SỐ 192 — PHẬT SỞ HÀNH TÁN 1

QUYỂN 2

Phẩm 6: XA-NẶC TRỞ VỀ

Không lâu đêm đã qua

Ánh thái dương dần hiện

Nhìn lại khoảng cây rừng

Chỗ vị tiên Bạt-già

Cánh rừng già bát ngát

Cầm thú gần gũi người

Thái tử thấy, tâm vui

Thân mệt tự nhiên hết

Đây là các điều lành

Ắt được lợi chưa từng

Lại thấy vị tiên kia

Là người đáng cúng dường

Tự giữ gìn oai nghi

Dứt bỏ tâm cao mạn

Xuống ngựa, tay xoa đầu:

“Nay, ngươi đã giúp Ta”

Mắt Từ nhìn Xa-nặc

Như rửa nước mát thấm nhuần

Rằng ngựa chạy như bay

Ngươi vẫn bám đuôi ngựa,

Cảm ân sâu của ngươi

Siêng năng không lười biếng

Việc khác không đáng kể

Chỉ nhận tâm ngươi thành

Tâm kính, dáng cần mẫn

Nay thấy hai việc này

Người có tâm chí thành

Sức mạnh khó đảm đương

Sức kham, tâm không thành

Ngươi đầy đủ cả hai

Bỏ danh lợi thế gian

Theo Ta từng bước chân.

Ai mà không ham lợi

Không lợi, người thân lìa

Hôm nay, ngươi theo Ta

Không mong báo hiện đời

Phu nhân sinh, nuôi con

Mục đích là nối dòng

Cho nên thờ kính vua

Là để báo ân nuôi

Tất cả đều cầu lợi.

Ngươi bỏ lợi theo Ta

Chí ngôn không cầu nhiều

Giờ sẽ lược bảo ngươi:

Người hầu Ta đã xong

Giờ hãy cỡi ngựa về

Ta từ đêm dài đến

Giờ được điều mong cầu.

Liền cởi chuỗi anh lạc

Và trao cho Xa-nặc:

An ủi nỗi buồn ngươi

Cởi mũ báu, ma-ni

Ánh sáng soi thân Ngài

Trao trên tay Xa-nặc

Như trời chiếu Tu-di.

Ngươi hãy cầm châu báu

Trở về chỗ vua cha

Cầm châu lễ chân vua

Để tỏ tâm thành Ta

Tâu vua cha giùm Ta

Xin bỏ tâm ái luyến

Vì thoát sinh, già, chết

Nên vào rừng khổ hạnh

Cũng không cầu sinh Thiên

Không có tâm ái luyến

Cũng không tâm kết hận

Chỉ muốn bỏ lo buồn,

Đêm dài nhóm ân ái

Phải có lúc biệt ly

Vì có sự chia ly

Nên tìm nhân giải thoát.

Nếu người được giải thoát

Không lúc nào lìa thân

Vì dứt ái, xuất gia

Chớ vì con lo buồn

Năm dục là gốc khổ

Nên lo người đắm dục

Không ai hơn các vua

Tâm vững chắc không dời.

Nay Ta đem tài sản

Vì pháp mà xả bỏ.

Khi phu nhân qua đời

Tài sản để lại con

Phần nhiều tham tài lợi

Nhưng ta ưa pháp tài.

Nếu nói người tuổi trẻ

Chẳng phải lúc tìm học

Phải biết cầu chánh pháp

Lúc nào cũng là lúc.

Vô thường không hẹn kỳ

Thần chết thường rình rập

Cho nên hôm nay Ta

Quyết định phải cầu pháp

Những lời tâu như trên

Thưa vua cha giùm Ta.

Nay cúi xin vua cha

Không ái luyến Ta nữa

Nếu vì ta hủy hình

Mà giúp vua cắt ái

Người đừng nên tiếc lời

Khiến vua nhớ không thôi.

Xa-nặc vâng lời dạy

Trong lòng buồn u uất

Quỳ xuống chắp hai tay

Đáp lời Thái tử rằng:

Thần sẽ về thưa lại

Sợ vua càng buồn khổ

Buồn khổ càng thêm nặng

Như voi bị sa lầy

Nhất định lìa ân ái

Có tâm, ai không buồn

Vàng, đá còn bị vỡ

Huống gì đắm tình ái

Thái tử sống trong cung

Ít vui, thân yếu đuối

Nay dấn thân rừng núi

Khổ hạnh sao kham nổi.

Lúc Ngài bảo đem ngựa

Trong tâm thần không yên

Thiên thần thấy thúc giục

Bảo thần mau sửa soạn.

Vì sao khiến Thái tử

Quyết định bỏ thâm cung

Cả nước Ca-tỳ-la

Đều sinh tâm đau buồn

Vua cha tuổi đã già

Lòng thương con cũng sâu

Quyết định bỏ xuất gia

Là việc không nên làm.

Tà kiến không cha mẹ

Điều ấy không cần bàn

Cù-đàm-di nuôi lớn

Bú sữa thân khó gầy

Tình thương khó thể quên

Đừng làm người bội ân.

Còn nhỏ nhờ ân dì

Phải thờ phụng dòng họ

Khôn lớn lại bỏ đi

Đó là người không tốt.

Con nàng Da-du-đà

Giữ chánh pháp trị nước

Nhưng tuổi còn quá nhỏ

Ngài cũng không nên bỏ.

Đã trái bỏ vua cha

Và bà con quyến thuộc

Xin Ngài đừng bỏ thần

Thần không thể xa Ngài

Tâm thần như lửa nóng

Không thể về một mình

Giờ đây chốn hiu quạnh

Bỏ Thái tử mà về

Cũng giống Tu-mạn-đề

Nỡ xả bỏ La-ma

Giờ nếu về một mình

Biết tâu vua làm sao?

Cả cung đều quở trách

Biết trả lời thế nào?

Thái tử bảo thần là

Tùy phương tiện hủy hình

Chỗ công đức Mâu-ni,

Làm sao nói dối được?

Thần rất là xấu hổ

Miệng không thể nói được

Dù cho có nói được

Thì mọi người ai tin?

Nếu nói ánh trăng nóng

Thế gian có người tin

Nếu có tin Thái tử

Việc làm cũng phi pháp

Tâm Thái tử hiền hòa

Từ bi với tất cả

Rất thương mà lìa bỏ

Thì trái với tâm xưa

Xin hãy trở về cung

Để an ủi lòng thần.

Thái tử nghe nói vậy

Lòng buồn khổ, can rằng:

Ngươi hãy yên lòng đi.

Lại bảo Xa-nặc rằng:

Giờ ngươi đã vì ta

Mà chịu khổ chia ly

Hãy bỏ tâm buồn ấy

Tự an ủi tâm mình

Chúng sinh đều khác đường

Trái lý, cho là thường

Dù ngày hôm nay ta

Không bỏ các thân tộc

Khi chết tâm lìa thân

Làm sao giữ lại được?

Mẹ hiền mang thai ta

Thương con thường chịu khổ

Sinh rồi liền qua đời

Không mong con nuôi mình

Người còn, mất khác đường

Giờ biết tìm ở đâu?

Cây cao tốt giữa đồng

Các bầy chim bu đậu

Chiều tụ, sáng bay đi

Sự chia ly cũng thế.

Mây nổi trên núi cao

Tụ đầy khắp hư không

Khoảnh khắc lại tan biến

Lý con người cũng thế

Thế gian vốn tự trái

Tạm hội, ân ái buộc

Như hợp tan trong mộng

Không nên chấp của ta

Như cây mọc mùa xuân

Lớn dần, cành lá tốt

Sương thu làm rơi rụng

Cùng cây còn chia lìa

Huống người tạm hội họp

Thân thích đâu gần mãi.

Ngươi hãy dứt buồn khổ

Nghe lời ta trở về

Ta vẫn nghĩ ngày về

Hãy về, sau ta về.

Người Ca-tỳ-la-vệ

Nghe tâm ta quyết định

Vẫn còn nghĩ đến ta

Ngươi hãy nói với họ

Khi vượt biển sinh tử

Thì ta sẽ trở về

Nếu không được như vậy

Thì bỏ thân núi rừng.

Ngựa trắng nghe Thái tử

Nói lời chân thật ấy

Quỳ xuống liếm chân Ngài

Thở dài, lệ tuôn rơi

Đưa tay có bánh xe

Vuốt xuôi đầu ngựa trắng:

Ngươi chớ có buồn thương

Nay ta cảm ân ngươi

Công lao khó nhọc của

Ngựa giỏi nay đã xong

Khổ đường ác dứt hẳn

Quả mầu nay sẽ hiện.

Thanh kiếm báu trang nghiêm

Xa-nặc thường mang theo

Thái tử rút kiếm bén

Lóe sáng như ánh rồng

Mũ báu phủ tóc đen

Gom cắt, vung lên không

Bay lên không rồi dừng

Bềnh bồng như chim liệng.

Các trời Đao-lợi xuống

Đem tóc về cõi trời

Họ thường muốn lễ chân

Huống nay được tóc Ngài

Đều hết lòng cúng dường

Đến khi chánh pháp diệt.

