SỐ 1 — KINH TRƯỜNG A-HÀM

Ca-diếp nghe rồi, lòng càng buồn, mới bảo các Tỳ-kheo sửa soạn y bát đi mau đến Song thọ trước khi chưa trà-tỳ, có thể trông thấy Phật. Các Tỳ-kheo nghe Đại Ca-diếp nói xong đều đứng dậy tùy tùng Ca-diếp đến thành Câu-thi, qua sông Hi-liên-thiền đến chùa Thiên quan, rồi đến chỗ A-nan. Hỏi han xong, đứng sang một bên, nói với A-nan:

“Chúng tôi muốn được thấy Phật một lần chót khi chưa trà-tỳ, có thể được không?”

A-nan đáp:

“Tuy chưa trà-tỳ nhưng khó mà thấy được, vì thân Phật đã được tắm nước hương, quấn một lớp kiếp-ba ngoài bọc năm trăm lớp vải trắng, đặt trong một kim quan. Kim quan lại đặt trong một cái quách bằng sắt, ngoài hết có bọc một cái quách bằng gỗ Chiên-đàn, nên khó thấy được.”

Ca-diếp năn nỉ xin tới ba lần, A-nan vẫn trả lời như cũ, là khó mà thấy Phật được nữa! Ngài Đại Ca-diếp mới hướng mặt về hỏa đàn để chiêm bái, thì ngay khi ấy bỗng nhiên từ trong ba lớp quan quách, Phật đưa hai bàn chân ra ngoài. Chân có màu sắc khác lạ. Ca-diếp thấy vậy, ngạc nhiên hỏi A-nan:

“Thân Phật kim sắc, sao chân ngài lại có sắc khác?”

A-nan đáp: “Trước đây có một bà già, tiếc thương Đức Như Lai, tiến tới lấy tay vỗ vào chân Phật, để rơi nước mắt trên chân Ngài cho nên có màu sắc khác như thế”. Nghe xong, Ca-diếp lại không vui, liền hướng tới hỏa đàn đảnh lễ kim thân Phật. Bốn bộ chúng và chư Thiên trên không trung cũng đồng thời tác lễ. Chân Phật bỗng không hiện nữa. Ngài Đại Ca-diếp vừa đi quanh hỏa đàn ba vòng vừa tán dương rằng:

Con nay cúi đầu lễ

Đức Đạo Sư Vô Thượng,

Thánh trí không nghĩ lường,

Thánh trí cao tột bậc.

Đức Sa-môn tối cao,

Tuyệt đối không tỳ uế,

Thanh tịnh không nhiễm ái,

Tôn quý giữa nhân thiên.

Con nay cúi đầu lễ

Đấng Đại Hùng bậc nhất,

Khổ hạnh chẳng ai bằng,

Lìa bỏ để độ sanh.

Kính lễ Đấng Thế Tôn

Không nhiễm ô trần cấu;

Tham, sân, si dứt sạch;

Vui trong hạnh không tịch.

Kính lễ Đấng Thế Tôn,

Không hai, không thể sánh.

Khéo giải thoát thế gian,

Chí Tôn giữa trời người.

Kính lễ An Ổn Trí,

Ngộ Tứ đế, tịch tịnh,

Vô thượng giữa Sa-môn,

Khiến bỏ tà về chánh.

Kính lễ đạo trạm nhiên,

Thế Tôn nơi tịch diệt.

Không nhiệt não tì uế,

Thân tâm thường vắng lặng.

Kính lễ Đấng Vô Nhiễm

Bậc trừ hết trần cấu,

Tuệ nhãn không hạn lượng,

Cam lộ tiếng oai vang.

Kính lễ Đấng Vô Đẳng,

Hy hữu khó nghĩ nghì,

Tiếng nói như sư tử,

Ở rừng không khiếp sợ.

Hàng ma, vượt bốn tánh;

Cho nên con kính lễ.

Đại Ca-diếp oai đức lớn lao và đủ bốn biện tài, vừa đọc xong bài kệ trên, thì hỏa đàn không đốt mà tự nhiên bừng cháy. Chúng Mạt-la bảo nhau:

“Ngọn lửa cháy mạnh quá khó ngăn, e cháy tiêu hết xá-lợi! Hãy tìm đâu lấy nước dập tắt.”

Lúc đó có vị thần cây Song thọ đang đứng bên giàn hỏa, vốn dốc lòng tin Phật, dùng thần lực làm tắt ngọn lửa. Chúng Mạt-la lại bảo nhau: “Mười hai do-tuần chung quanh thành Câu-thi này có bao nhiêu hoa thơm hái hết, đem về dâng cúng xá-lợi”.

Rồi họ đi ra hai bên thành tìm các thứ hoa thơm đem về cúng dường xá-lợi.

Lúc đó dân Mạt-la nước Ba-bà nghe Phật diệt độ tại Song thọ, tự nghĩ: “Ta nên đến đó cầu lấy phần xá-lợi về dựng tháp cúng dường tại trong nước”. Các người Mạt-la nước Ba-bà liền hạ lệnh đem bốn thứ binh là tượng binh, mã binh, xa binh, bộ binh, đi đến thành Câu-thi và cử sứ giả nói:

“Chúng tôi nghe Đức Phật đã diệt độ tại đây. Phật cũng là thầy chúng tôi. Vì lòng kính mộ Ngài, chúng tôi đến xin phần xá-lợi về nước dựng tháp cúng dường.”

Vua Câu-thi đáp:

“Thật vậy, đúng như ngài nói. Nhưng vì Đức Thế Tôn đã giáng lâm và diệt độ tại đây. Nhân dân trong nước tôi tự lo cúng dường. Phiền các ngài từ xa đến cầu xá-lợi. Nhưng điều đó hẳn là không được!”

Đồng thời dân Bạt-ly nước Giá-la-phả 157 , dân Câu-lỵ nước La-ma-già 158 , dân chúng dòng Bà-la-môn nước Tỳ-lưu-đề 159 , dân chúng dòng họ Thích nước Ca-duy-la-vệ, dân chúng dòng Lệ-xa nước Tỳ-xá-ly và vua A-xà-thế nước Ma-kiệt, nghe Đức Như Lai diệt độ tại cây Song thọ ở thành Câu-thi, đều tự nghĩ: “Ta nay nên đến đó chia phần xá-lợi”.

A-xà-thế và các vua kia mới hạ lệnh trong nước đem bốn thứ binh mã tiến qua sông Hằng. Vua A-xà-thế sai Bà-la-môn Hương Tánh 160 :

“Ngươi nhân danh ta vào thành Câu-thi hỏi thăm vua Mạt-la, đời sống thường nhật có thoải mái chăng, lui tới có khỏe mạnh chăng và nói ta với quý quốc xưa nay vốn tôn kính nhau, láng giềng hòa nghĩa, chưa có xảy ra điều chi tranh tụng. Nay ta nghe Như Lai diệt độ tại quý quốc. Đối với Đức Thế Tôn, lòng ta thật hết sức tôn kính, nên chẳng quản xa xôi, đến thỉnh phần di cốt, đem về nước dựng tháp cúng dường. Nếu nhận lời, ta sẽ chia bớt tài bảo trong nước ta cho.”

Bà-la-môn Hương Tánh vâng lệnh, đến thành Câu-thi nói với các người Mạt-la:

“Đại vương nước Ma-kiệt có lời thăm hỏi vô vàn. Các ngài đi đứng có nhẹ nhàng không? Bước đi có khỏe mạnh không? Và nhắn rằng, ‘Ta với quý quốc xưa nay vốn tôn kính nhau, láng giềng hòa nghĩa, chưa có xảy ra điều chi tranh tụng. Nay ta nghe Như Lai diệt độ tại quý quốc. Đối với Đức Thế Tôn, lòng ta thật hết sức tôn kính, nên chẳng quản xa xôi, đến thỉnh phần di cốt, đem về nước dựng tháp cúng dường. Nếu nhận lời, ta sẽ chia bớt tài bảo trong nước ta cho’.”

Các người Mạt-la trả lời:

“Quả như vậy! Quả như lời ông nói. Nhưng vì Đức Thế Tôn đã giáng lâm và diệt độ tại đây, thì nhân dân trong nước tôi tự lo cúng dường. Phiền các ngài từ xa đến cầu xin xá-lợi. Nhưng điều đó hẳn không thể được.”

Các quốc vương liền triệu tập quần thần lập nghị, tụng cáo rằng:

Chúng ta hòa nghị,

Xa đến cúi đầu,

Khiêm tốn yêu cầu.

Như không chấp nhận;

Tứ binh đã sẵn.

Không tiếc thân mạng.

Dùng nghĩa không được;

Tất phải dùng lực.

Vua Câu-thi cũng triệu tập quần thần lập nghị trả lời:

Các người xa nhọc,

Khuất nhục cầu xin

Như Lai di thể;

Nhưng không cho được.

Kia muốn dùng binh,

Ta đây cũng sẵn.

Chống trả đến cùng,

Chưa từng biết sợ.

Bấy giờ, Bà-la-môn Hương Tánh đứng ra hiểu dụ mọi người:

“Chư Hiền lãnh thụ giáo huấn của Phật đã lâu, miệng tụng pháp ngôn, tâm khoác nhân hóa, thường mong cho chúng sanh thảy được an lành, nay há lẽ vì giành xá-lợi của Phật mà trở nên tàn hại nhau sao? Di thể Như Lai nếu muốn có lợi ích rộng rãi, thì xá-lợi hiện tại nên chia ra nhiều phần.”

Chúng đều khen phải. Họ lại bàn nghị nên nhờ ai đủ sức chia giúp. Mọi người đều nói Bà-la-môn Hương Tánh là người nhân trí quân bình, có thể chia được. Các quốc vương bèn sai Hương Tánh:

“Ngươi hãy vì chúng ta mà chia xá-lợi làm tám phần bằng nhau.”

Được lệnh của các quốc vương, Hương Tánh đến ngay chỗ xá-lợi, cúi đầu đảnh lễ, xong từ từ trước hết nhặt lấy răng trên của Phật để riêng một nơi. Rồi bảo sứ giả mang cái răng trên của Phật đến chỗ vua A-xà-thế rằng:

“Ngươi nhân danh ta tâu lên vua rằng: ‘Đại vương, đời sống thường nhật có thoải mái chăng? Bước đi có khỏe không? Xá-lợi chưa đến chắc Đại vương trông lắm? Nay tôi giao sứ giả răng trên của Như Lai để kịp cúng dường cho thỏa lòng Đại vương trông ngóng. Sáng mai, lúc sao mai mọc, xá-lợi chia xong, tôi sẽ đích thân dâng đến’.”

Khi ấy, sứ giả vâng lời, đi đến chỗ vua A-xà-thế, tâu rằng:

“Bà-la-môn Hương Tánh kính lời thăm hỏi vô vàn: ‘Đại vương, đời sống thường nhật có thoải mái không? Bước đi có khỏe không. Xá-lợi chưa đến chắc Đại vương trông lắm? Nay tôi giao sứ giả răng trên của Như Lai để kịp cúng dường cho thỏa lòng Đại vương trông ngóng. Sáng mai, lúc sao mai mọc, xá-lợi chia xong, tôi sẽ đích thân dâng đến’.”

Tiếp đó Hương Tánh lấy một bình dung lượng chừng một thạch, rồi chia đều xá-lợi ra làm tám phần, xong, ông nói với mọi người:

“Các ngài bàn bạc cho tôi xin cái bình đó để dựng tháp thờ tại nhà riêng.”

Mọi người đều nói:

“Trí tuệ thay. Như thế là thích hợp.”

Và họ đồng ý cho.

Lúc đó, có người thôn Tất-bát 161 cũng đến xin phần tro còn lại để dựng tháp cúng dường. Mọi người cũng bằng lòng.

