SỐ 1 — KINH TRƯỜNG A-HÀM

Phẩm 11: BA TRUNG KIẾP

Phật bảo Tỳ-kheo:

“Có ba trung kiếp 337 . Những gì là ba? Một là kiếp đao binh. Hai là kiếp đói kém. Ba là kiếp tật dịch 338 .

“Thế nào là kiếp đao binh 339 ?

“Người thế gian này vốn thọ bốn vạn tuổi. Sau đó giảm xuống, thọ hai vạn tuổi. Sau đó lại giảm nữa, thọ một vạn tuổi. Lần lượt giảm, thọ một ngàn năm, năm trăm năm, ba trăm năm, hai trăm năm. Như nay con người thọ một trăm tuổi, với số ít vượt quá, mà phần nhiều là dưới. Sau đó, tuổi thọ con người giảm dần xuống còn mười tuổi. Khi đó, người nữ sinh ra chừng năm tháng là đi lấy chồng. Bấy giờ, các loại mỹ vị có được trong thế gian như bơ sữa, mật, đường thẻ, đường đen 340 , những gì có vị ngon, tự nhiên biến mất; ngũ cốc không sinh sản, chỉ còn có loại lúa hoang 341 mà thôi. Lúc này, các loại y phục cao cấp như gấm vóc, lụa là 342 , kiếp-bối 343 , sô-ma 344 , tất cả đều không còn nữa, mà chỉ còn có loại vải dệt thô sơ bằng cỏ. Bấy giờ, mặt đất này hoàn toàn chỉ sinh gai góc, muỗi mòng, ong, bọ cạp, rắn, rết, trùng độc; còn vàng bạc, lưu ly, bảy báu, châu ngọc, tự nhiên chúng bị vùi vào đất hết và chỉ có đá, cát, các thứ xấu xí là dẫy đầy. Lúc này chúng sanh chỉ làm mười điều ác càng ngày càng tăng, không còn nghe đến danh từ mười điều thiện, cho đến không có cả danh từ thiện, huống chi là có người làm việc thiện? Bấy giờ, trong loài người ai không có hiếu với cha mẹ, không kính trọng sư trưởng, hay làm việc ác thì được cúng dường, được mọi người cung kính hầu hạ. Cũng như người nay ai hiếu thuận mẹ cha, kính trọng sư trưởng, thường làm việc lành, thì được cúng dường, được mọi người cung kính hầu hạ, thì người làm việc ác kia lại cũng được cúng dường như vậy. Bây giờ, con người thân hoại mạng chung bị đọa vào trong súc sanh, cũng như con người hiện tại được sinh lên cõi trời. Lúc đó con người gặp nhau thường ôm lòng độc hại, chỉ muốn giết nhau; cũng giống như thợ săn gặp được đàn nai, chỉ muốn giết chúng, không có bất cứ một ý nghĩ thiện nào; con người lúc đó cũng như vậy, chỉ muốn giết nhau, không có một chút ý nghĩ thiện nào. Bấy giờ, mặt đất này chỉ là sông ngòi, khe suối, núi đồi, đất đống, không có chỗ đất nào bằng phẳng cả. Khi có người đi đến, tức thì kinh sợ, run rẩy, lông tóc dựng đứng.

