SỐ 1488 — KINH ƯU-BÀ-TẮC GIỚI

Phẩm 8: BỒ TÁT GIẢ DANH VÀ BỒ TÁT THẬT NGHĨA

Thiện Sanh bạch Phật:

- Bạch đức Thế Tôn! Như Ngài đã dạy, Bồ-tát có hai hạng: Bồ- tát giả danh và Bồ-tát đúng nghĩa chân thật. Vậy thế nào là Bồ-tát giả danh?

Phật dạy:

- Này thiện nam! Chúng sanh nếu đã phát tâm Bồ-đề rồi, mà còn thích học pháp thuật của ngoại đạo, dùng kinh điển, sách vở, của họ để đọc tụng, thọ trì, lấy giáo pháp ấy dạy bảo chúng sanh, tự bản thân giết hại kẻ khác, không thích tu tập Từ bi, lại vui thích trong sanh tử, thường làm các nghiệp hưởng cảnh vui sanh tử, không có niềm tin đối với Tam Bảo, sanh tâm nghi ngờ, thương tiếc thân mạng, không thể nhẫn nhục, lời nói thô bạo, hối hận, buông lung, đối với tự thân sinh ý tưởng khi dể, ta không cần chứng đắc Vô thượng Bồ-đề, đối với phiền não khởi sanh sợ hãi, không siêng năng tu tập để tìm cách phá trừ, thường khởi tâm bỏn xẻn, tham lam, ganh ghét, gần gũi bạn ác, biếng nhác, tâm luôn loạn động, thích chỗ tối tăm, không tin sáu độ, không thích tu tập phước đức, không quán sát sanh tử, thường thích thọ trì lời ác của người khác. Đó là Bồ-tát giả danh.

Này thiện nam! Hoặc có chúng sanh phát tâm Bồ-đề, muốn được chứng đắc Chánh đẳng Chánh giác Vô thượng, nghe nói phải trải qua vô lượng kiếp cực khổ tu đạo, sau mới chứng đắc. Nghe như vậy rồi, khởi tâm hối tiếc, dù có tu tập, mà đạo tâm không chơn thật, không có ăn năn, hổ thẹn, không có lòng thương người, vâng theo ngoại đạo, giết dê tế trời, dù có chút tín tâm, nhưng không bền chắc, vui theo năm dục, tạo mọi điều ác, ỷ được sắc đẹp, tiền tài, vật chất mà sanh tâm kiêu mạn, hành động điên đảo, không có lợi ích, vì vui cảnh sanh tử, mà hành bố thí, vì cảnh vui cõi trời mà giữ gìn giới cấm, muốn được sống lâu mà tu thiền định; đó gọi là Bồ-tát giả danh.

Còn Bồ-tát đúng như nghĩa chơn thật, là có thể nghe hiểu nghĩa lí sâu xa, luôn gần gũi với các bạn lành, thích cúng dường sư trưởng cha mẹ, bạn lành, thích nghe mười hai bộ kinh của đức Như Lai, ra sức thọ trì đọc tụng, biên chép, suy nghĩ nghĩa lí. Vì nhân duyên cầu pháp không tiếc thân mạng, vợ con của cải, tâm luôn bền chắc, thương yêu tất cả mọi loài, nói lời dịu dàng, không đợi người hỏi, lời nói chân thật, không nói thô ác và nói hai lưỡi. Đối với tự thân, không khởi tâm khi dể, tự tay thực hành bố thí, không bị ngăn cản, thường thích tu tập, mài gươm trí tuệ, học tập sách vở ngoại đạo là để phá trừ tà kiến, để vượt lên trên tà kiến. Khéo dùng phương tiện để điều phục chúng sanh, ở giữa đám đông không sanh tâm khiếp sợ, thường dạy cho chúng sanh Bồ-đề dễ chứng đắc, khiến cho người nghe không khởi tâm lo sợ, chuyên cần tu tập tinh tấn, xem thường phiền não và làm cho phiền não không được lan rộng. Tâm không vọng động, thường tu nhẫn nhục, vì quả Niết Bàn mà tinh tấn giữ giới, vì chúng sanh nguyện làm người sai bảo, muốn cho chúng sanh được sự an vui, yên ổn, hưởng sự sung sướng, vì kẻ khác sẵn sàng chịu mọi khổ cực, tâm không hối hận. Thấy người thối thất tâm Bồ-đề thì sanh lòng thương xót. Cứu giúp những người đau khổ, soi xét con đường sanh tử, có nhiều tội lỗi, đầy đủ sáu pháp Ba-la-mật vô thượng, làm việc đời hơn hết mọi người, lòng tin bền chắc, tu tập Từ bi, cũng không mong cầu phước báo Từ bi. Đối với kẻ oán, người thân, tâm luôn bình đẳng, trong bố thí không có phân biệt, bố thí tự thân cũng như vậy; biết được các tướng, vốn là vô thường, nên không tham tiếc thân mạng, dùng pháp bốn Nhiếp pháp để hướng dẫn chúng sanh, biết rõ thế đế, nên tùy mỗi chúng sanh, mà dạy bảo cho họ. Trong lúc vì các chúng sanh chịu khổ, tâm không xao động, vững như núi Tu di; dù thấy chúng sanh phần nhiều tạo nghiệp ác, người tạo nghiệp lành thì ít, tâm quyết không quên, đối với Tam Bảo không sanh lòng nghi ngờ, thích sự cúng dường, nếu còn nghèo khó, thì trước cho người bần cùng, sau mới bố thí phước điền, trước phải vì người nghèo khó, sau mới vì người giàu có, ưa khen ngợi công hạnh của người, mở đường cho họ đến Niết Bàn, biết được kỹ nghệ muốn dạy cho người khác học, thấy người học tập hơn mình, thì sanh tâm vui mừng, không nghĩ lợi cho mình, chỉ nghĩ lợi cho người, toàn thân, khẩu, ý làm các việc lành, không phải vì mình, mà luôn luôn vì người khác. Đó là Bồ-tát đúng với thật nghĩa.

Này thiện nam! Bồ-tát có hai hạng: Bồ-tát tại gia và Bồ-tát xuất gia. Bồ-tát xuất gia thực hành theo Bồ-tát thật nghĩa không khó, ngược lại Bồ-tát tại gia, thực hành theo Bồ-tát thật nghĩa mới thật là khó. Vì sao? Vì Bồ-tát tại gia, có nhiều nhân duyên xấu ác ràng buộc.

Phẩm 9: TÂM KIÊN CỐ CỦA BỒ TÁT THẬT NGHĨA

Thiện Sanh bạch Phật:

- Bạch Đức Thế Tôn! Bồ-tát thật nghĩa, làm thế nào để tự biết mình là Bồ-tát thật nghĩa?

Phật dạy:

- Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát tu hành khổ hạnh, trước tiên mình phải thành tâm.

Này thiện nam! Như Lai nhớ thuở xưa lúc thực hành đạo Bồ-tát , trước theo ngoại đạo tu pháp khổ hạnh, chí tâm thực hành, không thối chuyển, trong nhiều đời, chỉ lấy tro xoa thân, mỗi ngày chỉ ăn một hạt mè, hạt đậu, hạt dẻ. v. v… nằm trên chông gai, cây lá, đất đá; lấy nước tiểu trâu làm thuốc trị bệnh, suốt mùa hè dùng năm thứ lửa để sưởi, đầu mùa đông giá lạnh thì để lõa thể, hoặc ăn cỏ, rể, nhánh, lá, trái cây, đất và gió; lúc làm các việc khổ hạnh như thế, cả bản thân mình và người khác đều không có lợi ích, mặc dù khổ cực như vậy, nhưng tâm không thối chuyển, vượt hơn tất cả khổ hạnh ngoại đạo.

Này thiện nam! Như Lai thuở xưa vì bốn việc mà thí xả thân mạng: 1. Vì diệt trừ các phiền não của chúng sanh, 2. Vì muốn chúng sanh được sự an lạc, 3. Vì muốn tự trừ bỏ tham đắm của thân, 4. Vì muốn báo đáp ơn sanh thành dưỡng dục của cha mẹ. Bồ-tát nếu đã không tiếc thân mạng, thì biết rõ đó là Bồ-tát thật nghĩa.