Sau khi người nước Câu-thi được xá-lợi liền dựng tháp cúng dường. Các nước Ba-bà, Giá-la, La-ma-già, Tỳ-lưu-đề, Ca-duy-la-vệ, Tỳ-xá-ly, Ma-kiệt sau khi được xá-lợi đều đem về nước dựng tháp cúng dường. Bà-la-môn Hương Tánh đem cái bình dùng chia xá-lợi về nhà dựng tháp cúng dường. Dân chúng thôn Tất-bát đem phần tro còn lại về dựng tháp cúng dường.

Như vậy, xá-lợi Phật được chia thờ ở tám tháp, tháp thứ chín là cái bình, tháp thứ mười là tháp tro và tháp thứ mười một là tháp tóc, thờ tóc Phật khi còn tại thế.

Phật sanh giờ nào? Thành đạo giờ nào? Diệt độ thời nào?

Sanh khi sao Phất mọc. Xuất gia khi sao Phất mọc. Thành đạo khi sao Phất mọc. Diệt độ khi sao Phất mọc. 162

Lưỡng Túc Tôn sanh thế nào?

Xuất gia tu khổ thế nào?

Đắc Tối thượng đạo thế nào?

Nhập Niết-bàn thành thế nào?

Mồng tám Như Lai sanh.

Mồng tám Phật xuất gia.

Mồng tám thành Bồ-đề.

Mồng tám vào diệt độ.

Sao Phất mọc, Thế Tôn sanh.

Sao Phất mọc, Phật xuất gia.

Sao Phất mọc, thành Chánh giác.

Sao Phất mọc, nhập Niết-bàn.

Mồng tám sanh Lưỡng Túc Tôn.

Mồng tám vào rừng tu khổ.

Mồng tám thành Tối thượng đạo.

Mồng tám vào thành Niết-bàn.

Tháng hai Như Lai sanh.

Tháng hai Phật xuất gia.

Tháng hai thành Bồ-đề.

Tháng hai vào diệt độ.

Tháng hai sanh Lưỡng Túc Tôn.

Tháng hai vào rừng tu khổ.

Tháng hai thành đạo Tối thượng.

Tháng hai vào thành Niết-bàn.

Sa-la hoa nở rộ,

Đủ màu ánh chói nhau,

Tại chỗ bản sanh ấy,

Như Lai nhập Niết-bàn,

Đức Đại Từ Niết-bàn

Nhiều người xưng tán lễ.

Vượt qua các sợ hãi

Quyết định nhập Niết-bàn.

1. Bản Hán, Phật Thuyết Trường A-hàm kinh, quyển 2. Tham chiếu, Phật Bát-nê-hoàn kinh, Tây Tấn, Bạch Pháp Tổ dịch (Đại I, tr.160); Đại Bát-niết-bàn kinh, Đông Tấn Pháp Hiển dịch (Đại I, tr.191); Bát-nê-hoàn kinh, vô danh dịch (Đại I tr.176); Căn Bản Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ Tỳ-nại-da Tạp Sự, Đường Nghĩa Tịnh dịch (Đại XXIV, tr. 382); Trung A-hàm, No.142 “Vũ Thế kinh” (Đại I, tr.648), No.3 “Thành Dụ kinh” (Đại I, tr.422, No.68 “Đại Thiện Kiến Vương kinh” (Đại I, tr.515), No.26 “Thị Giả kinh” (Đại I, tr.471). Tương đương Pāli, D. 16 (Deva Digh II. 3): Mahā-parinibbāna-suttanta; tham chiếu, D.17 (Deva Dig II. 4): Mahā-Sudassana-suttanta.

2. Bản Hán: “Đệ nhất phần sơ, Du Hành kinh Đệ nhị sơ”. Phần I của kinh Du Hành.

3. La-duyệt hay La-duyệt-kỳ 羅 閱 祇; Pāli: Rājagaha, tức thành Vương xá 王 舍, thủ phủ nước Ma-kiệt-đà (Pāli: Magadha). Kỳ-xà-quật (hay khốt) 耆 闍 崛 dịch là Thứu sơn 鷲 山, Thứu lĩnh 鷲 嶺, hay Linh thứu sơn 靈 鷲 山, tục gọi núi Kên kên; Pāli: Gijjhakūṭa.

4. Tên gọi đủ: A-xà-thế Vi-đề-hi Tử 阿 闍 世 韋 提 希 子; Pāli: Ajātasattu Vedehi-putta, Skt.: Ajātaśatru-vaidehiputra, A-xà-thế, con bà Vi-đề-hi, vua nước Ma-kiệt-đà (Pāli, Skt.: Magadha).

5. Bạt-kỳ 跋 祇; Pāli: Vajji, tên một thị tộc, nhà nước thị tộc, thời Phật.

6. Vũ-xá 禹 舍; Pāli: Vassakāra, nghĩa: Vũ Hành 雨 行, Vũ Tác 雨 作, Vũ Thế 雨 勢.

7. Bất thối pháp 不 退 法; Pāli: aparihāniya-dhamma, không suy thoái. Trong kinh nāy, có hai loại bảy pháp bất thối: bảy bất thối của quốc vương (rājā-aparihāniya-damma) và bảy bất thối của Tỳ-kheo (bhikkhu-aparihāniya-dhamma).

8. Trường 15 (Tập I, tr. 547): “chúng Tỳ-kheo sẽ được cường thịnh, không bị suy giảm”.

9. Hộ niệm tâm ý 護 念 心 意; Pāli: paccataṃ yeva satiṃ upaṭṭhāpeti, mỗi người tự mình hộ trì chánh niệm.

10. Dục thái 欲 態; Pāli: Bhikkhù (…) taṇhāya (…) na vasaṃ gacchassanti, các Tỳ-kheo không bị chi phối bởi khát ái.

11. D. 15 (Deva Dig II. 3, tr. 32): na kammārāmā bhavissanti: không ưa thích tác nghiệp. Kamma, nghiệp hay tác nghiệp ở đây được hiểu là thế sự.

12. D. 15 sđd.: na pāpicchā bhavissanti: không có những ham muốn xấu (ác dục).

13. Niệm giác ý 念 覺 意, hay niệm giác chi 念 覺 支, xem kinh số 10 “kinh Thập Thượng” ở sau.

14. Tham chiếu, Trường A-hàm, “10 kinh Thập Thượng”: y vô dục, y tịch diệt, y viễn ly 依 無 欲 依 寂 滅 依 遠 離. 依 無 欲 依 寂 滅 依 遠 離.

15. Xem chú thích trên. So sánh các thuật ngữ.

16. Nguyên: bất hoài hoại tổn 不 懷 壞 損, không ôm lòng gây hại. TNM: bất hoài tăng tổn 不 懷 增 損.

17. Hán: tất định bất động 必 定 不 動. So sánh Pāli, D. 15 (Deva Dig II. 3, tr. 35): saparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni… “những giới luật không bị ô nhiễm bởi mục đích sai lạc, những giới luật hướng đến định tâm” (Trường 15, I, tr. 554).

18. Đoạn trên thường được biết là sáu pháp hòa kính, tức pháp lục hòa.

19. Hán: tùy nghi trú dĩ 隨 宜 住 已. So sánh, D.15: yathābhirantam viharitvā, Trường I, tr. 555: “ở... cho đến khi Ngài xem là vừa đủ”.

20. Chỉ Ca-lan-đà trúc viên 迦 闌 陀 竹 園; Pāli: Veḷuvana-kalandanivāpa, khu rừng trúc nổi tiếng ở Ma-kiệt-đà (Magadha). Trong bản Pāli, sđd.: Phật đến Ambalaṭṭhika, một tịnh thất bên ngoài Trúc lâm tinh xá.

21. Hán: tu giới hoạch định 修 戒 獲 定; Pāli, D. 15, sđd.: sīlaparibhāvito samādhi; Trường I, tr. 554: “định cùng tu với giới”.

22. Hán: tu trí tâm tịnh đắc đẳng giải thoát 修 智 心 淨 得 等 解 脫; Pāli, sđd.: paññāparibhā-vitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccati, tâm cùng tu với tuệ đưa đến giải thoát hoàn toàn các lậu.

23. Nghĩa là, sau khi giải thoát, biết rõ mình đã giải thoát.

24. Ba-lăng-phất 巴 陵 弗, bản Minh: Ba-liên-phất 巴 連 弗; Pāli: Pāṭaliputta, Skt.: Pāṭaliputra (Hoa thị thành 華 氏 城 hay Hoa tử thành 華 子 城). Trong thời Phật, địa phương nāy chỉ là một ngôi làng trong vương quốc Magadha, vì vậy D.15 (Deva Dig ii. 3 ) nói nó là Pāṭaligāma: làng Patali.

25. Ba-lăng-thọ 巴 陵 樹; Pāli: Pāṭalì, cây hoa kèn.

26. Thanh tín sĩ 清 信 士, hay Ưu-bà-tắc 優 婆 塞; Pāli: Upāsaka.

27. Thị, giáo, lợi, hỷ 示, 教, 利, 喜: bốn tuần tự thuyết pháp của Phật; Pāli: sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṃsesi: chỉ bāy, khích lệ, làm cho phấn khởi, hoan hỷ.

28. Dâm 淫 (bộ thủy 水): tham sắc quá độ; phân biệt với dâm 婬 bộ nữ 女: dâm dục. Do đó, bất dâm 不 淫 ở đây được hiểu không tà dâm, tức Pāli: kāmesu micchācāro, hành vi tà vạy trong các dục lạc.

29. Bất vong 不 忘; TNM: bất vọng 不 妄: không dối.

30. Hán: phong trạch địa 封 宅 地; Pāli: vatthuṃ pariggaṇhāti, chiếm hữu (hoặc thủ hộ) đất đai.

31. Hán: chánh đắc thiên ý 正 得 天 意; Pāli, sđd.: Deva Dig ii, tr.70: seyyathāpi devehi Tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvā, giống như sau khi đã hỏi ý các Thiên thần Tāvatiṃsa (Đao-lợi).

32. Tham chiếu Pāli, sđd.: yasmim padese mahesakkhā devatā vatthùni pariggan-hanti mahesakkhānam tattha raññam rājamahāmattānam cittāni namanti nivesa-nāni māpetum; nơi ở nào có Thiên thần có đại oai lực thủ hộ (chiếm lĩnh) đất đai, nơi ấy tâm thức các vua chúa và các đại thần có thế lực được hướng đến việc xây dựng các trú xứ.

33. Pāli, sđd.: Deva Dig ii. tr.71-72: yāvatā, Ānanda, ariyaṃ āyatanaṃ, yāvatā vaṇippatho, idaṃ agganagaraṃ pāṭaliputtaṃ puṭabhedanaṃ, nơi nào là căn cứ địa của những người Ariyan, nơi nào là đô hội của các thương gia, nơi ấy một đô thị bậc nhất tên là Pāṭaliputta được thiết lập.

34. Pāli: Kālo bho Gotama niṭṭhitaṃ bhattaṃ, “Đã đến giờ, bạch Tôn giả Gotama, cơm đã dọn xong”.

35. Hán: Cù-đàm môn 瞿 曇 門; Pāli: Gotama-dvāra.

36. Cù-đàm độ 瞿 曇 渡; Pāli: Gotama-titthaṃ.

37. Hán: đắc thăng tiên 得 昇 仙.

38. Câu-lỵ 拘 利; Pāli: Koṭigāma.

39. Na-đà thôn 那 陀 村; Pāli: Nādikā.

40. Kiền-chùy xứ 犍 椎 處; Pāli: Ginjakāvasatha, cũng nói là Kiền-chùy tinh xá 犍 椎 精 舍 hay Luyện ngõa đường 煉 瓦 堂, ngôi nhà lợp ngói.

