SỐ 1736 — ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH TÙY SỚ DIỄN GIẢI NGHĨA SAO

Phẩm 18: MINH PHÁP

- Sớ câu: "Gồm chung có bốn nghĩa": Là thuộc phần Giải thích tên gọi của Phẩm. Nhưng "Pháp quang minh" là ở nơi phần giải thích Luận gốc trong Nhiếp Luận. Phần giải thích viết: "Có thể thấu tỏ đúng về sự biến hiện khắp vô lượng tướng không phân hạn nơi pháp quang minh lớn lao". Nay, văn nơi bản Sớ giải dùng những ý giải thích ấy, tham khảo làm bốn nghĩa:

Một: Tức là ý của Bồ tát Thế Thân. Bồ tát Thế Thân trước nhắc lại Luận gốc xong, giải thích: "Nghĩa là thấu đạt đúng về vô lượng Tướng không phân hạn trong mười phương, như khéo học hỏi, đọc tụng văn tự quang minh gọi là Pháp quang minh." Nay, văn nơi bản Sớ giải chọn lấy ý "Do có thể thấu đạt đúng" tức là pháp trí tuệ. "Vô biên pháp trong mười phương" tức ở đây là "Sự tăng tiến" nơi pháp của chủ thể giảng giải và đối tượng được giảng giải.

Hai: Tức là ý của Bồ tát Vô tánh. Tác giả đã nhắc lại phần Luận gốc xong, giải thích: "Nghĩa là, thông đạt đúng về vô biên Tướng không phân hạn trong mười phương, soi chiếu, hiển bày nẻo hành hóa, nên gọi là Pháp quang minh." Nay, bản Sớ giải chọn lấy ý. Nhưng Bồ tát Vô tánh chỉ có câu "Soi chiếu, hiển bày nẻo hành hóa" là khác với Bồ tát Thế Thân, nên dùng ý nghĩa ấy, cho "Chủ thể nêu giảng" là quang minh. Mà ý của Bồ tát Vô tánh cũng có nói đến Trí của Bồ tát là minh.

Hai chỗ giải thích về Nhiếp Luận nêu trên đều là phần thứ bảy. Ba: Tức ý của Nhiếp Luận, bản dịch ở đời Lương (Lương Luận)

Lương Luận tức là bản dịch khác cùng một bản gốc với bản do Bồ tát Thế Thân chú giải, mà lời văn hơi rộng, nhiều. Luận ấy, quyển thứ mười, trước kết nhắc lại phần Luận gốc, nói: "Ba là có thể thấy vô lượng tướng không phân biệt nơi tất cả xứ về pháp quang minh thiện." Phần tiếp theo giải thích: "Căn cứ nơi pháp của ba Thừa mà nói tất cả xứ. Lại căn cứ theo pháp trong ngoài để nói về tất cả xứ. Lại căn cứ nơi pháp Chân, Tục mà nói về tất cả xứ. Như nơi tất cả xứ ấy, Bồ tát có thể thấy về vô lượng tướng, như Pháp tướng mà Phật đã nói như Pháp tướng mà thế gian đã xác lập, Bồ tát đều có thể thông đạt, tức Trí như lượng. Như nơi số lượng gốc ấy, Bồ tát dùng Trí như lý để thông tỏ về tướng không phân biệt. Hai Trí nầy có khả năng soi chiếu rõ cảnh giới Chân Tục nên gọi là "Pháp quang minh".

Giải thích: Ý của Luận ở đây chẳng khác với phần giải thích đầu, chỉ có văn là nói rộng về "Tất cả xứ".

"Mà có thể thấu đạt" tức cũng chung nơi Trí của các Bồ tát. Nay chọn lấy ý riêng ấy, chỉ chọn lấy Trí của Bồ tát trong phần "Đối tượng được giảng giải", khác với Trí của Bồ tát Pháp Huệ, nên gọi là riêng.

Bốn : Về nghĩa nầy thì một hướng là nghĩa được tăng thêm, làm rõ bốn cách giải thích ấy càng về sau thì hẹp dần so với trước.

- Sớ từ câu: "Đức tuy vô lượng" tiếp xuống: Là tổng kết. Nghĩa là hiển bày chỗ quả vị hiện có, đã đạt được sự tăng tiến thì tại sao phải cầu tiến lên. Cho nên nói là: "Nhưng về nghĩa cầu đạt tăng tiến chẳng phải là đã thoả đáng".

- Sớ câu: "Chẳng phải là nơi của Minh không có, tức gọi là Vô minh": Tức nơi Luận Câu Xá, quyển thứ mười, kệ viết:

"Minh đối trị vô minh

Như chẳng phải gần thật".

Câu trên chính là nêu rõ về "Có Thể Tánh". Tức Vô minh ấy là do chẳng thấu rõ về bốn đế. Đối tượng đối trị của Minh gọi là Vô Minh, tức cùng với Minh trái nhau mới gọi là vô Minh, chẳng phải là lìa bên ngoài của minh đều là vô Minh. Ở đây cũng phân biệt Nhãn v.v... "chẳng phải là sáng tỏ về nơi chốn của Vô, tức gọi là vô Minh". Đây tức nói rõ có thể câu dưới nêu lên dụ để giải thích, xác nhận. Đến phần bàn về sáu Địa sẽ giải thích.

- Sớ câu: "Chẳng giữ gìn căn môn gọi là Phóng dật": Tức ý nơi Luận Du Già, văn ở phần trước đã từng nêu dẫn đoạn nầy. Gồm ba phần:

Một: Giải thích tóm lược về tên gọi.

Hai: Từ câu: "Kinh đại Bát Niết-bàn nói chẳng phóng dật" tiếp xuống: Là làm rõ nguyên do đã nói ở trước.

Ba: Nêu ra Thể nơi nghiệp.

Trong phần hai, tức nơi kinh đại Bát Niết-bàn quyển thứ hai mươi bốn, phẩm Bồ tát Cao Quý Đức Vương, thuộc phần công đức thứ bốn trong mười công đức. Phần công đức nầy gồm mười sự công đức lợi ích, trong đó, sự việc thứ nhất là "Thiện căn sâu xa khó lay động". Kinh tự nhắc lại, nói: "Thế nào là thiện căn sâu xa khó lay động? Thiện căn nói ở đây là Chẳng phóng dật, chính là thiện căn của đạo quả Bồ đề vô thượng. Thiện nam! Cội gốc các pháp thiện của tất cả chư Phật đều do chẳng phóng dật. Vì chẳng phóng dật nên những thiện căn khác lần lượt được tăng trưởng. Do có thể làm tăng trưởng các thiện căn, nên ở trong các pháp thiện, chẳng phóng dật là thù thắng tối thượng.

Như trong các thứ dấu chân, dấu chân của voi là hơn hết v.v... Như trong các thứ ánh sáng, ánh sáng của mặt trời là hơn hết... Như trong các bậc Vua, Chuyển Luân Thánh vương là bậc nhất... Như trong các dòng nước, dòng nước của bốn sông là hơn hết... Như trong các núi, núi chúa Tu di là bậc nhất... Thiện nam! Như trong các loại hoa sinh từ nước thì hoa sen xanh là hơn hết; pháp chẳng phóng dật cũng lại như thế. Đối với các pháp thiện, chẳng phóng dật là hơn hết. Như trong các thứ hoa sinh nơi đất liền, hoa Bà-lợi-sư-ca là bậc nhất, pháp chẳng phóng dật cũng lại như thế, là tối thượng trong các pháp thiện..." Nêu dẫn các dụ xong, kết luận viết: "Do những ý nghĩa ấy nên thiện căn chẳng phóng dật là sâu bền, khó lay động".

- Sớ từ câu: "Là ba căn vì Tinh Tấn": Tiếp xuống: Là phần ba, nêu ra Thể nơi nghiệp. Tức nơi Luận Duy Thức quyển thứ sáu, giải thích: "Nghĩa là dựa nơi Tinh tấn cùng ba thứ thiện căn như Vô tham v.v... bốn pháp nầy ở nơi đoạn trừ pháp ác giữ phần ngăn chận, khiến chúng không dấy khởi; ở chỗ tu thiện thì tu tập, khiến chúng càng tăng trưởng". Thể là bốn pháp, căn cứ nơi công năng riêng, mà giả kiến lập, gọi là Chẳng phóng dật, chẳng phải là có Thể tánh riêng.

- Sớ từ câu: "Thà dấy khởi tâm của loài dã can ghẻ lở" tiếp xuống: Tức nơi kinh Tát Già Ni Kiền Tử. Câu "Cho nên khó quay trở lại" tức văn nơi kinh Tịnh Danh. Kinh ấy, quyển thứ hai có câu: "Hàng phàm phu đối với Phật pháp còn có dịp quay trở lại, nhưng hàng Thanh văn thì không".

- Sớ từ câu: "Nghĩa là lìa Thiện tri thức" tiếp xuống: Là kết hợp với bốn thứ trách nhiệm nặng nề nêu trên. Ở đây kết hợp với Biển lớn, là vô càng sâu năng, khó đảm đương. "Các núi" là dụ cho Bồ tát, như mười núi của thập Địa. "Cây cỏ" là dụ cho hàng Duyên giác, riêng mình đạt được pháp thiện, chẳng từ thầy chỉ dẫn. Chúng sinh dụ cho hàng Thanh văn, có thầy dẫn dắt.

