì có thể phá trừ được cái khổ nơi địa ngục của ông". Cán tụng bài kệ rồi đi vào bên trong, thấy vua Diêm La. Vua ngục hỏi: Người nầy đã có được công đức gì? Thưa: Chỉ thọ trì được một bài kệ gồm bốn câu, rồi đọc lại đầy đủ như trên. Vua ngục nghe xong bèn tha tội. Lúc đang đọc bài kệ ấy, thì những nơi âm thanh vang tới, bao kẻ thọ khổ đều được giải thoát. Ba ngày sau, Cán sống lại, nhớ lại việc trì tụng bài kệ kia, bèn hướng tới pháp sư Tăng Định chùa không Quán, kể rõ sự việc vừa qua. Xem xét lại văn của bài kệ, mới biết là kệ nơi kinh Hoa Nghiêm, bản dịch cũ (sáu mươi quyển) thuộc quyển mười hai, bản dịch mới (tám mươi quyển) là quyển mười chín, phần kệ nơi phẩm nói về việc vô lượng Bồ tát vân tập nơi cung trời Dạ Ma...

- Bồ tát thứ mười: Bồ tát Trí Lâm.

- Sớ câu: "Cho nên bản tiếng Phạm, về câu thứ bốn nói: ở chỗ chẳng thể suy xét thì sao suy xét được?": Đây là sách San định ký nêu dẫn bản tiếng Phạm để chứng minh câu thứ tư cũng là nêu lên chương mục, xác nhận nơi "Tấn kinh" là nghĩa chỗ suy xét chẳng thể xét suy. Nay phần Sớ giải dùng chỗ dẫn kia, cũng nhằm xác nhận câu thứ tư là tổng kết về nghĩa. Tức là, nơi pháp chẳng thể nghĩ bàn thì chẳng nên nghĩ bàn.

- Từ câu: "Do một chân tâm" tiếp xuống: Là tổng kết về Tướng của chỗ khó nghĩ bàn, văn sáng rõ, có thể nhận biết.

- Sớ câu: "Bốn kệ tiếp theo giải thích chẳng thể nhận thấy": Như thuận theo "Tấn kinh" thì bốn kệ nầy đều là nêu lên chương môn, phần giải thích cũng phân làm bốn: Hai kệ trước thì giống nhau. Một kệ thứ ba, giải thích chỗ nên nghe chẳng thể nghe. Hai kệ thứ tư giải thích chỗ tư duy chẳng thể tư duy. Nay, chẳng dựa theo đấy.

- Sớ câu: "Cho đá là vật báu" Tức nơi kinh đại Bát Niết-bàn, trong phần dụ về Ao mùa xuân, đi vào ao nước để tìm kiếm châu báu tranh giành nhau lấy cỏ cây ngói đá, mỗi mỗi người đều tự cho rằng mình đã tìm được châu báu Lưu ly, nên vui mừng mang ra ngoài, mới biết chẳng phải là châu báu thật. Cũng là tự khi dối. Lại như "Trang Nghiêm kinh luận" nói: "Có người thấy mưa đá cho là Lưu ly bèn lượm bỏ vào trong bình, thảy đều thành nước. Về sau trông thấy Lưu ly thật, cũng cho là mưa đá nên bỏ đi, chẳng lấy. Người đời đều như thế. Chẳng nên lấy thì lấy, nên lấy thì chẳng lấy".

- Sớ câu: "Lại dùng hữu lượng, vô lượng để chấp giữ thì rơi vào đoạn kiến, thường kiến": Ở đây có hai ý:

Một: Dùng hữu lượng để chấp giữ thì rơi vào đoạn kiến. Dùng vô lượng để chấp giữ thì rơi vào Thường kiến.

Hai: Nếu dùng thường để chấp giữ thì rơi vào đoạn kiến. Nếu dùng đoạn để chấp giữ thì rơi vào thường kiến.