41. Danh sách mười hai cư sĩ ở Na-đà: Già-già-la 伽 伽 羅, Già-lăng-già 伽 陵 伽, Tỳ-già-đà 毗 伽 陀, Già-lỵ- (TNM: lê) thâu 伽 利（梨）輸, Giá-lâu 遮 樓, Bà-da-lâu 婆 耶 樓, Bà-đầu-lâu 婆 頭 樓, Tẩu-bà-đầu-lâu 藪 婆 頭 樓, Đà-lê-xáù-nậu 陀 梨 舍 耨, Tẩu-đạt-lê-xá-nậu 藪 達 利 舍 耨, Da-thâu (du) 耶 輸, Da-thâu (du)-đa-lâu 耶 輸 多 樓.Danh sách những người chết được đề cập, D. 15 (Deva Dig ii, tr. 77): Tỳ-kheo Sālada, Tỳ-kheo-ni Nandā, cư sĩ Sudatta, nữ cư sĩ Sujātā và các cư sĩ Kakudha, Kālinga, Nikata, Katissabha, Tuttha, Santuttha, Bhadda.

42. Hạ phần kết, hay thuận hạ phần kết; Pāli: orambhāgiya-saṃyojanāni (năm) thứ phiền não hay ô nhiễm buộc chặt chúng sanh vào sự tái sanh hạ giới tức dục giới. Vị đoạn trừ năm kết sử nāy sẽ không tái sanh Dục giới nên được gọi là Bất hoàn (Pāli: Anagāmin).

43. Sinh lên Tịnh cư thiên (Pāli: Suddhāvasa).

44. Ba kết sử (Pāli: tìịi saṃyojanāni): thân kiến hay hữu thân kiến (Pāli: sakkāya-

diṭṭhi), nghi (Pāli: vicikicchā), giới cấm thủ (Pāli: sīlabbataparāmāso).

45. Tư-đà-hàm hay Nhất lai, vị tái sinh Dục giới một lần nữa; Pāli: Sakadāgāmin.

46. Tu-đà-hoàn, hay Dự lưu, vị đã dự vào dòng Thánh; Pāli: Sotapānna.

47. Pháp kính 法 鏡; Pāli: dhammādāsa, tấm gương pháp, gương để soi rọi sự thật.

48. Bốn bất hoại tín 不 壞 信, cũng nói là bốn bất động tín 不 動 信, bốn chứng tịnh 證 淨 hay bốn Dự lưu chi 預 流 支; Pāli: Aveccappasāda; Skt.: Avetya-prasāda: tin Phật, tin Pháp, tin Tăng, tin Thánh giới.

49. Hán: tự tứ sở thuyết 自 恣 所 說; Pāli: svākhāto (Skt.: svākhyāta), nơi khác thường được dịch là thiện thuyết: pháp được Thế Tôn giảng thuyết khéo léo. Bản Hán ở đây có lẽ hiểu svākhāto là sva(tự mình)-ākhāta, thay vì su(khéo léo)-ākhāta.

50. Nêu bốn hướng và bốn quả, hợp thành tứ song bát bối 四 雙 八 輩.

51. Tỳ-xá-ly 毗 舍 離, hoặc phiên âm Tỳ-da-ly 毗 耶 離, dịch: Quảng nghiêm thành 廣 嚴 城.

52. Am-bà-bà-lê 菴 婆 婆 梨, âm khác: Am-bà-ba-lỵ 菴 婆 波 利, Am-bà-la-bà-lỵ 菴 婆 羅 婆 利, Am-bà-la 菴 婆 羅; Pāli: Ambapāli-ganikā.

53. Xem cht. 28.

54. Lệ-xa 隸 車; Pāli: Licchavi, một bộ lạc hùng mạnh thời Phật, thuộc bộ tộc Vajji, đóng đô ở Vesāli.

55. Trên đây là bốn niệm xứ 念 處 hay niệm trụ 念 住 (Pāli: satipaṭṭhāna): quán thân, thọ, tâm và pháp.

56. Ấm cái 陰 蓋, hay triền cái 纏 蓋 (Pāli, Skt.: nivāraṇa), có năm.

57. Tịnh Ký 并 暨 (?).

58. So sánh Tứ Phần 40, năm thứ báu khó có trong đời: 1. Gặp Phật ra đời; 2. Nghe Phật nói pháp rồi nói lại cho người khác; 3. Tin hiểu pháp của Phật; 4. Như pháp tu hành; 5. Lần lượt giáo hóa lẫn nhau để cùng được lợi ích.

59. Chiêu-đề tăng 招 提 僧, hay Tứ phương tăng 四 方 僧; Pāli: Cātuddisa-sangha.

60. Trúc lâm 竹 林. Trong bản Pāli, Phật từ vườn Ambapālì đi đến làng Beluva (Bản Deva Dig ii, tr. 79: Veḷuvagāmaka).

61. Tỳ-sa-đà-da 毗 沙 沱 耶.

62. Hán: Trúc tòng 竹 叢.

63. Việt-kỳ 越 祇, có lẽ âm khác của Bạt-kỳ; D. 15 sđd.: năm đó Phật an cư ở Veluvā còn chúng Tỳ-kheo an cư ở Vesāli. Không nhắc đến vụ đói, nhưng có nhắêc đến Thế Tôn bệnh.

64. Nguyên văn: tật như hữu tổn 疾 如 有 損: bịnh như có thuyên giảm. TNM: như hữu thiểu giảm 如 有 少 減: có vẻ hơi gầy (?). Tham chiếu D.15, sđd.: lúc nāy Thế Tôn đã khỏi bịnh.

65. Trường I, tr.583: “Thế Tôn chưa diệt độ, nếu Ngài chưa có lời di giáo lại cho chúng Tỳ-kheo”.

66. Tham chiếu Pāli, D.15 (Deva Digh ii tr.80): Tathāgatassa kho, Ananda, na evaṃ hoti: “Ahaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmì ti vā mam uddesiko bhikkhusaṅgho” ti vā: Như Lai không nghĩ rằng: “Ta nhiếp hộ chúng Tỳ-kheo, hay chúng Tỳ-kheo được Ta giáo huấn”.

67. Hán: nội ngoại dĩ ngật 內 外 已 迄. So sánh Pāli, D.15, sđd.: anantaram abāhiram karitvā: không phân biệt trong và ngoài, tức nội truyền hay ngoại truyền, bí mật giáo hay hiển thị giáo.

68. Hán: chung bất tự xưng sở kiến thông đạt 終 不 自 稱 所 見 通 達. Có thể bản Hán dịch sai. Tham chiếu Pāli; D.15, sđd.: na tatth’ Ānanda tathagatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi: “Nāy A-nan, trong giáo pháp, Như Lai không bao giờ là vị thầy có bàn tay nắm chặt”. Nghĩa là, không bao giờ giấu giếm không chịu dạy hết. Hình như bản Hán đọc nhầm ācariyamuṭṭhi: vị thầy có bàn tay nắm chặt, với ācariyamuti: vị thầy có trí sáng suốt.

69. Vô tưởng định 無 想 定; (Pāli: asaññāsamapatti?). Nên hiểu chính xác là vô tướng định, hay vô tướng tâm định. Vô tưởng định là một loại thiền ngoại đạo mà kinh Phật thường chỉ trích là có xu hướng hư vô chủ nghĩa. Tham chiếu Pāli, D.15, sđd.: (Trường I, tr.584): animittam cetosamādhim upasampajja, chứng đạt vô tướng tâm định.

70. Hán: đương tự xí nhiên… 當 自 熾 然. Tham chiếu, Tạp A-hàm quyển 2, kinh số 36 (Đại 2, tr. 8a): Trú ư tự châu. Trú ư tự y. Trú ư pháp châu; trú ư pháp y 住 於 自 州 住 於 自 依 住 於 法 州 住 於 法 依. Tham chiếu Pāli sđd.: attadīpā viharatha atta-saraṇā anañña-saraṇā, dhammadīpā dhamma-saraṇā anañña-saraṇnā: hãy sống tự mình là ngọn đèn (hoặc hòn đảo) của chính mình; tự mình là chỗ tựa của chính mình, không nương tựa nơi nào khác. Pháp là ngọn đèn, pháp là chỗ tựa, không chỗ tựa nào khác. Dīpa, vừa có nghĩa là ngọn đèn, vừa có nghĩa là hòn đảo.

71. Giá-bà-la tháp 遮 婆 羅 塔; Pāli: Cāpāla-cetiya, linh miếu, hay miếu thờ thần.

72. Ma Ba-tuần 魔 波 旬; Pāli: Māra pāpimant, Ác ma, hay Tử thần kẻ gây tội ác, xúi người khác làm ác.

73. Nguyên văn: Phật ý vô dục khả Bát-niết-bàn 佛 意 無 欲 可 般 涅 盤. TNM không có từ Phật. Bản Hán, câu nāy nghĩa không rõ ràng. Tham chiếu Pāli, D.15, sđd.: (Trường II, tr.588): parinibbātudāni bhante bhagava parinibbātu sugato parinibbānakālodāni: “Thế Tôn, nay hãy nhập Niết-bàn. Thiện Thệ, hãy nhập Niết-bàn; nay là thời gian Niết-bàn”.

74. Nguyên văn: tu ngã chư Tỳ-kheo tập 須 我 諸 比 丘 集. Đoạn văn tối nghĩa. Hoặc do phát âm tương cận của samuccita: tích tập, chứa nhóm và samucita: đã quen, thích hợp. Theo văn mạch đoạn nāy và đoạn dưới, có thể hiểu: khi nào chúng đệ tử chưa vững vàng trong Thánh đạo thì Phật chưa nhập Niết-bàn. Tham chiếu, No. 7 (Đại I tr.191b): do vị cụ túc 猶 未 具 足, còn chưa đầy đủ.

75. Hán: hựu năng tự điều 又 能 自 調; TNM: hữu năng tự điều 有 能 自 調. Đoạn văn nāy thiếu mạch lạc.

76. Hán: hựu dĩ thần biến tự thân tác chứng 又 以 神 變 自 身 作 証. Tham chiếu Pāli, D. 15, sđd.: tr. 83: (…) sappāṭihāriyam dhammam dessanti, thuyết pháp bằng sự thần diệu (bằng sự thần biến).

77. Giác ý, hay giác chi, bồ-đề phần (Pāli: bojjaṅga); Hán: quảng ư phạm hạnh, diễn bố giác ý 廣 於 梵 行 演 布 覺 意, nghĩa không rõ.

78. Tham chiếu Pāli, D.15, sđd.: tr. 83: “yāva me idam brahmacariyam na iddham ceva bhaviassati phītanca vitthārikam bāhujaññam puthubhūtam yāva devamanussehi suppakāsitan’ ti”, chừng nào phạm hạnh nāy chưa được thành tựu, phồn thịnh, quảng bá… được khéo giảng dạy cho chư Thiên và loài người. Xem Trường I, tr.591.

79. Uất-bệ-la 鬱 鞞 羅, Uruvelā; Ni-liên-thuyền 尼 連 船: Neraĩjara; A-du-ba ni-câu-luật 阿 遊 波 尼 拒 律: Ajapāla-nigrodha.

80. Bản sanh xứ 本 生 處; Pāli, sđd.: Upavattana-Mallānaṃ, tức Lực sĩ bản sanh xứ, sinh địa của chủng tộc Malla. Câu-thi-na-kiệt 拘 尸 那 竭; Pāli: Kusinagara.

81. Đoạn sau có lặp lại, nhưng nói chư Thiên và loài người.

82. D. 15, sđd.: tulam atualaĩca sambhavam bhavasaṅkhāram avissaji muni, “Đức Muni đã xả bỏ nhân tố của tồn tại, vốn là sự sinh khởi hữu hạn và vô hạn”. Liên hệ các từ hữu hành, vô hành, hữu vi trong bản Hán với các từ sambhava, bhavasankhāra trong bản Pāli.