- Sớ câu: "Nói năm Ấn" Tức giống như kinh Tịnh Danh, chương Ca-chiên-diên, nói về "Quán năm thứ chẳng phải là thường" (Vô thường, Khổ, Không, Vô ngã, Tịch tĩnh). Nhưng bốn thứ trước là pháp Hữu vi. Tịch tĩnh là Niết-bàn, tức là pháp vô vi, thâu tóm tận cùng các pháp Hữu vi, Vô vi. Lại nữa, bốn pháp trước là Tục đế, một pháp sau là Chân đế.

- Sớ từ câu: "Nói bốn Ấn" tiếp xuống: Tức nơi Luận Trang Nghiêm quyển thứ mười một, gọi là bốn Pháp ấn. Luận nói: "Bốn Pháp ấn, tức: Một là, Ấn tất cả các hành là Vô thường. Hai là, Ấn tất cả các hành là Khổ. Ba là, Ấn tất cả các pháp là Vô ngã. Bốn là, Ấn Niết-bàn tịch diệt". Sở dĩ biết đã hợp "không" nơi Vô ngã, như Luận viết: "Trong đó, nên biết: Ấn Vô thường và Ấn khổ là chỗ nương tựa của Tam muội Vô Nguyện. Ấn Vô ngã là chỗ nương tựa của Tam muội Không. Ấn Tịch diệt là chỗ nương tựa của Tam muội Vô tướng. Cho nên nói các Pháp ấn ấy là chỗ nương tựa của ba pháp Tam muội.

- Sớ câu: "Hoặc gọi là Ưu đà Na": Tức nơi Luận Địa Trì quyển thứ tám, cũng gọi là Ưu đàn Na. Luận viết: "Có bốn Ưu đàn na. Chư Phật, Bồ tát, vì khiến cho chúng sinh đạt được thanh tịnh, nên nói về bốn Ưu- đàn- na. Những gì là bốn? Đó là:

Tất cả các hành là Vô thường. Tất cả các hành là Khổ.

Tất cả các pháp là Vô ngã. Niết-bàn là Tịch diệt.

Chư Phật, Bồ tát chứng đắc đầy đủ các pháp ấy, lại đem các pháp đó trao truyền cho chúng sinh, gọi là Ưu đàn na. Chư vị Mâu ni Thế Tôn đạt được tịch diệt trong thời quá khứ, lần lượt cùng truyền cho nhau, đó là Ưu đàn na.

- Sớ câu: "Kinh Bồ Tát Tạng, quyển thứ hai, gọi là pháp Ô đà nam": Tức nơi kinh đại Bảo Tích. Hội thứ ba mươi sáu là Bồ Tát Tạng Hội, phần cuối quyển thứ mười hai (đối chiếu với kinh đại Bảo Tích trong ĐTK/ĐCTT thì đó là Hội thứ mười hai, gồm hai mươi quyển). Từ quyển 35-540, tức phẩm Bồ Tát Thí Nghiệm. Kinh viết: "Xá Lợi Tử! Chư Phật, Thế Tôn có đầy đủ trí lực lớn, thâu tóm chung các pháp, đặt yên trong bốn thứ Ô đà nam. Những gì là bốn? Đó là: Hết thảy các hành là vô thường. Hết thảy các hành là khổ. Hết thảy các pháp là Vô ngã. Niết-bàn là tịch diệt..."

- Sớ câu: "Ô đà nam đây gọi là Nêu rõ tướng": Là giải thích câu kinh ấy.

Nói "Niết-bàn tịch tĩnh là nêu rõ tướng của pháp Vô vi": Tức lược nêu, nên cũng nói: "Vô thường là nêu rõ tướng của pháp Hữu vi. Khổ là nêu rõ tướng của pháp Hữu lậu. Vô ngã là nêu rõ tướng của các pháp". Cũng có chỗ nói: "Ô đà nam, nên gọi là nói, nêu bày. Phật là nêu bày về Thường", nghĩa tương đương với loại kinh "Vô vấn tự thuyết" (Không người nêu hỏi mà tự giảng nói).

- Sớ câu: "Ấn nghĩa là Quyết định": Là lại giải thích từ "Pháp ấn". Các pháp Hữu vi quyết định là vô thường. Các pháp Hữu lậu quyết định là khổ. Hết thảy các pháp quyết định là Vô ngã. Pháp Vô vi quyết định là tịch tĩnh.

- Sớ từ câu: "Kinh Thiện Giới quyển thứ bảy, Luận Địa Trì quyển thứ tám" tiếp xuống: Là lược chỉ ra nguyên do. Luân Địa Trì quyển thứ tám như đã nêu ở trên. Còn về kinh Thiện giới quyển thứ bảy, Kinh viết: "Trí có ba loại: Một là có khả năng lìa bỏ các vật bên ngoài. Hai là có khả năng lìa bỏ vật bên trong. Ba là đã lìa bỏ vật trong ngoài rồi thì gồm luôn việc giáo hóa chúng sinh. Giáo hóa như thế nào? Tức thấy người bần cùng ( cả về vật chất và tinh thần) thì trước nên dùng lời nói để hỏi han. Hỏi: "Ông có thể quy y Tam Bảo, thọ trì trai giới chăng?" Nếu đáp là có thể, thì trước cho thọ Tam quy cùng trai giới, sau thì bố thí vật dụng. Nếu trả lời là chẳng thể được thì cũng lại dùng lời nói: "Vậy ông có thể tùy theo chỗ giảng nói của ta về tất cả pháp là vô thường, Vô ngã, Niết-bàn tịch diệt để lãnh hội chăng? Như đáp là có thể được thì nên theo đấy mà chỉ dạy. Giáo hóa xong thì nên bố thí". Cho đến nói: "Nếu có thể trước giáo hóa sau bố thí thì đó là đại thí".

Giải thích: Đây tức là như phần văn tiếp theo nơi bản Sớ giải viết: "Nói ba Pháp ấn, tức trong bốn Pháp ấn đã hợp Khổ vào trong Vô thường" tức chỗ Trí Luận nói về ba Pháp ấn.

- Sớ câu: "Luận Du Già quyển thứ bốn mươi sáu": Tức Luận viết: "Lại nữa, có bốn thứ pháp Ốt đà nam. Chư Phật, Bồ tát nhằm khiến cho chúng sinh được thanh tịnh, nên thuyết giảng về bốn pháp Ốt đà nam..." Phần nầy thì giống với Luận Địa trì. Luận Địa trì tức cùng một bản tiếng Phạn với Luận Du Già nhưng người dịch khác (Luận Địa trì do đại sư Đàm Vô Sấm dịch. Luận Du Già do Pháp sư Huyền Tráng dịch).

- Sớ câu: "Hoặc trừ Niết-bàn tịch tĩnh v.v...": Tức ba Pháp ấn nầy chỉ nói về pháp Hữu vi, tức không hợp Khổ vào Vô thường. Nói ba pháp Ấ n tức Vô thường, Khổ, Vô ngã. Nhưng Ốt đà nam đây gọi là "Tập thí", nên cùng với "Ô đà nam" là khác. Nay Luận cũng nói: "Ốt-dà- nam hoặc dịch là "Thiểu xảo". Ba pháp nầy tức là ba pháp tu tập của kinh đại Bát Niết-bàn đã nói đến.

- Sớ từ câu: "Nay dùng các Ấn" tiếp xuống: Là tóm kết về các Ấn nói ở phần trước, phát sinh phần sau là giải thích về nghĩa một Ấn duy nhất.

- Sớ câu: "Kinh Pháp Hoa nói: Phật tự an trụ nơi Đại thừa": Tức nơi quyển thứ nhất, trong phần kệ thì đây là kệ trước. Kệ viết:

"Chỉ một là sự thật Hai thì chẳng phải thật

Quyết chẳng dùng xe nhỏ Tế độ nơi chúng sinh".

- Sớ câu: "Pháp Quán tu của Trụ địa": Như Nhiếp Luận bản đời Lương viết: "Địa, có nghĩa đối trị".

- Sớ câu: "Tuy nói về tên gọi thì chỉ một ít khác, còn đại thể giống với thập Hạnh, cũng chung cho mười độ": Do tác giả sách "San định ký" không chấp thuận cho là chung với thập Hạnh, nên ở đây cần xác định cả hai (thập Hạnh, mười độ) là thích hợp...

Phần tiếp theo nói: "Chỗ hành hóa của thập Hạnh tức là mười độ": Là biện minh về hai nghĩa cùng thành, đều rõ là không có lỗi gì cả. Câu tiếp theo viết: "Nhằm tạo sự tăng tiến cho phần kia nên ở đây cần tu tập trước": Là thông tỏ riêng về thập Hạnh...

Từ câu: "Lại nữa, phần văn tiếp sau, do vì vật mà nói pháp" tiếp xuống: Là thông tỏ nơi kiến giải kia về chỗ chẳng thuận với mười độ...