Nên kinh Thắng Man viết: "Tu tập tất cả thường là rơi vào đoạn kiến. Tu tập về tất cả đoạn là rơi vào thường kiến. Như bước đi ao vào nơi con sâu đo phải nhân nơi bước trước mới được dời chuyển bước sau". Người tu tập về đoạn, Thường cũng lại như thế, cần nhân nơi đoạn, Thường, trong phần bàn về Trụ thứ ba đã phân biệt rộng.

- Sớ câu: "Thứ nhất, chẳng phải là Sắc hiện bày Sắc": Đây có ba cách giải thích:

Một: Dựa nơi Thể hiện bày dụng cùng với vô biên chẳng đồng Hai: Từ câu: "Lại Sắc tức là Không" tiếp xuống: Là Sự Lý tương tức, diệu tức là vô biên. "Sắc tức là không" đã là diệu Sắc. Sắc Không tương tức là lìa biên vực có không.

Ba: Từ câu: "Lại nữa, chỗ hiện bày của Thức thanh tịnh" tiếp xuống: Là căn cứ nơi Sự sự vô ngại mới là diệu sắc. Cũng là Hữu biên tức Vô biên. Vô biên nên mới rộng lớn như vô biên ban đầu. Chỗ hiện bày của Thức thanh tịnh, tức là môn "Chỗ hiện bày của chính nơi Tâm". (Duy tâm sở hiện môn).

Không sắc cùng dung thông tức môn "Pháp tánh dung thông". Hai môn ấy là Nhân của "Sự sự vô ngại".

- Sớ từ câu: "Hai kệ sau là dụ về cõi không thanh tịnh hiện bày Sắc" tiếp xuống: Văn nơi bản Sớ giải gồm hai phần:

Một: Chính thức giải thích văn kinh.

- Nói "Đây tức trong kiến giải dứt tuyệt mọi suy luận": Do người xưa đem hai kệ sau biện minh cho chỗ tư duy chẳng thể tư duy. Nay nêu rõ chẳng tư duy biến hiện khắp ba đoạn trên, chỉ rõ ở đấy, trong Thân nghiệp chẳng thể nghĩ bàn. Phần tiếp sau, trong chỉ rõ về Ngữ chẳng thể nghĩ bàn cũng vậy.

Hai: Từ câu: "Hỏi về hai dụ" tiếp xuống: Là Hỏi đáp để phân biệt, nhận định, gồm hai:

Một là Hỏi. - Hai là đáp lại.

Nơi phần Hỏi, nói "Kinh nêu trên": Tức nơi kệ thứ nhất, văn nêu bày về pháp, phần kinh ở trước cũng có. Nay chỉ rõ chỗ chính yếu ở đây cũng trái với các Luận, tức Luận Du Già, Duy Thức v.v...

- Sớ từ câu: "Bậc cổ đức cho rằng" tiếp xuống: Là phần đáp lại.

Trong chỗ đáp lại gồm ba:

Một: Tức chỗ đáp lại của đại sư Hiền Thủ. Hai: Uyển công (đại sự Tuệ uyển) đả phá. Ba: Phần Sớ giải dung hợp, thông tỏ.

Một: Tự có hai ý:

- Một là, ý của hai dụ như nhau.

- Hai là, từ câu: "Cũng có thể" tiếp xuống: Là nêu riêng về ý nghĩa của hai dụ.

Hai: Từ câu: "Có ý kiến cho rằng" tiếp xuống: Tức Uyển công đả phá ý kiến của Thầy (Hiền Thủ). Trong phần nầy gồm năm chi tiết:

Một là, nêu dẫn giáo pháp để hỏi ngược lại.

Hai là, từ câu: Nếu chấp quả vị Phật chỉ là Như như" tiếp xuống: Là xác định chỗ lập kiến giải của Thầy.

Ba là, từ câu: "Uẩn giới vô lậu" tiếp xuống: Là dùng nghĩa để chống lại phần chất.

Bốn là, từ câu: "Cũng trái với" tiếp xuống: Là dẫn văn để chính thức đả phá.

Năm là, Từ câu: "Nghĩa nầy đầy đủ như" tiếp xuống: Là nêu ra giáo pháp để chứng minh, xác nhận. Xác nhận ý kiến của Thầy chẳng đúng.