Này thiện nam! Như lai thuở xưa, vì cầu chánh pháp, mà khoét thân làm thành ba ngàn sáu trăm ngọn đèn. Bấy giờ, Như lai còn nhiều phiền não, thân thật có biết đau khổ, nhưng vì để độ thoát chúng sanh, nên khuyên bảo tâm giữ vững chí nguyện, không được lay động. Trong lúc ấy, lại được đầy đủ ba điều: 1. Rốt ráo không thối chuyển, 2. Được làm Bồ-tát thật nghĩa, 3. Được gọi là bậc không thể nghĩ bàn. Đó là Bồ- tát không thể nghĩ bàn. Lại nữa, Như Lai thuở xưa, vì cầu chánh pháp, nên trong một kiếp, toàn thân phải đau khổ với ngàn mụt ghẻ, khi ấy có đầy đủ tất cả phiền não, thân thật sự biết đau, nhưng vì muốn độ thoát chúng sanh, nên khuyên bảo tâm giữ vững chí nguyện, không được lay động, đó gọi là Bồ-tát không thể nghĩ bàn. Lại nữa, Như Lai thuở xưa, vì cứu một con chim Bồ câu mà phải thí xả thân mạng, lúc ấy vẫn còn đầy đủ các phiền não, thân thật biết đau khổ, nhưng vì muốn độ thoát chúng sanh, nên khuyên bảo tâm giữ vững chí nguyện, không được lay động, đó gọi là Bồ-tát không thể nghĩ bàn.

Này thiện nam! Tất cả bạn ác và các nghiệp phiền não, chính là bạn để trang nghiêm đạo Bồ-tát. Vì sao? Vì tất cả phàm phu, không có trí tuệ và tâm không chánh niệm, nên cho phiền não là kẻ oán địch, còn Bồ-tát có trí tuệ đầy đủ, nên dùng phiền não làm bạn đạo, đối với bạn ác và nghiệp bất thiện cũng như vậy.

Này thiện nam! Xa lìa phiền não, thì hoàn toàn không thọ thân trong cõi xấu ác, vì thế Bồ-tát dù hiện có nghiệp ác, nhưng không phải nghiệp ác của thân khẩu ý tạo ra, mà chỉ là nguyện lực, vì do thệ nguyện ấy, mà có thể thọ thân thú dữ. Vì muốn điều phục súc sanh, nên Bồ-tát thọ thân súc sanh nhưng biết nói tiếng người, biết nói pháp, nói lời chân thật, không nói lời thô ác, nói những lời có ý nghĩa, thường thương yêu mọi loài, tu tập Từ bi, không có vọng động, thì đó là Bồ-tát không thể nghĩ bàn.

Này thiện nam! Như Lai thuở xưa, khi làm thân gấu, dù còn phiền não, nhưng phiền não đối với Như Lai không có lực tự tại. Vì sao? Vì Như Lai đầy đủ chánh niệm, thương yêu chúng sanh, ủng hộ chánh pháp, tu hành pháp hạnh. Tùy lúc lại thọ các thân: Trâu, chim, thỏ, rắn, rồng, voi, kim sí điểu, Bồ câu, nai, vượn, dê, gà, chim trĩ, khổng tước, anh võ, cóc, nhái. v. v… lúc Như Lai thọ thân như vậy, dù đủ phiền não, nhưng phiền não đối với Như Lai không có lực tự tại. Vì sao? Vì Như lai đầy đủ chánh niệm, thương yêu chúng sanh, ủng hộ chánh pháp, tu hành pháp hạnh.

Này thiện nam! Thế gian đói khổ, Như Lai lập đại nguyện, do nơi nguyện lực đó, mà Như lai làm thân cá lớn, để các chúng sanh ăn thịt cá, tránh khỏi nạn đói, rồi tu đạo, chánh niệm, không còn tội lỗi xấu ác. Vào thời bệnh dịch, Như Lai lập nguyện lớn, do sức nguyện ấy, mà làm thân cây thuốc, các người có bệnh thấy nghe hoặc chạm thân cây hay ăn vỏ, ngoài máu, thịt, xương, tuỷ của cây đó, bệnh liền lành hẳn.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát thọ khổ như vậy, mà tâm không hề thối chuyển, đó là Bồ-tát thật nghĩa.

Bồ-tát lúc tu tập sáu Ba-la-mật, không bao giờ mong cầu quả của sáu Ba-la-mật, chỉ lấy lợi ích của chúng sanh làm sự nghiệp, Bồ-tát biết rõ tội lỗi của sanh tử, nhưng muốn ở trong sanh tử là vì sự an vui lợi ích của chúng sanh, Bồ-tát biết rõ sự an vui của giải thoát và khổ đau của sanh tử mà vẫn thích ở trong sanh tử, đó là Bồ-tát không thể nghĩ bàn, Bồ-tát cứu độ chúng sanh, không cầu trả ơn, ngược lại, nơi nào thọ ơn thì thường nhớ nghĩ, để đền đáp.

Này thiện nam! Tất cả chúng sanh thường cầu lợi cho mình, trái lại, Bồ-tát làm việc luôn cầu lợi cho người, đó là Bồ-tát không thể nghĩ bàn. Bậc đại Bồ-tát dù còn đầy phiền não, mà đối với người thân kẻ oán, đều xem bình đẳng, làm lợi ích giống nhau. Đó là Bồ-tát không thể nghĩ bàn.

Này thiện nam! Các phái ngoại đạo, khi hoá độ chúng sanh, hoặc dùng lời thô ác, đánh đập, mắng nhiếc, đuổi đi, sau mới điều phục. Bồ- tát thì ngược lại, trong khi hoá độ chúng sanh, không dùng lời hung ác, giận dữ hay thêu dệt, chỉ dùng lời dịu dàng, chân thật, chúng sanh nghe thấy là vui mừng. Ví như hoa sen xanh nở ra gặp đêm có trăng, như hoa sen đỏ nở ra gặp ánh mặt trời.

Này thiện nam! Bồ-tát trong khi bố thí của cải, chỉ có ít mà lại nhiều người đến xin, thì cũng không khởi tâm nhàm chán. Đó là Bồ-tát không thể nghĩ bàn.

Này thiện nam! Bồ-tát có bốn việc không thể nghĩ bàn. Bồ-tát giáo hóa chúng sanh gặp phải những người đui mù, câm điếc, ngu si, hạng biên địa xấu ác, thì tâm vẫn không mỏi mệt, nhàm chán. Đó là Bồ-tát không thể nghĩ bàn.

1. Tài vật quí báu có thể đem bố thí cho người.

2. Dù còn nhiều phiền não, mà nhẫn nhịn được các việc ác. 3. Thấy chúng sanh chia rẽ, thì làm cho hoà hợp lại. 4. Trước khi họ sắp chết mà thấy cảnh xấu ác, thì thuyết pháp để họ chuyển đổi. Đó là bốn việc không thể nghĩ bàn. Lại có ba việc không thể nghĩ bàn: 1. Trách mắng tất cả phiền não. 2. Sống trong phiền não, mà không xả bỏ phiền não. 3. Dù còn các phiền não và nghiệp phiền não, mà không vọng động. Đó là ba nghiệp không thể nghĩ bàn của Bồ-tát. Lại có ba việc không thể nghĩ bàn: 1. Là lúc sắp bố thí, tâm sanh vui mừng. 2. Bố thí cho người khác tâm không mong cầu phước báo. 3. Sau khi bố thí, tâm rất vui mừng, không hối hận, đó là ba việc không thể nghĩ bàn của Bồ-tát.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát lúc làm như vậy, tự soi xét tâm mình: "Ta là Bồ-tát giả danh hay Bồ-tát thật nghĩa?" Nếu có ai làm được như vậy, nên biết người đó là Bồ-tát thật nghĩa.

Này thiện nam! Bồ-tát có hai hạng: 1. Bồ-tát tại gia. 2. Bồ-tát xuất gia. Bồ-tát xuất gia thực hành những việc như vậy không lấy làm khó, ngược lại Bồ-tát tại gia, thực hành như vậy, mới thật là khó! Vì sao? Vì Bồ-tát tại gia, có nhiều nhân duyên xấu ác ràng buộc.