- Sớ câu: "Dựa theo thứ tự kia thì các nguyện thứ năm, bảy, một, hai, sáu, tám, ba, chín, bốn, mười là thứ tự của hiện nay ( mười nguyện của địa thứ nhất). Đem mười nguyện theo thứ tự hiện nay đối chiếu với mười nguyện kia-nơi địa thứ nhất thì nguyện thứ nhất ở đây so với kia là nguyện thứ năm ( đem lại sự thành tựu trọn vẹn cho chúng sinh).

- Sớ câu: "Trong đó, năm là Tâm sâu xa thì có thể được lâu dài v.v..." Ở đây, đã dùng văn nơi sách Chu Dịch, phần hệ Từ Thượng. Đoạn sáu, bảy, tám của chương một, Hệ Từ Thượng nói: Càn (nhờ đức cương kiện mà động), nên dễ dàng, không tốn sức mà làm chủ tác động lúc mới đầu. Khôn (nhờ đức nhu thuận mà) đơn giản, không rối ren nên tác thành vạn vật (Người ta nếu bắt chước Càn, xứ thế một cách) bình dị, thì (lòng mình) người khác dễ theo mình. Người khác dễ biết mình thì có nhiều người thân với mình. Người khác dễ theo mình thì lập được công lao. Có nhiều người thân thì mình đạt được lâu dài. Lập được nhiều công thì sự nghiệp mình được lớn lao. Đạt được lâu dài thì là có đức của Hiền nhân. Đạt được lớn lao thì là có sự nghiệp của Hiền nhân. Có đức Dị (Của Càn), có đức Giản (của Khôn), thế là nắm được đạo lý trong thiên hạ. Nắm được đạo lý trong thiên hạ, thế là có được cái địa vị ở giữa trời và đất cùng với trời đất thành ba ngôi: Trời, người, đất: Tam Tài.

Xem qua đoạn văn vừa dẫn trên thì có thể thấy văn nơi bản Sớ giải chỉ chọn lấy câu "Khả đại khả cữu" ( đạt được lớn lao, đạt được lâu dài) không chọn lấy nghĩa "Dị, Giản".

- Sớ câu: "Văn có năm đối, đều hiển bày, có thể nhận biết": Tức năm đối là:

Một: Thấy Phật và trì Pháp.

Hai: Trí tuệ thâm diệu và từ bi rộng lớn.

Ba: Nhiều định và Phước đức rộng.

Bốn: Biện tài sâu xa và thần thông thù thắng.

Năm: Vĩnh viễn an trụ và rộng mở bao quát.

- Sớ câu: "Con nhà chuyên nghề rèn đức v.v...": Tức nơi kinh đại Bát Niết-bàn đã thuyết giảng. Chính là chỗ giáo hóa theo căn cơ sai biệt của Tôn giả Thân Tử, nơi phẩm thập Địa sẽ dẫn. Nay chỉ dẫn nơi Luận Trang Nghiêm: "Tôn giả Mục Liên chỉ dạy hai người đệ tử. Người con nhà chuyên nghề rèn đức thì dạy pháp Quán Bất tịnh. Người con gia đình chuyên về giặt giũ thì dạy pháp Quán Sổ tức. Trải qua thời gian lâu mà cả hai không chứng đắc được gì cả. Tôn giả Xá-lợi-phất hỏi Tôn giả Mục Liên: Thầy dùng pháp gì để chỉ dạy cho hai người đệ tử ấy? đáp: Dùng hai pháp Quán để chỉ dạy. Lại hỏi: Hai người ấy xuất thân từ gia đình như thế nào? Đáp: Một người thuộc gia đình làm nghề rèn đúc. Một người thuộc gia đình chuyên về giặt giũ. Tôn giả Thân Tử nói: Người con của gia đình làm nghề rèn đúc thì nên dạy về pháp Quán Sổ tức. Người con của nhà chuyên việc giặt giũ thì nên tu tập pháp Quán Bất tịnh. Bấy giờ, Tôn giả Mục Liên theo lời khuyên ấy mà chỉ dạy, hai người đệ tử sau đó đều chứng đắc A-la-hán. Hai vị bèn đọc năm bài Tụng tán thán Tôn giả Thân Tử:

"Chuyển pháp luân lần hai Đại tướng của Phật pháp Ở trong hành Thanh văn Đạt trí tuệ tối thượng ..."

Lại nói:

"Hành trong cảnh giới mình

Đạt được chỗ cần đạt

Hành nơi cảnh giới khác

Như cá lìa khỏi nước.

Tôi thường ở bên sông

Tập giặt giũ tự sạch

Tâm tưởng nơi tử thi

Cùng loại dễ thông hiểu.

Chẳng thêm công sức lớn

Mau chóng nhập ý mình

Rèn đúc luôn thổi bễ

Hơi ra vào là gió.

Do cùng loại như thế

Dễ hội nhập hơi thở

Chúng sinh chỗ tập quen

Đều tự có hơn kém."

Giải thích: Ở trên đều là ý của sự tùy nghi.

ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH TÙY SỚ DIỄN NGHĨA SAO

QUYỂN 41

- Sớ câu: "Giải thích đầy đủ bốn phần nầy như Luận Tạp Tập quyển thứ mười ba": Luận nầy đã tạo lập "Bổ-đặc-già-La", lược nêu có bảy thứ sai biệt:

Một: Bệnh hành sai biệt. (Sai biệt của hành Bệnh)

Hai: Xuất ly sai biệt. (Sai biệt của việc lìa khỏi)

Ba: Nhậm trì sai biệt. (Sai biệt của sự giữ lấy)

Bốn: Phương tiện sai biệt. (Sai biệt của phương tiện)

Năm: Quả sai biệt. (Sai biệt của Quả)

Sáu: Cảnh giới sai biệt. (Sai biệt của cảnh giới) Bảy: Tu hành sai biệt. (Sai biệt của sự tu tập)

Nay, tương đương với "Bệnh hành sai biệt" tự có bảy loại:

Một: Hành theo Tham.

Hai: Hành theo Sân.

Ba: Hành theo Si.

Bốn: Hành theo Mạn.

Năm: Hành theo Tầm, Tư.

Sáu: Hành theo Đẳng phần.

Bảy: Hành theo "Bạc Trần".

- Nói "Bổ-đặc-già-la của Hành theo Tham": Nghĩa là có sự tham dục kéo dài, mãnh liệt, tuy ở nơi cảnh giới đáng ưa thích thấp kém, mà có thể phát khởi tham dục "thượng phẩm", sự dấy khởi nầy kéo dài không có đoạn, dứt. Cũng như "Hành theo Tham", cho đến "Hành theo Tầm Tư" cũng thế. Đều tùy theo cảnh của chính mình, dấy khởi mãnh liệt, kéo dài. Theo lý ấy kết hợp để giải thích.

- Nói "Bổ-đặc-già-la của Hành theo Đẳng phần": Tức Trụ nơi "Tự Tánh phiền não", xa lìa chỗ mãnh liệt và yếu kém, trụ nơi cảnh giới bình đẳng phiền não, tùy theo thế lực của Cảnh giới mà phiền não hiện hành.

Giải thích: "Mãnh liệt" là phân biệt với năm thứ trước. "Yếu kém" là phân biệt với loại thứ bảy. Trụ nơi cảnh giới bình đẳng là giải thích, xác nhận về Tự tánh. Tùy theo thế lực của Cảnh giới mà phiền não hiện hành là giải thích Tự tánh phiền não. Nghĩa là, Tâm tham nơi Cảnh hơn tức tăng, tâm tham nơi Cảnh kém thì giảm, chẳng giống với năm thứ trước, ở nơi Cảnh thấp kém mà dấy khởi Tham "Thượng phẩm". Hoặc cùng với Cảnh bằng nhau nên gọi là "Đẳng phần".

Lại nữa, ở nơi chỗ dấy khởi không thiên về hơn, kém, nên gọi là "Đẳng". Luận viết: "Bổ-đặc-già-la của Hành theo Bạc Trần, nghĩa là trụ nơi tự tánh vị phiền não mỏng. Như trước đã nói về Tướng của Tự tánh vị phiền não. Nay thì phiền não ấy so với kia là mỏng, ít. Tuy ở nơi Cảnh giới của đối tượng được duyên tăng thượng mà tánh phiền não hiện hành nhỏ, mỏng. Vì do lực đối trị khuất phục phiền não mạnh mẽ mà xưa kia từng tu tập.

Giải thích: Chẳng phải như "Đẳng phần" ở trước, luôn "Đẳng" nơi Cảnh đối trước, cảnh hơn thì Tham nặng v.v... Nay, cảnh hơn cũng dấy khởi kém, nên chẳng giống với trước.

Lại, trên có bảy thứ, trong Kinh thường nói đến bốn, cho ba độc kia (Tham Sân Si) là căn bất thiện, trong đó "Đẳng phần" thâu tóm ba thứ còn lại, nên văn của bản Sớ gọi là Đẳng phần, tức có phần nơi nhẹ, nặng. Nhẹ tức là Bạc Trần, nặng tức là chính nó. "Đẳng phần" đã "Bằng" nơi Cảnh, đối chiếu với "Bạc Trần" nên là nặng. Lại, "Đẳng" đều là tương tợ không có hơn kém, còn ba thứ trước thì có nghĩa cùng tăng thêm.