83. Bản Hán, Phật Thuyết Trường A-hàm kinh, đệ tam quyển, “Du Hành kinh Đệ nhị trung”, Đại I, tr.16b-23b.

84. Thị, giáo, lợi, hỷ 示 教 利 喜: thứ tự thuyết pháp của Phật; Pāli: sandasseti samādapeti samuttejeti sampahamsati, khai thị, khích lệ, cổ vũ, làm cho hoan hỷ.

85. Hán: quán khởi trụ diệt 觀 起 住 滅, không rõ nghĩa. D.15 và No.7 không có chi tiết nāy.

86. Hương tháp 香 塔, không rõ địa danh. No.7 (Đại I, tr.192b): giảng đường Trùng các, trong rừng Đại lâm. D.15, sđd.: Kuṭagārasāla, Mahāvana.

87. Ý đoạn 意 斷, cũng nói là chánh đoạn 正 斷 hay chánh cần 正 勤; Pāli: sammappadhāna, Skt.: samyak-prahānākhya.

88. Giác ý 覺 意 hay giác chi 覺 支, hay bồ-đề phần 菩 提 分; Pāli: bojjhaṅga; Skt.: bodhyaṅga.

89. Pāli và No. 7 đều không có chi tiết nāy.

90. Xem cht. 73.

91. Hán: tu giới hoạch định. Tham chiếu Pāli, D.15, sđd.: sīlaparibhāvito samādhi; Trường I, tr.554: “định cùng tu với giới”. Xem cht.21.

92. Tham chiếu, Trường I, tr.555: “Tâm cùng tu với tuệ sẽ đưa đến giải thoát hoàn toàn…” Xem cht.22.

93. Nghĩa là, sau khi giải thoát, biết rõ mình đã giải thoát.

94. Am-bà-la 菴 婆 羅, Chiêm-bà 瞻 婆, Kiền-đồ 犍 荼, Bà-lê-bà 婆 梨 婆 (TNM: Bà-lê-sa 婆 梨 娑). Phụ-di 負 彌.

95. Lộ trình theo No.7 (Đại I tr.195b): đến Tượng thôn, Am-ba-la thôn, Diêm-phù thôn, cuối cùng là Thiện già thành, tức Phù-di. Lộ trình theo bản Pāli: Hatthigama, Ambagama, Jambugama, Bhoganagara.

96. Thi-xá-bà 尸 舍 婆, tên loại cây lớn; Pāli: Siṃsapa.

97. Tứ đại giáo pháp 四 大 教 法; Pāli: cattāro mahāpadesā.

98. Ba-bà 波 婆; Pāli: Pāvā.

99. Xà đầu viên 闍 頭 圓; Pāli: Pāvāyaṃ viharati Cundassa kammāraputtassa ambavane, trú ở Pāvā trong vườn xoài của con trai người thợ sắt tên là Cunda.

100. Hán: công sư tử danh viết Châu-na 工 師 子 名 曰 周 那. No.7: công xảo tử danh viết Thuần Đà 工 巧 子 名 曰 純 陀; Pāli: cundo kammāraputto, Cunda, người thợ (hoặc con trai người thợ) luyện kim.

101. Hán: Chiên-đàn thọ nhĩ 旃 檀 樹 耳; Pāli: Sùkara-maddava.

102. Hán: dư khí thủ 餘 氣 取. Bản Tống, dư thủ khí 餘 取 氣. Các bản Nguyên Minh: dư nhĩ khí 餘 耳 氣. Các bản không thống nhất, nghĩa không rõ ràng. Có lẽ muốn nói Tỳ-kheo nāy lấy chỗ nấm Phật đã ăn còn lại. D.15, sđd.: Trường I, tr.624: Phật bảo Cunda đem chôn kỹ chỗ nấm còn lại.

103. Hán: A-la-hán đệ tử danh viết Phúc-quý 阿 羅 漢 弟 子 名 曰 福 貴. Có lẽ dư chữ hán. No.7: Mãn La tiên nhân chi tử danh Phất-ca-sa 滿 羅 仙 人 之 子 名 弗 迦 沙. D.15, sđd.: Trường I tr.627: Pukkusa, đệ tử của Alāra Kālāma.

104. Câu-thi-na-kiệt 拘 尸 那 傑, các phiên âm khác: Câu-thi-na-kiệt-la 拘 尸 那 桀 羅, Câu-thi-na-già-la 拘 尸 那 伽 羅, Câu-thi-na thành 拘 尸 那 城; Pāli: Kusinagara.

105. A-việt 阿 越, hoặc A-đầu 阿 頭; Pāli: Atuma.

106. Hán: hoàng điệp 黃 疊; TNM: hoàng kim điệp 黃 金 疊 (bộ mao 毛).

107. Hán: thượng lậu 上 漏; có lẽ Pāli: uppakileśa (Skt.: upakleśa): phiền não tạp nhiễm.

108. Hán: xuất yếu 出 要, hay xuất ly 出 離: thoát ly phiền não hay khổ; Pāli: nissaraṇa, Skt.: nihsaraṇa.

109. Câu-tôn 拘 孫, các phiên âm khác: Câu-lưu-tôn 拘 留 孫, Ca-quật-đa 迦 崛 多, Ca-di 迦 彌, Cước-cu-đa 腳 俱 多; Pāli: Kakutthā, Skt.: Kakuṣṭa.

110. Châu-na, một Tỳ-kheo, không phải người thợ sắt; Pāli: Cundaka.

111. Bản sanh xứ Mạt-la song thọ 本 生 處 末 羅 雙 樹; No.7 (Đại I tr.199a): Lực sĩ sanh địa sa-la lâm 力 士 生 地 娑 羅 林; Pāli: Kusinārā-Upavattana-Mallānaṃ antarena yamaka-sālānaṃ, Kusinārā, sinh địa của Malla, giữa những cây Song thọ.

112. Phạm-ma-na 梵 摩 那, No.7: Ưu-bà-ma-na 優 婆 摩 那; Pāli: Upavāṇa.

113. Nguyên văn: cư trạch 居 宅, nghĩa đen là nhà ở, có lẽ không chính xác.

114. Đại Thiện Kiến 大 善 見; Pāli: Mahāsudassana.

115. Câu-xá-bà-đề 拘 舍 婆 提, hoặc phiên âm Cưu-thi-bà-đế 鳩 尸 婆 帝, Cưu-di-việt 拘 彌 越, Câu-na-việt 拘 那 越; Pāli: Kusāvati.

116. Đa lân 多 鄰; Pāli: Tàla, loại cây cao, lá dùng chép sách.

117. Pháp điện, hay Chánh pháp điện 正 法 殿, Thiện pháp đường 善 法 堂; Pāli: Sudhamma-sabhā, hội trường Chánh pháp.

118. Tề 齊, TNM 齎.

119. Hán: cù lũ sáp đắng uyển diên 氍 氀 暴 毛 氈 綩 綖

120. Sơ-ma 初 摩; Pāli: khoma; ca-thi 迦 尸; Pāli: kāsika; kiếp-ba 劫 波; Pāli: kappāsika.

121. Bản Hán: Phật Thuyết Trường A-hàm kinh, quyển 4, “Du Hành kinh Đệ nhị hậu” (Đại I, tr.23c-30b). Tham chiếu Trung A-hàm, kinh số 68, “Đại Thiện Kiến Vương kinh”; Pāli: D.17 Mahāsudassana-suttanta (Deva Dīg ii. 4).

122. Giác 覺 và quán 觀, hay cũng nói là tầm 尋 và tứ 伺; Pāli: vitakka (Skt.: vitarka) và vicāra (Skt.: id.).

123. Nội tín hoan duyệt 內 信 歡 悅. Nghĩa không chính xác. Đối chiếu Pāli: ajjham sampasādana, Skt.: adhyātma-samprasādana. Chân Đế dịch: Nội trừng tịnh 內 澄 淨; Huyền Trang: Nội đẳng tịnh 內 等 淨. Do sampasādana (samprasādana)

vừa có nghĩa sự tịch tĩnh, vừa có nghĩa sự hoan hỷ. Trong trạng thái thiền, đây nên hiểu là sự an tịnh nội tâm.

124. Xả hỷ thủ hộ 捨 喜 取 護, nghĩa không chính xác. Đối chiếu Pāli: pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati, lìa bỏ hỷ, an trú xả. Upekkhaka (Skt.: upekṣaka), xả, trong bản Hán trên được hiểu là thủ hộ, có lẽ do động từ căn, Skt.: upa-īk, vừa có nghĩa trông mong, vừa có nghĩa không quan tâm.

125. Nguyên văn: tự tri thân lạc Hiền thánh sở cầu hộ niệm lạc hành 自 知 身 樂 賢 聖 所 求 護 念 樂 行, đoạn văn tối nghĩa. Đối chiếu Pāli: sukhaĩca kāyena paṭisaṃvedeti yam tam āriyā àcikkhanti upekkhako satimā sukhavihārì: cảm nghiệm lạc bằng tự thân, điều các bậc Thánh nói là sự an trú lạc cùng với xả và niệm. Trong đây, àcikkhanti, vừa có nghĩa nói, vừa có nghĩa tìm tòi. Hán: lạc hành; Pāli: sukhaviharì: sống an lạc hay an trú trong cảm giác lạc.

126. Hộ niệm thanh tịnh 護 念 清 淨; Pāli: upekkhāsāti parisuddhim, xả niệm thanh tịnh. Xem cht. 125.

127. Kim-đa-lân viên 金 多 鄰 園, vườn cây Đa-la (Pāli: Tàla) bằng vàng.

128. Hán: dạ bán 夜 半; Pāli, sđd.: rattiyā pacchima yāma, cuối đêm.

129. Hán: tiền dạ 前 夜; Pāli: pathama yamā, canh thứ nhất.

130. Tu-bạt-đa-la 須 拔 多 羅; Pāli: Subhaddaparibbājaka, du sĩ Subhada. Các âm khác: Tu-bạt-đà 須 拔 陀, Tu-bạt-đà-la 須 拔 陀 羅, Tô-bạt-đa-la 蘇 拔 多 羅; No.7: ngoại đạo Tu-bạt-đa-la.

131. Ưu-đàm hay Ưu-đàm-bát 優 曇 鉢; Pāli: Udumbara.

132. Hán: thờøi thời nãi xuất 時 時 乃 出, nên hiểu đúng là thời nhất xuất hiện

時 一 出 現.

133. Phất (bất)-lan Ca-diệp 弗 (不) 闌 迦 葉; TNM: Phú-lan Ca-diệp 富 闌 迦 葉; Pāli: Pūraṇa-Kassapa.

134. Mạt-già-lê Kiều-xá-lợi 末 伽 梨 憍 舍 利, TNM: Mạt-già-lê Kiều-xá-lê (…) 梨; Pāli: Makkhali-Gosala.

135. A-phù-đà Sí-xá-kim-bạt-la 阿 浮 陀 翅 舍 金 拔 羅, Tống, Nguyên: A-tỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la 阿 毗 陀 翅 舍 欽 婆 羅; Minh: A-kỳ-đa Sí-xá-khâm-bà-la 阿 耆 多 翅 舍 欽 婆 羅; Pāli: Ajita-Kesakambalà.

136. Ba-phù Ca-chiên 波 浮 迦 旃; Pāli: Pakudha-Kaccāyana.

137. Tát-nhã Tỳø-da-lê-phất 薩 若 毗 耶 梨 弗; Pāli: Saĩjaya Belaṭṭhi-putta.

138. Ni-kiền Tử 尼 乾 子; Pāli: Nigaṇṭha-Nāṭa-putta.

139. Nguyên văn: kim giả Như Lai tắc vi dĩ đệ tử biệt nhi biệt ngã dĩ 今 者 如 來 則 為 以 弟 子 別 而 別 我 已. Bản Tống: biệt 別, các bản khác: 莂 biệt với bộ thảo 艸.