Phẩm 10: LỢI MÌNH VÀ LỢI NGƯỜI

Thiện Sanh bạch phật:

- Bạch Đức Thế Tôn! Thế nào là Bồ-đề, thế nào là đạo Bồ-đề? Phật dạy:

- Này thiện nam! Nếu lìa xa Bồ-đề, thì cũng không có đạo Bồ-đề. Lìa đạo Bồ-đề, thì cũng không có Bồ-đề. Do vậy Đạo của Bồ-đề tức là Bồ-đề, Bồ-đề tức là Đạo của Bồ-đề. Bồ-đề và đạo Bồ-đề thù thắng hơn đạo quả của Thanh-văn, Duyên-giác chứng đắc.

Thiện Sanh bạch Phật:

- Bạch đức Thế Tôn! Đạo quả chứng đắc của Thanh-văn, Duyên- giác, tức là Bồ-đề, tức là đạo Bồ-đề. Tại sao Ngài nói nó thù thắng hơn?

Phật dạy: - Này thiện nam! đạo Thanh-văn, Duyên-giác không rộng lớn, chẳng thể hiểu biết tất cả, cho nên Bồ-đề và đạo Bồ-đề được gọi là Thắng. Cũng như với tất cả kinh sách của thế gian, thì mười hai bộ kinh là trên hết. Vì sao? Vì lời kinh không sai lầm, không điên đảo. Đạo của Nhị thừa đối với đạo Bồ-đề cũng như vậy.

Này thiện nam! đạo Bồ-đề tức là Học cũng là quả của Học. Thế nào gọi là Học? Thực hành đạo Bồ-đề chưa đầy đủ, mà tâm không thối chuyển gọi là Học. Thực hành đạo Bồ-đề đã được đầy đủ, tâm không thối chuyển gọi là quả của Học. Chưa được định tự tại trong A-tăng-kỳ- kiếp thứ ba gọi là Học. Đã được định tự tại trong A-tăng-kỳ-kiếp thứ ba, gọi là quả của Học. A-tăng-kỳ-kiếp thứ nhất, chưa thể bố thí hết tất cả, chưa bố thí mọi thời gian, chưa bố thí hết tất cả chúng sanh, A-tăng-kỳ- kiếp thứ hai dù bố thí được tất cả, nhưng chưa có thể bố thí trong mọi thời gian, chưa có thể bố thí hết tất cả chúng sanh, hai điều trên ấy gọi là Học, A-tăng-kỳ-kiếp thứ ba có thể bố thí được tất cả trong mọi thời gian và cho tất cả chúng sanh, ấy gọi là quả của Học.

Này thiện nam! Bồ-tát tu hành bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định và trí tuệ, ấy gọi là Học, đến được bờ giác gọi là quả của Học.

Này thiện nam! Có người bố thí mà không có Ba-la-mật, có người có Ba-la-mật mà không gọi là bố thí, có người có Ba-la-mật cũng có bố thí, có người không Ba-la-mật cũng không bố thí.

Này thiện nam! Hạng người có bố thí , mà không có Ba-la-mật, tức là hàng Thanh-văn, Duyên-giác, tất cả phàm phu, ngoại đạo, dị kiến và hàng Bồ-tát thực hành bố thí trong hai A-tăng-kỳ-kiếp đầu. Được Ba-la-mật mà không bố thí, đó là những người Trì giới Ba-la-mật cho đến Bát nhã Ba-la-mật. Hạng người cũng có bố thí cũng có Ba-la-mật, đó là Bồ-tát thực hành bố thí trong A-tăng-kỳ-kiếp thứ ba. Chẳng bố thí, chẳng Ba-la-mật, ấy là hạng Thanh-văn, Duyên-giác giữ giới, tu thiền định, nhẫn nhục, Từ bi.

Này thiện nam! Chẳng bố thí, chẳng Ba-la-mật gọi là Học, cũng bố thí cũng Ba-la-mật gọi là quả của Học.

Này thiện nam! Hễ là Bồ-tát tức là Tận trí, Vô sanh trí. Vì sao? Vì hai trí này làm cho tâm siêng năng tu tập ba mươi bảy phẩm trợ đạo, ấy gọi là Học. Được Bồ-đề rồi, gọi là quả của Học. Tự mình điều phục được các căn, rồi điều phục cho chúng sanh, gọi là Học. Chính mình được giải thoát và khiến chúng sanh được giải thoát, gọi là quả của Học. Tu tập mười lực, bốn điều không sợ hãi, đại bi, ba niệm gọi là Học, đầy đủ mười tám pháp bất cọng gọi là Học quả. Vì lợi ích cho mình và người, mà tạo nghiệp thiện gọi là Học, đã đem lợi ích cho người rồi, gọi là quả của Học. Học tập pháp thế gian gọi là Học, học tập pháp xuất thế gian gọi là quả của Học. Vì các chúng sanh, không thương tiếc thân hình, tài vật thì gọi là học. Vì chúng sanh không chút thương tiếc thân, của cải và mạng sống gọi là quả của Học. Có thể hoá độ chúng sanh tạo nghiệp làm Trời, người, gọi là Học, tạo nghiệp vô lậu gọi là quả của Học. Bố thí cho chúng sanh tất cả tài vật gọi là Học, thực hành pháp thí gọi là quả của Học. Chính mình diệt trừ tham lam, ganh ghét gọi là Học, diệt trừ tâm tham lam, ganh ghét của người khác gọi là quả của Học. Thọ trì năm căn, tu hành ức niệm, gọi là Học, giáo hoá người khác tu tập thành tựu viên mãn, gọi là quả của Học.

Này thiện nam! Bồ-tát có thiện căn chánh tín, đã được lợi ích cho mình, lại đem lợi ích cho người khác, làm lợi ích cho mình không gọi là tự lợi, làm lợi ích cho người khác mới gọi là tự lợi. Vì sao? Vì bậc đại Bồ-tát luôn làm lợi ích cho người khác, nên đối với thân mạng, tài vật không khởi tâm tham tiếc, ấy mới gọi là tự lợi. Bồ-tát biết rõ, nếu dùng pháp Thanh-văn, Duyên-giác, dạy bảo chúng sanh, mà chúng sanh không lãnh thọ, thời dùng cảnh vui nơi cõi Trời, người mà dạy bảo cho họ gọi là lợi tha, làm lợi ích cho người khác, cũng tức là làm lợi ích cho mình. Bồ-tát không thể làm kiêm nhiệm lợi ích cho mình và cho người, chỉ làm lợi ích cho mình, thì gọi đó là Bồ-tát bậc dưới. Vì sao? Vì Bồ-tát như vậy, đối với pháp tài sẽ sanh tâm tham đắm, nên không thể kiêm nhiệm việc làm lợi ích cho mình và cho người, Bồ-tát mà để người khác chịu khổ não, còn mình hưởng an vui, thì Bồ-tát như vậy không thể nào làm lợi ích cho người khác. Nếu tự mình không tu hành bố thí, giữ giới, học rộng nghe nhiều, dù có dạy bảo người khác thực hành, thì đó gọi là lợi tha, chứ không thể gọi là tự lợi. Tự mình có đầy đủ chánh tín, năm thiện căn, rồi đem dạy bảo người khác, đó mới gọi là Bồ-tát tự lợi mình và lợi người khác.

Này thiện nam! Lợi ích có hai: Là Đời này và Đời sau. Bồ-tát nếu làm lợi ích trong đời này, không gọi là lợi ích đích thật, Bồ-tát, nếu làm lợi ích đời sau, thì có thể làm lợi ích cho mình và cho người.

Này thiện nam! Cảnh vui cũng có hai: Là cảnh vui thế gian và cảnh vui xuất thế gian. Phước cũng như vậy. Bồ-tát, nếu có hai cảnh vui ấy và hai phước ấy để dạy bảo chúng sanh, thì gọi là tự lợi và lợi tha.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát đầy đủ một pháp, mình và người đều có lợi ích, nghĩa là không buông lung. Hoặc có hai pháp, có thể lợi mình và lợi người, đó là học rộng nghe nhiều và suy nghĩ. Hoặc có ba pháp có thể lợi mình và lợi người: Là thương yêu chúng sanh và siêng năng tu hành tinh tấn, đầy đủ niệm tâm. Hoặc có bốn pháp, có thể lợi mình lợi người, nghĩa là có bốn uy nghi. Hoặc có năm pháp có thể làm lợi mình lợi người: 1. Tín, 2. Giữ giới, 3. Học rộng nghe nhiều, 4. Bố thí,

5. Trí tuệ. Hoặc có sáu pháp lợi mình lợi người, đó là sáu niệm. Hoặc có bảy pháp, có thể lợi mình lợi người, đó là phá trừ bảy kiêu mạn.