- Sớ câu: "Năm là cầu sự vui thích nơi Trời, người là vui thích sinh tử": Tức e có người nêu vấn nạn: "Ai lại ưa thích về Tử?" Nên ở đây đáp: "Gọi là ưa thích nơi Sinh, do sinh ắt có tử. Cho nên sự vui thích của Trời, người là sự việc trong nẻo sinh tử.

- Sớ câu: "Ưa thích sự tịch tĩnh khiến thành Lý tịch tĩnh": Tức là ý nói về "Vị nhân Tất đàn", cũng tức là "Đối trị Tất đàn".

- Sớ câu: "Tức dựa nơi pháp chẳng dựa nơi người": Là đối với câu thứ nhất: "Văn liền nghĩa đúng", tức "dựa nơi nghĩa chẳng dựa nơi văn". Phần Sớ giải do văn, nghĩa đều rõ nên không giải thích. Trong câu thứ hai có hai đối, tức : Dựa nơi pháp, chẳng dựa nơi người; dựa nơi Trí chẳng dựa nơi Thức. Là đủ "Pháp bốn y". Tức nơi Kinh Tịnh Danh, Phẩm Pháp Cúng Dường, trong đó, theo thứ lớp là: Nghĩa-Lời (văn), Trí- Thức, Liễu nghĩa-Chẳng liễu nghĩa, Người-Pháp.

Về nghĩa của bốn y, dùng ba môn để phân biệt:

Một: Giải thích tên gọi. Hai: Nêu ra Thể.

Ba: Nói về thứ lớp.

Một: Giải thích tên gọi: Nghĩa tức là đối tượng được giảng giải, nương vào đấy mà dấy khởi Hành, do vậy nên dựa theo. Giáo pháp tuy giảng giải về Lý, nhưng cần phải quên lời. Lời chẳng phải là nghĩa nên chẳng dựa vào.

Trí không phân biệt, có khả năng quyết đoán, vì thế nên dựa vào. Thức là phân biệt có thể dấy khởi về nhiễm, vướng, vậy chẳng nên dựa. "Dựa nơi Kinh liễu nghĩa, không dựa nơi Kinh chẳng liễu nghĩa": Tức hiển bày sự thật, rõ ràng, gọi là Liễu nghĩa. Nương vào đấy để lãnh hội, lý giải, vì thế nên dựa vào. Có nhiều ẩn giấu chìm khuất, gọi là chẳng liễu nghĩa khiến người vướng chấp, do đấy chẳng nên nương theo.

Nhờ nơi Pháp để dấy khởi Hành, vì vậy cần dựa vào Pháp chẳng tùy theo tình ý của Người nên chẳng y theo Người.

Nhưng về Kinh "Liễu nghĩa" thì có nhiều môn:

Một: Môn pháp ấn, chẳng phải Pháp ấn: Tức cùng tương ưng với ba pháp ấn: Vô thường, Vô ngã, Tịch tĩnh, thì gọi là Liễu nghĩa.

Hai: Môn Đại thừa, Tiểu thừa: Ba Pháp ấn của Tiểu thừa cũng chẳng phải là Liễu nghĩa. Đại thừa mới là Liễu nghĩa. Như đã nêu bày trong phần nhận biết về bảy Thiện. Lại như Kinh đại Bát Niết-bàn quyển thứ sáu nói: "Nếu nói Như Lai là Vô thường, biến đổi, đó là chẳng liễu nghĩa. Nếu nói Như Lai là thường trụ, Bất biến thì đó là Liễu nghĩa."

Ba: Môn Hiển, Mật: Ý ẩn mật mà nêu giảng rõ khắp, gọi là chẳng liễu nghĩa. Thấu tỏ chỗ hiển để thuyết giảng thì gọi là Liễu nghĩa.

Bốn: Lại đối với Đại thừa, sự giảng nói chưa hoàn bị, gọi là chưa liễu nghĩa. Nếu sự thuyết giảng đã hoàn bị, thì gọi là Liễu nghĩa.

Bốn môn trên đây thì môn một là khiến vật bỏ tà quy về chánh. Hai là bỏ Tiểu quy về Đại. Ba là bỏ Mật theo Hiển. Bốn là khiến suy tìm chỗ giảng giải tạo cho nghĩa lý được hoàn bị.

Hai: Nêu ra Thể (của bốn y)

Một là đối tượng được giảng giải (Sở thuyên) thì chung cả Sự, Lý.

Hai là chủ thể chứng đắc, thì chung cho Trí căn bản, Hậu Đắc Trí.

Ba là, căn cứ nơi chủ thể giảng giảng (Năng thuyên) chung giảng giải cả hai phần trên.

Bốn là, căn cứ theo chủ thể thuyết giải (Năng thuyết) thì quên tình để chọn lấy Pháp.

Ba: Nói về thứ lớp: Tức lấy theo nghĩa ở trên để làm thứ lớp. Phần còn lại có thể theo đấy mà xét.

- Sớ "Bảy là đích thực đoạn trừ Pháp ái":

Tức dùng Trí quán chân thật về Sự, Lý không trái nhau, do Tâm sinh ái chấp nên chẳng chứng thật. Vì thế các bậc Thánh nhân ít có chỗ suy niệm về việc "Chẳng đạt được" quả vị Thánh.

- Sớ câu: "Nếu như tự tu tập các pháp ấy thì cũng là lợi tha": Do ở phần nầy nêu lên lúc thuyết pháp không rời bỏ các độ. Mà phần tiếp sau giải thích về tướng, thì ở chỗ chư Phật, nghe pháp, gần gũi bạn lành, cũng có trường hợp thành tựu chẳng nhân nơi thuyết pháp. Cho nên vì đây mà cần thông tỏ: Nếu như lúc tự tu tập cũng vì chúng sinh, tức chẳng trái với chỗ nối tiếp theo trước, tùy ở đối tượng nên hóa độ mà luôn vì họ giảng nói pháp.

- Sớ câu: "Bốn là trong Tinh Tấn thì phát nguyện vì khắp chúng sinh" Trong đây thâu tóm bốn sự tu tập cùng ba thứ Tinh tấn, nên phần Sớ giải đã cùng phối hợp, suy xét kỹ có thể nhận biết.

- Trong phần năm là Thiền định. Sớ câu: "Một là chê trách năm dục": Tức pháp Chỉ Quán của Tông Thiên Thai, dựa nơi Trí Luận cùng các Kinh, về sự tu tập Chánh đạo, trước hết lập ra hai mươi lăm phương tiện:

Một: Gồm đủ năm duyên.

Hai: Chê trách năm dục.

Ba: Trừ bỏ năm thứ che lấp (Cái).

Bốn: Điều phục năm Sự.

Năm: Hành năm pháp.

Năm phần mỗi phần gồm năm thứ thành ra hai mươi lăm. Nay ở đây chỉ nêu rõ phần "Chê trách năm dục". Văn nơi phần Sớ giải gồm hai:

Một: Làm rõ ý chê trách.

Hai: Từ câu: "Thế nào là chê trách" tiếp xuống: Là chính thức nêu rõ sự chê trách về tướng. Phần nầy gồm ba:

Một là, chỉ rõ riêng về chỗ lỗi lầm kia, nên chê trách.

Hai là, Từ câu: "Năm dục nầy" tiếp xuống: Là tóm kết để chính thức chê trách.

Ba là, Từ câu: "Huống chi Bồ tát" tiếp xuống: Là không chê trách về Tướng.

Thuận theo văn Kinh thì nghĩa chính là không tham đắm, phần còn lại là phương tiện. Văn nơi phần Sớ giải không nói tới, nhưng ở đây cần nêu tóm lược về tên gọi.

- Nói "Gồm đủ năm duyên": Tức là: Thứ nhất: Giữ giới thanh tịnh.

Thứ hai: Y phục, ẩm thực đầy đủ. Thứ ba: Ở nơi chốn vắng lặng.

Thứ tư: Dứt hết mọi sự việc liên hệ. Thứ năm: Gần gũi thiện tri thức.

Nói "Trừ bỏ năm thứ che lấp" tức như trước đã nêu dẫn. Nói "Điều phục năm Sự": Tức :

Một: Điều hòa việc ăn uống khiến chẳng đói, chẳng no quá.

Hai: Điều hòa việc ngủ nghỉ, khiến chẳng hạn chế, cũng chẳng tùy tiện.

Ba: Điều hòa về thân, khiến chẳng quá thong thả hay quá vội gấp.

Bốn: Điều hòa về hơi thở để giữ được sự quân bình.

Năm: Điều hòa về tâm khiến chẳng hôn trầm, chẳng trạo cử. "Hành theo năm pháp" là Dục: (Mong muốn). Tinh tấn. Niệm.

Trí Tuệ khéo léo. Nhất tâm. Cùng loại trước sau về Tướng có thể nhận biết.

- Sớ câu: "Tức tất cả môn Thiền": Luận Du Già quyển thứ ba mươi ba, nói sáu độ, bốn đẳng tâm đều có chín môn:

Một: Tự tánh. Hai: Tất cả.

Ba: Khó hành trì. Bốn: Hết thảy môn. Năm: Thiện sĩ.

Sáu: Nhất thiết chủng. Bảy: Toại cầu.

Tám: An lạc của đời nầy, đời khác. Chín: Thanh tịnh.