“Bấy giờ, trong vòng bảy ngày có sự nổi lên của kiếp đao kiếm. Lúc ấy, những thứ cỏ, cây, ngói, đá mà con người cầm trong tay đều biến thành đao kiếm; những thứ đao kiếm này rất bén nhọn, đụng đến vật gì thì vật đó đều sẽ bị cắt đứt. Chúng sát hại lẫn nhau. Trong lúc này có người có trí tuệ thấy đao binh sát hại nhau nên hoảng sợ tránh vào núi rừng, hang động, khe suối, những chỗ không người. Trốn tránh trong vòng bảy ngày, tâm nghĩ miệng tự nói: ‘Ta không hại người, người chớ hại ta.’ Trong vòng bảy ngày người này chỉ ăn rễ cây cỏ để tự nuôi sống mình. Qua bảy ngày, sau đó mới lại ra khỏi rừng núi. Lúc này, gặp được một người, vui mừng nói rằng: ‘Nay gặp được người còn sống! Nay gặp được người còn sống!’ Cũng giống như cha mẹ vì gặp lại một người con bị thất lạc lâu ngày không thấy nhau, nên vui mừng nhảy nhót mà không thể tự kiềm chế chính mình được, thì sự kiện người này cũng như vậy, vì sự vui mừng nên nhảy nhót mà không thể tự kiềm chế được cảm xúc vui nơi chính mình. Khi ấy thì người dân trong vòng bảy ngày chỉ có khóc lóc mà thôi; cũng trong vòng bảy ngày này họ lại cùng gặp vui nên vui vẻ chúc mừng nhau. Người lúc bấy giờ khi thân hoại mạng chung đều đọa vào địa ngục. Vì sao? Vì con người ấy luôn luôn ôm lòng sân hận và phẫn nộ, họ chỉ có một tâm hại nhau mà thôi, vì không có tâm nhân từ nên gọi là kiếp đao binh.”

Phật bảo Tỳ-kheo:

“Thế nào gọi là kiếp đói kém 345 ? Con người bấy giờ phần nhiều làm những việc phi pháp, tà kiến điên đảo, làm mười nghiệp ác. Vì làm mười nghiệp ác nên trời không mưa xuống, làm cho trăm thứ cỏ cây chết khô, ngũ cốc không thành, mà chỉ có gốc rạ mà thôi.

“Thế nào gọi là đói kém? Vì lúc bấy giờ, người dân phải thu quét những hạt thóc còn rơi rớt lại các nơi như ruộng vườn, đường sá, đầu ngõ và trong phân đất để tự sống còn, nên mới gọi là đói kém 346 .

“Lại nữa, lúc đói kém, người bấy giờ lượm nhặt xương cốt từ những nơi như lò sát sanh, chợ búa, các đường sá và các bãi tha ma, rồi nấu nước trấp mà uống, nhờ vậy mà họ sống, nên gọi là ‘đói xương trắng’ 347 .

‘Lại nữa, vào kiếp đói kém, ngũ cốc được gieo trồng đều biến thành cỏ cây. Con người lúc này lấy bông nấu nước trấp để uống. Lại nữa, vào thời đói kém, bông của các loài cây cỏ rụng phủ kín cả mặt đất, lúc ấy mọi người phải đào đất lấy bông để nấu ăn, nhờ vậy mà tự tồn tại, nên gọi là ‘đói cây cỏ 348 ’. Bấy giờ, chúng sanh thân hoại mạng chung đọa vào trong ngạ quỷ. Sao vậy? Vì những người sống trong kiếp đói kém này, thường ôm lòng tham lam keo bẩn, không có lòng bố thí nhân ái, không chịu chia xẻ cùng người và không nhớ nghĩ đến những tai ách của người khác.

“Đấy là kiếp đói kém.”

Phật bảo Tỳ-kheo:

“Thế nào là kiếp tật dịch 349 ? Người đời bấy giờ, tu hành chánh pháp, chánh kiến không điên đảo, đầy đủ thập thiện hành. Có quỷ thần thế giới phương khác đến, mà quỷ thần ở đây thì buông lung dâm loạn, không thể hộ vệ con người được. Quỷ thần thế giới khác xâm lấn, nhiễu loạn con người thế gian này, họ dùng tay đánh đập, dùng gậy quật ngã, rồi hút lấy tinh khí, khiến cho tâm người loạn lên, rồi cưỡng bức mang đi. Giống như quốc vương ra lệnh cho các tướng soái những thứ phải bảo vệ, nhưng giặc cướp ở phương khác đến xâm phạm quấy nhiễu, mà các tướng soái ở đây lại buông lung, nên nước nhà bị chúng cướp mất. Ở đây cũng vậy, những quỷ thần ở thế giới khác đến bắt giữ mọi người ở thế gian này, chúng đánh đập, quật ngã, rồi hút lấy tinh khí mọi người và cưỡng bức mang đi.”