Này thiện nam! Nếu Sa-môn, Bà-la-môn, trưởng giả, nam, nữ, hoặc trong đại chúng có các điều lỗi lầm, Bồ-tát đã thấy rồi thì trước tùy ý mọi người, sau mới nói pháp, khiến được điều phục, nếu Bồ-tát trước không tùy ý mọi người, mà thuyết pháp, ấy gọi là Bồ-tát bậc dưới.

Này thiện nam! Bồ-tát có hai hạng: Thích gần gũi bạn lành và Không thích gần gũi bạn lành. Người thích gần gũi bạn lành thì có thể làm lợi ích cho mình và cho người, người không thích gần gũi bạn lành, thì không thể làm lợi ích cho mình và cho người.

Này thiện nam! Thích gần gũi bạn lành lại có hai điều: Là Thích cúng dường và không thích cúng dường. Người thích cúng dường thì có thể lợi mình lợi người, người không thích cúng dường thì không thể lợi mình lợi người. Thích cúng dường lại có hai điều: Có thể nghe pháp, không thể nghe pháp. Người chí tâm nghe pháp là có thể làm lợi mình lợi người; người không chí tâm nghe pháp, thì không thể làm lợi mình lợi người. Chí tâm nghe pháp lại có hai điều: Có thể thưa hỏi, và Không thể thưa hỏi. Người thưa hỏi về nghĩa lý, là có thể làm lợi mình lợi người; người không thưa hỏi, thì không thể làm lợi mình lợi người. Người thưa hỏi nghĩa lí, cũng có hai điều: Chí tâm thọ trì, và không chí tâm thọ trì. Người chí tâm thọ trì là có thể làm lợi mình lợi người; người không chí tâm thọ trì, thì không thể làm lợi mình lợi người. Người chí tâm thọ trì, lại có hai điều: Suy nghĩ, và Không suy nghĩ. Người thường suy nghĩ, là có thể làm lợi mình lợi người, người không suy nghĩ, thì không thể làm lợi mình lợi người. Thường suy nghĩ cũng có hai hạng: Hiểu nghĩa, và không hiểu nghĩa. Người hiểu nghĩa là có thể làm lợi mình lợi người, người không hiểu nghĩa thì không thể làm lợi mình lợi người. Người hiểu nghĩa cũng có hai hạng: Là sống đúng pháp, và sống không đúng pháp. Sống đúng pháp có thể làm lợi mình lợi người, sống không đúng pháp không thể làm lợi mình lợi người. Người sống đúng như pháp, lại có hai hạng: Đầy đủ tám trí, và không đầy đủ tám trí. Thế nào là tám trí? Đó là: Trí hiểu biết pháp. Trí biết rõ nghĩa lí. Trí biết thời gian. Trí biết đủ. Trí biết mình và người. Trí biết quần chúng Trí biết các căn. Trí biết trình độ người cao hay thấp. Người có đầy đủ tám trí như vậy, hễ có nói pháp, là đầy đủ mười sáu điều: 1. Nói hoà hợp.

2. Nhất tâm nói pháp. 3. Nói có thứ tự. 4. Nói có hoà hợp. 5. Tùy theo nghĩa mà nói. 6. Nói một cách vui mừng. 7. Nói tùy ý. 8. Nói mà không xem thường người nghe. 9. Nói không trách cứ quần chúng. 10. Nói đúng như pháp. 11. Nói lợi mình lợi người. 12. Nói không có đảo lộn.

13. Nói hợp với nghĩa. 14. Nói lời chân chánh. 15. Nói rồi không khởi tâm kiêu mạn. 16. Nói rồi không mong cầu trả ơn. Người được như vậy, có thể đến nghe người khác pháp, trong lúc đến nghe sẽ có đủ mười sáu điều: Nghe đúng thời. Thích nghe. Chí tâm nghe. Cung kính nghe. Nghe mà không tìm lỗi lầm. Nghe mà không có bàn luận. Nghe không vì để hơn người. Lúc nghe không xem thường người nói. Lúc nghe không xem thường giáo pháp. Lúc nghe không xem thường mình. Lúc nghe xa lìa năm triền cái. Lúc nghe vì muốn thọ trì đọc tụng. Lúc nghe vì muốn trừ năm dục. Lúc nghe đầy đủ tín tâm. Lúc nghe vì muốn điều phục chúng sanh. Lúc nghe muốn đoạn trừ nhĩ căn chạy theo thanh trần.

Này thiện nam! Người nào đầy đủ tám trí, thì có thể nói pháp, nghe pháp, người được như vậy, là có thể làm lợi mình lợi người. Người nào không đầy đủ tám trí, thì không được gọi là làm lợi mình lợi người.

Này thiện nam! Người nói pháp có hai hạng: Thanh tịnh và không thanh tịnh. Người không thanh tịnh lại có năm điều: Vì lợi ích mà nói. Vì muốn có đền ơn mà nói. Vì muốn hơn người mà nói. Vì muốn được phước báo thế gian mà nói. Còn nghi ngờ mà nói. Người thanh tịnh nói pháp lại có năm điều: Trước cho ăn uống sau mới nói. Muốn hưng thịnh ngôi Tam Bảo mà nói. Vì muốn đoạn trừ phiền não cho mình và người mà nói. Vì muốn phân biệt rõ tà và chánh mà nói. Vì muốn người nghe được thù thắng mà nói.

Này thiện nam! Người không thanh tịnh thuyết pháp, gọi là người có tâm cấu bẩn, là kẻ bán giáo pháp, là hạng ô nhục, là người lầm lạc và cũng gọi là người đánh mất tâm ý. Người thanh tịnh nói pháp, gọi là người trong sạch, là người chân chánh, là người nói đúng sự thật và cũng gọi là người tu theo chánh pháp.

Này thiện nam! Nếu biết đầy đủ mười hai bộ kinh, Luận Thanh minh và Luận Nhân minh, biết nhân biết dụ, biết mình biết người, đó gọi là người nói chân chánh. Người nghe cũng có Bốn hạng: 1. Nghe tóm lược mà hiểu nhiều. 2. Tùy sự trình bày mà hiểu. 3. Tùy ý căn bản mà hiểu. 4. Hiểu rõ từng chữ, từng câu. Đức Như Lai nói pháp, là vì ba hạng người trước, chớ không phải hạng người thứ tư. Vì sao? Vì hạng người này, không phải là pháp khí. Bốn hạng người như thế chia ra làm hai: Hạng thuần thục, Hạng mới phát sanh. Hạng người thuần thục, chỉ trong hiện tại là được điều phục, hạng người mới phát sanh, thì trong vị lai mới được điều phục.

Này thiện nam! Thí như rừng cây rậm, thường có bốn loại cây: 1. Cây dễ chặt, mà khó lấy ra, 2. Cây khó chặt, dễ lấy ra, 3. Cây dễ chặt, dễ lấy ra, 4. Cây khó chặt, khó lấy ra. Người tại gia cũng có bốn hạng:

1. Dễ điều phục, khó xuất ly, 2. Khó điều phục, dễ xuất ly, 3. Dễ điều phục, dễ xuất ly, 4. Khó điều phục, khó xuất ly. Bốn hạng người như vậy, muốn giáo hoá phải có ba điều: Quở trách rồi điều phục. Dùng lời dịu dàng để điều phục. Vừa dùng lời dịu dàng vừa quở trách, sau đó mới điều phục. Hoặc cũng có hai hạng: Tự mình điều phục, không nhờ người khác. Tự mình không thể điều phục, phải thỉnh nhờ người khác. Hoặc cũng có hai hạng: Dùng bố thí để điều phục. Dùng lời chú nguyện để điều phục. Pháp điều phục như thế, lại cũng có hai thời: Khi vui mừng. Khi đau khổ. Với bốn hạng người ấy, lúc nói pháp cần có hai phương tiện: Khéo biết việc thế gian. Giúp đỡ công việc cho người.