Nên phần Tụng nơi Luận ấy viết:

"Tự tánh, Nhất thiết, Nan Nhất thiết môn, Thiện sĩ Nhứt thiết chủng, Toại cầu Hai đời lạc, Thanh tịnh."

Lại, "Tự tánh" đều có một loại. "Nhất thiết" thì hai hoặc ba loại.

"Khó hành trì" đều là ba loại. "Nhất thiết môn" đều là bốn loại. "Thiện sĩ" gồm năm loại. "Nhất thiết chủng" thì sáu hoặc bảy loại. "Toại cầu" đều là tám loại. "Hai đời an lạc" đều có chín loại. "Thanh tịnh" gồm mười loại.

Nay nói về chín môn nơi Tĩnh lự, gồm:

- "Tự tánh", tức là Tâm đồng nhất với Tánh của Cảnh, hoặc nơi phẩm Xa Ma Tha (chỉ), hoặc nơi phẩm Tỳ-Bát-xá-na (Quán), hoặc theo nẻo cả hai cùng vận hành, tức trong mười câu nơi Kinh là câu hai, ba cùng câu mười

- "Nhất thiết Thiền", lược có hai loại: Một là thế gian.

Hai là xuất thế gian.

Chín định Thứ đệ thì chung cho Thế gian. Chẳng trụ, chẳng xuất là Xuất thế gian. Cũng tức thuộc về câu thứ hai.

"Nhất Thiết Thiền" lại có ba thứ:

Một là, Hiện pháp lạc trụ Thiền. Tức thân tâm khinh an, xa lìa mọi kiêu mạn, dấy khởi, bỏ hẳn sự yêu thích về diệu vị của Thiền, dứt bặt tất cả hình tướng.

Hai là, dẫn sinh công đức Thiền (Thiền làm phát sinh các công đức).

Ba là, Nhiêu ích Hữu tình Thiền (Thiền đem lại lợi ích cho chúng sinh). Như phần Sớ giải đã phối hợp.

- "Thiền khó hành trì", tức có ba loại:

Một là, đã trụ một cách sâu xa nơi định, nên có khả năng dẫn dắt các Tĩnh lự mà xả bỏ chỗ sinh khởi hơn hết nơi Dục giới. Đó là sự khó hành trì thứ nhất. Tức nơi Kinh là câu thứ năm.

Hai là, dựa nơi Tĩnh lự ấy, nên có thể phát khởi vô số, vượt quá các Đẳng trì của Nhị thừa đã tu hành, cũng là câu thứ năm, do vậy phần Sớ giải viết: "Tức là Tướng khó hành trì."

Ba là, dựa nơi Tĩnh lự, mau chóng chứng đắc đạo quả Bồ đề vô thượng, tức là câu thứ mười, phần Sớ giải cũng đã nêu rõ.

- "Nhất Thiết môn Thiền", gồm bốn thứ: Một là, cùng hành theo Tầm, Tư.

Hai là, cùng hành theo Hỉ. Ba là, cùng hành theo Lạc. Bốn là, cùng hành theo Xả.

Tức thuộc về câu thứ hai, phần Sớ giải đã nêu.

- "Thiện sĩ Thiền": Lược có năm thứ:

Một là, không tham ái diệu vị của thiền, tức là câu ba, bốn.

Bốn thứ còn lại cùng tương ưng với bốn Đẳng tâm. Tức thuộc về câu thứ tám. Cảnh giới của đối tượng được duyên hợp là tâm Từ bi nhớ nghĩ về chúng sinh.

- "Nhất Thiết chủng":

Tĩnh lự nầy có sáu thứ, bảy thứ, tổng cộng là mười ba loại. Nói sáu thứ, tức:

Một là, Thiện tĩnh lự.

Hai là, Vô ký biến hóa Tĩnh lự. Ba là, Phẩm Xa-ma-tha.

Bốn là, Phẩm Tỳ-bát-xá-na.

Năm là, Thẩm định đúng về tự lợi, lợi tha, theo đấy mà duy trì. Sáu là, có thể dẫn khởi thần thông với uy lực, công đức.

Cũng là câu thứ sáu: Dẫn khởi thần thông. Lại cũng chung cho các câu còn lại.

Nói bảy thứ là:

Một là, Danh duyên Tĩnh lự. Hai là, Nghĩa duyên Tĩnh lự.

Ba là, Chỉ tương duyên Tĩnh lự. Bốn là, Cử tương duyên Tĩnh lự. Năm là, Xả tương duyên Tĩnh lự.

Sáu là, Hiển pháp an lạc trụ Tĩnh lự.

Bảy là, Nhiêu ích tha Tĩnh lự. (Tĩnh lự đem lại lợi ích cho người khác).

- "Toại cầu": Tức tâm ý của chúng sinh được thỏa mãn, cũng thuộc về câu "Thần thông". Lược có tám thứ:

Nơi đoạn nầy, văn của Luận hơi rộng, nay chỉ lược dẫn về ý nghĩa:

Một là, có thể dứt bỏ các độc. Hai là, có thể đoạn trừ các bệnh. Ba là, tuôn mưa, ngăn sự khát.

Bốn là, cứu giúp các sự sợ hãi. Năm là, có thể cung cấp cơm nước. Sáu là, có thể bố thí tiền của.

Bảy là, có thể chỉ dạy, can gián đúng đắn. Tám là, có khả năng tạo tác đúng.

Tùy theo tương ưng có thể nhận biết.

- Tám: "Đời nầy đời khác đều an lạc" Pháp Tĩnh lự nầy có chín thứ:

Một là Tĩnh lự với thần thông biến hiện để thu phục chúng sinh.

Hai là Tĩnh lự với sự thọ ký biến hiện để nhiếp phục chúng sinh.

Ba là Tĩnh lự với sự chỉ dạy biến hiện để điều phục chúng sinh.

Bốn là đối với kẻ tạo ác thì thị hiện cõi xấu ác để giáo hóa.

Năm là đối với người mất biện tài thì có thể giúp họ có được biện tài.

Sáu là, đối với người "Mất niệm" thì giúp họ có chánh niệm.

Bảy là Tạo lập chỗ biện luận không điên đảo.

Tám là đối với những ngành nghề kỹ xảo ở đời đều tùy thuận tạo tác.

Chín là, phóng hào quang để dứt trừ khổ.

Hai loại sau cũng nêu dẫn nghĩa, tùy chỗ tương ưng mà phối hợp.

- Chín: "Thanh tịnh Thiền": Có mười thứ. Đoạn tiếp sau của phần Sớ giải sẽ tự phối hợp.

Chín môn của các độ còn lại đến phẩm thập Hạnh sẽ nêu rõ.

- Sớ câu: "Ba là an trú nơi Định về Lý vẳng lặng mọi chấp của sự tham ái nơi diệu vị": Tức nơi Luận Tạp Tập quyển thứ chín, viết: "Tĩnh lự như thế nơi cõi Vô sắc, do bốn thứ tướng nên phân biệt rộng, là Tạp nhiễm, Thanh bạch, Kiến lập, Thanh tịnh.

Gọi là Tạp nhiễm, tức bốn căn Vô ký là Ái, Kiến, Mạn và Vô minh, do bốn thứ Hoặc nầy làm tâm bị nhiễm ô, ở nơi các môn Tĩnh lự định bị nhiễm ô khiến ở cõi Sắc và Vô sắc tất cả phiền não Hữu phú Vô ký cùng với Tùy phiền não sinh trưởng không dứt.

Giải thích: Trên tức là giải thích tóm lược văn của Luận. Phần tiếp sau giải thích riêng, văn bao quát rộng khắp nên ở đây chỉ lược lấy ý. Nghĩa là do có tham ái về diệu vị nơi Tĩnh lự trên, do có kiến nên chấp giữ Tĩnh lự trên. Do có kiêu mạn nên dựa cậy nơi Tĩnh lự trên. Do có Vô minh nên nghi ngờ về Tĩnh lự trên. Các phiền não như thế là luôn làm cho tâm bị cấu nhiễm khiến hai Hoặc lớn, nhỏ nơi cõi Sắc, Vô sắc nối tiếp lưu chuyển.

Luận viết: "Gọi là Thanh bạch", tức là Tĩnh lự thanh tịnh. Tự tánh của Vô sắc là Thiện nên nói là "Thanh bạch". Tuy là pháp thế gian, nhưng lìa mọi trói buộc, cấu nhiễm, nên cũng gọi là Tĩnh."

Luận viết: Gọi là kiến lập, tức kiến lập về chi phần, kiến lập về Đẳng chí, kiến lập về Phẩm loại, Kiến lập về danh tưởng. Ở nơi các pháp Tĩnh lự đều gồm đủ bốn thứ kiến lập ấy. Nhưng nơi các cõi ở Vô sắc thì chỉ có ba thứ kiến lập, tức trừ kiến lập về chi phần.

- Kiến lập về chi phần: Chỉ chọn lấy ý, tức là năm chi phần của cõi Thiền thứ nhất.

- Kiến lập về Đẳng chí, tức là bảy thứ tác ý, nhập nơi cõi Tĩnh lự thứ nhất cho đến cõi Phi tưởng.