Lúc ấy Thái tử nghĩ:

Đã bỏ vật trang nghiêm

Chỉ còn áo lụa trắng

Chưa phải tướng xuất gia.

Bấy giờ trời Tịnh cư

Biết ý nghĩ Thái tử

Hóa thành người thợ săn

Cầm cung, đeo tên bén

Thân mặc y ca-sa

Đi đến trước Thái tử.

Thái tử nghĩ y này

Là y phục thanh tịnh

Màu nhuộm, các tiên mặc

Thợ săn không nên đắp,

Liền gọi thợ săn lại

Nói lời nhỏ nhẹ rằng:

Anh đổi y phục này

Dường như không thích lắm

Vậy xin anh hãy đổi

Với áo tôi đang mặc.

Thợ săn bảo Thái tử:

“Tôi chẳng tiếc áo này

Nhưng để dụ bầy nai

Rồi sau đó giết chúng

Nhưng nếu Ngài cần dùng

Thì ta đổi với nhau”

Thợ săn đổi y rồi

Bèn hiện lại thân trời.

Thái tử và Xa-nặc

Thấy vậy cho rằng lạ

Đây hẳn y vô sự

Chẳng phải áo người đời

Trong tâm rất vui mừng

Càng kính y này hơn,

Liền chia tay Xa-nặc

Mặc vào y ca-sa

Giống như áng mây xanh

Vờn quanh vòng nhật nguyệt

Khoan thai nhẹ bước đi

Vào trong hang vị tiên.

Xa-nặc dõi mắt theo

Khuất dần, không thấy nữa

Thái tử bỏ vua cha

Quyến thuộc và bản thân

Yêu quý y ca-sa

Vào trong rừng khổ hạnh,

Ngửa mặt lên kêu trời

Ngất xỉu té xuống đất

Gượng dậy ôm cổ ngựa

Tuyệt vọng theo đường về

Bồi hồi thường quay nhìn

Thân đi, tâm trở lại

Hoặc trầm tư thất thần

Hoặc rũ rượi toàn thân

Hoặc ngã rồi gượng dậy

Buồn khóc theo đường về.

Phẩm 7: VÀO RỪNG KHỔ HẠNH

Thái tử rời Xa-nặc

Đi vào chỗ vị tiên

Thân trang nghiêm rực sáng

Chiếu khắp rừng khổ hạnh

Đầy đủ tất cả nghĩa

Nghĩa nào cũng đến được.

Như sư tử đầu đàn

Đi vào trong bầy thú

Dáng tục đều đã bỏ

Chỉ thấy tướng đạo nhân.

Những người học đạo tiên

Thấy bậc chưa từng thấy

Tâm vừa sợ vừa mừng

Chắp tay đưa mắt nhìn.

Gái, trai đang làm việc

Liền đứng yên mà nhìn

Như trời thấy Đế Thích

Nhìn sững mắt không chớp.

Các tiên không dời chân

Chăm chú nhìn cũng thế

Mang nặng, tay làm việc

Kính nhìn không bỏ việc.

Như trâu bị buộc ách

Thân đi, tâm ở lại

Những người học thần tiên

Đều nói chưa từng thấy.

Các chim công vân vân

Bay liệng kêu ríu rít.

Phạm chí giữ giới nai

Theo nai vào rừng núi

Tánh nai nhát hay nhìn

Thấy Thái tử nhìn thẳng

Các Phạm chí theo nai

Cũng nhìn thẳng như the.

Đèn Cam Giá thêm sáng

Như mặt trời mới mọc

Cảm được đàn bò sữa

Cho thêm nhiều sữa ngọt.

Các vị Phạm chí ấy

Sợ lẫn mừng bảo nhau

Trời Bà-tẩu thứ tám

A-thấp-ba thứ hai

Hay Ma vương thứ sáu

Hay trời Phạm-ca-di

Hay là trời Nhật nguyệt

Giáng hạ xuống trần gian?

Chính là Bậc đáng kính

Đua nhau đến cúng dường

Thái tử cũng khiêm nhường

Kính dùng lời hỏi han.

Bồ-tát quán sát khắp

Các Phạm chí trong rừng

Tu các thứ phước nghiệp

Đều cầu sinh cõi trời

Hỏi Phạm chí trưởng túc

Thực hành đạo chân thật:

“Nay tôi mới đến đây

Chưa biết hành pháp gì

Việc nào cũng thưa hỏi

Xin giải thích giùm tôi”.

Bấy giờ hai vị ấy

Đều đem các khổ hạnh

Lần lượt tùy việc đáp:

“Không được vào xóm làng

Nước sạch sinh ra vật

Hoặc ăn rễ, cành, lá

Hoặc lại ăn hoa quả.

Các thứ đạo khác nhau

Uống ăn cũng không đồng

Hoặc tu giống như chim

Hai chân kẹp thức ăn,

Người ăn cỏ như nai

Tiên Mãng-đà hút gió

Cây, đá giã không ăn

Hai răng cắn thành vết,

Hoặc xin ăn đem cho

Còn dư tự mình ăn

Hoặc đầu thường xối nước

Hoặc lại kính thờ lửa,

Trầm mình, tu tiên cá

Các hạnh tu như thế

Phạm chí tu khổ hạnh

Sẽ được quả an vui”.

Bậc Hiền lưỡng túc tôn

Nghe các khổ hạnh này

Không thấy nghĩa chân thật

Trong tâm không hân hoan

Suy nghĩ thương xót họ

Tâm, miệng tự bảo nhau:

“Buồn thay! Các khổ hạnh

Chỉ cầu báu trời, người

Xoay vòng trong sinh tử

Khổ nhiều mà quả ít.

Bỏ cha mẹ, năm dục

Quyết định cầu sinh Thiên

Tuy tránh khỏi khổ nhỏ

Nhưng lại mắc khổ lớn.

Tự làm thân khô gầy

Tu hành các khổ hạnh

Để cầu được thọ sinh

Nuôi lớn nhân năm dục

Không quán sát sinh tử

Dùng khổ để cầu khổ.

Tất cả loài chúng sinh

Tâm thường hay sợ chết

Siêng năng cầu thọ sinh

Hết sinh lại gặp tử

Tuy là sợ các khổ

Nhưng mãi chìm biển khổ.

Sinh ấy rất nhọc nhằn

Đời sau lại không dứt

Theo khổ cầu hiện vui

Cầu sinh Thiên cũng nhọc

Tâm cầu vui thấp hèn

Đều rơi vào phi nghĩa

Cho nên rất hèn kém

Tinh tấn thì tốt hơn

Chẳng bằng tu trí tuệ

Cả hai bỏ, vô vi.

Khổ thân là đúng pháp

An vui là phi pháp

Trước hành pháp, sau vui

Nhân đúng pháp, quả phi.

Thân thực hành sinh diệt

Đều do sức tâm ý

Nếu xa lìa tâm ý

Thân này như cây khô.

Cho nên phải điều tâm

Tâm điều, thân tự đúng

Nếu ăn sạch có phước

Thì cầm thú, người nghèo

Thường hay ăn rau trái

Thì họ có phước sao?

Nếu nói tâm lành khởi

Khổ hạnh là nhân phước

Các hạnh an vui kia

Sao không tâm lành khởi?

Vui chẳng tâm lành khởi

Lành chẳng phải nhân kho.

Nếu các ngoại đạo kia

Cho nước là thanh tịnh

Chúng sinh sống dưới nước

Nghiệp ác nên thường tịnh.

Kia vốn là nơi chốn

Tiên Công đức nương ở

Nơi tiên Công đức ở

Nên khắp thế tôn trọng

Nên trọng công đức kia

Không nên trọng nơi chỗ”.

Như thế rộng nói pháp

Mãi cho đến chiều tối

Thấy có người thờ lửa

Hoặc dùi, hoặc thổi cháy

Hoặc người tưới dầu tô

Người cất tiếng chú nguyện

Như thế trọn ngày đêm

Quán sát việc họ làm

Không thấy nghĩa chân thật

Cho nên muốn bỏ đi.

Bấy giờ các Phạm chí

Đều đến khuyên ở lại

Kính ngưỡng đức Bồ-tát

Ai cũng đều khuyên mời

Ngài từ chỗ phi pháp

Đến rừng chánh pháp này

Mà lại muốn bỏ đi

Cho nên khuyên ở lại.

Các Phạm chí tôn túc

Tóc rối, mặc y cỏ

Đi theo sau Bồ-tát

Xin thỉnh Ngài ở lại.

Bồ-tát thấy họ già

Đi theo thân mệt nhọc

Dừng nghỉ dưới gốc cây

An ủi khuyên họ về.

Các Phạm chí lớn trẻ

Vây quanh chắp tay thỉnh:

“Ngài chợt đến nơi này

Làm vườn rừng sung mãn

Mà nay bỏ ra đi

Khiến trở thành gò hoang

Như người thích sống lâu

Không muốn bỏ thân mình

Chúng ta cũng như thế

Xin Ngài hãy ở lại.