Này thiện nam! Bồ-tát nếu biết hai phương tiện ấy, tức có thể làm lợi mình lợi người, nếu không biết, thì không thể làm lợi mình lợi người.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát vì muốn lợi ích cho người khác, nên trước học sách ngoại đạo, sau mới học mười hai bộ kinh. Còn chúng sanh, nếu đã nghe mười hai bộ kinh, nên đối với sách vở ngoại đạo bèn sanh tâm nhàm chán. Bồ-tát luôn vì chúng sanh nói sự tai hại của phiền não và cách giải thoát chúng, khen đức hạnh của bạn lành, quở trách lỗi lầm của bạn ác, tán thán công đức người bố thí, chỉ trích tội lỗi của người ích kỷ, Bồ-tát thường ở nơi vắng lặng để tu hành và thường khen ngợi công đức của hạnh vắng lặng, thường tu pháp hành, thường khen ngợi công đức pháp hành, nếu được như vậy, gọi là lợi mình lợi người. Bồ-tát tại gia phải trước tự điều phục, nếu không điều phục, thì không thể xuất gia, Bồ-tát tại gia độ được nhiều người, Bồ-tát xuất gia không được như vậy. Vì sao? Vì nếu không có tại gia, tức không có người xuất gia trong ba thừa. Người xuất gia trong ba thừa tu tập đạo lí, giữ giới ngồi thiền, tụng kinh đều do tại gia làm trang nghiêm.

Này thiện nam! Có người tu đạo thì có người làm trang nghiêm cho. Đạo có nghĩa là pháp hành, người trang nghiêm đạo, nghĩa là hàng tại gia. Bồ-tát xuất gia, vì tại gia mà tu hành đạo nghiệp, người tại gia vì người xuất gia mà tu pháp hạnh. Người tại gia phần nhiều tu hai pháp: Thọ trì và Bố thí. Người xuất gia cũng tu hai pháp: Đọc tụng và giáo hoá.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát thì có cả bốn pháp: Thọ trì. Đọc tụng. Bố thí. Giáo hoá. Được như vậy gọi là lợi mình lợi người. Bồ-tát muốn nói nghĩa lí thâm sâu của pháp giới cho chúng sanh, thì trước nên nói pháp thế gian, sau mới nói lý thâm sâu của pháp giới. Vì sao? Vì dễ giáo hoá. Bậc đại Bồ-tát nên bảo vệ tâm của tất cả chúng sanh, nếu không bảo hộ thì không thể điều phục tất cả chúng sanh, Bồ-tát cũng nên giữ gìn bản thân, nếu không giữ gìn bản thân, thì cũng không thể điều phục được chúng sanh, Bồ-tát không vì tham đắm thân mạng và tài sản, nếu phải giữ gìn thân mạng và tài sản, cũng vì muốn điều phục chúng sanh. Bậc đại Bồ-tát trước là tự mình diệt trừ xấu ác, sau mới dạy bảo người khác diệt trừ xấu ác, nếu không tự mình diệt trừ, mà dạy bảo người khác diệt trừ, thì không có lí như vậy. Vì thế, Bồ-tát trước nên tự mình bố thí, giữ giới, biết đủ, tinh tấn tu hành, sau mới hoá độ mọi người, Bồ-tát nếu không tự mình tu pháp hạnh, thì không thể giáo hoá chúng sanh.

Này thiện nam! Trình độ chúng sanh thường có ba hạng, trình độ Bồ-tát cũng có ba hạng: Thượng, Trung, Hạ. Bồ-tát hạ căn chỉ có thể giáo hoá hạng hạ căn, không thể giáo hoá hạng trung căn và thượng căn. Bồ-tát trung căn, có thể giáo hoá hạng hạ căn và hạng trung căn, không thể giáo hoá hạng thượng căn. Bồ-tát thượng căn có thể giáo hoá hết cả ba hạng.

Này thiện nam! Bồ-tát có hai hạng: Tại gia, và xuất gia. Bồ-tát xuất gia làm lợi mình lợi người không khó, Bồ-tát tại gia làm lợi mình lợi người mới thật là khó. Vì sao? Vì Bồ-tát tại gia, có nhiều nhân duyên xấu ác ràng buộc.

Phẩm 11: TRANG NGHIÊM CHO MÌNH VÀ NGƯỜI

Thiện Sanh bạch Phật:

- Bạch đức Thế Tôn! Bậc đại Bồ-tát đầy đủ mấy pháp, mới có thể làm lợi mình lợi người?

- Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát đầy đủ tám pháp, mới có thể làm lợi mình lợi người. Tám pháp ấy là: 1. Thân mạng sống lâu, 2. Có sắc tướng đẹp đẽ đầy đủ, 3. Thân thể đầy sức lực, 4. Dòng họ cao sang, 5. Có nhiều của cải quý, 6. Đủ thân nam tử, 7. Lời nói lưu loát, 8. Ở giữa chỗ đông người không khiếp sợ.

Thiện Sanh bạch Phật:

- Bạch đức Thế Tôn! Do nhân duyên gì Bồ-tát có được từ chỗ thân mạng sống lâu, cho đến đông người không khiếp sợ?

Phật dạy: - Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát trong nhiều đời, tu tâm Từ bi, không giết hại, do nhân duyên này, mà được sống lâu, cho đến ở chỗ đông người không có sợ hãi; trong vô lượng kiếp thường bố thí y phục, đèn đuốc, do nhân duyên này mà được sắc đẹp; ở trong nhiều đời, không kiêu mạn, do nhân duyên này, mà được dòng họ cao quý; ở trong nhiều đời, thường thực hành bố thí phẩm vật, do nhân duyên này, mà được thân lực đầy đủ; ở trong nhiều đời thường thích nói pháp, do nhân duyên này, mà có nhiều của cải quý; ở trong nhiều đời không thích thân nữ, do nhân duyên này, mà được thân nam tử; ở trong nhiều đời, chí tâm giữ giới, do nhân duyên này, mà nói năng lưu loát; ở trong nhiều đời cúng dường Tam Bảo, do nhân duyên này, mà ở giữa đám đông không sợ hãi. Tám pháp như vậy, có ba nhân duyên: 1. Tài vật thanh tịnh, 2. Tâm thanh tịnh, 3. Phước điền thanh tịnh. Sao gọi là tài vật thanh tịnh? Tài vật thanh tịnh, là tài vật không do trộm cắp, không bị các bậc thánh ngăn cấm, không phải tài vật của nhiều người chung dùng, không phải tài vật của Tam Bảo, không phải tài vật đã bố thí cho một người, lấy lại cho nhiều người, không phải tài vật của nhiều người lấy cho một người, không phải tài vật do đàn áp người khác, do lường gạt người khác, do lừa dối người khác mà có. Tài vật như vậy gọi là thanh tịnh. Sao gọi là tâm thanh tịnh? Nghĩa là trong bố thí, không vì phước báo trong cõi sanh tử, không vì danh tiếng hơn người, không vì sắc đẹp, sức mạnh, tài vật, không vì muốn gia đình hưng thạnh, bà con đông vầy, chỉ vì trang nghiêm Bồ-đề mà bố thí, chỉ vì muốn điều phục chúng sanh mà bố thí, đó gọi là tâm thanh tịnh. Sao gọi là phước điền thanh tịnh? Người nhận tài vật bố thí đã xa lìa tám điều tà, đó gọi là phước điền thanh tịnh.

Này thiện nam! Nhờ ba nhân duyên như vậy, mà có đầy đủ tám pháp như trên.

Này thiện nam! Sở dĩ Bồ-tát cần sống lâu, là vì muốn chúng sanh khen ngợi việc không giết hại, sở dĩ Bồ-tát cầu sắc tướng tươi đẹp cao tột, vì muốn chúng sanh khi thấy đều sanh vui mừng, sở dĩ Bồ-tát cầu dòng họ cao quý, vì muốn chúng sanh khởi lòng cung kính, sở dĩ Bồ-tát cầu đầy đủ sức khoẻ, vì muốn chúng sanh giữ gìn giới luật, đọc tụng kinh điển, tu tập thiền định, sở dĩ Bồ-tát cầu nhiều của cải quý, vì muốn điều phục chúng sanh, sở dĩ Bồ-tát cầu thân nam tử, vì muốn thành pháp khí để đựng pháp thiện, sở dĩ cầu lời nói lưu loát, vì muốn chúng sanh thọ đúng lời của pháp. Sở dĩ Bồ-tát cầu giữa đám đông không sợ hãi, vì muốn chúng sanh hiểu rõ pháp chân thật.