- Kiến lập về Phẩm loại, nghĩa là ở nơi cõi Tĩnh lự thứ nhất có đủ ba phẩm huân tập tu trì. tám định đều như thế, nên từ Sơ thiền đến Tứ thiền, tùy theo nhân của ba phẩm mà đều có ba cõi Trời.

- Kiến lập về danh tưởng, tức trong Tĩnh lự có Vô lượng tên gọi chẳng thể tính toán, do chỗ hội nhập của chư Phật, Thế Tôn thì hàng Nhị Thừa chẳng thể biết được. Cho đến tám định thì hỗ tương thâu tóm.

Luận viết: "Gọi là Thanh tịnh", nghĩa là biên hạn diệu lực của định, trong cõi Tĩnh lự thứ nhất cho đến biện hạn của cõi Phi Tưởng phi phi tưởng xứ, đó gọi là Thanh tịnh.

Phần Sớ giải thích Luận kia viết: Biên hạn rốt cùng có trong tám định, là do sự tác dụng tự tại lìa mọi chướng ngại không thể thọ nhận, nên gọi là Thanh tịnh. Chung cho cả Hữu lậu, Vô lậu, chính là chỗ tự tại tác dụng, nên cùng gọi là Thanh tịnh.

Giải thích: Nay, nơi phần Sớ giải, câu ba, bốn tức là lìa sự tạp nhiễm nơi bốn căn Vô ký đã nói ở trước, là phần tương ưng thứ tư tức "Thanh tịnh". Câu năm đến câu tám tức cùng thuộc về "kiến lập về danh tưởng" nêu trước, cùng với sự "Kiến lập về Phẩm loại."

Phần còn lại có thể theo đấy mà xét.

- Sớ câu: "Năm là làm phát sinh các định": Tức Luận Tạp Tập gọi là sự kiến lập về danh tưởng. Nơi phần Sớ giải, trước hết là biện minh về chủ thể làm phát sinh, tức dựa nơi, văn trong phần "Tu Hành Tín Tâm" của Luận Khởi Tín. Trước đó, Luận viết: "Tu tập thuần thục lâu thì Tâm được an trụ" cho đến "Được vào Tam muội Chân như." Phần tiếp sau, Luận viết: "Lại nữa, dựa nơi pháp Tam muội ấy thì biết Pháp giới là nhất tướng, nghĩa là Pháp thân của tất cả chư Phật cùng với thân của chúng sinh là bình đẳng không hai, nên gọi là Tam muội Nhất hành. Cho nên biết chân như là cội gốc của Tam muội. Nếu người theo đấy tu hành thì dần dần có thể phát sinh vô lượng Tam muội." Trong Kinh nói Vô lượng Tam muội, tức như Trí Luận viết: "Năm Trí ấn cùng với ba vạn năm ngàn Thủ Lăng Nghiêm, năm vạn ba ngàn phương tiện khéo léo, vô lượng vô biên..."

- Sớ câu: "Trong đó, thuận, nghịch, nên đều có vượt, cách": Tức Luận Câu Xá, phẩm Định nói: "Hai loại định, thì thuận, nghịch, đều, cách, gần, vượt, cho đến cách, vượt là thành tựu. "Ba Châu lợi vô học", nghĩa là gốc thiện nơi Đẳng chí phân làm hai loại: Một là Hữu lậu; Hai là Vô lậu. Đi lên trên là Thuận, trở lại xuống dưới là Nghịch. "Nay phần Sớ giải đã dựa theo đấy để giải thích. Lại nữa, Luận viết: "Đồng loại gọi là đều. Khác loại gọi là Cách. Cùng gần gũi gọi là gần. Vượt qua một bậc, hai bậc gọi là Vượt.

"Cho đến vượt cách, là thành tựu"; Tức nêu rõ về tu tập vượt bực. Nghĩa là, người hành pháp Quán, lúc tu tập vượt về định, trước ở chỗ Hữu lậu nơi Đẳng chí của Tám địa, thuận, nghịch, đều, gần, luôn tu tập hiện tiền. Tiếp theo, ở nơi Hữu lậu, thuận, nghịch, đều vượt mà thường tu tập hiện tiền. Tiếp nữa, ở nơi Vô lậu, thuận, nghịch, đều, vượt luôn tu tập theo hiện tiền. Đó gọi là Gia hạnh viên mãn. Sau, ở nơi đẳng chí Hữu lậu, Vô lậu, thuận, nghịch, cách, vượt tu tập, gọi là sự thành tựu của siêu vượt nơi định.

"Ba châu lợi Vô học" là nêu rõ về nơi chốn và người tu vượt bực nơi Đẳng chí, tức chính là người ở ba châu. Đúng là hàng "lợi căn", phải là bậc A-la-hán thì mới có thể tu tập. Nay nói rõ là Bồ tát thì hiển nhiên là có thể vượt được. Như vượt bậc theo hướng thuận, thì từ bậc Thiền thứ nhất xuất là nhập nơi bậc Thiền thứ hai, nhưng lại nhập nơi cõi Thiền thứ ba, tức là vượt một bậc. Nếu từ Sơ thiền xuất mà nhập nơi Tứ Thiền tức là vượt hai bậc. Hội nhập thẳng vào Diệt định, thì gọi là siêu vượt hoàn toàn. Vượt bậc theo hướng nghịch cũng vậy.

- Sớ câu: "Cũng gọi là pháp Tam muội Sư tử du bộ": Nghĩa là thu mình lại để nhảy vọt lên phía trước, tức như trong một trăm lẻ tám pháp Tam muội mà Trí Luận đã nói đến, thì đấy là tên của pháp Tam muội thứ ba. Bồ tát được pháp Tam muội ấy, thì ở trong tất cả các pháp Tam muội, ra vào nhanh chậm đều được tự tại. Ví như các loài thú lúc đang vui đùa, nếu thấy Sư Tử thì thảy đều sợ hãi. Sư tử, lúc vui thích, đối với các loài thú dám chống cự lại thì sẽ sát hại, loài thú phục tùng thì buông thả. Bồ tát cũng như thế. Đạt được pháp Tam muội nầy, thì đối với hàng ngoại đạo bướng bỉnh tất phá trừ, hàng tin theo thì hóa độ. Cho nên gọi là "Tam muội Sư Tử du bộ". Tam muội thứ nhất trăm lẻ tám mang tên là "Ly trước Hư không bất nhiễm". Tam muội thứ nhất có tên là "Thủ Lăng Nghiêm".

- Sớ câu: "Tam muội thứ hai tên là Tam muội Bảo Ấn" Luận Trí Độ nói: "Có khả năng thu giữ các pháp Tam muội. Ở trong các thứ báu thì Pháp bảo là thứ báu đích thật, đời nầy đời sau, cho đến khi đạt được Niết-bàn đều có thể đem lại lợi ích. Như Phật đã từng nói với các Tỳ kheo: Vì các thầy thuyết giảng giáo pháp, đó là pháp ấn. Pháp ấn là quý báu, là cửa giải thoát. Như trong ba Tạng giáo pháp đã dùng ba Pháp ấn làm Pháp ấn. Hoặc như nơi đại Thừa chỉ có một Pháp ấn là "Thật tướng của các pháp". Cùng với "Thật tướng Bát-nhã" tương ưng thì pháp Tam muội ấy gọi là Tam muội Bảo Ấn."

- Sớ từ câu: "Lại, câu hai, ba, bốn ở trên" tiếp xuống: Phần trên là xét theo văn để giải thích. Nay thì dùng ba Thiền để thâu tóm. Do các Kinh Luận phần nhiều đều dùng ba, như nơi Hội đầu đã nêu. Nay sẽ giải thích lần nữa. Luận Du Già quyển thứ bốn mươi ba nói: "Thế nào là Tất cả Tĩnh lự của Bồ tát? Nghĩa là Tĩnh lự ấy lược có hai loại: Một là Thế gian. Hai là xuất thế gian. Lại có ba thứ: Một là Hiện pháp lạc trụ v.v..." Luận giải thích: "Nếu các vị Bồ tát đang tu tập Tĩnh lự, xa lìa hết thảy mọi phân biệt, có thể đem lại cho thân tâm sự khinh an cùng tịch tĩnh tột bậc, xa lìa mọi trạo cử, mọi tham ái về diệu vị, dứt bặt tất cả tướng. Cho nên biết đó gọi là Hiện pháp lạc trụ. Hoặc các Bồ tát hiện thực hành Tĩnh lự có khả năng dẫn khởi, an trụ vô số Đẳng trì thuộc chủng tánh của Mười Lực, thâu nhiếp một cách thù thắng chẳng thể nghĩ bàn, chẳng thể lường tính. Cho đến, nếu các Bồ tát hiện đang thực hành Tĩnh lự, có thể dẫn khởi, an trụ nơi Thắng xứ giải thoát, Biến xứ, Vô ngại giải, Vô tránh nguyện cùng công đức bất cộng của tất cả Bồ tát, thì gọi là Tĩnh lự "Năng dẫn đẳng trì công đức". Hoặc các Tĩnh lự, mà Bồ tát hiện có, có thể dẫn khởi về nghĩa lợi mọi mọi sự nghiệp của nghĩa lợi kia ấy đều tạo sự hỗ trợ..." Phần tiếp sau tóm lấy ý để nêu dẫn: "Dứt khổ, trừ sợ hãi, cứu độ, tán thán đức nơi Tam bảo, thu phục chúng sinh, là Tĩnh lự thứ ba" (Nhiêu ích Hữu tình Thiền).