Các Phạm chí chốn này

Tiên vua và Tiên trời

Đều nương ở nơi này

Lại gần bên núi Tuyết

Thêm nhiều các khổ hạnh

Chỗ ấy không hơn đây.

Rất nhiều các học sĩ

Nhờ đường này sinh Thiên

Người cầu phước học tiên

Đều từ đây lên Bắc

Nhiếp thọ các chánh pháp

Kẻ trí không về Nam.

Nếu Ngài thấy chúng tôi

Biếng nhác không tinh tấn

Hành các pháp bất tịnh

Mà không thích ở thì

Chúng tôi đều sẽ đi

Ngài hãy ở lại đây.

Các vị Phạm chí này

Thường tìm bạn khổ hạnh

Ngài vì khổ hạnh dài

Vì sao lại bỏ nhau

Nếu Ngài ở lại đây

Được thờ như Đế Thích

Cũng như các trời thờ

Tỳ-lê-ha-bát-để.”

Bồ-tát nói với các

Phạm chí rồi, tâm hẹn:

“Ta tu phương tiện đúng

Chỉ muốn dứt ba cõi.

Tâm các vị ngay thẳng

Hành pháp cũng vắng lặng

Quý mến người đến tu

Tâm tôi thật ưa thích

Nói hay cảm lòng người

Người nghe đều tắm gội.

Nghe lời các vị nói

Lòng ưa pháp tôi tăng

Các vị hướng về tôi

Cho là người bạn pháp

Mà nay bỏ các vị

Tâm tôi rất buồn bã.

Trước rời xa quyến thuộc

Nay chia tay các vị

Khổ hội họp, chia ly

Không khác với khổ này

Không phải tôi không thích

Cũng không thấy lỗi người

Nhưng các vị khổ hạnh

Đều cầu sinh cõi trời

Tôi cầu dứt ba cõi

Thân trái, tâm cũng trái.

Pháp các vị thực hành

Tu theo nghiệp thầy trước

Còn tôi dứt các tập

Để cầu pháp vô tập

Cho nên ở rừng này

Không nên dừng ở lâu.”

Bấy giờ các Phạm chí

Nghe Bồ-tát nói ra

Lời chân thật có nghĩa

Ngôn từ lý cao sâu

Nên tâm rất vui mừng

Càng thêm tôn kính hơn.

Lúc đó có Phạm chí

Thường nằm trên bụi cát

Tóc quấn, áo vỏ cây

Mắt vàng, mũi cao dài

Thưa với Bồ-tát rằng:

“Ngài chí bền, trí sáng

Quyết định rõ lỗi sinh

Biết lìa sinh thì an

Cúng tế cầu Thiên thần

Và các thứ khổ hạnh

Đều cầu sinh cõi trời

Chưa lìa cảnh tham dục

Tranh đấu với tham dục

Chí cầu chân giải thoát

Đó chính là Trượng phu

Bậc Chánh Giác quyết định.

Nơi này không đáng ở

Hãy đến núi Tần-đà

Nơi ấy có vị tiên

Tên là A-la-lam

Chỉ tiên được rốt ráo

Mắt cao siêu bậc nhất

Vậy Ngài hãy đến đó

Được nghe đạo chân thật

Khiến cho tâm vui mừng

Ắt sẽ hành pháp ấy.

Tôi thấy chí Ngài cao

E cũng không vừa lòng

Sẽ lại bỏ nơi ấy

Mà tìm nơi khác hơn.

Ngài mũi cao, mắt rộng

Môi đỏ, răng trắng sạch

Da mỏng, mặt sáng sủa

Lưỡi dài mềm đỏ mỏng

Các tướng đẹp như thế

Đều uống nước nóng ấy

Thước đo không lường sâu

Thế gian không ai sánh

Các vị Tiên kỳ cựu

Điều chưa được sẽ được.”

Bồ-tát hiểu lời ấy

Chia tay với các Tiên.

Các vị Tiên nhân ấy

Nhiễu bên phải rồi đi.

Phẩm 8: TOÀN CUNG SẦU THƯƠNG

Xa-nặc dẫn ngựa về

Tuyệt vọng tâm buồn thương

Chân bước lệ tuôn rơi

Không thể tự mở dứt.

Hôm qua cùng Thái tử

Một đêm vượt đường dài

Giờ bỏ Thái tử về

Mất đi bóng mát trời

Bồi hồi tâm luyến tiếc

Tám ngày mới đến thành.

Ngựa giỏi thân mạnh mẽ

Chạy mau, tướng uy nghiêm

Quẩn quanh ngóng lại nhìn

Không thấy dạng Thái tử

Rơi lệ, thân ủ rũ

Tiều tụy, mất oai phong

Quay đầu, tiếng hí vang

Ngày đêm quên nước cỏ.

Bỏ mất Đấng cứu thế

Trở về Ca-tỳ-la

Đất nước đều trống vắng

Như vào xóm làng hoang

Mặt trời khuất Tu-di

Cả thế gian tăm tối

Ao suối không còn trong

Hoa trái không sum suê

Các trai gái trong xóm

Buồn bã mất vẻ vui.

Xa-nặc và ngựa trắng

Buồn bã lê từng bước

Người hỏi không thiết đáp

Bước chậm như người chết.

Chúng thấy Xa-nặc về

Nhưng không thấy Thái tử

Đồng cất tiếng than khóc

Như bỏ La-ma về.

Có người đến bên đường

Đến gần hỏi Xa-nặc:

“Thái tử người mến yêu

Mạng sống của cả nước

Ông lấy trộm đem đi

Bây giờ đâu mất rồi?”

Xa-nặc nén buồn thương

Trả lời mọi người rằng:

“Tôi quyến luyến đi theo

Không nỡ bỏ Thái tử

Thái tử lìa bỏ tôi

Bỏ cả y phục đời

Cắt tóc, mặc pháp phục

Vào trong rừng khổ hạnh.”

Mọi người nghe xuất gia

Tâm kinh hãi khác thường

Liền vật vã khóc than

Nước mắt cứ tuôn chảy.

Mọi người cùng bảo nhau

Chúng ta phải làm sao

Tất cả đều bàn rằng

Phải cùng nhau đuổi theo.

Như người mạng sống dứt

Thân chết, thần thức lìa

Thái tử là mạng ta

Ngài mất, ta đâu sống

Thành thị biến rừng núi

Rừng núi biến thành thị

Thành này mất oai đức

Như giết Tỳ-lê-đa.

Các gái, trai trong thành

Nói dối Thái tử về

Mọi người đổ ra đường

Chỉ thấy mình ngựa về

Không biết Ngài sống chết

Buồn khóc thật thê lương.

Xa-nặc bước dẫn ngựa

Sụt sùi rơi lệ về

Mất Thái tử buồn thương

Tâm càng thêm sợ sệt

Như chiến sĩ giết giặc

Dẫn giặc đến trước vua

Vào cửa lệ như mưa

Mắt nhòa không thấy gì

Nhìn trời mà kêu khóc

Ngựa cũng buồn, hí vang.

Các chim thú trong cung

Các bầy ngựa trong chuồng

Nghe tiếng ngựa buồn hí

Cũng kêu, hót đáp lại

Rằng ồ! Thái tử về

Không thấy bèn dứt bặt.

Các thể nữ hậu cung

Nghe ngựa, chim thú kêu

Tóc rối, mặt võ vàng

Thân xấu, môi miệng khô

Áo nhàu, không giặt giũ

Thân dơ bẩn không tắm

Bỏ các vật trang nghiêm

Tiều tụy, không tươi tắn

Khắp mình không rực rỡ

Giống như ngôi sao mờ

Xiêm y nhàu hoen ố

Giống như bị cướp hại,

Thấy Xa-nặc và ngựa

Rơi lệ, hết mong về

Đều cùng nhau than khóc

Như mới mất người thân

Tâm cuồng loạn bối rối

Như bò mất đường về.

Đại Ái Cù-đàm-di

Nghe Thái tử không về

Liền ngã nhào xuống đất

Khắp mình đều thương tích

Như cơn gió mạnh thổi

Trốc gốc cây chuối vàng

Lại nghe Ngài xuất gia

Than dài thêm buồn cảm:

“Tóc mịn xoay bên phải

Mỗi chân tóc một sợi

Đen tuyền sạch bóng mượt

Thả dài chấm tận đất

Vì sao bỏ mũ trời

Cạo tóc, mặt y cỏ?

Tay thon, sư tử bước

Mắt trâu chúa dài rộng

Thân có ánh sáng vàng

Ngực vuông, tiếng Phạm âm

Tướng nhiệm mầu như thế

Mà vào rừng khổ hạnh

Thế gian sao phước mỏng

Mất đi vị Thánh này.

Chân mềm có màng mỏng

Màu hoa sen thanh tịnh

Rừng đất đá, gai chông

Làm sao mà bước đi?

Sinh trưởng trong cung sâu

Y phục ấm, mịn màng

Tắm gội bằng nước thơm

Xoa thân bằng hương thơm

Giờ sống đời gió sương

Lạnh, nóng sao chịu nổi?