- Trong hai phần trước, nói "Chính là như như": Tức nơi kinh Kim Quang Minh, cũng như nơi Nhiếp Luận (Bản dịch ở đời Lương) quyển thứ mười ba. Bản Luận viết: "Tự tánh thân là Pháp thân của Như Lai. Phần Thích Luận nêu: "Chỉ có Trí như như riêng tồn tại, gọi: "Pháp thân". Lại nói: "Thân dùng sự nương tựa làm nghĩa. Vậy Pháp nào là chỗ nương tựa?"

Bản luận nêu: "Ở nơi tất cả các pháp, tự tại nương tựa." Nên phần Thích Luận viết: "Nghĩa là mười thứ tự tại". Cho đến nói: "Pháp ấy nương tựa như thế nào? Pháp thân chẳng lìa thanh tịnh cùng trí tuệ viên mãn. Trí tức như như. Như như tức Trí. Ngoại trừ Thật giáo, uẩn giới chưa lìa khỏi kiến chấp về đoạn, thường".

- Sớ câu: "Nêu đầy đủ như kinh Trí Tuệ Trang Nghiêm đã nói": Nêu dẫn nầy vốn là của đại sư Hiền Thủ, dùng các dụ "Về ngọc báu Ma ni theo đấy tỏa ánh sáng" v.v... để chứng minh, xác nhận. "Kinh nầy cũng gọi là kinh Độ Nhất Thiết Chư Phật Cảnh Giới Trí Nghiêm, một quyển, được thuyết giảng tại đỉnh núi Kỳ Xà Quật, thành Vương Xá, đức Như Lai phóng hào quang, tất cả các Bồ tát vân tập đông đủ, chiêm ngưỡng Phật, ở nơi cung điện Pháp giới trên đỉnh núi đã hiện lên toà ngồi Sư tử hình hoa sen báu lớn, cùng vô lượng cung điện bằng ngọc báu Ma ni, từ trong toà ngồi bằng ngọc báu Ma ni phát ra lời kệ..." Ở trên là tóm lấy ý để nêu dẫn. Tiếp theo, Bồ tát Văn Thù Sư Lợi hỏi Phật:

"Thế Tôn! Không sinh không diệt, về sự tướng như thế nào? Phật đáp: Chẳng sinh, chẳng diệt tức là Như Lai. Này Văn Thù Sư Lợi ví như đại địa lưu ly tạo thành, hiện rõ đầy đủ hình ảnh cung điện Tỳ Xà diên của trời Đế Thích. Người ở cõi diêm Phù đề trông thấy nơi đất Lưu ly hình ảnh của các cung điện kia, nên chấp tay cung kính, đốt hương, tung rải hoa để cúng dường, nguyện cho mình được sinh đến thế giới có các cung điện như thế, sẽ được dạo chơi, vui hưởng như Đế Thích. Những chúng sinh kia chẳng biết nơi đại địa ấy chỉ là hình ảnh của các cung điện. Cho nên bố thí, giữ giới, tu tập các công đức... Để đạt được quả báo như vậy. Nay Văn Thù Sư Lợi! Cung điện như thế gốc không sinh diệt. Do đại địa trong sạch nên hình ảnh hiện bày rõ trong đó. Hình ảnh của cung điện kia cũng có cũng không, chẳng sinh chẳng diệt. Văn Thù Sư Lợi! Chúng sinh thấy Phật cũng lại như thế. Do tâm mình được thanh tịnh nên thấy được thân Phật. Thân Phật là vô vi, chẳng sinh chẳng diệt, chẳng khởi, chẳng tận, chẳng phải là sắc, chẳng phải là phi sắc, chẳng thể thấy, chẳng phải chẳng thể thấy, chẳng phải là thế gian, chẳng phải là phi thế gian, chẳng phải là Tâm, chẳng phải chẳng là Tâm. Do Tâm của chúng sinh thanh tịnh nên thấy thân của Như Lai, đốt hương, tung rải hoa, thực hiện vô số sự cúng dường, nguyện mình sẽ có được sắc thân như vậy, nên bố thí, giữ giới, tạo các công đức, để có được thân vi diệu như Phật, Văn Thù Sư Lợi, như thế, do thần lực nên Như Lai xuất hiện nơi thế gian, khiến các chúng sinh có được lợi ích lớn. Như ảnh như tượng, theo đấy chúng sinh nhận thấy."