140. Hán: tộc tánh tử 族 姓 子, người thuộc trong bốn giai cấp. Cũng dịch là thiện gia nam tử 善 家 男 子, hay thiện nam tử 善 男 子.

141. Xiển-nộ 闡 怒, tức Xa-nặc 闡 匿, nguyên quân hầu ngự mã của Thái tử. Cũng phiên là Xiển-đà 闡 陀, Xiển-na 闡 那; Pāli: Channa.

142. Phạm-đàn phạt 梵 檀 伐; Pāli: Brahma-daṇḍa, trọng phạt, một trong mười ba tội Tăng-già-bà-thi-sa 僧 伽 婆 尸 娑 (Pāli: Sanghādiśeṣa) theo luật Tỳ-kheo.

143. Vị thọ hối 未 受 悔: chưa nhận được sự giáo huấn. TNM: lai thọ hối 來 受 悔: đến thọ giáo huấn. Pāli, sđd.: (Deva Dig iI, tr.109): kathaṃ mayaṃ (…) mātugāme paṭipajjàmā, chúng con đối xử với những người nữ như thế nào? Hán: nữ nhân bối lai, có thể do mātugāma trong đó gāma thay vì hiểu là chủng loại, bản Hán hiểu là sự đi đến (do động từ gacchati: đi).

144. Bản Pāli, D.17 (Deva Dig ii, tr. 118), Trường I, tr. 663: Khi Phật còn tại thế, các Tỳ-kheo xưng hô với nhau là āvuso (huynh đệ, hiền giả, nhân giả). Sau khi Phật diệt độ, Tỳ-kheo-niên trưởng nên gọi Tỳ-kheo nhỏ tuổi hơn bằng tên hay họ (nāmena và gottena và); Tỳ-kheo nhỏ tuổi gọi Tỳ-kheo lớn tuổi hơn là bhante (đại đức) hay āyasma (trưởng lão, cụ thọ).

145. Trường I, tr.664: “Nếu có vị nào vì lòng kính trọng Bậc Đạo Sư mà không hỏi, thời nāy các Tỳ-kheo, giữa bạn đồng tu, hãy hỏi nhau”.

146. Trường I, tr.665: “Tỳ-kheo thấp nhất đã chứng quả Dự lưu”.

147. Uất-đa-la-tăng 鬱 多 羅 僧, tức thượng y 上 衣: áo choàng; Pāli: uttarāsaṅga.

148. Ưu-đàm-bát, hay Ưu-đàm-bát-la, hay Ô-tạm-bà-la, loại cây không hoa quả, loại cây họ sung (Ficus Glomerata). Cũng thường gọi là hoa Linh thụy.

149. A-na-luật, hay A-na-luật-đà 阿 那 律 陀, hay A-nậu-lâu-đà 阿 耨 樓 陀, có thiên nhãn đệ nhất; Pāli: Anurudha.

150. Diệt tưởng định 滅 想 定, hay diệt thọ tưởng định 滅 受 想 定, đầy đủ là tưởng thọ diệt tận định 想 受 滅 盡 定; Pāli: saññāvedayita-nirodha-samādhi.

151. Văn-đà-la 文 沱 羅, TNM: Mạn-đà-la 曼 陀 羅, Pāli: Mandarāva (Thiên diệu hoa). Ba-đầu-ma 波 頭 摩, TNM: Bát-đầu-ma 鉢 頭 摩, Pāli: Paduma, Skt.: Padma. Câu-ma-đầu 拘 摩 頭, TNM: Câu-vật-đầu 拘 勿 頭; Pāli (Skt.: id.): Kumuda.

152. Hôn manh loại 昏 盲 類, có lẽ tương đương Pāli: bhūta.

153. Xà-duy 闍 維, hay trà-tỳ 茶 持: hỏa táng; Pāli: jhāpetì.

154. Hi-liên thiền 熙 連 禪, hay Hi-liên, dịch Kim hà 金 河; Pāli: Hiraññavatī.

155. Thiên quan tư 天 冠 寺, hoặc Thiên quan miếu; Pāli: Makuṭa-(bandhana)-cetiya, đền thờ phía Đông ngoài thị trấn Kusinagara.

156. Nguyên văn: bỉ giả, TNM: bỉ lão.

157. Giá-la-phả 遮 羅 頗; Pāli: Allakappa. Bạt-ly 跋 離; Pāli: Buli.

158. La-ma-gia 羅 摩 伽, hay La-ma (Pāli: Ràmagāma), ấp của bộ tộc Câu-lỵ 拘 利, (Pāli: Koliya).

159. Tỳ-lưu-đề 毗 留 提; Pāli: Veṭhadīpa.

160. Hương Tánh 香 姓, hay phiên âm là Đồ-lô-na 徒 廬 那; Pāli: Doṇa.

161. Tất-bát, hay Tất-bát-la 畢 鉢 羅; Pāli: Pipphala, Skt.: Pippala (nguyên tên một loại cây).

162. Phụ chú trong nguyên bản: ”Đơn bản chú rằng: trong các câu hỏi, đúng ra phải có câu: ‘Xuất gia giờ nào?’ Các bản thảy đều khuyết”.

3. KINH ĐIỂN TÔN 1

Tôi nghe như vầy.

Một thời, Phật ở núi Kỳ-xà-quật thành La-duyệt-kỳ cùng chúng Đại Tỳ-kheo một ngàn hai trăm năm mươi người. Bấy giờ có nhạc thần là Ban-giá-dực 2 , trong lúc đêm thanh vắng không người, phóng ánh sáng rọi sáng núi Kỳ-xà-quật, đi đến chỗ Phật, đầu mặt đảnh lễ chân Phật rồi đứng sang một bên, bạch Đức Thế Tôn rằng:

“Đêm qua 3 Phạm thiên vương đến cõi trời Đao-lợi bàn nghị với Đế Thích. Con ở đó chính mình được nghe, nay có thể thuật lại Đức Thế Tôn nghe chăng?”

Phật đáp: “Ngươi muốn nói thì nói.”

Ban-giá-dực nói:

“Một thời, chư Thiên Đao-lợi 4 nhóm ở Pháp đường 5 để luận nghị. Lúc đó bốn Thiên vương ngồi bốn phía theo phương hướng mình. Đề-đế-lại-tra 6 Thiên vương ngồi ở phía Đông, mặt day về hướng Tây. Đế Thích ngồi trước mặt. Tỳ-lâu-lặc Thiên vương ngồi ở phía Nam, mặt day về hướng Bắc; Đế Thích ngồi trước mặt. Tỳ-lâu-bác-xoa Thiên vương ngồi ở phía Tây, mặt day về hướng Đông; Đế Thích ngồi trước mặt. Tỳ-sa-môn Thiên vương ngồi phía Bắc, mặt day về hướng Nam; Đế Thích ngồi trước mặt. Sau khi các Thiên vương ngồi xong, con mới ngồi. Lại còn có các Đại Thiên thần khác nữa, toàn là những người đã từng theo Phật tu hành phạm hạnh, khi mệnh chung ở đây, được sanh lên cõi trời Đao-lợi, khiến cho chư Thiên ở đó thêm được năm thứ phước: tuổi thọ cõi trời, sắc đẹp cõi trời, danh xưng cõi trời, âm nhạc cõi trời và oai đức trời. Bấy giờ chư Thiên Đao-lợi vui mừng phấn khởi nói rằng:

“Mong chúng chư Thiên tăng gia, chúng A-tu-la giảm thiểu.”

“Lúc ấy, Thích Đề-hoàn Nhân 7 biết chư Thiên có điều vui mừng, bèn vì chư Thiên Đao-lợi mà làm bài tụng rằng:

Chúng chư Thiên Đao-lợi,

Cùng Đế Thích hoan lạc,

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp Vương tối thượng.

Chư Thiên thọ phước báo,

Thọ, sắc, danh, nhạc, uy.

Theo Phật tu phạm hạnh,

Nên sanh vào nơi đây.

Lại có các thiên nhân,

Ánh màu sáng chói lọi.

Đệ tử trí tuệ Phật,

Sanh đây càng trỗi vượt.

Đao-lợi và Nhân-đề,

Nghĩ thế mà sung sướng.

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp Vương tối thượng.

Chư Thiên Đao-lợi sau khi nghe bài kệ ấy, lại càng vui mừng không thể tự chế:

“Mong chúng chư Thiên gia tăng, chúng A-tu-la giảm thiểu.”

Thích Đề-hoàn Nhân thấy chư Thiên Đao-lợi vui mừng hớn hở, bèn bảo họ rằng:

“Chư Hiền có muốn nghe Tám pháp vô đẳng về Như Lai 8 không?”

Chư Thiên đáp: “Chúng tôi muốn nghe.”

Đế Thích nói:

“Hãy lắng nghe, hãy khéo suy nghĩ. Này chư Hiền, Đức Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chánh Giác, đầy đủ mười hiệu. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có đủ mười đức hiệu Như Lai, Chí Chân, Đẳng Chánh Giác như Phật.

“Pháp Phật vi diệu, được khéo giảng thuyết, được người trí thật hành. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có giáo pháp vi diệu như Phật.

“Phật do pháp ấy mà tự giác ngộ, thông đạt vô ngại, trú trong an lạc 9 . Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có thể ở nơi pháp ấy mà tự giác ngộ, thông đạt vô ngại, tự tại an vui như Phật.

“Chư Hiền! Phật do pháp ấy mà tự giác ngộ rồi còn có thể khai thị con đường dẫn đến Niết-bàn, thân cận 10 , dần dần đến chỗ nhập vào nơi tịch diệt. Ví như nước sông Hằng và nước sông Diệm-ma 11 , cả hai dòng sông đều chảy vào biển cả. Phật cũng vậy. Có thể khai thị con đường dẫn đến Niết-bàn, thân cận, dần dần đến chỗ nhập vào nơi tịch diệt. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có thể khai thị con đường dẫn đến Niết-bàn được như Phật.

“Chư Hiền! Như Lai thành tựu quyến thuộc, gồm những người có trí tuệ, Sát-lỵ, Bà-la-môn, Cư sĩ, Sa-môn. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại có được quyến thuộc như Phật.

“Chư Hiền! Như Lai thành tựu đại chúng. Đó là Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di. Ta không thấy ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại thành tựu đại chúng như Phật.

“Chư Hiền! Ngôn và hành của Như Lai tương ưng. Nói đúng như làm, làm đúng như nói, thành tựu pháp và tùy pháp. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại mà ngôn hành tương ưng, pháp pháp thành tựu như Phật.

“Chư Hiền! Như Lai vì lợi ích mọi người, vì an lạc mọi người; với lòng từ mẫn, Ngài làm lợi ích cho chư Thiên và nhân loại. Ta không thấy có ai trong quá khứ, vị lai, hiện tại vì lợi ích mọi người, vì an lạc mọi người như Phật.

“Chư Hiền, đó là Tám pháp vô đẳng về Như Lai.”

Khi ấy có vị Đao-lợi nói:

“Giả sử thế gian được tám Đức Phật ra đời một lượt, thời sẽ làm tăng nhiều chư Thiên mà giảm bớt chúng A-tu-la.”

Vị trời khác nói:

“Đừng nói chi tám Đức Phật, dẫu cho có bảy Phật, sáu Phật đến hai Đức Phật ra đời, cũng làm cho thêm nhiều chúng chư Thiên mà giảm bớt chúng A-tu-la.”