Trượng phu dòng cao quý

Học rộng, tài hơn người

Đức hạnh, được tiếng khen

Thường thí, không mong cầu

Vì sao bỗng một hôm

Khất thực để nuôi thân?

Nằm giường báu thanh tịnh

Thức giấc bẵng tiếng nhạc

Vì sao lại nương thân

Chốn núi rừng cây cỏ?”

Nhớ Ngài, tâm đau buồn

Mê ngất té xuống đất

Người hầu đỡ đứng dậy

Lau nước mắt cho bà

Còn các phu nhân khác

Buồn khổ thân dã dượi

Trong tâm rất buồn thảm

Bất động như người vẽ.

Nàng Da-du-đà-la

Trách cứ Xa-nặc rằng:

“Người bạn lòng của ta

Hiện giờ chàng ở đâu?

Người ngựa cả ba đi

Giờ còn hai trở về

Tâm ta rất kinh hãi

Run sợ không yên lòng

Ngươi là kẻ bất chánh

Không phải là bạn lành

Hạng cường bạo không tốt

Nên cười, khóc làm chi?

Dẫn đi rồi về khóc

Phản ứng không tương ưng.

Vì lòng thương mến bạn

Tâm mặc làm theo dục

Nên làm cho Thái tử

Một đi không về nữa.

Giờ ngươi nên mừng vui

Làm ác rồi quả thành

Thà gần kẻ oán trí

Còn hơn gần bạn ngu

Giả danh là bạn lành

Trong tâm thật oán kết.

Nay vương triều hùng mạnh

Một sớm bị phá hoại

Các vị phu nhân này

Ưa sầu không trang điểm

Lệ rơi, nấc nhiều phen

Nước mắt hai dòng chảy.

Khi chồng ta còn đây

Nương tựa như núi Tuyết

Tâm an như mặt đất

Lo buồn gần như chết

Huống bên song cửa này

Buồn khóc mãi kêu gào

Ngày chàng còn hay mất

Khổ ấy sao chịu nổi!

Ngựa ơi mày vô nghĩa

Đoạt người tâm ta trọng

Giống như trong đêm tối

Kẻ trộm cướp châu báu.

Khi cỡi ngươi ra trận

Đao kiếm bén tên nhọn

Tất cả chịu đựng được

Giờ sao không cố chịu.

Bậc nhất của dòng họ

Đoạt tâm ta đem đi

Người súc sinh tệ ác

Gây các nghiệp bất chánh

Hôm nay ngươi hí vang

Rung động khắp cung vua

Trước cướp người ta thương

Sao bấy giờ câm lặng.

Nếu lúc ấy người hí

Cả cung đều thức dậy

Nếu bấy giờ thức dậy

Thì đâu có khổ này.”

Xa-nặc nghe trách mắng

Nuốt nghẹn ngào khỏi cổ

Lau lệ, chắp tay thưa:

Xin cho thần giải bày

Đừng quở trách ngựa trắng

Cũng chớ tức giận thần

Chúng thần đều không lỗi

Do Thiên thần làm ra.

Thần rất sợ phép vua

Do Thiên thần ép ngặt

Mau đem ngựa cho Ngài

Rồi vượt thành như bay

Nén thở, không gây động

Vó câu không chạm đất

Cửa thành tự nhiên mở

Hư không tự nhiên sáng

Đều do sức Thiên thần

Đâu phải thần gây ra.”

Da-du-đà nghe nói

Tâm nghĩ là chuyện lạ

Việc do Thiên thần làm

Chẳng phải lỗi của họ

Tâm hờn trách tan biến

Dứt nỗi khổ dằn vặt

Quỵ xuống đất oán than:

“Đôi uyên ương chia lìa

Giờ ta mất chỗ nương

Đồng hành mà sinh ly

Ưa pháp, bỏ đồng hành

Đến nơi nào cầu pháp?

Xưa, những người cao quý

Vua Đại Khoái Kiến thảy

Họ đều đủ vợ chồng

Học đạo đến núi rừng

Nay Ngài nỡ bỏ thiếp

Để cầu được pháp gì?

Sách cúng tế Phạm chí

Vợ chồng đều đồng hành

Pháp đồng hành là nhân

Cuối cùng đồng thọ báo

Sao chàng riêng xẻn pháp

Bỏ thiếp đi một mình?

Hay thấy thiếp ganh tị

Chàng tìm người không ganh?

Hay chàng khinh bạc thiếp

Nên tìm Thiên nữ đẹp?

Vì đức sắc tốt nào

Tu tập các khổ hạnh?

Bởi vì thiếp bạc mệnh

Nên vợ chồng chia ly

Vì sao La-hầu la

Không được quỳ bên gối?

Than ôi! Ngài không tốt

Dáng hiền, tâm sắt đá

Dòng họ đang hưng thạnh

Kẻ thù cũng tôn sùng

Lại con sinh còn nhỏ

Mà chàng bỏ vĩnh viễn

Thiếp cũng không lòng dạ

Chồng bỏ, vào núi rừng

Không thể tự dứt bỏ

Đó là người gỗ đá.”

Nói xong, tâm mê loạn

Hoặc khóc, hoặc nói cuồng

Hoặc chăm chú, trầm tư

Nghẹn ngào không kềm được

Sức mòn, hơi gần kiệt

Ngã quỵ thân lấm bụi.

Các chúng thể nữ khác

Thấy vậy tâm đau xót

Giống như đóa sen nở

Bị gió mưa dập vùi.

Vua cha mất Thái tử

Đêm ngày tâm buồn khổ

Trai giới cầu Thiên thần

Mong con chóng trở về.

Phát nguyện cúng tế xong

Vua ra cửa đền thờ

Liền nghe tiếng khóc than

Kinh sợ tâm mê loạn

Như trời nổi sấm sét

Bầy voi chạy tán loạn,

Thấy Xa-nặc và ngựa

Liền hỏi, biết xuất gia

Toàn thân ngã xuống đất

Như cờ Đế Thích ngã

Các quan dìu vua dậy

Dùng đạo pháp trấn an

Hồi lâu mới tỉnh táo.

Vua bảo ngựa trắng rằng:

“Thường cỡi ngươi đánh giặc

Ta nghĩ ngươi có công

Nay ta căm ghét ngươi

Còn hơn lúc thương ngươi.

Con công đức ta thương

Ngươi lại chở nó đi

Vào bỏ trong núi rừng

Rồi trở về mình không

Ngươi mau chở ta đi

Bằng không, đi chớ về,

Không làm hai việc này

Chắc ta sẽ chết mất

Không còn cách nào trị

Chỉ đợi con là thuốc.

Như Phạm chí San-xà

Vì con chết, tự sát

Ta mất con hành pháp

Tự sát khiến không thân.

Đấng tạo sinh Ma-nâu

Cũng vì con ưu sầu

Huống chi ta người thường

Mất con mà an được.

Ngày xưa, vua A-xà

Thương con, dạo núi rừng

Bị cảm nên qua đời

Liền được sinh cõi trời

Nay ta không chết được

Đêm dài chịu khổ đau

Cả cung nhớ con ta

Khát khao như quỉ đói.

Như người khát tìm nước

Muốn uống mà bị giựt

Chịu khát mà chết đi.

Sẽ đọa vào ngạ quỉ

Giờ ta rất khát khao

Được nước con lại mất.

Ta chưa chết thì ngươi

Mau nói chỗ con ta

Đừng để ta chết khát

Đọa vào loài ngạ quỉ.

Ta vốn chí lực mạnh

Khó động như mặt đất

Mất con tâm mê loạn

Như vua Thập Xa xưa.”

Vua là người học rộng

Các quan trí thông đạt

Hai vị khuyên can vua

Từ từ tâu vua rằng:

“Xin ngài hãy khuây khỏa

Chớ để tổn mình rồng

Thuở xưa, các vị vua

Bỏ nước như ném hoa

Nay Thái tử học đạo

Đâu đáng khổ, lo buồn.

Xin nhớ lời A-tư

Lý số tự như thế

Chuyển luân có vui trời

Thản nhiên không bi lụy

Đâu phải vua thế giới

Dời được tâm vàng ngọc

Nay khiến cho chúng thần

Sẽ tìm đến chỗ Ngài.”

Dùng mọi cách can ngăn

Nói lên lòng chí thành

Mong hàng phục chí ngài

An ủi nỗi buồn vua.

Vua vui mừng liền đáp:

“Mong các khanh mau đi

Như chim Xá-quân-đà

Vì con không kể thân

Giờ ta nhớ Thái tử

Dạ luyến thương cũng thế.”

Hai vị vâng vương lệnh

Vua và các quyến thuộc

Tâm mát mẻ đôi phần

Sức lực dần hồi phục.

Phẩm 9: TÌM KIẾM THÁI TỬ

Vua vì nỗi đau buồn

Cấp sai hai vị quan

Ra roi đánh ngựa giỏi

Phi nhanh như nước cuộn

Thân nhọc không từ nan

Thẳng đến rừng khổ hạnh

Bỏ năm dục thế tục

Khéo nhiếp giữ các căn

Vào am thanh Phạm chí

Kính lễ các tiên kia.