Này thiện nam! Bồ-tát đầy đủ tám pháp như vậy, có thể làm lợi mình lợi người, thực hành như vậy, gọi là hạnh chơn thật.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát có được tám pháp như vậy, khi thọ trì đầy đủ mười pháp lành, rất thích đem ra giáo hoá cho người, khi thọ trì đầy đủ giới Ưu-bà-tắc cũng thích đem ra giáo hóa cho người, có được sắc đẹp, nhưng không bao giờ vì nó mà sanh tâm kiêu mạn, dù giữ giới thanh tịnh, nghe nhiều, tinh tấn, sức mạnh, dòng họ cao quý và nhiều của quý, trọn không bao giờ vì nó mà sanh tâm kiêu mạn. Không huyễn hoặc, không dối gạt chúng sanh, không phóng túng, tu tập lục hoà. Bồ- tát tu tập đầy đủ các pháp như vậy, dù còn tại gia nhưng không khác với người xuất gia, Bồ-tát như vậy, quyết không vì kẻ khác mà tạo nhân duyên ác. Vì sao? Vì họ giữ vững tâm hổ thẹn.

Này thiện nam! Người tại gia, giả sử một đời thọ Ưu-bà-tắc giới như vậy, về sau nếu lại sanh vào nơi không có Tam bảo, thì quyết cũng không bao giờ tác tạo các nhân duyên ác. vì sao? Vì đã có hai nhân duyên là: Trí tuệ và không buông lung

Này thiện nam! Ở đời sau nơi xấu ác, không làm việc ác, thì có bốn nhân duyên: Biết rõ tội lỗi của phiền não. Không thuận theo các phiền não. Chịu được các sự khổ cực. Không sanh tâm sợ hãi. Bồ-tát đầy đủ bốn pháp như vậy, sẽ không bị các cảnh khổ và các phiền não khuấy động.

Này thiện nam! Bồ-tát không bị lay động nhờ có năm nhân duyên:

1. Thích tu pháp lành, 2. Phân biệt được thiện ác, 3. Gần gũi chánh pháp, 4. Thương yêu chúng sanh, 5. Thường biết rõ đời trước.

Này thiện nam! Bồ-tát đầy đủ tám pháp như thế, nếu nghe người ta chê bai, khinh khi, đều có thể nhẫn nhịn được, nếu nghe người ta khen ngợi, ngược lại hổ thẹn, trong tu tập hành đạo sanh tâm vui mừng, không sanh tâm kiêu mạn, cố gắng điều phục người ác. Thấy người chia rẽ, tìm cách hoà hợp, nêu bày việc tốt của người, che tội lỗi của kẻ khác; biết người đã hổ thẹn, không nên vạch ra; nghe việc bí mật của người, không đem nói cho người khác, không vì việc đời mà lập thệ nguyện. Người nào có ít ân nghĩa, với ta vẫn thường suy nghĩ muốn trả thật nhiều; kẻ nào oán thù ta, ta lại khởi tâm lành, người thân kẻ oán chịu khổ, thì trước nên cứu giúp người oán, thấy người bị mắng nhiếc, đem tâm thương xót; thấy người ăn trộm im lặng không khua động; thấy kẻ đến đánh đập phát khởi tâm bi, xem chúng sanh như là cha mẹ; thà mất thân mạng trọn không nói dối. Vì sao? Vì biết được quả báo, đối với các phiền não nên sanh tâm oán ghét, đối với thiện pháp, muốn được gần gũi, đối với ngoại cảnh mà sanh tâm tham đắm, thì tìm cách quán sát tội lỗi của tham đắm ấy; tất cả phiền não cũng là như vậy. Dù ở chung kẻ ác, chẳng bao giờ ở trong cảnh ấy mà khởi tâm thân thiện, dù không ở chung với người chơn thiện, chẳng bao giờ khởi tâm xa lìa người ấy; dù có cúng dường cha mẹ, sư trưởng, chẳng bao giờ vì thế mà làm điều ác, lúc không có của cải, mà thấy người đến xin không khởi tâm xấu ác; dù không gần người hung ác, nhưng trong tâm thường hay thương xót họ, kẻ đem điều ác cho ta, ta dùng điều lành đền đáp; lúc hưởng cảnh vui, không nên coi khinh người khác, thấy người khác khổ đau, không nên mừng ra mặt, thân nghiệp thanh tịnh, giữ gìn bốn oai nghi, liền đem pháp ấy giáo hoá chúng sanh, ý nghiệp thanh tịnh, tu bốn tâm vô lượng, cũng đem pháp ấy giáo hoá chúng sanh; giả sử mình phải chịu khổ cực, để người khác được an vui, cũng vui lòng cam chịu; sự việc thế gian dù không lợi ích, nhưng vì chúng sanh, nên cũng phải học; đối với mọi người, có hiểu biết hơn cũng không kiêu mạn, những gì mình biết, đều dạy cho người, với mong muốn việc này điều lưu truyền trong đời, không bị gián đoạn; đối với bạn thân, không bảo làm ác; ưa dùng tám pháp đã nói ở trên, giáo hoá chúng sanh; nói về nhân quả không có sai lầm, trong lúc thương yêu, nhưng bị xa lìa, tâm không u buồn, nhớ quán vô thường, lúc hưởng an vui, tâm không say đắm, nhớ quán tất cả đều là khổ đau, đều là vô thường.

Này thiện nam! Bồ-tát đầy đủ tám pháp như vậy, thì có thể làm những việc nói trên.

Này thiện nam! Bồ-tát có hai hạng: Tại gia, và Xuất gia. Bồ-tát xuất gia, tu tám pháp ấy, chẳng phải là khó; ngược lại, Bồ-tát tại gia, tu tập tám pháp ấy mới thật là khó. Vì sao? Vì Bồ-tát tại gia, có nhiều nhân duyên xấu ác ràng buộc.

Phẩm 12: PHƯỚC TRÍ TRANG NGHIÊM

Thiện Sanh bạch Phật:

- Bạch đức Thế Tôn! Bồ-tát làm thế nào để có thể trang nghiêm cho mình?

Đức Phật dạy:

- Này thiện nam! Bồ-tát đầy đủ hai pháp, thì có thể trang nghiêm cho mình và cho người. Hai pháp đó là Phước đức và Trí tuệ.

Thiện Sanh bạch Phật:

- Bạch đức Thế Tôn! Do nhân duyên gì, mà Bồ-tát được hai pháp trang nghiêm ấy?

Phật dạy:

- Này thiện nam! Bồ-tát tu tập sáu pháp Ba-la-mật, liền được hai thứ trang nghiêm như vậy. Bố thí, giữ giới, tinh tấn là phước trang nghiêm. Nhẫn nhục, thiền định, trí tuệ là trí trang nghiêm. Hoặc có sáu pháp gọi là sáu niệm, làm nhân duyên cho hai thứ trang nghiêm, đó là: Niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng là trí trang nghiêm; niệm giới, niệm thí, niệm thiên là phước trang nghiêm.

Này thiện nam! Bồ-tát đầy đủ hai thứ trang nghiêm ấy, thì sẽ có lợi ích cho mình và cho người, có thể vì các chúng sanh, chịu khổ trong ba đường ác, mà tâm Bồ-tát không u buồn hay hối hận. Nếu vị Bồ-tát đủ cả hai thứ trang nghiêm, sẽ được phương tiện thiện xảo vi diệu, biết rõ pháp thế gian và xuất thế gian.

Này thiện nam! Phước đức trang nghiêm cũng tức là trí tuệ trang nghiêm, trí tuệ trang nghiêm cũng tức là phước đức trang nghiêm. Vì sao? Vì Người trí tuệ, có khả năng tu tập đầy đủ mười điều thiện, được của cải giàu sang và rất tự tại, được hai đều ấy, nên có thể lợi mình lợi người. Người trí học pháp thế gian dễ hơn mọi người, do nhân duyên ấy, nên được giàu sang và tự tại. Bồ-tát đầy đủ cả hai pháp ấy, có thể trong hai đời, cả mình và người đều được lợi ích. Người trí có thể phân biệt pháp thế gian và pháp xuất thế gian. Pháp thế gian nghĩa là biết tất cả Thế luận và tất cả Thế định; pháp xuất thế gian nghĩa là Năm ấm, Mười hai nhập và Mười tám giới. Bồ-tát biết được nhân duyên của hai pháp ấy, nên trong hai đời, đều được lợi ích cả mình và người.

Này thiện nam! Bồ-tát dù biết cảnh vui thế gian là hư vọng, không có thật, mà vẫn tạo nhân duyên vui ở đời. Vì sao? Vì muốn các chúng sanh đều được lợi ích.