Thích Đề-hoàn Nhân liền nói với trời Đao-lợi:

“Ta được nghe từ Phật, trực tiếp lãnh giáo từ Phật, thì không bao giờ có thể có hai Đức Phật ra đời một lần. Nhưng nếu một Đức Như Lai mà Ngài ở đời lâu dài, vì thương mọi người, vì ích lợi cho nhiều người, vì an lạc cho chư Thiên và nhân loại, thời cũng có thể tăng nhiều chúng chư Thiên mà giảm bớt chúng A-tu-la vậy.”

Rồi Ban-giá-dực bạch Phật:

“Bạch Thế Tôn, chư Thiên Đao-lợi sở dĩ tập họp tại Pháp giảng đường, ấy là để bàn luận, tư duy, thương lượng, xem xét giáo lệnh được ban ra. Rồi trao cho Tứ thiên vương. Tứ thiên vương sau khi thọ lãnh, mỗi vị ngồi đúng theo chỗ của mình. Không bao lâu, có ánh sáng lớn kỳ lạ chiếu sáng bốn phương. Chư Thiên Đao-lợi nhìn thấy ánh sáng ấy thảy đều kinh sợ: ‘Nay ánh sáng lạ này, sắp có điều gì quái lạ chăng?’ Các Đại Thiên thần có oai đức cũng đều kinh sợ: ‘Nay ánh sáng lạ này, sắp báo điều gì quái lạ chăng?’

“Khi ấy, Đại phạm vương tức thì hóa làm đồng tử đầu có năm chỏm 12 , đứng giữa hư không, bên trên đại chúng, gương mặt xinh đẹp vượt hẳn đám đông, thân màu vàng tía, che mờ ánh sáng chư Thiên. Chư Thiên Đao-lợi không đứng dậy nghinh đón, cũng không cung kính, không mời ngồi. Khi Phạm đồng tử ngồi vào chỗ ngồi của vị trời nào thì vị ấy rất hoan hỷ. Ví như vua Quán đảnh thuộc dòng Sát-lỵ, khi làm lễ đăng quang, khi ấy vua rất hoan hỷ phấn khởi.

“Ngồi chưa lâu, Đại phạm lại tự biến thành hình tượng đồng tử đầu có năm chỏm, ngồi giữa hư không, bên trên đại chúng, như một lực sĩ ngồi trên chỗ ngồi vững chắc, vòi vọi bất động và làm bài tụng:

Chúng chư Thiên Đao-lợi,

Cùng Đế Thích hoan lạc,

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp Vương tối thượng.

Chư Thiên thọ phước báo:

Thọ, sắc, danh, nhạc, uy.

Theo Phật tu phạm hạnh,

Nên sanh vào nơi đây.

Lại có các thiên nhân,

Ánh màu sáng chói lọi.

Đệ tử trí tuệ Phật,

Sanh đây càng trỗi vượt.

Đao-lợi và Nhân-đề,

Nghĩ thế mà sung sướng.

Cung kính lễ Như Lai,

Đấng Pháp Vương tối thượng.

“Rồi thì, chư Thiên Đao-lợi nói với Đồng tử: ‘Chúng tôi đã nghe Thiên Đế Thích tán thán Tám pháp vô đẳng về Như Lai, thảy đều hoan hỷ phấn khởi không thể tự chế.’ Phạm đồng tử bèn nói với chư Thiên: ‘Tám pháp vô đẳng về Như Lai là những gì? Ta cũng muốn nghe.’ Thiên Đế Thích bèn nói cho Đồng tử nghe Tám pháp vô đẳng về Như Lai. Chư Thiên Đao-lợi nghe lần nữa, bội phần hoan hỷ phấn khởi không kể xiết: ‘Mong chúng chư Thiên tăng thịnh, chúng A-tu-la giảm thiểu.’

“Khi ấy Đồng tử thấy chư Thiên hoan hỷ lại càng phấn khởi, bèn nói với chư Thiên Đao-lợi rằng: ‘Các ngươi muốn nghe Một pháp vô đẳng không?’ Đao-lợi thiên đáp: ‘Hay lắm, chúng tôi muốn nghe.’ Đồng tử nói: ‘Hãy lắng nghe, ta sẽ nói cho’.”

‘Này chư Thiên Đao-lợi! Đức Như Lai xưa kia, lúc Ngài còn làm Bồ-tát, sanh bất cứ chỗ nào thảy đều thông minh túc trí.

‘Này chư Hiền, vào thời quá khứ xa xưa, có vị vua tên Địa Chủ, vua có một thái tử tên Từ Bi. Đại thần của vua tên Điển Tôn và con đại thần tên Diệm Man. Thái tử Từ Bi có bạn và bạn này thường kết giao với sáu vị đại thần dòng Sát-lỵ khác 13 .

‘Đại vương Địa chủ mỗi khi muốn vào thâm cung du hý, đem quốc sự ủy thác lại đại thần Điển Tôn. Rồi sau đó mới vào cung hát xướng, hoan lạc với ngũ dục.

‘Đại thần Điển Tôn khi muốn xử lý quốc sự thì trước đem việc đó hỏi con, sau mới quyết định. Hoặc có phân xử điều gì cũng nghe theo ý con. Sau bỗng nhiên đại thần Điển Tôn mệnh chung. Vua Địa Chủ nghe tin, buồn thương thảm thiết, đấm ngực mà than rằng: ‘Quái thay! Sao vô phúc! Quốc gia mất người lương bật.’ Thái tử Từ Bi thầm nghĩ: ‘Vua vì mất Điển Tôn mà sinh ưu khổ. Ta hãy đến can vua, chớ nên vì cái tang ấy mà buồn khổ. Vì sao? Vì đại thần Điển Tôn hiện có con tên là Diệm Man còn thông minh túc trí hơn cha. Nay vua có thể triệu vào để giao xử lý quốc sự’.

‘Rồi thái tử Từ Bi liền đến vua tâu bày ý kiến. Vua nghe lời, cho triệu Diệm Man đến bảo rằng: ‘Nay ta bổ sung ngươi vào chức vị của cha ngươi, trao cho ngươi ấn tướng.’ Diệm Man lãnh ấn tướng xong, khi vua muốn vào thâm cung thì đem quốc sự giao cho Diệm Man.

‘Diệm Man vốn đã biết rõ việc trị lý. Chẳng những những điều trước kia cha làm Diệm Man biết rõ, mà điều trước kia cha không thể làm Diệm Man cũng biết rõ. Về sau danh Diệm Man truyền khắp quốc nội, nên thiên hạ đều tôn xưng là Đại Điển Tôn.

‘Đại Điển Tôn nghĩ: ‘Nay vua Địa Chủ, tuổi đã già yếu, sống chẳng bao lâu. Nếu bây giờ thái tử nối ngôi cũng chưa khó lắm. Có lẽ ta nên đến nói với sáu đại thần Sát-lỵ: ‘Nay vua Địa Chủ, tuổi đã già yếu, sống chẳng bao lâu. Nếu bây giờ thái tử nối ngôi cũng chưa khó lắm. Nhưng các ông cũng nên phong riêng vương thổ. Cái ngày ở ngôi cũng đừng quên nhau vậy.’

‘Thế rồi Đại Điển Tôn đi đến sáu đại thần Sát-lỵ kia, nói rằng: ‘Này các ông nên biết, nay vua Địa Chủ tuổi đã già yếu, chẳng còn sống bao lâu, nếu tôn thái tử lên ngôi cũng không khó lắm. Các ông nên đến tỏ ý này với thái tử rằng: ‘Chúng tôi với ngài, biết nhau từ nhỏ. Ngài khổ chúng tôi khổ, ngài vui chúng tôi vui, nay vua đã già yếu, chẳng còn sống bao lâu, vậy thái tử muốn lên nối ngôi vua không khó. Giả sử ngài lên ngôi, xin ngài hãy phong đất cho chúng tôi.’

‘Rồi sáu đại thần Sát-lỵ liền đến tỏ với thái tử. Thái tử trả lời: ‘Giả sử ta lên ngôi, chia đất phong quốc, ta còn phong cho ai khác hơn?’ Không bao lâu, vua băng hà. Đại thần trong nước đến bái yết thái tử, tôn lên kế vị. Lên ngôi xong, tân vương thầm nghĩ: ‘Nay lập chức Tể tướng nên chuẩn theo Tiên vương. Nhưng người nào xứng đáng để cử chức đó? Hẳn phải là Đại Điển Tôn mới được.’ Vua Từ Bi liền triệu Đại Điển Tôn đến bảo: ‘Nay ta cử ngươi lên chức vị Tể tướng và trao ấn tín cho. Ngươi hãy chuyên cần tổng lý quốc sự.’ Đại Điển Tôn vâng lệnh, lãnh ấn.

‘Mỗi khi vua lui vào cung, thì bao nhiêu quốc sự đều phó thác cả cho Đại Điển Tôn. Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Ta nay nên đến sáu vị Sát-lỵ để hỏi thử xem họ có nhớ lời trước kia không.’ Bèn đi đến nói với sáu đại thần Sát-lỵ: ‘Các ngài có nhớ lời đã nói khi trước không? Nay thái tử đã lên ngôi vua, ở kín trong thâm cung, vui thú ngũ dục. Các ngài nay nên đến tâu hỏi vua: ‘Vua ở ngôi trời, vui thú ngũ dục, vậy còn có nhớ lời nói trước kia chăng?’’

‘Sáu vị Sát-lỵ nghe lời ấy xong liền đến chỗ vua, tâu: ‘Vua ở ngôi trời, vui thú ngũ dục, vậy còn có nhớ lời nói trước kia chăng? Rằng: Cắt đất phong ấp, ai xứng đáng ở đó?’ Vua đáp: ‘Không quên! Xưa ta có nói, chia đất phong ấp, phi các khanh còn ai được.’

‘Tiếp đó vua thầm nghĩ: ‘Cõi đất Diêm-phù-đề này trong rộng ngoài hẹp 14 . Người nào có khả năng phân nó làm bảy phần?’ Rồi lại nghĩ: ‘Hẳn phải là Đại Điển Tôn mới làm được việc này.’ Vua liền triệu Đại Điển Tôn đến nói rằng: ‘Ngươi hãy chia cõi đất Diêm-phù-đề này ra làm bảy phần.’ Khi được lệnh, Đại Điển Tôn liền phân bảy phần. Thành, thôn ấp, quận quốc do vua cai trị thảy làm một phần. Sáu nước Sát-lỵ đại thần là được chia cho mỗi bộ phận. Vua lấy làm hài lòng nói: ‘Nguyện vọng của ta đã thỏa. Sáu đại thần Sát-lỵ cũng sung sướng cho nguyện vọng mình đã thỏa. Công việc này thành được là nhờ Đại Điển Tôn vậy.’

‘Sáu vua dòng Sát-lỵ lại tự nghĩ: ‘Nước ta mới lập, phải cần có vị phụ tướng. Nhưng biết ai có thể đảm đương được? Nếu có ai như Đại Điển Tôn, ta sẽ khiến kiêm thông lãnh quốc sự.’

‘Sáu vua Sát-lỵ đều mời Đại Điển Tôn đến bảo: ‘Nước ta cần phụ tướng. Khanh hãy vì ta kiêm thông, lãnh quốc sự.’ Cả sáu nước đều trao tướng ấn cho Đại Điển Tôn. Đại Điển Tôn nhận tướng ấn xong, sáu vua lui vào hậu cung hưởng thụ dục lạc. Đại Điển Tôn được giao luôn quốc sự và xử lý luôn công việc cả bảy nước; thảy đều thành tựu cả.’

‘Đồng thời trong nước có bảy đại cư sĩ, Đại Điển Tôn cũng xử lý luôn việc nhà giúp họ. Ông lại có thể dạy bảo cho bảy người Phạm chí đọc tụng kinh điển.’