Các tiên mời an tọa

Nói pháp an ủi họ.

Liền thưa vị tiên rằng:

“Tôi có việc muốn hỏi

Vua Tịnh Phạn tiếng tăm

Dòng Cam Giá rạng danh

Chúng tôi là bề tôi

Trong giáo điển các vị

Vua như trời Đế Thích

Con như Xà-diên-đa

Vì thoát già, bệnh, chết

Xuất gia ở đây chăng?

Chúng tôi đến vì Ngài

Chỉ các vị mới biết”

Đáp rằng: “Có người này

Tướng đại nhân, tay dài

Cho rằng pháp tôi tu

Còn thuận theo sinh tử

Đến chỗ A-la-lam

Để tìm giải thoát hơn.”

Đã được định thật rồi

Tuân lệnh vua mau đến

Chẳng quản nỗi nhọc nhằn

Tìm đường mà thẳng tiến

Thấy Thái tử trong rừng

Bỏ phục sức thế gian

Hình dung vẫn sáng ngời

Mặt trời giữa mây đen

Nước tôn thầy Thiên thần.

Đại thần giữ chánh pháp

Bỏ lễ nghi thế tục

Xuống xe đi bộ đến

Như vua Bà-ma-điệp

Vị tiên Bà tư-tra

Cùng nhau vào rừng núi

Thấy Thái tử La-ma

Theo lễ nghi của đạo

Cung kính lễ, thăm hỏi

Giống như Tu-ca-la

Cùng với Ương-kỳ-la

Đem hết lòng cung kính

Thờ phụng trời Đế Thích.

Thái tử cũng kính theo

Quốc sư và đại thần

Như Đế Thích an ủi

Tu-ca, Ương-kỳ-la,

Liền mời hai vị ấy

Ngồi trước mặt Thái tử

Như Phú-na-bà-tẩu

Hai sao hầu bên trăng.

Quốc sư và đại thần

Khải tâu lên Thái tử

Như Tỳ-lợi-bà-đê

Nói với Xà-diên-đa:

“Vua cha nhớ Thái tử

Như gai nhọn đâm tim

Hôn mê phát cuồng loạn

Ngất xỉu, mình lấm bụi

Ngày đêm thêm buồn nhớ

Lệ rơi thường như mưa.

Ban sắc cho chúng tôi

Cúi xin lắng nghe cho

Rằng biết Ngài ưa pháp

Quyết định không nghi ngờ

Chưa phải lúc vào rừng

Lửa nhớ đốt tâm vua

Nếu Ngài nghĩ đến pháp

Thì nên thương xót vua.

Mong Ngài đừng đi xa

Để an ủi lòng vua

Đừng để nước buồn thương

Xói mòn bờ tâm vua.

Như mây, nước, cỏ, núi

Gió nắng và lửa mưa

Lo buồn bị bốn họa

Thổi làm khô cháy tâm

Hãy về hưởng bổng lộc

Thời đến sẽ tu Tiên

Không đoái hoài bà con

Cha mẹ cũng lìa bỏ

Đó gọi từ bi sao?

Cứu giúp tất cả sao?

Pháp không cần rừng núi

Tại gia cũng tu nhàn

Giác ngộ cần phương tiện

Cho nên gọi xuất gia

Cạo tóc mặc y nhuộm

Tự vào trong rừng núi

Đó chính là sợ hãi

Đâu đáng gọi tu Tiên.

Mong ôm Ngài một lần

Dùng nước rưới lên đầu

Đội mũ trời cho Ngài

Đặt Ngài dưới lọng báu

Được một lần nhìn Ngài

Sau đó vua xuất gia.

Tiên vương Đầu-lưu-ma

A-nâu-xà-a-sa

Bạt-xà-la-bà-hưu

Tỳ-bạt-la-an-đề

Tỳ-đề-ha-xà-na

Na-la-thấp-ba-la

Các vị vua như thế

Thảy đều đội mũ trời

Trang sức bằng anh lạc

Tay chân đeo châu báu

Chúng thể nữ vui chơi

Không trái nhân giải thoát.

Giờ Ngài hãy về nhà

Tu tập hai việc này

Tâm tu pháp tăng thượng

Trở thành đấng Tăng thượng

Rơi lệ khuyên bảo Ngài

Lệnh tuyên lời như thế.

Đã có sắc chỉ này

Ngài nên tuân lệnh về

Vua cha chỉ vì Ngài

Chìm trong biển buồn khổ

Không ai cứu, nương ai

Không nhờ đâu khai mở

Ngài chính là thuyền trưởng

Đưa vua đến chỗ an.

Thái tử Tỳ-sum-ma

Nhị-la-di-bạt-đề

Nghe cha dạy kính vâng

Nay Ngài cũng nên biết

Ân mẹ hiền nuôi nấng

Suốt đời báo không cùng

Như bò mẹ mất con

Vì buồn quên ăn ngủ

Giờ Ngài nên mau về

Để cứu sống mạng vua.

Chim xa đàn buồn nhớ

Voi mạnh một mình khổ

Người nương tựa mất bóng

Thường mong được cứu giúp.

Một đứa con cô độc

Gặp khổ biết nhờ ai

Khỏi khổ đơn độc kia

Như người cứu nguyệt thực.

Trai gái trong cả nước

Chia ly khổ vô cùng

Khói thở than xông trời

Xông làm mờ mắt tuệ

Chỉ cầu thấy nước Ngài

Tắt lửa mắt mờ sáng.”

Bồ-tát nghe vua cha

Thiết tha dạy bảo vậy

Liền ngồi thẳng suy nghĩ

Mà đáp thuận theo rằng:

“Ta cũng biết vua cha

Tâm từ niệm quá dày.

Sợ sinh, già, bệnh, chết

Nên trái ân khó với

Ai không trọng mẹ cha

Nhưng rồi cũng chia ly

Dù cho giữ tướng sinh

Nhưng chết đến khó giữ.

Cho nên biết rằng trọng

Cũng từ biệt xuất gia

Nghe vua cha lo buồn

Thêm luyến tiếc tâm Ta

Chỉ như mộng tạm hội

Thoắt cái, đã vô thường.

Vua cha nên biết rõ

Tánh chúng sinh bất đồng

Điều sinh ra buồn khổ

Chẳng phải chỉ cha con

Cho nên khổ sinh ly

Đều từ nghi hoặc sinh.

Như người đi trên đường

Giữa đường tạm gặp nhau

Giây lát đã chia tay

Trái lý vốn tự nhiên

Hội họp tạm thành thân

Tùy duyên lý tự phân

Hiểu rõ thân giả hợp

Không nên sinh đau buồn.

Đời này trái tình thân

Đời khác là thân tình.

Tạm thân lại chia lìa

Nơi nơi đều là thân

Thường hợp lại thường tan

Tan tan đâu đáng buồn

Trong thai dần biến đổi

Lăng xăng tử lại sinh

Lúc nào cũng có tử

Núi rừng đâu không có

Thường luôn hưởng năm dục

Cầu tài thì cũng thế.

Tất cả thời có tử

Ngoài pháp tử không thời

Muốn cho ta làm vua

Pháp từ ái khó trói

Như bệnh uống chẳng thuốc

Cho nên ta không kham.

Chỗ vị cao ngu si

Mặc tình theo thương ghét

Suốt đời thường sợ hãi

Suy nghĩ thân tâm mệt

Theo tâm chúng trái pháp

Việc người trí không làm.

Cung điện bằng bảy báu

Trong đó lửa cháy hừng

Bếp trời, cơm trăm vị

Trong đó có chất độc

Ao sen nước trong mát

Trong đó nhiều rắn độc

Ngôi cao: Nhà tai họa

Nơi người trí không ở.

Xưa các vua cao quý

Thấy làm vua nhiều họa

Chúng sinh thêm khổ sở

Chán ngán nên xuất gia

Nên biết vua còn khổ

Chẳng bằng hành pháp an

Thà ở trong rừng núi

Ăn cỏ như cầm thú

Không kham ở trong cung

Sống chung hang rắn đen

Bỏ ngôi vị năm dục

Chịu khổ sống núi rừng

Đó chính là thuận theo

Ưa pháp, dần thêm sáng.

Giờ bỏ rừng thanh vắng

Về nhà hưởng năm dục

Ngày đêm pháp khổ tăng

Đó là việc không nên.

Bậc trượng phu vọng tộc

Vì ưa pháp xuất gia

Bỏ hẳn dù vọng tộc

Lập chí Đại trượng phu

Cắt tóc, mặt pháp phục

Ưa pháp, sống núi rừng

Giờ lại bỏ pháp phục

Trong tâm rất hổ thẹn

Vua trời còn không đoái

Huống nhà đẹp thế gian

Đã nhổ tham, sân, si

Mà ăn trở lại sao?

Nếu người ăn trở lại

Khổ ấy đâu thể kham

Như nhà người bị cháy

Phải tìm cách chạy ra

Khoảnh khắc lại trở vào

Người ấy thông minh sao?