Này thiện nam! Hai thứ trang nghiêm như vậy, có hai nguyên nhân chính: 1. Tâm từ, 2. Tâm Bi. Tu hai nhân ấy, dù có trôi lăn trong

biển khổ sanh tử, tâm cũng không hối hận. Lại nữa Bồ-tát đầy đủ hai pháp có thể trang nghiêm Vô thượng Bồ-đề: Không thích sanh tử, Quán sát kỹ con đường giải thoát. Nhờ thế, cho nên cũng được lợi ích trong cả hai đời, biết rõ pháp tướng, được đại trí tuệ, khiến cho mình và người giàu có của cải, tăng thêm tuổi thọ.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát đầy đủ hai pháp, khi bố thí tất cả tài vật, không có lo buồn hối hận, gặp nhiều điều ác đều gắng chịu được. Bồ-tát trong lúc bố thí, quán hai thứ ruộng: 1. Ruộng phước, 2. Là bần cùng. Bồ-tát muốn tăng trưởng phước đức, nên bố thí cho kẻ nghèo đói, muốn tăng trưởng trí tuệ vô thượng, nên bố thí cho hạng phước điền, muốn đền ơn, nên bố thí cho hạng phước điền, khởi tâm thương xót, nên bố thí cho hạng bần cùng, muốn xả bỏ phiền não nên bố thí cho hạng phước điền, muốn có công đức nên bố thí cho hạng bần cùng, muốn tăng trưởng nhân duyên vui, nên bố thí cho hạng phước điền, muốn xả bỏ các nhân duyên khổ nên bố thí cho hạng bần cùng. Bồ-tát nếu bố thí cho người thân, vì muốn báo ân; nếu bố thí cho người oán thù, vì muốn trừ tâm hung ác. Bậc đại Bồ-tát thấy người ăn xin đến cầu xin, nên xem họ như người con một, tùy sức nhiều hay ít mà bố thí cho họ, làm được như vậy, gọi là bố thí Ba-la-mật. Trong lúc bố thí, lìa tâm bỏn xẻn, gọi là giữ giới Ba-la-mật, chịu được tất cả những lời trách móc của người đến xin, gọi là nhẫn nhục Ba-la-mật, phẩm vật bố thí phải tận tay đưa cho người, gọi là tinh tấn Ba-la-mật, chí tâm chuyên niệm quán pháp giải thoát, gọi là thiền định Ba-la-mật, không chọn lựa kẻ oán người thân, gọi là bát nhã Ba-la-mật.

Này thiện nam! Như các chúng sanh, lúc ham thích giết hại trong một niệm đầy đủ mười hai nhân duyên. Bồ-tát bố thí cũng như vậy, một niệm là đầy đủ sáu pháp như trên, đó gọi là công đức trí huệ trang nghiêm.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát tạo nhân duyên cho pháp bất cộng, gọi là phước đức trang nghiêm. Dạy bảo chúng sanh đều được ba thứ Bồ-đề, gọi là trí trang nghiêm. Lại nữa, Này thiện nam! Bồ-tát nếu có thể điều phục chúng sanh, gọi là trí trang nghiêm, cùng với chúng sanh chịu các khổ não, gọi là phước trang nghiêm. Bồ-tát có thể khiến cho hết chúng sanh xa lìa ác kiến, gọi là trí trang nghiêm, có thể dạy bảo chúng sanh an trú trong chánh tín, giữ giới, bố thí, nghe nhiều, trí tuệ, gọi là phước trang nghiêm.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát đầy đủ năm pháp, tức có khả năng trang nghiêm Vô thượng Bồ-đề. Năm pháp đó là: Một: Tâm tín . Hai:

Tâm bi. Ba: Tâm dũng. Bốn: Đọc tụng các bộ luật thế gian không có nhàm chán. Năm: Học các nghề thế gian cũng không nản chí.

Này thiên nam tử! Bồ-tát đầy đủ hai thứ trang nghiêm thì có bảy tướng: Một: Tự biết lỗi lầm. Hai: Không nói lỗi lầm người. Ba: Ưa chăm sóc người bệnh. Bốn: Thích bố thí cho người nghèo. Năm: Được tâm Bồ-đề. Sáu: Tâm không buông lung. Bảy: Trong mọi thời gian thường chí tâm tu tập sáu Pháp Ba-la-mật.

Này thiện nam! Lại có bảy tướng: Một: Thích giáo hoá kẻ oán thù. Hai: Lúc hoá độ không chán. Ba: Chủ yếu muốn họ thuần thục, giải thoát. Bốn: Đã biết thông suốt nghề nghiệp và ngôn ngữ của thế gian, đem giáo hoá chúng sanh, nhưng tâm không tham đắm. Năm: Có thể nhẫn chịu tất cả điều ác. Sáu: Không bao giờ nói mà kẻ khác không thích. Bảy: Thấy người phá giới và kẻ độc ác, tâm không giận hờn, thường hay thương mến.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát biết rõ bảy tướng ấy, thì có thể lợi mình lợi người.

Này thiện nam! Bồ-tát có hai hạng: Tại gia và Xuất gia. Bồ-tát xuất gia, thực hành hai pháp trang nghiêm ấy không khó; ngược lại Bồ- tát tại gia thực hành hai pháp trang nghiêm ấy, mới thật là khó! Vì sao? Vì Bồ-tát tại gia, có nhiều nhân duyên xấu ác ràng buộc.

KINH ƯU-BÀ-TẮC GIỚI

QUYỂN 3

Phẩm 13: THÂU GIỮ

Thiện Sanh bạch Phật:

- Bạch đức Thế Tôn! Bồ-tát đầy đủ hai thứ trang nghiêm, làm thế nào để nuôi dạy đệ tử?

Phật dạy:

- Này thiện nam! Nên dùng bốn nhiếp pháp để gồm thâu, khiến cho các đệ tử xa lìa những điều ác, tăng trưởng các điều thiện, chí tâm dạy bảo như dạy con một, không cầu báo đáp ơn nghĩa, không mong cầu tiếng khen, lợi dưỡng, cũng không cầu cho mình được an vui.

Này thiện nam! Bồ-tát, nếu không có các điều nói trên mà nuôi dạy đệ tử, thì đó là người xấu ác, là Bồ-tát giả danh, là hạng thấp kém nhơ bẩn, không thanh tịnh, phá hoại pháp Phật, là người không được sự thương xót hộ niệm của mười phương chư Phật.

Này thiện nam! Bồ-tát có thể tùy thời dạy bảo đệ tử. Ở đây nói tùy thời, là lúc khởi tham, sân, si. Khi đệ tử khởi tâm tham lam, nên vì họ nói pháp đối trị, khiến trừ được tâm tham lam; còn sân và si thì cũng vậy; sau đó, mới cho học mười hai bộ kinh, thiền định Tam muội; phân biệt nghĩa lí; điều phục thân tâm, tu pháp lục niệm, pháp không buông lung, chăm sóc nuôi dưỡng người bệnh, nhưng tâm không khởi nhàm chán, chịu được những lời nói độc ác, chê bai, mắng nhiếc, hành hạ mà thân tâm vẫn chịu đựng; giả sử có người khốn khổ, thì nên vì họ mà cứu thoát; diệt trừ tâm xấu ác, nghi ngờ của người, biết được trình độ lanh lợi, trung bình hay ngu si, dạy người ngu dốt thì sanh làm cho họ khởi tín tâm; dạy người trung bình được thuần thục, dạy người lanh lợi mau được giải thoát. Nếu người nào siêng năng dạy bảo được như vậy, gọi là Bồ- tát thật nghĩa, là người chơn thiện, là hoa sen trắng, là bậc Hương tượng trong loài người, là đấng Điều ngự, Trượng phu, là Đại Thiền sư.

Này thiện nam! Thà chấp nhận điều ác, trong một ngày giết nhiều sinh mạng, chớ quyết không bao giờ nuôi đệ tử ác, không điều phục được. Vì sao? Này thiện nam! Vì giới ác thì chỉ tai hại tự thân; còn nuôi đệ tử ác, không dạy bảo được, sẽ khiến cho vô lượng chúng sanh làm ác, có thể huỷ báng vô lượng pháp lành, phá Tăng hoà hợp, khiến chúng sanh tạo năm tội vô gián, vì thế tội còn ác hơn các luật nghi ác.