‘Bảy quốc vương kính xem ông như thần minh. Bảy đại cư sĩ kính xem ông như Đại vương. Còn bảy Phạm chí kính xem ông như Phạm thiên. Họ đều thầm nghĩ rằng: ‘Tể tướng Đại Điển Tôn thường gặp gỡ Phạm thiên, chuyện trò đi đứng thân thiện với Phạm thiên.’ Đại Điển Tôn thầm biết ý tưởng bảy vua, cư sĩ và Phạm chí, rằng: ‘Ta thường gặp gỡ Phạm thiên, chuyện trò đi đứng thân thiện với Phạm thiên. Nhưng ta thật chưa từng thấy Phạm thiên, chưa từng nói chuyện với Phạm thiên. Ta không thể làm thinh để vọng nhận tiếng khen đó. Ta cũng từng nghe các vị kỳ túc nói: Ai trong bốn tháng mùa hạ ở nơi nhàn tĩnh tu tập Bốn vô lượng tâm thời trời Phạm thiên sẽ xuống gặp. Nay ta nên tu Bốn vô lượng tâm để được Phạm thiên xuống gặp chăng?’

‘Rồi thì, Đại Điển Tôn tìm đến bảy quốc vương nói rằng: ‘Tâu Đại vương, mong Đại vương hãy trông nom quốc sự. Tôi muốn vào bốn tháng mùa hạ tu Bốn vô lượng tâm.’ Bảy vua nói: ‘Khanh tự biết thời.’

‘Đại Điển Tôn lại đến nói với bảy cư sĩ: ‘Các ông hãy tự lo công việc của mình. Ta muốn vào bốn tháng mùa hạ, tu Bốn vô lượng tâm.’ Các cư sĩ đáp: ‘Vâng. Ngài tự biết thời.’

‘Lại nói với bảy trăm Phạm chí: ‘Các khanh hãy siêng năng đọc tụng và chỉ bảo lẫn nhau. Ta muốn vào bốn tháng mùa hạ, tu Bốn vô lượng tâm.’ Các Phạm chí đáp: ‘Vâng. Đại sư tự biết thời.’

‘Rồi Đại Điển Tôn ở phía Đông thành ấy dựng một am thất, vào bốn tháng mùa hạ, nghỉ ở đó mà tu Bốn vô lượng tâm. Nhưng Phạm thiên vẫn không hiện xuống. Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Ta nghe các bậc túc cựu nói, tu Bốn vô lượng tâm trong bốn tháng hạ thì sẽ có Phạm thiên hiện xuống, nhưng nay sao lặng lẽ không thấy dấu tích gì.’

‘Đến ngày rằm trăng tròn, Đại Điển Tôn ra khỏi tịnh thất, đến chỗ đất trống, ngồi, chưa bao lâu bỗng có ánh sáng lạ hiện tới. Đại Điển Tôn tự nghĩ: Nay ánh sáng lạ đó là điềm Phạm thiên hiện xuống chăng?

‘Ngay khi ấy Phạm thiên hóa làm một đồng tử đầu có năm chỏm, ngồi giữa không, bên trên chỗ Đại Điển Tôn. Đại Điển Tôn sau khi thấy bèn nói bài tụng rằng:

Đây là thiên tượng gì,

Ở ngay giữa hư không,

Sáng chói cả bốn phương,

Như đống củi cháy hực?

Phạm đồng tử đáp lại bằng bài kệ:

Duy chư Thiên cõi Phạm

Biết ta Phạm đồng tử.

Những người khác bảo ta

Thờ tự bởi thần Lửa.

Đại Điển Tôn đáp bằng bài kệ:

Nay tôi sẽ thưa hỏi;

Vâng dạy, rất thành kính.

Dọn các thứ thượng vị,

Nguyện Trời biết lòng tôi.

Phạm đồng tử lại nói kệ:

Nay dọn cúng dường này,

Điển Tôn, ngươi tu gì?

Muốn gì, chí cầu gì?

Ta sẽ trao cho ngươi.

‘Lại bảo Điển Tôn:

‘Ngươi muốn hỏi gì tùy ý hỏi. Ta sẽ nói cho.’

‘Đại Điển Tôn thầm nghĩ: Ta nên hỏi việc hiện tại chăng? Hay việc vị lai? Rồi lại tự nghĩ: Việc hiện tại đời này cần gì nữa hỏi. Ta hãy hỏi việc u minh chưa tỏ. Liền hướng đến Phạm đồng tử nói bài kệ:

Tôi xin hỏi Phạm đồng,

Nhờ giải quyết mối nghi;

Học và trụ pháp gì,

Được sanh lên Phạm thiên?

‘Phạm đồng tử đáp:

Dứt ý tưởng ta, người;

Độc cư, tu Từ tâm;

Trừ dục, không xú uế,

Được sanh lên Phạm thiên.

‘Đại Điển Tôn nghe xong bài kệ, liền suy nghĩ: ‘Phạm đồng tử thuyết kệ là nên trừ xú uế. Ta không hiểu điều này. Vậy cần hỏi thêm nữa’. Bèn nói kệ:

Phạm kệ nói xú uế,

Xin giải rõ tôi hay,

Ai mở 15 cửa thế gian,

Đọa ác, không sanh thiên?

‘Phạm đồng tử đáp bằng bài kệ:

Dối trá và tật đố,

Ngã mạn, tăng thượng mạn

Tham dục, sân nhuế, si

Mặc tình chứa đầy tâm,

Là thế gian xú uế;

Ta nói cho ngươi rõ.

Nó mở cửa thế gian;

Đọa ác, không sanh thiên.

‘Nghe xong, Đại Điển Tôn thầm nghĩ: ‘Theo lời của Đồng tử, bây giờ ta đã hiểu nghĩa chữ xú uế. Nhưng tại gia thì không thể dứt trừ được. Tốt hơn ta có nên bỏ đời, xuất gia, cạo bỏ râu tóc, mặc pháp phục, tu đạo chăng?’ Khi ấy Phạm đồng tử biết được ý nghĩ của ông, bèn nói bài kệ:

Nếu ngươi hay dũng mãnh,

Chí đó thật tuyệt vời;

Là hành vi bậc trí;

Chết tất sanh Phạm thiên.

‘Thế rồi Phạm đồng tử bỗng nhiên biến mất.

‘Bấy giờ, Đại Điển Tôn trở về, đi đến bảy vua, tâu rằng: ‘Tâu Đại vương, mong ngài đem sức thần mà xử lý quốc sự. Nay tôi có ý xuất gia, bỏ đời, mặc pháp phục tu đạo. Vì sao vậy? Tôi thân nghe từ Phạm thiên nói đến sự xú uế mà lòng rất ghét. Nếu tại gia thì không sao loại trừ được nó.’ Bảy quốc vương thầm nghĩ: ‘Bọn Bà-la-môn thường hay tham tài bảo, có lẽ ta nên mở rộng kho tàng cho ông ta cần dùng gì tùy ý, để đừng xuất gia.’ Rồi vời Đại Điển Tôn đến bảo: ‘Ngươi muốn cần dùng gì ta đều cấp cả, không cần xuất gia.’ Đại Điển Tôn tâu đáp: ‘Tôi đã được vua ân tứ rồi. Tôi cũng có nhiều tài bảo. Nay xin để lại hết dâng Đại vương. Xin cho tôi được thỏa chí nguyện xuất gia thôi.’

‘Bảy quốc vương lại thầm nghĩ: ‘Những người Bà-la-môn thường ham mỹ sắc, có lẽ ta đem thể nữ trong cung cấp cho vừa ý, để khỏi xuất gia.’ Rồi nói với Đại Điển Tôn: ‘Nếu cần thể nữ ta cấp hết cho ngươi. Không cần xuất gia nữa.’ Đại Điển Tôn đáp: ‘Nay tôi đã được vua ân tứ rồi. Nhưng trong nhà tôi thể nữ có nhiều nay cho về hết. Tôi chỉ mong lìa ân ái để xuất gia hành đạo vì tôi thân nghe Phạm đồng tử nói điều xú uế mà lòng nhàm ghét. Nếu tại gia thì không sao trừ được.’

‘Rồi Đại Điển Tôn nói bài kệ cho vua Từ Bi nghe:

Vua hãy nghe tôi nói

Vua là bậc nhân tôn,

Cho tài bảo, thể nữ

Thứ ấy phi sở thích.

‘Vua Từ Bi đáp bằng bài kệ:

Thành Đàn-đặc, Già-lăng.

Thành A-bà, Bố-hòa.

Thành A-bàn, Đại-thiên.

Thành Ương-già, Chiêm-bà.

Số-di, Tát-la thành

Tây-đà, Lộ-lâu thành

Thành Bà-la, Già-thi. 16

Thảy do Điển Tôn dựng.

Có bao nhiêu ngũ dục,

Ta sẽ cùng cho ngươi;

Hãy cùng trông việc nước

Chớ bỏ mà xuất gia.

‘Điển Tôn trả lời bằng bài kệ:

Ngũ dục, tôi không thiếu.

Chỉ không ham thế gian.

Sau khi nghe trời nói,

Không còn muốn tại gia.

‘Vua Từ Bi đáp lại bằng bài kệ:

Lời Đại Điển Tôn nói,

Được nghe từ Trời nào,

Mà dứt bỏ ngũ dục?

Nay hỏi, mong trả lời.

‘Đại Điển Tôn nói kệ:

Xưa tôi ở chỗ vắng,

Một mình, tự suy tư.

Rồi Phạm thiên vương đến,

Tỏa hào quang rực sáng.

Tôi nghe được từ Ngài;

Không còn ham thế gian.

‘Vua Từ Bi nói kệ:

Hãy chờ, Đại Điển Tôn!

Để cùng hoằng thiện pháp;

Rồi sau cùng xuất gia.

Khanh là thầy của ta.

Ví như trong hư không,

Thanh tịnh, đầy lưu ly;

Nay ta tín thanh tịnh,

Đầy khắp trong Phật pháp.

‘Rồi Đại Điển Tôn lại làm bài tụng:

Chư Thiên và người đời,

Đều nên xả ngũ dục;

Chùi sạch các ô uế,

Mà tịnh tu phạm hạnh.

‘Bấy giờ bảy vị quốc vương nói với Đại Điển Tôn:

‘Ngươi nên hoãn lại bảy năm để cùng nhau vui thú ngũ dục. Sau đó chúng ta cùng bỏ nước, giao lại cho con em, cùng xuất gia. Há không hay hơn sao? Những gì ngươi sở đắc, chúng ta cũng đồng.’

‘Đại Điển Tôn đáp: “Thế gian vô thường, mạng người mau chóng, chỉ trong hơi thở còn khó bảo toàn. Nay hoãn đến bảy năm chẳng quá lâu lắm sao?” Bảy vua nói: “Bảy năm lâu thì sáu, năm... hoặc một năm cũng được. Chúng ta lưu lại trong tĩnh cung để cùng chung vui hưởng ngũ dục tuyệt thế. Sau đó chúng ta cùng bỏ nước, giao lại cho con em, cùng xuất gia. Há không hay hơn sao? Những gì ngươi sở đắc, chúng ta cũng đồng.’

‘Đại Điển Tôn vẫn đáp: “Thế gian vô thường, mạng người mau chóng, chỉ trong hơi thở còn khó bảo toàn. Nên dầu cho một năm vẫn còn lâu; thậm chí bảy tháng, hay một tháng cũng không thể được”. Bảy vua nói tiếp: “Thôi hoãn bảy ngày”. Đại Điển Tôn đáp: “Bảy ngày không lâu, có thể hoãn được. Xin Đại vương chớ sai lời. Quá bảy ngày nếu vua không xuất gia thì tôi xuất gia một mình”.

‘Rồi Đại Điển Tôn lại đến bảy cư sĩ, bảo họ: ‘Mỗi người hãy tự lo lấy công việc của mình. Tôi muốn xuất gia, tu đạo vô vi. Vì sao vậy? Ta thân nghe từ Phạm thiên, nói đến sự xú uế mà lòng rất ghét. Nếu tại gia thì không sao dứt trừ được.”