Thấy khổ sinh, già, chết

Chán khổ mà xuất gia

Bây giờ trở lại tục

Người ấy thật ngu si.

Trong cung tu giải thoát.

Thì không có việc ấy

Vắng lặng sinh giải thoát

Làm vua như bị phạt

Vắng lặng bỏ uy vua

Làm vua trái giải thoát

Động, tĩnh như nước, lửa

Hai thứ đâu ở chung

Quyết định tu giải thoát

Cũng không ngồi ngôi vua.

Nếu nói ngồi ngôi vua

Mà tu giải thoát được

Việc ấy quyết không thể

Quyết giải thoát cũng thế

Đã không tâm quyết định

Hoặc ra lại trở vào

Giờ ta đã quyết định

Cắt mồi câu thân thuộc

Theo đường chính xuất gia

Vì sao lại quay về?”

Tâm đại thần tự nghĩ

Thái tử chí trượng phu

Biết sâu nên thuận theo

Lời nói có nhân duyên

Bèn tâu Thái tử rằng:

“Như lời Thái tử dạy

Cách cầu pháp nên thế

Nhưng giờ chưa phải lúc

Vua cha tuổi đã cao

Nhớ con thêm buồn khổ

Tuy nói ưa giải thoát

Nhưng lại không đúng pháp

Tuy xuất nhưng không tuệ

Không nghĩ lý sâu xa

Không thấy nhân cầu quả

Luống bỏ hiện pháp vui.

Người nói có đời sau

Người thì nói không có

Có, không chưa quyết định

Sao bỏ vui hiện đời?

Nếu nói có đời sau

Thì nên cần chứng đắc

Nếu nói không đời sau

Thì không là giải thoát

Nếu nói có đời sau

Không nói nhân giải thoát

Như đất chắc, lửa ấm

Nước ẩm, gió xao động

Đời sau cũng như thế

Đó là tánh tự nhiên.

Người nói tịnh, bất tịnh

Đều từ tự tánh khởi

Nói hãy tìm cách đổi

Đó là lời ngu si.

Cảnh giới các căn hành

Tự tánh đều quyết định

Nhớ thương và không nhớ

Tự tánh định cũng vậy.

Khổ già, bệnh, chết thảy

Ai mà sai khiến được

Cho nước dập tắt lửa

Lửa làm nước sôi trào

Tự tánh căn, tướng hoại

Tánh hòa thành chúng sinh.

Như người ở trong thai

Có các phần chân tay

Thần thức tự nhiên thành

Ai có khả năng làm?

Gai góc ai làm nhọn

Đó là tánh tự nhiên

Và các loại cầm thú

Không ai muốn như thế.

Có những người sinh Thiên

Do trời Tự tại làm

Và đấng tạo hóa khác

Không hề có tự lực.

Nếu có chỗ sinh ra

Chỗ này cũng phải diệt

Cần gì tự tìm cách

Mong cầu sự giải thoát.

Người nói do ngã sinh

Rồi cũng do ngã diệt

Người nói không ai sinh

Rồi do phương tiện diệt

Như người sinh nuôi con

Không phụ ân tổ tông

Học sách của vị Tiên

Cúng tế miếu thờ trời

Ba điều này không phụ

Thì gọi là giải thoát.

Từ xưa nay truyền lại

Ba câu giải thoát này

Nếu dùng phương tiện khác

Luống nhọc mà không thật.

Ngài muốn cầu giải thoát

Chỉ tu phương tiện trên

Vua cha hết đau buồn

Đạo giải thoát mau được.

Bỏ nhà vào núi rừng

Trở về cũng không lỗi

Xưa vua Am-bà-lê

Ở lâu rừng khổ hạnh

Bỏ đồ chúng quyến thuộc

Về nhà lên ngôi vua.

Có Thái tử La-ma

Bỏ nước vào núi rừng

Nghe phong tục nước thiếu

Bèn trở về giáo hóa.

Vua nước Sa-lâu-bà

Tên là Đầu-lâu-ma

Cha con vào núi rừng

Rốt cuộc đều trở về.

Bà-tư-trú-mâu-ni

Và vua An-đê-điệp

Tu phạm hạnh núi rừng

Ít lâu cũng trở về.

Những bậc tài giỏi ấy

Được vang danh chánh pháp

Về lên ngôi trị nước

Như đèn soi thế gian

Cho nên bỏ núi rừng

Pháp trị dân, không lỗi.”

Thái tử nghe đại thần

Lời dịu, nói việc lợi

Bèn dùng lý không loạn

Vô ngại và thứ lớp

Vững chí, nói an ổn

Mà đáp lời đại thần:

“Do dự có, không thảy

Hai tâm nghi hoặc tăng

Mà nói lời có, không

Ta không quyết định lấy.

Tịnh trí, tu khổ hạnh

Quyết định ta tự biết

Luận do dự thế gian

Xoay vần truyền nhau tu

Nghĩa chân thật có, không

Điều này ta chẳng an.

Người sáng phân chân ngụy

Tín không do người sinh

Như người mù bẩm sinh

Được người mù dẫn đường

Ở trong đêm trời tối

Thì biết đi đường nào!

Đối pháp tịnh, bất tịnh

Người đời sinh thắc mắc

Nếu không thấy chân thật

Nên hành đạo chân thật

Thà thực hành pháp tịnh

Không thích hành bất tịnh.

Xét thuyết tương thừa kia

Không một tướng quyết định

Lời thật tâm lắng thọ

Lìa hẳn các lỗi lầm

Nói quá thành hư ngụy

Lời người trí không nói.

Như nói chuyện La-ma

Bỏ nhà tu phạm hạnh

Cuối cùng cũng trở về

Thọ hưởng năm thứ dục

Đó là hành vi xấu

Việc người trí không theo.

Nay ta sẽ vì ông

Nói lược yếu nghĩa ấy

Trời, trăng rơi xuống đất

Tu-di, núi Tuyết chuyển

Thân ta không hề đổi

Rơi vào chỗ không đúng.

Thà nhảy vào lửa hừng

Không theo nghĩa không trọn

Trở về nhà của mình

Lao vào lửa năm dục.”

Bày tỏ yếu thệ xong

Ngài đứng dậy, giã từ.

Lời Thái tử sáng sủa

Như ánh sáng mặt trời

Quốc sư và đại thần

Luận bàn không hơn được

Bảo nhau: đã hết cách

Chỉ còn từ giã về

Rất kính khen Thái tử

Không dám bắt Ngài về

Vì kính vâng lệnh vua

Nên không dám về vội,

Giữa đường chợt bồi hồi

Đi xa, ngoái đầu lại

Lựa chọn người thông minh

Xét kỹ người cơ ngộ

Âm thầm hầu Thái tử

Rồi sau mới ra về.

PHẬT SỞ HÀNH TÁN

QUYỂN 3

Phẩm 10: VUA BÌNH-SA ĐẾN VIẾNG THÁI TỬ

Ngài từ giã Quốc sư

Và Đại thần chánh pháp

Vượt qua sóng sông Hằng

Thẳng đường đến Linh thứu

Giấu căn trong năm núi

Tài năng dừng trong non

Rừng hoa trái sum suê

Suối chảy chia nóng, lạnh

Vào thành Ngũ sơn kia

Vắng lặng như lên trời.

Người dân thấy Thái tử

Dung mạo quá sáng ngời

Tuổi trẻ, thân rực rỡ

Tướng trượng phu ai bì

Đều cho là khác lạ

Như thấy cờ tự tại.

Người đi thì dừng chân

Bước mau theo sau Ngài

Người đi trước quay nhìn

Chiêm ngưỡng Ngài không chán.

Các tướng tốt trên thân

Ai nhìn mắt không rời

Cung kính đến chiêm ngưỡng

Chắp tay lễ, thăm hỏi

Thảy đều rất vui mừng

Tùy nghi mà cúng dường

Chiêm ngưỡng tôn nhan Ngài

Hổ thẹn các hình tướng

Có oai nghi thô tháo

Vắng lặng lại cung kính

Tâm kết hận mở rồi

Tâm từ hòa lớn thêm

Nghiệp chung riêng nam nữ

Đều tiêu tan tất cả.

Kính tướng, tôn trọng đức

Ai thấy đều quên về

Sợi lông trắng giữa mày

Đôi mắt xanh rộng dài

Toàn thân sắc vàng chói

Tay có màng thanh tịnh

Tuy thân là xuất gia

Nhưng có tướng Thánh vương.

Gái, trai thành Vương xá

Lớn nhỏ đều không yên:

Người này còn xuất gia

Sao chúng ta vui tục?

Khi ấy, vua Bình-sa

Ở trên cao nhìn xuống

Thấy các nam nữ ấy

Vẻ bàng hoàng khác thường

Cho gọi một người đến

Hỏi vì lý do gì.

Kính quỳ dưới lầu vua

Nói rõ việc thấy nghe

Xưa nghe dòng họ Thích

Người tốt đẹp khác thường

Trí tuệ hơn người đời

Làm vua cả tám phương

Nay xuất gia ở đây

Mọi người đều đón rước.