Phật bảo Tỳ-kheo:

“Giả sử quỷ thần ở thế gian này dù không buông lung dâm loạn, nhưng khi quỷ thần có sức mạnh lớn ở thế giới khác đến, thì quỷ thần ở thế gian này cũng phải sợ hãi mà đi trốn. Các đại quỷ thần kia bèn xâm lấn, quấy nhiễu người ở đây, đánh đập, quật ngã, hút lấy tinh khí, giết chết rồi bỏ đi. Giống như quốc vương, hay đại thần của quốc vương sai khiến các tướng soái bảo vệ nhơn dân; tuy tất cả các tướng lãnh này đều trong sạch thận trọng, không buông lung, nhưng khi các tướng soái mạnh bạo, có binh lính đông đảo kia lại đến khuấy phá thành ấp, làng xóm, mà cướp đoạt người vật. Thì ở đây lại cũng như vậy, nếu quỷ thần ở thế gian này dù không dám buông lung đi nữa, nhưng khi các quỷ thần có sức mạnh lớn ở thế giới khác đến, thì các quỷ thần thế gian này cũng sẽ sợ hãi tránh đi và những hàng quỷ thần lớn mạnh kia sẽ xâm đoạt, nhiễu hại người thế gian này; đánh đập, quật ngã, hút lấy tinh khí và giết hại mọi người rồi bỏ đi.

“Khi ấy, người dân trong kiếp tật dịch, sau khi thân hoại mạng chung đều sinh lên cõi trời. Vì sao? Vì con người lúc ấy đều hướng tâm từ bi đến nhau, thăm hỏi nhau: ‘Bệnh tật của bạn có giảm không? Thân thể có được an ổn không?’ Vì những nhân duyên này, nên họ được sinh lên cõi trời. Cho nên gọi là kiếp tật dịch.

“Đó là ba trung kiếp.”

Phẩm 12: THẾ BỔN DUYÊN 350

Phật bảo Tỳ-kheo:

“Sau khi qua khỏi hỏa tai, khi trời đất của thế gian này sắp sửa thành tựu trở lại, một số chúng sanh khác phước hết, hành hết, mạng hết, mạng chung ở cõi trời Quang âm thiên, sinh vào cung điện Phạm thiên trống không 351 , rồi sinh tâm đắm nhiễm chỗ đó, yêu thích chỗ đó, nên nguyện cho chúng sanh khác cũng sinh vào nơi này. Sau khi phát sanh ý nghĩ này rồi, thì những chúng sanh khác phước hết, hành hết, mạng hết, từ cõi trời Quang âm thiên, sau khi thân hoại mạng chung, sinh vào cung điện Phạm thiên trống không. Bấy giờ, vị Phạm thiên sinh ra trước liền tự nghĩ rằng: ‘Ta là Phạm vương, là Đại Phạm thiên vương, không có ai sáng tạo ra ta, ta tự nhiên mà có, không bẩm thọ cái gì từ ai hết; ở trong một ngàn thế giới ta hoàn toàn tự tại, thông rõ các nghĩa lý, giàu có sung mãn, có khả năng tạo hóa vạn vật; ta là cha mẹ của tất cả chúng sanh.’

“Các Phạm thiên sanh sau lại tự nghĩ rằng: ‘Vị Phạm thiên sanh trước kia là Phạm vương, là Đại Phạm thiên vương. Vị ấy tự nhiên mà có, không do ai có sáng tạo; là đấng Tối tôn ở trong một ngàn thế giới, không bẩm thọ từ ai cái gì, thông rõ các nghĩa lý, giàu có sung mãn, có khả năng sáng tạo vạn vật, là cha mẹ của tất cả chúng sanh. Ta từ vị ấy mà có.’