Này thiện nam! Bồ-tát có hai hạng: Tại gia và Xuất gia. Bồ-tát xuất gia, có hai hạng đệ tử: Xuất gia và tại gia, Bồ-tát tại gia chỉ có một hạng đệ tử tại gia. Bồ-tát xuất gia dạy đệ tử xuất gia, học mười hai bộ kinh, tùy theo tội đã phạm, khuyên bảo sám hối, dạy tập tám trí, đó là: Pháp trí. Nghĩa trí. Thời trí. Tri túc trí. Tự trí. Chúng trí. Căn trí. Phân biệt trí.

Này thiện nam! Bậc đại Bồ-tát, nếu có thể dạy bảo, điều phục đệ tử xuất gia được như vậy, thì thầy và trò đều được vô lượng lợi ích. Thầy trò như vậy làm hưng thạnh ngôi Tam Bảo. Vì sao? Vì người đệ tử, sau khi biết được tám trí, sẽ chuyên cần chăm sóc sư trưởng, Hoà thượng và người có đức độ, già yếu, lãnh thọ lời nói tốt, siêng năng đọc tụng và bố thí pháp, tâm không buông lung, điều phục chúng sanh, chăm sóc người bệnh, cung cấp cho kẻ nghèo.

Này thiện nam! Bồ-tát xuất gia nếu có đệ tử tại gia, cũng trước dạy pháp không buông lung. Không buông lung tức là pháp hành, là cúng dường cha mẹ, các sư trưởng, Hoà thượng, người lớn tuổi, người có đức độ. Cúng dường sự an vui; chí tâm thọ giới, không để huỷ phạm, lãnh vật của người gởi không nên sử dụng, thấy người giận dữ phải nên nhẫn nhịn, những lời hung ác và những lời không có ý nghĩa quyết không nói đến, thương yêu chúng sanh, được các vị quốc vương, đại thần, thường phải cung kính, khiếp sợ; điều phục vợ con, quyến thuộc, phân biệt kẻ oán người thân, không xem thường chúng sanh, diệt trừ kiêu nạm, không gần bạn xấu, ăn uống điều độ, diệt trừ tham dục, hạn chế ham muốn, chỉ biết vừa đủ, những nơi tranh cãi không nên đến đó; cho đến cười đùa, không nói lời xấu ác; đó gọi là pháp không buông lung. Bồ-tát xuất gia, nếu nuôi đệ tử tại gia, trước phải dạy pháp không buông lung, lúc khổ hay vui, thường nên chia sẻ; giả sử người đệ tử tại gia nghèo khó, thiếu thốn cần phải biết để giúp đỡ. Ngoài sáu vật của người xuất gia ra, còn bất cứ vật gì cũng không nên tham tiếc. Lúc họ bệnh, nên tìm vật cần dùng, còn khi nuôi bệnh, thì không khởi tâm nhàm chán, nếu tự mình không có tài vật, nên đi bốn phương tìm cầu, tìm cầu không được thì mượn tài vật của Tam Bảo, sau khi lành bệnh, theo luật thế gian, trả gấp mười lần, như pháp trị dân của vua Ba Tư Nặc. Nếu không trả được, nên dạy: " Ông nay vay mượn của Tam Bảo rất nhiều không thể trả được, phải nên siêng năng tu tập, chứng quả Tu- đà-hoàn cho đến quả A-la-hán, hoặc chí thành phát tâm Bồ-đề, hoặc dạy bảo ngàn người sanh tín tâm thanh tịnh trong Phật pháp, hoặc diệt trừ tà kiến sâu nặng của một người. Bồ-tát xuất gia, có thể dạy bảo đệ tử tại gia như vậy, thì cả thầy lẫn trò đều được lợi ích vô lượng.

Này thiện nam! Bồ-tát tại gia, nếu nuôi đệ tử tại gia , trước cũng nên dạy pháp không buông lung. Pháp không buông lung, tức là cúng dường cha mẹ, Sư trưởng, Hoà thượng, người lớn tuổi, người đức độ. Lại phải cung cấp cho anh em, vợ con, bà con quyến thuộc, người sắp đi xa và kẻ xa lạ đến, nếu có tôi tớ, trước cho ăn uống, sau mới nhờ việc, hoặc dạy cho họ chánh tín Tam Bảo, khổ vui cùng hưởng, quyết không hưởng vui riêng, tùy theo các thời mà ban thưởng, không nên để họ đói khát, đừng bao giờ đánh đập, mắng nhiếc, làm họ đau khổ. Phải nên dùng lời dịu dàng, khuyên răn dạy bảo, giả sử họ bị bệnh, thì chăm sóc điều trị, tùy theo sự thiếu thốn của họ mà cấp dưỡng, những việc của thế gian đều đem dạy bảo hết, cưới vợ cho họ thì lựa chỗ xứng đáng, không nên chọn chỗ thấp kém, dạy năm bộ kinh của đức Như Lai, thấy người chia rẽ, nên khuyên hoà hợp, đã hoà hợp rồi khiến họ tăng trưởng tâm lành. Tất cả người xuất gia trong ngoài các đạo, tùy ý cúng dường, không được lựa chọn. Vì sao? Vì trước phải đem bố thí để gồm thâu sau đó điều phục, đem pháp lục hoà dạy bảo. Nếu cầu tài vật, buôn bán, làm ruộng, phụng sự vua quan, thường phải chí tâm đúng như chánh pháp mà làm; sau khi làm ra của cải phải giữ gìn hay làm phước, khi thấy người khác làm, khởi tâm vui mừng, đó gọi là pháp không buông lung. Bồ-tát tại gia, nếu dạy bảo đệ tử tại gia được như vậy thì cả thầy lẫn trò đều được lợi ích vô lượng.

Này thiện nam! Bồ-tát tại gia nếu được tự tại làm chủ một nước lớn, thì nên giúp đỡ nhân dân như người con một, giảng dạy xa lìa các việc ác, tu hành các pháp lành, thấy người làm ác trừng phạt, khiển trách, chớ nên chém giết. Tài vật của dân sáu phần chỉ đóng thuế một phần; thấy người giận dữ, dạy họ tu tập nhẫn nhục và không buông lung, nói lời dịu dàng, phân biệt người thiện kẻ ác, thấy người có tội bỏ qua không tra khảo, tùy theo tài vật mình có thường hay bố thí, tùy theo sức lực của mình mà đọc tụng năm bộ kinh, khéo giữ gìn thân mạng, tài vật, giáo hoá chúng sanh không cho làm ác, thấy người nghèo khổ khởi tâm thương xót. Ở trong đất nước của mình thường hay tu tập hạnh biết đủ, người ác huỷ báng, quyết không u buồn, không làm việc phi pháp để cầu tài vật, như pháp mà gìn giữ đất nước, xa lìa bảy điều ác:

1. Không thích đánh bạc, đánh cờ, 2. Không thích săn bắn, 3. Không thích uống rượu, 4. Không thích theo dục lạc, 5. Không thích nói lời thô ác, 6. Không thích nói lời hai lưỡi, 7. Không thích làm điều phi pháp để cầu tài vật. Thường thích cúng dường cho người xuất gia, thường khiến mọi người trong nước xem vua như cha mẹ, tin nhân, tin quả, thấy người hơn mình chớ nên ganh ghét, thấy mình hơn người không nên cao ngạo, biết mang ân phải trả ân, ân nghĩa dù ít đáp đền phải lớn, điều phục các căn, thanh tịnh ba nghiệp, khen người hiền lành, quở trách người ác, trước khi muốn nói lựa lời dịu dàng, nếu mình không có thế lực, đúng như pháp mà lệ thuộc người ta, lúc chiếm lấy đất nước của kẻ khác, không huy động bốn thứ binh lính chúng sanh khiếp sợ , nên cứu thoát họ, thường dùng Tứ nhiếp mà thống lãnh họ, khéo biết phân biệt mỗi mỗi pháp tướng, có người không muốn thọ lãnh chánh pháp, phải nên dịu dàng, để điều phục họ.

Này thiện nam! Bồ-tát có hai hạng: Tại gia, và Xuất gia. Bồ-tát xuất gia nuôi dạy hai hạng đệ tử không lấy làm khó, còn Bồ-tát tại gia nuôi dạy chỉ một hạng đệ tử, nhưng thật là khó. Vì sao? Vì Bồ-tát tại gia có nhiều nhân xấu ác ràng buộc.