Phần tiếp nêu lên dụ về "Ánh sáng của mặt trời vô tâm tỏa chiếu khắp". Tức là trước soi chiếu nơi những ngọn núi cao v.v... tuỳ theo đối tượng được soi chiếu mà có vô số. Đoạn kế tiếp nói: "Văn Thù Sư Lợi!

Như trong biển cả có ngọc báu Ma Ni, gọi là "Thoả mãn mọi ước mong của tất cả chúng sinh", đặt yên nơi "Bảo tràng", tuỳ theo chỗ cần dùng của chúng sinh mà ngọc báu Ma ni ấy luôn đáp ứng đầy đủ, hoàn toàn vô tâm. Tính chất "Vô tâm" của Như Lai cũng lại như thế, chẳng thể lường tính, chẳng thể đối chiếu, chẳng thể nắm bắt, chẳng thể nêu bày, dứt trừ mọi khổ nạn, diệt trừ vô minh, chẳng thật chẳng hư, chẳng phải là thường, chẳng phải là chẳng thường, chẳng phải là sáng tỏ, chẳng phải là chẳng sáng tỏ, chẳng phải là thế gian, chẳng phải là chẳng thế gian..." Văn của kinh nêu ra rộng khắp về các thứ "Chẳng phải là" rồi tóm kết: "Văn Thù Sư Lợi! Như Lai thanh tịnh trụ nơi pháp tràng đại từ bi, tuỳ theo chỗ ưa thích của chúng sinh mà ứng hiện vô số thân tướng, thuyết giảng vô số giáo pháp."

Giải thích: Ý chính đều do Thể không sinh diệt chẳng ngăn ngại với sinh diệt, như "Chẳng phải là Sắc" là căn cứ nơi Thể, "Chẳng phải là chẳng Sắc" là căn cứ nơi dụng v.v...

Sau đấy thì nêu dụ về "Tiếng vang nơi hang sâu không thật". Phần tiếp theo đó là dụ về "Có hư không". Kinh viết: "Văn Thù Sư Lợi! Như hư không bình đẳng không có thứ bậc hạ, trung, thượng, tính chất bình đẳng của Như Lai cũng lại như vậy. Chúng sinh tự thấy có thượng, trung, hạ nhưng Như Lai thì chẳng hề có tâm ý tạo ra thượng, trung, hạ. Vì sao? Vì Pháp thân của Như Lai là bình đẳng, luôn lìa "Tâm ý thức", không có sự phân biệt. Văn Thù Sư Lợi! Vì hết thảy các pháp thảy đều bình đẳng..." Cho đến đoạn viết: "Như đạt được tánh của các pháp tức không còn sự trông mong..." Lại nói: "Nếu chúng sinh tham đắm nơi tất cả các pháp tức dấy khởi phiền não, chẳng thể đạt được giác ngộ. Văn Thù Sư Lợi hỏi Phật: Làm thế nào đạt được giác ngộ? Phật đáp: Không căn, không xứ. Bồ tát Văn Thù Sư Lợi lại nêu câu hỏi tiếp. Phật dạy: Thân kiến là Căn. Tư duy chẳng chân thật là xứ. Này Văn Thù Sư Lợi! Trí tuệ của Như Lai cùng với Bồ đề là bình đẳng, cùng với tất cả các pháp là bình đẳng. Vì thế không căn không xứ là đạt được Bồ đề."