“Nhan sắc dung mạo của vị Phạm thiên vương này thường như đồng tử, cho nên Phạm vương được gọi là Đồng tử 352 .

“Hoặc có lúc, khi thế giới này chuyển thành trở lại 353 , phần lớn chúng sanh có kẻ sinh về Quang âm thiên, bằng hóa sinh tự nhiên 354 , sống bằng thức ăn là sự hoan hỷ 355 , mình phát ra ánh sáng 356 , có thần túc bay trong hư không, an vui không ngại, mạng sống lâu dài. Sau đó thế gian này biến thành đại hồng thủy, tràn ngập khắp nơi. Vào lúc bấy giờ thiên hạ hoàn toàn tối tăm, không có mặt trời, mặt trăng, tinh tú, ngày đêm và cũng không có năm tháng hay con số bốn mùa. Sau đó, khi thế gian này bắt đầu sắp chuyển biến, một số chúng sanh khác phước hết, hành hết, mạng hết, từ cõi Quang âm thiên sau khi mạng chung sinh đến thế gian này, bằng hóa sinh và ăn bằng sự hoan hỷ, tự thân phát sáng, có thần túc bay trong hư không, an vui không ngại, sống lâu dài ở đây. Khi ấy, không có nam nữ, tôn ty, trên dưới, cũng không có những tên khác nhau. Các chúng cùng sinh ở thế gian này, cho nên gọi là chúng sanh.

“Bấy giờ, đất này tự nhiên phát sinh ra vị đất 357 , ngưng tụ trong đất. Cũng như đề hồ 358 , vị đất khi xuất hiện cũng như vậy; giống như sanh tô 359 , vị ngọt như mật. Sau đó chúng sanh dùng tay nếm thử để biết vị ra sao. Vừa mới nếm, liền có cảm giác ngon, nên sanh ra mê đắm vị ấy. Như vậy, lần lượt nếm mãi không thôi nên sanh ra tham đắm, bèn lấy bàn tay mà vốc, dần thành thói ăn bốc 360 . Ăn bốc mãi như thế, những chúng sanh khác thấy vậy lại bắt chước ăn và cách ăn này không bao giờ chấm dứt. Khi ấy, những chúng sanh này thân thể trở nên thô kệch, ánh sáng mất dần, không còn có thần túc, không thể bay đi. Bấy giờ, chưa có mặt trời mặt trăng. Ánh sáng của chúng sanh biến mất. Khi ấy, trời đất hoàn toàn tối om, không khác như trước. Một thời gian lâu, rất lâu về sau, có một trận cuồng phong mạnh nổi lên thổi nước biển lớn, sâu tám vạn bốn ngàn do-tuần, khiến cho biển bị tách làm hai, mang cung điện mặt trời đặt ở lưng núi Tu-di, an trí quỹ đạo mặt trời, mọc ở phương Đông và lặn ở phương Tây, đi quanh khắp thiên hạ.

“Nhật cung điện thứ hai mọc từ phương Đông, lặn phương Tây. Chúng sanh khi ấy nói: ‘Đấy là ngày hôm qua’ 361 hoặc nói: ‘Không phải ngày hôm qua.’

“Nhật cung điện thứ ba đi quanh núi Tu-di, mọc ở phương Đông, lặn ở phương Tây. Chúng sanh khi ấy bảo rằng: ‘Nhất định là một ngày’. Ngày, có nghĩa là nhân của ánh sáng đi trước 362 , do đó gọi là ngày. Mặt trời có hai nghĩa: một, trụ thường độ 363 ; hai, cung điện 364 . Nhìn xa từ bốn hướng, cung điện có hình tròn. Nóng lạnh dễ chịu, được tạo thành bởi vàng của trời; được xen bằng pha lê. Hai phần là vàng trời, thuần chân không pha tạp; trong suốt từ trong ra ngoài, ánh sáng rọi xa. Một phần là pha lê, thuần chân không tạp, trong suốt từ trong ra ngoài, ánh sáng rọi xa.