Vua nghe, vui lẫn sợ

Thân đây, tâm đi rồi

Truyền sứ giả mau đến

Dò xét mọi hành động

Vâng lời, thầm theo chân

Xem xét mọi việc làm.

Vắng lặng, mắt nhìn thẳng

Khoan thai bày dung nghi

Vào làng hành khất thực

Đi trước các khất sĩ

Giữ thân tâm không loạn

Tốt, xấu đều an vui

Ngon, dở đều thọ nhận

Ôm bát trở về rừng

Ăn xong, súc nước trong

Ưa vắng, sống trên núi.

Rừng xanh, riêng non cao

Hoa đỏ trồng xen kẽ

Các chim như công thảy

Bay liệng kêu hót vang

Pháp phục mầu tươi sáng

Như nhật chiếu Phù tang

Ai thấy chẳng muốn rời

Thứ lớp đã trình tâu.

Vua nghe tâm thêm kính

Cho sửa soạn xa giá

Đội mũ, mặc áo đẹp

Sư tử đầu đàn bước

Chọn các bậc tôn túc

Người vắng lặng sáng suốt

Dẫn theo trăm ngàn người

Lướt mây lên Bạch sơn

Thấy Bồ-tát uy nghiêm

Các căn đều vắng lặng

Ngồi thẳng trong hang núi

Như trăng giữa trời trong

Sắc mầu nhiệm trang nghiêm

Như hóa thân của pháp,

Phát tâm thành cung kính

Dần bước nhẹ đến gần

Giống như trời Đế Thích

Đến Ma-hê-thủ-la

Khép nép giữ lễ nghi

Kính hỏi Ngài an vui.

Bồ-tát xem xét kỹ

Thuận theo mà trả lời.

Khi vua nhọc hỏi rồi

Ngồi trên tảng đá sạch

Mắt nhìn ngắm dung nghi

Sắc mặt vui, tâm hỷ

Kính nghe dòng vọng tộc

Đức thạnh nối truyền nhau

Điều từ lâu chất chứa

Nay muốn giải thắc mắc:

“Nguồn sáng của mặt trời

Phước thạnh đã muôn đời

Khiến đức cả nối nhau

Ngày nay được mở rộng

Đấng hiền minh tuổi trẻ

Vì sao đi xuất gia?

Ngài là Thánh hơn đời

Khất thực, bỏ vinh hoa

Thân quý đáng xoa hương

Vì sao mặc ca-sa

Tay nên nắm thiên hạ

Lại cầm thức ăn dở

Nếu không thay vua cha

Mà trị vì đất nước

Nay ta chia nửa nước

Hầu mong Ngài ở lại

Tôi khỏi mang tiếng đuổi

Thời gian sẽ thuận theo

Xin nể lời tôi thật

Muốn được làm bạn tốt.

Hay cậy dòng vọng tộc

Có tài đức, dung mạo

Mà không muốn hạ mình

Cúi mình thọ ân người?

Sẽ cấp ban dũng sĩ

Gươm giáo và quân lính

Để tự lực thâu tóm

Thiên hạ ai không tôn

Người sáng biết đúng lúc

Pháp tài năm dục tăng

Nếu không giữ ba lợi

Rốt cuộc chỉ luống nhọc

Chuộng pháp, bỏ tài sắc

Tài được mọi người thích

Giàu tài bỏ pháp dục

Đó là giữ tài vật

Nghèo nàn mà quên pháp

Năm dục ai vui được?

Cho nên đủ ba việc

Đức truyền, đạo tuyên dương

Pháp tài năm dục đủ

Gọi trượng phu ở đời

Không khiến thân viên tướng

Luống nhọc và vô công.

Vua chuyển luân Man-đà

Thống lãnh bốn thiên hạ

Đế Thích chia nửa tòa

Sức không làm vua trời

Nay Ngài tay thon dài

Chân đi khắp trời người

Ta không cậy sức vua

Mà muốn giữ Ngài lại.

Thấy Ngài đổi hình tướng

Thích mặc y xuất gia

Đã kính trọng đức ấy

Còn thương tiếc lẫn người.

Nay Ngài hành khất thực

Tôi xin dâng đất nước

Tuổi trẻ thọ năm dục

Trung niên tập dụng tài

Tuổi già thuần các căn

Đó là thuận theo pháp.

Tuổi trẻ giữ pháp tài

Sẽ bị dục phá hoại

Già thì khí lực yếu

Thuận theo cầu vắng lặng

Tuổi già thẹn tài dục

Hành pháp mọi người tôn

Tuổi trẻ tâm lao chao

Ruổi theo cảnh năm dục

Bị mọi thứ ràng buộc

Tình cảm giao kết sâu

Về già ít bận bịu

Người thuận pháp y cứ

Năm dục đều dứt bỏ

Tâm ưa pháp thêm lớn.

Lại, chuộng pháp vương giả

Đại hội thờ Thiên thần

Nên cỡi lưng Rồng thần

Thọ vui bay lên trời

Các vua Thánh tài giỏi

Nghiêm thân anh lạc báu

Cúng tế lập đại hội

Cuối cùng được phước trời.”

Như thế vua Bình-sa

Dùng mọi cách thuyết phục

Chí Thái tử vững chắc

Không động như Tu-di.

Phẩm 11: THÁI TỬ ĐÁP LỜI VUA BÌNH-SA

Vua Bình-sa thuận theo

An ủi mời thỉnh rồi

Thái tử kính đáp tạ

Cảm sâu lời vua nói

Khéo hợp pháp thế gian

Lời nói không trái lý:

“Dòng vọng tộc Ha-lê

Là tri thức mọi người

Nghĩa mang, tâm vướng bận

Pháp nên nói như thế.

Các phàm phu thế gian

Không thể hành nhân nghĩa

Đức mỏng nương tình gần

Đâu được gọi việc tốt.

Noi theo dòng cao quý

Sùng lễ tu kính nhường

Đối với sự khổ nạn

Cứu giúp không lìa bỏ

Cho nên là tướng chân

Thiện tri thức thế gian

Bạn lành cứu giúp tài

Nên gọi kho vững chắc

Giữ gìn tiếc lợi mình

Đó sẽ mau quên mất.

Báu vô thượng của nước

Bố thí làm việc phước

Và thí thiện tri thức

Tuy tán sau không hối

Đã biết Ngài tình sâu

Không nói lời trái ngược

Những điều ngày nay thấy

Tâm thành nói nhau biết.

Sợ sinh, già, bệnh, chết

Muốn tìm chân giải thoát

Bỏ cha, lìa ái ân

Há về hưởng năm dục

Không sợ rắn cực độc

Giá rét với lửa hồng

Chỉ sợ cảnh năm dục

Trôi lăn nhọc tâm tôi.

Giặc vô thường năm dục

Cướp báu lành của người

Luống dối trá chẳng thật

Giống như người huyễn hóa

Thoáng trông khiến người mê

Huống thường sống gần gũi.

Năm dục là ngại lớn

Ngăn che pháp vắng lặng

Vui trời còn không thể

Huống dục ở nhân gian.

Năm dục sinh thèm khát

Rốt cuộc không đầy đu.

Như gió mạnh lửa hừng

Ném củi vào không đủ

Các phi nghĩa thế gian

Không gì hơn năm dục

Chúng sinh vì ngu tham

Ưa thích nên không giác

Người trí sợ năm dục

Không rơi vào phi nghĩa

Vua thống lãnh bốn biển

Vẫn mong cầu bên ngoài.

Ái dục như biển cả

Không bao giờ dừng đủ

Vua Chuyển luân Man-đà

Khắp trời mưa vàng ròng

Vua trị bốn thiên hạ

Lại mong sinh Đao-lợi

Đế Thích chia nửa tòa

Vì tham muốn phải chết.

Nông-sa tu khổ hạnh

Làm vua trời băm ba

Buông dục tâm cao mạn

Vị tiên kéo xe bộ

Do việc buông lung này

Nên đọa làm mãng xà.

Vua Chuyển luân Yên-la

Dạo chơi trời Đao-lợi

Lấy Thiên nữ làm vợ

Đánh thuế vàng vị tiên

Tiên tức giận đọc chú

Nước diệt, vua qua đời.

Trời Đế Thích Ba-la

Trời Đế Thích Nông-sa

Nông-sa thuộc Đế Thích

Vua trời đâu có thường

Cõi nước chẳng bền chắc

Chỉ người sức mạnh ở

Thường mặc lớp áo cỏ

Ăn trái, uống nước suối

Tóc dài xõa tận đất

Vắng lặng không mong cầu

Tu khổ hạnh như thế

Rồi cũng bị dục hại.

Nên biết cảnh năm dục

Là kẻ thù người tu

Vua Thiên Tý Đại Lực

Mạnh mẽ khó ai địch

Bị tiên La-ma giết

Cũng bởi do tham dục.

Huống Ta dòng Sát-lợi

Không bị dục kéo lôi

Nhỏ nếm cảnh giới dục

Nhỏ dứt, lớn càng thêm

Người trí rất chán ghét

Dục độc ai uống ăn

Cầu lợi bằng mọi cách

Đều do tham sai khiến.