Lại viết: "Văn Thù Sư Lợi! Tính chất bất động của Như Lai gọi là Như như thật. "Như như thật" tức là chẳng thấy bờ bên nầy, chẳng thấy bờ bên kia, là thấy được tất cả pháp, thấy tất cả pháp là thấy Như Lai". Lại nữa, "Bồ đề" là chẳng phá hủy câu. "Chẳng phá huỷ câu" tức là "Câu không tướng". "Câu không tướng" tức là như thật". Phần sau là giải thích rộng về ý chính, đều cho "Ngăn chận lỗi lầm" là "Chẳng phá huỷ", hiển bày chỗ Thật là "Câu".

Lại nói: "Do từ xưa nay chẳng sinh chẳng diệt nên là chân thật".

Lại viết: "Bồ đề, là dùng Hành hội nhập không hành". "Dùng Hành tức là duyên nơi tất cả pháp thiện". "Không hành" là chẳng thủ đắc tất cả pháp thiện".

Lại nữa: "Không sinh không diệt" tức chẳng dấy khởi Tâm ý thức, chẳng tư duy, phân biệt. Do đấy, Như Lai nói thấy được mười hai nhân duyên tức là thấy pháp. Thấy pháp tức là thấy Phật. Sự nhận thấy như thế gọi là chẳng thể nghĩ bàn".

Lại viết: "Thế nào là hành hạnh Bồ tát? Đáp: Chẳng hành, chẳng sinh, chẳng diệt, là hành hạnh Bồ tát".

Phần tiếp sau cũng giải thích rộng, đoạn sau, nói về việc "Đối chiếu các công đức" viết:

"Giả sử các chúng sinh

Thảy đều sinh cõi người

Thảy phát tâm Bồ đề

Nhằm cầu Nhất thiết Trí

Các Bồ tát như thế

Đều làm thí chủ lớn

Dùng vô số vật dụng

Cúng dường vô lượng Phật.

Cùng với các Bồ tát

Duyên giác và Thanh văn

Cho đến nhập diệt độ

Đều tạo tháp bảy báu

Cao tới trăm do tuần

Vô số báu trang nghiêm

Nếu người trì kinh nầy

Hoặc nói một câu kệ

Hơn hẳn công đức kia

Vô lượng vô biên lần

Do kinh nầy thuyết giảng

Về Pháp thân vô tướng."

Giải thích: Ở trên đã lược nêu đủ về văn kinh. Về đất bằng Lưu ly là dụ cho Tâm của chúng sinh. Hình ảnh là dụ cho thân Phật, tức Sắc tức chẳng phải là Sắc, dụ về ngọc báu Ma ni thì đồng với kinh nầy. Dụ về Hư không không có thượng trung hạ thì cũng đồng với kinh nầy. Hư không thanh tịnh hiện bày sắc. Cho nên ý của đại sư Hiền Thủ chứng minh chỉ là Như như cùng Trí của Như như. Đại sư Tuệ Uyển đã nêu dẫn nhầm về chỗ nêu dẫn của Thầy.

- Sớ từ câu: "Tuy nhiên, hai cách giải thích trên" tiếp xuống: Là phần thứ ba, văn nơi bản Sớ giải làm công việc dung hợp, thông tỏ. Ý xác lập cả hai cùng tồn tại, hai nghĩa dung hợp. Phần nầy gồm tám chi tiết:

Một: Lãnh hội tổng quát.

Hai: Từ câu "Thâu tóm ngọn theo gốc" tiếp xuống; Là thâu tóm về nghĩa của đại sư Hiền Thủ.

Ba: Từ câu: "Đã cho chỗ hiển bày tức là Như" tiếp xuống: Là thâu tóm nghĩa của đại sư Tuệ Uyển.

Bốn: Từ câu: "Nhưng ngoài Như không có pháp" tiếp xuống: Là giả dùng ý của đại sư Tuệ Uyển để nêu vấn nạn lần nữa. Ý cho rằng: Đã cho Như thâu tóm pháp là không còn chỗ loại trừ. Sao nói là do sự cảm cầu của cơ duyên mà hiện bày Sắc vô tận?

Năm: Từ câu: "Muôn pháp tức là Như" tiếp xuống: Là dung thông ý của đại sư Hiền Thủ do muôn pháp như thật, không có đối tượng được hiện bày, nên chính khi hiện bày thì cũng chỉ là Như. Đây tức là phần Sớ giải đã xác lập lý để gồm thâu ý kiến của đại sư Hiền Thủ.