“Nhật cung điện rộng năm mươi mốt do-tuần. Đất và vách tường của cung điện mỏng như bẹ lau 365 .

“Tường cung điện có bảy lớp, với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp chuông báu, bảy lớp hàng cây, các trang trí chung quanh đều được làm bằng bảy báu. Tường bằng vàng thì cửa bằng bạc, tường bạc thì cửa vàng; tường lưu ly thì cửa thủy tinh, tường thủy tinh thì cửa lưu ly; tường ngọc đỏ thì cửa mã não, tường mã não thì cửa ngọc đỏ; tường xa cừ thì cửa bằng các thứ báu, tường bằng các thứ báu thì cửa xa cừ. Lại nữa, các lan can kia, nếu thanh ngang bằng vàng thì cọc bằng bạc, thanh ngang bạc thì cọc vàng; thanh ngang lưu ly thì cọc thủy tinh, thanh ngang thủy tinh thì cọc lưu ly; thanh ngang ngọc đỏ thì cọc mã não, thanh ngang mã não thì cọc ngọc đỏ; thanh ngang bằng các loại báu thì cọc bằng xa cừ, thanh ngang xa cừ thì cọc là các loại báu. Lưới vàng thì linh bạc, lưới bạc thì linh vàng; lưới thủy tinh thì linh lưu ly, lưới lưu ly thì linh thủy tinh; lưới ngọc đỏ thì linh mã não, lưới mã não thì linh ngọc đỏ; lưới xa cừ thì linh bằng các loại báu, lưới bằng các loại báu thì linh xa cừ. Những cây bằng vàng này thì lá, hoa quả bạc; cây bằng bạc thì lá, hoa quả vàng; cây bằng lưu ly thì hoa quả thủy tinh, cây thủy tinh thì hoa quả lưu ly; cây bằng ngọc đỏ thì hoa quả mã não, cây mã não thì hoa quả ngọc đỏ; cây bằng xa cừ thì hoa quả các loại báu, cây là các loại báu thì hoa quả là xa cừ. Tường của cung điện có bốn cửa, cửa của nó có bảy bậc thềm, bao quanh bằng lan can; có lầu các đền đài, ao tắm, vườn rừng đều theo thứ lớp đối nhau, sanh các loại hoa báu, hàng nào hàng nấy đều xứng nhau; có nhiều loại cây ăn trái, hoa lá nhiều màu sắc, hương thơm ngạt ngào của cây cỏ lan tỏa xa khắp bốn phương, cùng các loài chim ríu rít hòa vang.

“Nhật cung điện kia, được duy trì bởi năm loại gió 366 . Một là trì phong, hai là dưỡng phong, ba là thọ phong, bốn là chuyển phong, năm là điều phong. Điện chính, nơi Nhật thiên tử ngự, hoàn toàn được xây dựng bằng vàng ròng, cao mười sáu do-tuần. Điện có bốn cửa, đều có lan can bao quanh. Tòa của Nhật thiên tử rộng nửa do-tuần, làm bằng bảy báu, trong sạch mềm mại, giống như thiên y. Nhật thiên tử tự thân phóng ra ánh sáng chiếu điện vàng; ánh sáng điện vàng chiếu khắp nhật cung; ánh sáng của nhật cung lại chiếu ra khắp bốn phương thiên hạ. Tuổi thọ của Nhật thiên tử năm trăm năm nhà trời; con cháu đều kế thừa nhau không bao giờ gián đoạn. Cung điện này không bao giờ bị hoại diệt, trong vòng thời gian là một kiếp. Khi cung điện mặt trời di chuyển, thì Nhật thiên tử không có ý di chuyển rằng: ‘Ta đi. Ta dừng.’ Mà chỉ luôn luôn hưởng thụ ngũ dục. Lúc mà cung điện mặt trời vận hành thì vô số trăm ngàn chư Thiên, Thiên thần đi theo dẫn đường trước, hoan hỷ không mệt mỏi, thích đi nhanh nhẹn, vì vậy Nhật thiên tử được gọi là ‘Nhanh nhẹn’ 367 .