- Sớ từ câu: "Lại chung cho mười thứ Thanh tịnh" tiếp xuống: Tức nói về môn thứ chín (Thanh tịnh Thiền) trong chín môn.

- Sớ câu: "Trong phần sáu nói về tu Bát-nhã...": Phần nầy gồm hai:

Một: Theo văn để giải thích. Hai: Nhận định, phân biệt chung.

Nơi phần một, nói "Ba câu sau có tính chất liên hoàn" là do nơi kinh viết: "Một là nương theo trí Tuệ toàn diện. Hai là Hội nhập nơi cửa Trí Nhất thiết trí. Ba là Vĩnh viễn đạt được sự dừng nghỉ" Ba câu nầy giống như là một câu, nên gọi là có tính chất liên hoàn. Nhưng về nghĩa thì khác, nên có ba câu.

- Sớ từ câu: "Trong đó cũng có tướng của chín môn" tiếp xuống: Là phần nhận định, phân biệt. Phần nầy có hai chi tiết:

Một: Đối chiếu với chín môn Bát-nhã.

Hai: Từ câu: "Trong ấy tuy Định Tuệ cùng có" tiếp xuống: Là phân biệt để tránh sự lẫn lộn, do cả hai cùng có. Phần hai nầy gồm sáu:

Một là, đối chiếu với môn định ở trước để phân biệt. Như trong phần trước nói: "Biết được cảnh giới của Tam muội, chẳng trái với chỗ thu giữ của Trí, hội nhập nơi cõi Trí" tức là Tuệ ở trong Định, Tuệ hỗ trợ cho định. Nay, ở đây có sự hội nhập Tam muội đích thật, là Định hỗ trợ cho Tuệ.

Hai là, từ câu: "Như cả hai cùng vận hành" tiếp xuống: Là dẫn chứng để xác nhận phần trước, đã có sự kết hợp nơi Định Tuệ, nên nêu rõ tất nhiên là cùng hỗ trợ.

Ba là, từ câu: "Nghĩa phương tiện của phần sau" tiếp xuống: Là dùng câu sáu đối chiếu với câu bảy để nhận định về cả hai cùng thành tựu.

Bốn là, từ câu: "Há khiến Bát-nhã" tiếp xuống: Là nêu ngược lại để xác nhận nghĩa trước.

Năm là, từ câu: "Chẳng phải chỉ..." tiếp xuống: Là tổng kết về nghĩa cùng hỗ trợ của muôn hạnh.

Sáu là, từ câu: "Huống chi Bát-nhã có thể..." tiếp xuống: Là đối chiếu tóm kết về chỗ thâm diệu.

Nói "Chẳng đạt được một hành thì không có vị Vua nầy": Là mượn lời của sách bên ngoài. Trong Tấn thủ nói: Vương Hiến Chi rất ưa thích cây trúc, đến nơi nào thì đều trồng Trúc. Người khác hỏi nguyên do thì đáp: Người sống trong đời chẳng thể một ngày mà không có vị vua ấy". Ý ở nơi tâm rỗng lặng, trinh tiết, được vào mùa lạnh vẫn chẳng dời đổi. Nay nêu rõ muôn hạnh chẳng thể, dù là tạm thời, mà không có Bát-nhã.

- Sớ câu: "Trong phần bảy nói về sự tu tập Phương tiện": Phần nầy gồm hai:

Một: Theo văn để giải thích.

Hai: Từ câu: "Câu một, câu chín là nói về việc cứu vớt tế độ. Các câu còn lại là Hồi hướng" tiếp xuống: Là thâu tóm, kết thúc.

Trước hết là dùng hai thứ phương tiện để thâu tóm.

Từ câu: "Dựa nơi kinh Anh Lạc" tiếp xuống: Là biện minh chung về bốn tướng của phần sau.

Về ba sự hóa độ chúng sinh ở sau (thuộc phần nói về tu Phương tiện Ba-la-mật) đều có hai đoạn, theo văn có thể nhận biết.

- Trong phần tám nói về Tu tập Nguyện Ba-la-mật, từ câu: "Chỗ cầu đạt Bồ đề ấy" tiếp xuống: Là tóm kết.

- Nơi phần chín nói về tu tập Lực Ba-la-mật, từ câu: "Một là khế hợp Lý" tiếp xuống: Là tóm gọn.

- Nơi phần mười nói về Trí Ba-la-mật, từ câu: "Bảy phần trước là nói tạo sự thành tựu cho chúng sinh" tiếp xuống: Là tóm kết.

- Sớ câu: "Như Từ đồng nữ": Luận Trí Độ viết: "Đồng nữ Từ Hành muốn đi vào biển để tìm kiếm châu báu, nên thưa với mẹ mình. Bà mẹ không thuận theo chí nguyện kia của con, lúc từ biệt thì lầm lỡ làm tổn thương mẹ một sợi tóc, liền bị đọa nơi địa ngục Hỏa bồn, tự xét là không có tội. Chủ ngục mới chỉ rõ đủ về tướng của tội, nhân đấy mà phát tâm lớn, thấy các tội nhân, biết là cùng một tội nầy, liền bưng chậu lửa, vì tất cả tội nhân mà đội lên đầu mình. Chủ ngục giận dữ dùng chĩa sắt đánh vào đầu, lập tức mạng chung, được sinh lên cõi Trời."

- Sớ câu: "Tham có hai thứ": Tức tóm lược có hai thứ ấy. Nhưng theo Luận Du Già quyển thứ hai mươi sáu thì Tham gồm có năm thứ. Luận viết: "Tham có năm thứ":

Một: Đối với dục của nội thân khởi ham muốn, là Tham của dục. Hai: Đối với sự dâm nơi ngoại thân khởi ham muốn, là Tham của dâm.

Ba: Đối với Cảnh khởi ham muốn, là Tham của Cảnh. Bốn: Đối với Sắc khởi ham muốn, là Tham của Sắc. Năm: Đối với Thân khởi ham muốn, là Tham của Thân.

Giải thích: Theo Pháp Sư Từ Ân (Khuy Cơ) giải thích câu một có hai cách:

Một là: Câu: "Dục dục dục Tham nơi nội thân" là chính nội thân mình khởi dục về Dục giới yếu ớt nên gọi là Dục dục. Tiếp đến khởi Tham năng nên gọi là dục Tham (Tham của Dục).

Hai là: Nội thân mình tức là pháp của đối tượng dục nơi chính nó. Sở dĩ nói dục của nội thân tức trong cái dục của nội thân khởi lên mong muốn (dục); tức tâm năng dục (chủ thể) ấy gọi là Dục Tham. Như vậy chữ dục đầu là đối tượng dục, chữ dục thứ hai là chủ thể dục, chữ dục thứ ba là kết thành tên gọi Tham của dục. Giải thích thứ hai này tốt hơn.

Ngài Bộc Dương kết luận hai cách giải thích và nói; Cách thứ nhất giống như Pháp Sư Đại thừa (cũng là Khuy Cơ). Riêng chữ dục đầu giống giải thích trên, chữ dục tiếp cho là dục của Biệt cảnh, cùng thời với tham duyên nơi đối tượng dục. Mong muốn cái dục của duyên năng nên nói là dục dục. Còn chữ dục sau cũng cùng là đối tượng dục, duyên với tham của dục nên gọi là dục tham.

Giải thích: Cách giải nghĩa này không bằng ở trên, vì một dục sau đều có dục của Biệt cảnh. Rõ ràng xưa giải thích bốn loại tham sau đều chung cho hai cách giải thích. Suy nghĩ có thể thấy. Nay, ở đây, tuy có hai thứ, mà cũng thâu tóm hết năm loại trên. Tham về Sắc là loại một, hai ở trên. Tham về của cải, danh là ba loại sau. Của cải là loại ba. Bốn là danh thì gồm luôn loại năm. "Cùng với" (đẳng) là cùng với ba thứ kia.

- Sớ câu: "Lại nhằm ngăn chận nguyện xấu ác, như Giới kinh đã nói": Kinh Phạm Võng viết: "Phát khởi mười đại nguyện xong thì vâng giữ giới cấm của Phật, phát nguyện: Thà đem thân nầy lao vào hầm lớn đầy lửa cháy dữ dội, cùng leo lên núi đao, chứ trọn không hủy phạm kinh luật của ba đời chư Phật, hay cùng với tất cả người nữ tạo hạnh bất tịnh. Có mười hai nguyện, gồm luôn phần kết nói: Nguyện cho kết thảy chúng sinh đều được thành Phật "Là mười ba nguyện".

- Sớ từ câu: "Nói sáu pháp Hòa kính": Tiếp xuống: Là giải thích riêng về sáu pháp Hòa kính. Phần nầy gồm hai:

Một: Dựa nơi Luận để giải thích. Chính là ở nơi Tiểu thừa, nghĩa chung cho Đại thừa và Tiểu thừa.