‘Bảy cư sĩ đáp Đại Điển Tôn: “Lành thay, chí hướng ấy. Hãy làm những gì thích hợp. Chúng tôi cũng muốn cùng xuất gia theo. Những gì ông sở đắc, chúng tôi cũng nên đồng.”

‘Đại Điển Tôn lại đến nói với bảy trăm Phạm chí:

‘Các ngươi hãy siêng năng phúng tụng, tìm rộng đạo nghĩa, rồi dạy bảo lẫn nhau. Ta muốn xuất gia tu đạo vô vi. Vì sao? Ta thân nghe từ Phạm thiên nói đến xú uế mà lòng rất ghét. Nếu tại gia thì không thể dứt trừ được.”

‘Bấy giờ bảy trăm Phạm chí nói với Đại Điển Tôn:

‘Đại sư, chớ xuất gia. Sống gia đình thì an vui, hưởng thụ ngũ dục, có nhiều người hầu hạ, tâm không ưu khổ. Người xuất gia sống một mình ở chỗ hoang vắng; muốn gì đều không có, chẳng ham lấy được gì.”

‘Đại Điển Tôn đáp: “Nếu ta cho tại gia là vui, xuất gia là khổ, hẳn ta không xuất gia. Nhưng ta đã cho tại gia là khổ, xuất gia là vui, nên ta xuất gia”.

‘Các Phạm chí nói: “Đại sư xuất gia, chúng tôi cũng xuất gia. Đại sư làm gì, chúng tôi làm theo cả”.

‘Đại Điển Tôn lại đến nói với các bà vợ: “Nay các ngươi được tùy nghi. Ai muốn ở thì ở. Ai muốn về thì về. Nay ta muốn xuất gia cầu đạo vô vi.” Rồi kể hết sự việc như trên và nói rõ ý muốn xuất gia. Các phu nhân đáp: “Đại Điển Tôn nếu còn ở nhà, thì vừa là chồng cũng vừa như cha chúng tôi. Nay nếu xuất gia, chúng tôi sẽ xin đi theo. Việc gì Đại Điển Tôn làm, chúng tôi cũng sẽ làm”.

‘Sau bảy ngày, Đại Điển Tôn cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, bỏ nhà mà đi. Đồng thời, bảy quốc vương, bảy cư sĩ, bảy trăm Phạm chí, bốn mươi phu nhân, cũng lần lượt xuất gia. Lần hồi lên tới tám vạn bốn ngàn người, đồng thời theo Đại Điển Tôn xuất gia. Đại Điển Tôn thường cùng đại chúng dạo qua các nước, hóa độ rộng rãi, đem lại ích lợi cho nhiều người.

‘Bấy giờ Phạm vương bảo với Thiên chúng: “Các ngươi chớ nghĩ đại thần Điển Tôn lúc đó là ai đâu khác. Chính là tiền thân của Đức Phật Thích-ca hiện nay vậy. Thế Tôn vào lúc ấy, sau bảy ngày, xuất gia tu đạo, dẫn các đại chúng du hành các nước, hóa độ rộng rãi, làm lợi ích cho nhiều người. Nếu có nghi lời ta nói, các ngươi hãy đến Đức Thế Tôn hiện ngự tại núi Kỳ-xà-quật để hỏi. Như những gì Phật dạy, hãy gắng nhớ lấy”.’

Nhạc thần Ban-giá-dực bạch Phật:

“Bạch Thế Tôn! Vì duyên cớ đó nên hôm nay con đến đây. Bạch Thế Tôn, Đại Điển Tôn kia chính là Thế Tôn đó phải không? Thế Tôn qua bảy ngày thì xuất gia tu đạo; cùng với bảy quốc vương, cho đến tám vạn bốn ngàn người đồng thời xuất gia, cùng chúng du hành các nước, giáo hóa rộng rãi, làm lợi ích cho nhiều người phải không?”

Phật đáp Ban-giá-dực:

“Đại Điển Tôn lúc đó là ai khác chăng? Chớ nghĩ như vậy. Chính là thân Ta đó. Lúc bấy giờ, gái trai cả nước mỗi khi đi lại, cử động, có điều gì nguy khốn, họ liền cất tiếng niệm: Nam mô Đại Điển Tôn, vị Tể tướng của bảy vua. Nam mô Đại Điển Tôn, vị Tể tướng của bảy vua. Niệm đến ba lần như vậy.

“Này Ban-giá-dực! Đại Điển Tôn lúc đó tuy có oai đức lớn, nhưng không thể vì đệ tử giảng nói đạo cứu cánh, không thể khiến đệ tử được cứu cánh phạm hạnh, không thể khiến đến được chỗ cứu cánh an lạc. Pháp của Đại Điển Tôn nói ra, nếu đệ tử nào thực hành thì khi thân hoại mệnh chung chỉ được sanh lên cõi Phạm thiên. Người nào thực hành cạn hơn thì sanh lên cõi trời Tha hóa tự tại. Thứ nữa sanh Hóa tự tại, Đâu-suất-đà, Diệm-ma, Đao-lợi, Tứ thiên vương, hoặc Sát-lỵ, Bà-la-môn, Cư sĩ tại gia. Muốn gì cũng được vừa ý.

“Này Ban-giá-dực! Đệ tử của Đại Điển Tôn đều là kẻ xuất gia không phải ngu si. Có quả báo, có giáo giới, nhưng chưa phải là đạo cứu cánh, chẳng khiến đệ tử chứng được cứu cánh phạm hạnh, chẳng đưa đệ tử đến chỗ an ổn hoàn toàn. Chỗ cao tột của đạo kia chỉ đến cõi Phạm thiên là cùng. Còn nay giáo pháp của ta dạy cho đệ tử có thể khiến họ chóng được đạo cứu cánh, được cứu cánh phạm hạnh, cứu cánh an ổn và cuối cùng thì vào Niết-bàn. Pháp của ta nói, nếu đệ tử nào thực hành thì xả bỏ hữu lậu mà thành vô lậu, ngay trong đời này mà tự mình chứng ngộ tâm giải thoát, tuệ giải thoát, sanh tử đã dứt, phạm hạnh đã vững, việc cần làm đã làm xong, không còn tái sinh nữa. Người nào thực hành cạn hơn thì đoạn được năm kết sử hạ giới và có thể nhập Niết-bàn tại thiên giới, chứ không trở lại cõi này. Thứ nữa thì đoạn ba kiết sử, dâm, nộ, si mỏng, chỉ phải một lần sanh vào cõi này nữa là sẽ nhập Niết-bàn. Và thứ nữa thì đoạn được ba kiết sử, chứng quả Tu-đà-hoàn, không còn bị đọa vào ác đạo, nhiều lắm là bảy lần sanh đến cõi này nữa là chắc chắn được Niết-bàn.

“Này Ban-giá-dực! Các đệ tử Ta xuất gia không phải ngu si, có quả báo, có giáo giới, được cứu cánh đạo pháp, cứu cánh phạm hạnh, cứu cánh an ổn và cuối cùng vào Niết-bàn.”

Ban-giá-dực nghe Phật dạy xong, hoan hỷ phụng hành.

1. Bản Hán, Phật thuyết Trường A-hàm kinh, quyển 5, “Đệ nhất phần Điển Tôn kinh Đệ tam”, Đại I, tr.30b-34b. Tham chiếu, Phật Thuyết Đại Kiên Cố Bà-la-môn Duyên Khởi kinh, Tống, Thi Hộ dịch (Đại I, tr. 207). Tương đương: D. 19 (Deva Digh ii. 6) Mahāgovinda-suttanta; Trường II, 19 “Đại Điển Tôn”.

2. Chấp nhạc thiên Ban-giá-dực Tử 執 樂 天 般 遮 翼 子; Pāli: Paĩcasikha Gandhabbaputta, Ngũ Kế (năm búi tóc), con trai của Nhạc thần; cũng gọi là Ngũ Kế Càn-đà-bà tử 五 髻 乾 陀 婆 子.

3. Hán: tạc 昨 (đêm qua), TNM: cận 近 (gần đây).

4. Đao-lợi thiên 忉 利 天, hay Tam thập tam thiên 三 十 三 天; Pāli: Tāvatiṃsa.

5. Pháp giảng đường 法 講 堂, hay Thiện pháp đường 善 法 堂; Pāli: Sudhamma-sabhā, hội trường của chư Thiên Đao-lợi.

6. Đề-đế-lại-tra 提 帝 賴 吒; Pāli: Dhataraṭṭha; Tỳ-lâu-lặc 毗 樓 勒; Pāli: Virūḷhaka; Tỳ-lâu-bác-xoa 毗 樓 博 叉; Pāli: Virūpaka; Tỳ-sa-môn 毗 沙 門; Pāli: Vessavaṇa.

7. Thích Đề-hoàn Nhân 釋 提 桓 因, cũng gọi là Thiên đế Thích 天 帝 釋; Pāli: Sakka devānaṃ Inda: Chủ tể chư Thiên có tên là Sakka.

8. Như Lai bát vô đẳng pháp 如 來 八 無 等 法; Pāli: attha yathābhuccavaṇṇnā: tám sự tán thán Như Lai một cách chân thật.

9. Hán: thông đạt vô ngại dĩ tự ngu lạc 通 達 無 礙 以 自 娛 樂.

10. Thân cận 親 近; Pāli: saṃsandati (?): giao lưu. So D.19 (Deva Dig ii. 4 tr. 169): supaññattā… nibbānagāminì paṭipadā, saṃsandati nibbābaĩ ca patipadā ca, “con đường dẫn đến Niết-bàn được thiết lập khéo léo. Niết-bàn và con đường hợp nhất” (Trường II, tr.86). Paṭipadā, có nghĩa đạo lộ, cũng có nghĩa phương pháp.

11. Diệm-ma 炎 摩; Pāli: Yamunā, chi lưu của sông Hằng.

12. Đồng tử đầu ngũ giác kế 童 子 頭 五 角 髻; D.19, sđd.: Phạm thiên Sanaṅkumāra (Thường đồng hình) hóa làm đồng tử có tên Paĩcasikha (Ngũ kế đồng tử). Bảùn Hán không coi Sanaṅkumāra và Paĩcasikha là những tên người.

13. Đṇa Chủ 地 主: Disampati; Từ Bi 慈 悲: Reịu; Điển Tôn 典 尊: Govinda; Diệm Man 焰 鬘: Jotipāla.

14. D.19 sđd.: tr.175: phiá Bắc rộng, phía Nam như phần trước cỗ xe (imam mahāpathaviṃ uttarena āyataṃ dakkhiịena sakaṭamukhaṃ).

15. Hán: khai thế gian môn 開 世 間 門. TNM: bế thế gian môn. D.19 sđd.: tr.180: kena… nivutabrahmalokā’ ti, cái gì đóng cửa Phạm thiên giới?

16. Đàn-đặc 檀 特 (Dantapura) cho bộ tộc Già-lăng 伽 陵 (Kaliṅga); Bố-hòa 布 和 (Potana) cho A-bà 阿 婆 (hay A-sa 阿 娑; Pāli: Assaka); Đại thiên 大 天 (Mahesa, hay Mahissatī) cho A-bàn 阿 槃 (Avantì); Chiêm-bà 瞻 婆 (Campā) cho Ương-già 鴦 伽 (Aṅga); Bà-la 婆 羅 (Bārāṇasì) cho Già-thi 伽 尸 (Kāsì). Còn lại 2 thành, bản Hán khó dò. Có thể: Lộ-lâu thành 路 樓 城 (Roruka) cho dân Số-di 數 彌 (Sovìra); Tát-la thành 薩 羅 城 (Mithila) cho dân Tây-đà 西 陀 (Videha). Xem D. 19, Trường II tr.105-106.