Nếu người không tham dục

Siêng năng thì không sinh

Người trí thấy lỗi khổ

Dứt bỏ các tham dục.

Thế gian cho là thiện

Tức đều là pháp ác

Chúng sinh vì ham vui

Sinh ra các buông lung

Buông lung trở hại mình

Chết sẽ đọa đường ác,

Siêng tìm cách đạt được

Phải tìm cách giữ gìn

Không siêng tự đánh mất

Không cách nào giữ được.

Giống như vật giả mượn

Người trí không tham đắm

Siêng năng tìm năm dục

Được thì thêm yêu đắm

Khi vô thường ly tán

Lại càng thêm khổ não

Cầm đuốc tự cháy tay

Người trí không yêu đắm.

Người ngu si thắp hèn

Lửa sẻn tham đốt thân

Suốt đời mãi chịu khổ

Không hề được an vui.

Tham giận như rắn độc

Người trí không dám gần

Khổ nhọc gặm xương khô

Không mùi vị, không no

Luống tự mỏi răng miệng

Người trí không dám nếm.

Vua giặc, lửa nước phân

Của chung, con ác thảy

Cũng như cục thịt thối

Cả bầy chim tranh giành

Tham tài cũng như vậy

Người trí không ưa thích.

Chỗ tài sản nhóm họp

Thường sinh khởi thù oán

Ngày đêm tự giữ gìn

Như người sợ oán nặng

Nêu giết chợ đông hạ

Bị lòng người oán ghét

Nêu tham, sân, si cao

Người trí thường xa lìa.

Vào rừng núi, sông biển

Thất bại nhiều, ít an

Như hái quả cây cao

Do tham thường té chết

Cảnh tham dục cũng thế

Tuy thấy nhưng khó lấy

Tìm mọi cách cầu tài

Khó gom mà dễ tan

Như cái được trong mộng

Người trí đâu giữ gìn.

Như hố lửa ngụy trang

Ai đạp thì chết cháy

Lửa tham dục cũng thế

Người trí không đạp lên.

Như Cưu-la bộ kia

Bật-sắt-phú-nan-đà

Di-hy-lợi-đàn-trà

Như con dao hàng thịt

Hình ái dục cũng thế

Người trí không dám làm

Gieo mình vào nước, lửa

Hoặc nhảy xuống sườn núi

Cầu được sinh cõi trời

Luống khổ, chẳng được lợi.

Tôn Đào, Bát Tôn Đào

Anh em A-tu-luân

Đều có tâm thương nhau

Vì dục, tàn hại nhau

Thân chết, tiếng tăm mất

Đều là do tham dục.

Tham ái làm người hèn

Roi gậy đánh đập khổ

Ái dục hy vọng hèn

Đêm dài thân tâm nhọc

Nai vì tham tiếng chết

Chim tham sắc mạng vong

Cá tham mồi bỏ xác

Đều bị dục làm khổ.

Quán sát vật nuôi sống

Chẳng phải pháp tự tại

Ăn để chữa bệnh đói

Uống nước để hết khát

Y phục để ngăn lạnh

Nằm để trị ngủ nghỉ

Đi mệt nên ngồi xe

Đứng mỏi chân tìm ghế

Tắm gội để trừ dơ

Đều là dứt bỏ khổ.

Vì thế phải nên biết

Năm dục chẳng tự tại

Như người bị sốt cao

Tìm nước mát để trị

Tham cầu dứt khổ hoạn

Người ngu cho tự tại

Nhưng vật nuôi sống kia

Cũng chẳng phải dứt khổ

Lại làm pháp khổ tăng

Nên chẳng phải tự tại.

Áo ấm chẳng thường vui

Hết lạnh cũng sinh khổ

Ánh trăng mùa hạ mát

Mùa đông thêm khổ hạnh.

Đến tám pháp thế gian

Đều chẳng tướng quyết định

Tướng khổ vui bất định

Tớ và vua đâu phân.

Vua ra lệnh, chúng vâng

Vì vua là trên hết

Ra lệnh chính là khổ

Còn mang nhiệm vụ nặng

Đều cân nhắc nặng nhẹ

Các khổ nhóm vào thân

Làm vua nhiều kẻ ghét

Dù thân cũng thành đọa

Không thân ở một mình

Như thế có gì vui?

Vua trị bốn thiên hạ

Nhưng dùng không quá một

Tìm cầu cả muôn việc

Luống khổ, ích gì thân?

Chưa khổ, dứt tham cầu

Dứt việc là an vui

Làm vua vui năm dục

Không làm, vui vắng lặng

An vui đã bình đẳng

Thì làm vua mà chi?

Ngài chớ tìm mọi cách

Dẫn tôi vào năm dục

Điều mà tôi mong muốn

Là con đường thoáng mát.

Ngài muốn lợi ích tôi

Xin giúp điều tôi cầu

Tôi không sợ kẻ thù

Không cầu sinh cõi trời

Tâm không nghĩ danh lợi

Nên cởi bỏ mũ trời

Vì thế trái ý ngài

Không tuân theo ý chỉ.

Như thoát miệng rắn độc

Đâu trở lại nắm giữ

Cầm đuốc tự cháy tay

Vì sao không bỏ ngay?

Người có mắt muốn mù

Đã mở lại muốn buộc

Người giàu lại muốn nghèo

Người trí muốn ngu si

Đời có người như thế

Thì tôi nên làm vua.

Muốn vượt sinh, già, chết

Tiết chế, hành khất thực

Ít muốn, giữ vắng lặng

Đời sau khỏi đường ác

Nên hai đời an vui.

Nay Ngài đừng thương tôi

Nên thương người làm vua

Tâm ấy thường khao khát

Đời nay không được an

Đời sau chịu khổ báo.

Ngài dùng dòng họ quý

Lễ nghĩa đại trượng phu

Đối đãi tôi trọng hậu

Vui đồng vui thế gian

Tôi cũng nên báo ân

Khuyên ngài lợi như tôi.

Nếu tu ba phẩm vui

Đó gọi Đại trượng phu.

Đây cũng là phi nghĩa

Thường cầu không biết đủ

Nếu không sinh, già, chết

Mới gọi Đại trượng phu

Ngài nói trẻ lao chao

Già mới nên xuất gia

Tôi thấy người tuổi già

Sức yếu không kham nổi

Không bằng lúc còn trẻ

Chí vững tâm quyết định

Thần chết cầm kiếm theo

Thường rình dịp giết hại

Đâu chờ đến lúc già

Toại chí đi xuất gia.

Vô thường là thợ săn

Già: cung, bệnh: tên bén

Trong cánh đồng sinh tử

Thường rình nai: chúng sinh

Được dịp liền giết hại

Ai cho sống suốt đời.

Việc làm của con người

Việc sinh hoặc việc diệt

Nhỏ, lớn và trung niên

Đều nên siêng tìm cách.

Cúng tế tu đại hội

Đó đều là ngu si

Phải nên chuộng chánh pháp

Lại giết để tế trời

Giết chúng sinh cầu phước

Là người không tâm Từ

Hại sinh, quả hữu thường

Vẫn còn không nên giết

Huống là cầu vô thường

Giết chúng sinh cúng tế

Nếu người không giới, văn,

Tuệ, tu thiền vắng lặng

Không nên theo thế gian

Cúng tế lập đại hội

Sát sinh được hiện vui.

Người trí không nên giết

Huống là giết chúng sinh

Mà cầu phước đời sau.

Quả hữu vi ba cõi

Chẳng phải điều tôi ưa

Pháp trôi lăn các nẻo

Như gió thổi lục bình

Cho nên tôi viễn du

Vì cầu chân giải thoát.

Nghe nói A-la-lam

Khéo giảng đạo giải thoát

Giờ sẽ đến chỗ vị

Đại tiên Mâu-ni kia.

Lời thật xin nén lại

Giờ, tôi xin lỗi vua

Nguyện nước Ngài an ổn

Khéo giữ như Đế Thích

Ánh tuệ soi thiên hạ

Giống như ánh mặt trời.

Một vị vua tối thắng

Hộ mạng bằng giữ tâm

Chánh hóa giữ con mình

Cai trị bằng chánh pháp

Băng tuyết, lửa là thù

Nương cờ khói lửa sinh

Cờ khói thành mây nổi

Mây nổi tuôn mưa lớn

Có con chim trong không

Uống mưa, không ướt thân

Giết oán nặng là nhà

Ở nhà oán nặng giết.

Có người giết oán nặng

Nay ngài nên tha họ

Để họ được giải thoát

Như uống không ướt mình.”

Nhà vua liền chắp tay

Kính đức, tâm vui mừng:

“Như điều Ngài mong cầu

Mong cho quả mau thành

Khi thành tựu quả rồi

Xin Ngài về độ tôi.”

Bồ-tát hứa trong tâm

Sẽ khiến vua toại nguyện

Giã từ, Ngài lên đường

Đến chỗ A-la-lam.

Vua và các quyến thuộc

Cùng chắp tay đưa tiễn

Đều cho là kỳ lạ

Trở về thành Vương xá.