Hai: Từ câu: "Lại căn cứ nơi Bồ tát với ba nghiệp cùng thể hiện lòng từ bi" tiếp xuống: Là căn cứ theo Bồ tát để biện minh. Tức ngoài thì đồng với chỗ thiện của người khác, gọi là Hòa. Trong thì tự khiêm tốn, gọi là Kính.

Nói "Ba nghiệp cùng thể hiện lòng Từ": Là nói về chỗ khác nhau của Đại, Tiểu. Lại nữa, cả ba nghiệp chỉ Hành hòa, không có Lợi hòa.

Một là, "Đồng giới Hòa kính": Bồ tát thông đạt về thật tướng của các pháp, biết rõ về Tội chẳng thể thủ đắc, vì nhằm khiến cho chúng sinh an trụ nơi lý của thật tướng, dùng phương tiện thiện xảo của Giới, cùng với tất cả, vâng giữ các giới phẩm không hề trái, phạm. Cũng biết chúng sinh đồng với Giới thiện nầy, chẳng đoạn chẳng thường, đời vị lai ắt đạt được quả vị lớn là Bồ đề. Do đấy đã tôn kính như Phật. Vì thế nói là "Cùng giữ giới, dùng làm sự Hòa kính".

Hai là, "Đồng kiến Hòa kính": Bồ tát thông đạt về thật tướng, đối với các pháp đều thấy rõ, biết đúng, vì nhằm khiến cho chúng sinh an trụ nơi thật tướng của các pháp nên dùng các phương tiện thiện xảo của chánh kiến, cùng với hết thảy, tạo vô số tri kiến không hề sai trái, cũng biết chúng sinh nhân nơi tri kiến nầy mà phân biệt tăng tiến, lãnh hội thấu tỏ, ắt đạt được chủng trí tròn sáng. Vì thế mà tôn kính như Phật. Do vậy nói là "Cùng kiến giải dùng làm sự Hòa kính".

Ba là "Đồng hành Hòa kính": Bồ tát thấu đạt thật tướng của các pháp là Vô niệm, Vô hành. Vì nhằm giúp cho chúng sinh an lập nơi thật tướng, nên thực hành đúng các phương tiện thiện xảo, cùng với tất cả, tu tập vô số các Hành không hề sai, trái, cũng rõ chúng sinh nhân nơi các Hành nầy mà dần dần tích chứa công đức, đều sẽ thành tựu Phật đạo, vì vậy nên tôn kính như Phật. Do đó nói là "Cùng hành hóa dùng làm sự Hòa kính".

Bốn là "Thân Từ hòa kính": Bồ tát trụ nơi pháp đại từ bình đẳng vô duyên, dùng diệu lực của thiện căn do nơi Thân tu tập hạnh Từ, nên có thể chẳng dấy khởi diệt định, hiện bày các uy nghi cùng tất cả sự an lạc, nên Thân cùng với chín nẻo hòa đồng, cũng biết rõ chúng sinh đạt được an lạc từ trước, ắt có Phật tánh, đời vị lai nhất định sẽ đạt được thân Kim cương, vì thế nên tôn kính như Phật. Do vậy, nói "Thân thực hành hạnh Từ, dùng làm sự Hòa kính".

Năm là, "Khẩu từ hòa kính": Bồ tát dùng pháp Từ rộng lớn bình đẳng, vô duyên, do diệu lực của thiện căn từ sự tu tập nơi khẩu về hạnh Từ nên có thể chẳng dấy khởi diệt định hiện ra khắp tất cả các âm thanh, ngôn từ cùng với mọi sự an lạc, nên miệng nói ra cùng với chín cõi đều hòa đồng, cũng biết rõ chúng sinh vốn có sự an lạc trước đây thảy đều có Phật tánh, đời vị lai nhất định sẽ đạt khẩu nghiệp vô thượng, vì vậy mà tôn kính như Phật. Do đây nói "Khẩu thực hiện hạnh Từ dùng làm sự hòa kính".

Sáu là, "Ý Từ hòa kính": Tâm của Bồ tát luôn ở nơi Tam muội đại từ vô duyên, do diệu lực từ của thiện căn từ sự tu tập nơi ý về hạnh Từ, nên có thể không dấy khởi diệt định, hiện bày tâm ý thích ứng với mọi an lạc của chúng sinh, do đó ý cùng với chín nẻo đều có sự hòa hợp, cũng biết rõ chúng sinh vốn có an lạc trước đây thảy đều có Phật tánh, lý của Như Lai tạng, nên đời vị lai nhất định sẽ được tâm như tâm Phật, vì vậy mà tôn kính như Phật, nên gọi là "Ý thực hành hạnh Từ là Hòa kính."

- Sớ từ câu: "Cho nên cái tỳ vết của ngọc Khuê trắng hãy còn có thể mài bỏ đi" tiếp xuống: Đây là mượn lời của sách Luận Ngữ: "Nam Dung ưa đọc đi đọc lại thơ Bạch Khuê" tức là văn nơi Ức thiên trong Mao Thi: "Nam dung đọc thơ, tới chỗ nầy thì đọc đi đọc lại ba lần, rất là trịnh trọng: Cái tỳ vết của ngọc Khuê trắng hãy còn có thể mài bỏ đi chứ điều xấu của lời nói ấy thì chẳng thể chữa lại được!" Mao Thi truyện gọi là "Điếm khuyết" (khuyết điểm).

Nay phần Sớ giải mượn dùng nhằm tăng thêm phần quan trọng nơi ba nghiệp.

- Sớ câu: "Phương tiện là chẳng Không": Tức mượn nơi Kinh Tịnh Danh để dùng, câu: "Hiểu rõ của phương tiện có Tuệ". Câu dưới tức "Hiểu rõ Tuệ có phương tiện". Nghĩa là tiếp cận vào Có, mà chẳng mê chấp nơi Không, là phương tiện có Tuệ. Quán Không nhưng chẳng mê chấp nơi Sự, là Tuệ có phương tiện.

- Sớ câu: "Dùng Niết-bàn để trang nghiêm cõi": Tức văn nơi Kinh đại Bát Niết-bàn, đến phần sau sẽ nêu dẫn rộng. Theo văn có thể thấy.

Phần thứ hai là đáp lại câu hỏi về "Đức do Hành thành tựu".

- Sớ câu: "Cho nên mềm thắng cứng": Tức mượn lời nơi sách Đạo Đức Kinh của Lão Tử: "Nhu nhược thắng cương cường". Ngự chú cho rằng: "Mềm mỏng, thuận hợp là có thể hành theo phương tiện. Hành theo phương tiện tức có thể chế ngự được muôn vật. Cho nên biết người nhu nhược (mềm mỏng) tất thắng kẻ cương cường". Sách Đạo đức Kinh viết: "Trong thiên hạ, cái cực mềm chế ngự được cái cực cứng" (đạo đức Kinh, chương bốn mươi ba, theo bản dịch của Nguyễn Hiến Lê)... Theo ý của Hà Thượng Công thì ý đồng với phần trước, tức cho mềm có thể chế ngự được cứng, như nước có thể xoi thủng đá. Nay ý nơi phần Sớ giải là ở chỗ nầy.

- Sớ câu: "Như Căn bản trí tức thành sự chứng đắc bên trong": Tức nơi bảy sự đều có sự chứng đắc bên trong cùng Nghiệp dụng.

- Sớ câu: "Cũng tức là đức thành tựu nêu ở trước": Tức nhắc lại phần văn nói về mười thứ Tự tại với các câu chung riêng ở trước.

Thứ nhất là "Trí Tuệ luân", là nhắc lại câu chung về ba nghiệp thành tựu nêu trước, Trí là sự dẫn đường.

Chín câu tiếp theo là nhắc lại mười thứ Tự tại. Song phần một, hai không theo thứ tự.

Một là, "Thành sự phân biệt khéo léo", tức nhắc lại ở trước: Thứ nhất là đạt được "Tâm tự tại" nên khéo thuyết giảng pháp lớn.

Hai là "Diệu lực của niệm rộng lớn" tức là Tư tại thứ hai: "Vô úy tự tại".

Ba là "Trí Tuệ thiện xảo", tức là Tự tại thứ ba: "Ở nơi các pháp được tự tại", cùng với Tự tại thứ tư: "Ở nơi Trí được tự tại", do Trí Tuệ thiện xảo thấu rõ về pháp. Cho nên hợp chung hai thứ làm một.

Bốn là "Tổng trì của thật tướng" tức là Tự tại thứ bảy: "Đà-la-ni tự tại".

Năm là "Thành tựu Bồ đề", tức Tự tại thứ năm: "Bát-nhã tự tại".

Bát-nhã là trước hết.

Sáu là "Biện tài không sai lầm", tức Tự tại thứ sáu: "Biện tài tự tại".

Bảy là "Được Phật gia hộ, giữ gìn", tức là Tự tại thứ tám: "Tùy nơi chỗ diễn nói mà mở bày các môn thí dụ".

Tám là "Đi vào khắp các Phật hội" tức là "Tâm đại bi tự tại", dạy dỗ chúng sinh chẳng hề mệt mỏi.

Chín là, "Đồng một Thể tánh", tức Tự tại thứ mười: "Tâm đại từ tự tại". Đồng thể Từ tâm.

Một câu thứ mười "Làm bậc đại pháp sư" là tổng kết về mười câu trước.