Sáu: Câu: "Như, Sắc tương tức thì có, không dung hợp thấu triệt: Là chính thức dung hợp hai kiến giải trước.

Bảy: Từ câu: "Như chấp chặt về có không" tiếp xuống: Là cùng phê phán về chỗ chấp ở trước.

Tám: Từ câu: "Cho nên hai dụ hiện nay" tiếp xuống: Là nêu ra chỗ sâu xa của nẻo có, không chẳng bị ngăn ngại, là để giải thích về dụ.

Văn nói "Không tức chỉ là không có cái khác": Đây là mượn ý của Luận Câu Xá để lãnh hội về lý riêng của hai dụ. Do người xưa giải thích về Luận Câu Xá đã cho "Vô vi" là "Phi nhân quả". Đường Tam Tạng nói: "Vô vi là nhân Năng tác, sao có thể cho là "Phi nhân"? Vô vi là quả Ly hệ, há có thể nói là "Phi Quả?". Cho nên cách dịch mới cho Vô vi là "Không nhân quả". Nghĩa là hoàn toàn không có năm Nhân, hoàn toàn không có bốn Quả, nên gọi là "Vô". Do đấy nêu chung: "Phi" tức chẳng phải là Tự thể kia. Còn "Vô" tức chính là không có cái khác. Thành ra phi, vô về lý thì hết sức cách biệt. Nay mượn chữ ấy để dùng Ngọc báu Ma ni hiện bày màu sắc là dụ cho Thân tự thọ dụng, có đủ màu sắc căn bản kia song không có các màu xanh vàng v.v... khác nhau. Các màu xanh, vàng v.v... khác nhau là tuỳ theo cơ duyên ứng hợp mà ánh sáng phát sinh. Hư không là dụ cho Thân Pháp tánh. Hư không vốn chẳng phải là sắc pháp, há giống với ngọc báu Ma ni?

Ở trên là hiển bày về tướng riêng của hai dụ, tức là làm rõ về văn.

- Từ câu "Hai Thân ấy chẳng là hai" tiếp xuống: Là chính thức biện minh về sự dung hợp. Tức nêu ra ý của kinh.

- Từ câu: "Cho nên phần sau của kinh nói" tiếp xuống: Tức chỉ nêu dẫn phần văn nầy để chứng minh cho nghĩa sau, do chỗ hỗ trợ về Pháp tướng nên chẳng thuận hợp với vô sắc, văn đã hiển bày nghĩa có như trong vấn nạn của đại sư Tuệ Uyển. Không, sắc đã cùng dung thông để là Chân thân, cũng biểu thị một cách gắn bó với chỗ bàn luận, có thể dùng để phá trừ hai chấp.

- Sớ câu: "Cho nên chấp giữ nơi âm thanh là đi theo nẻo tà. Nếu lìa chỗ chấp giữ về âm thanh thì chưa tránh khỏi chỗ chấp đoạn, không":

Là tóm kết, xác nhận nghĩa nêu trên. Câu trên tức là ý nơi kinh Kim Cương:

"Nếu dùng sắc thấy Ta Dùng âm thành cầu Ta Người ấy hành nẻo tà Chẳng thể thấy Như Lai".

Câu dưới là ý nơi phần kệ tán thuộc phẩm "Đâu Suất...". Kệ viết:

"Sắc thân chẳng phải Phật

Âm thanh cũng như thế

Cũng chẳng lìa sắc, thanh

Thấy lực thần thông Phật."

Về tính chất "Vô tâm" của "Trống trời" đến phẩm Xuất Hiện sẽ biện giải.

- Sớ câu: "Nếu dựa nơi Quyền giáo...": Tức như bốn Luận chứng về, ảnh gốc như phần Huyền đàm đã bàn.

"Nếu dựa theo Tông nầy" thì bốn Luận chứng đều dùng để nhận biết tất cả các pháp, tức tự tánh của Tâm, nên phần Chất cũng là tự tâm.