“Thân Nhật thiên tử phát ra ngàn tia sáng; năm trăm tia sáng chiếu xuống và năm trăm tia sáng chiếu chung quanh, đó là vì công đức của nghiệp đời trước nên có ngàn tia sáng này. Thế nên Nhật thiên tử còn gọi là Thiên Quang 368 . Thế nào là công đức của nghiệp đời trước? Hoặc có một người phát tâm cúng dường Sa-môn, Bà-la-môn, cùng cứu giúp những người đói khát cùng khốn, cho họ đồ ăn thức uống, y phục, thuốc thang, voi ngựa, xe cộ, phòng xá, đèn đuốc, tùy thời ban phát, tùy theo nhu cầu, không trái ý người và cúng dường cho các vị Hiền thánh trì giới. Do bởi nhân duyên vô số pháp hỷ quang minh khác nhau kia, mà thiện hoan hỷ. Như vua Quán đảnh dòng Sát-lỵ lúc bắt đầu lên ngôi, thiện tâm hoan hỷ cũng lại như vậy. Do nhân duyên này, thân hoại mạng chung làm Nhật thiên tử, được Nhật cung điện, có ngàn tia sáng, cho nên nói là nghiệp lành được ngàn tia sáng.

“Lại nữa, do duyên gì mà gọi là ánh sáng của nghiệp đời trước? Hoặc có người không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không hai lưỡi, không ác khẩu, không nói dối, không thêu dệt, không tham giữ, không sân nhuế, không tà kiến, vì những nhân duyên này mà tâm lành hoan hỷ. Giống như đầu ngã tư đường có hồ tắm lớn trong mát không nhơ, có người đi xa, mệt mỏi nóng khát, lại vào trong hồ nước này tắm rửa cho mát mẻ rồi cảm thấy vui mừng yêu thích; thì người thực hành mười điều lành, tâm lành vui mừng của họ lại cũng như vậy. Thân người này sau khi thân hoại mạng chung, làm Nhật thiên tử, sống ở Nhật cung điện, có ngàn tia sáng, vì nhân duyên này cho nên gọi là ánh sáng nghiệp lành.

“Lại nữa, vì duyên gì gọi là ngàn tia sáng? Hoặc có người không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không dối, không uống rượu; do những nhân duyên này, mà thiện tâm hoan hỷ; thân hoại mạng chung, làm Nhật thiên tử, sống ở Nhật cung điện, có ngàn tia sáng. Do những nhân duyên như vậy nên gọi là ngàn tia sáng nghiệp lành.

“Trong sáu mươi niệm khoảnh 369 gọi là một la-da 370 , ba mươi la-da gọi là ma-hầu-đa 371 , trăm ma-hầu-đa gọi là ưu-ba-ma 372 . Nhật cung điện mỗi năm có sáu tháng đi theo hướng Nam, mỗi ngày di chuyển ba mươi dặm; cực Nam không vượt qua khỏi Diêm-phù-đề. Mặt trời di chuyển về hướng Bắc, cũng vậy.

“Vì duyên gì nên ánh sánh mặt trời nóng bức? Có mười nhân duyên. Những gì là mười?

“1. Ngoài núi Tu-di có núi Khư-đà-la 373 cao bốn vạn hai ngàn do-tuần, rộng bốn vạn hai ngàn do-tuần, biên núi không ước lượng được; núi được tạo thành bởi bảy báu. Khi ánh sáng mặt trời chiếu đến núi, xúc chạm mà phát sinh ra nhiệt. Đây là duyên thứ nhất ánh sáng mặt trời nóng bức.

“2. Bên ngoài núi Khư-đà-la có núi Y-sa-đà 374 cao hai vạn một ngàn do-tuần, rộng cũng hai vạn một ngàn do-tuần, chu vi là vô lượng, tạo thành bởi bảy báu, khi ánh sáng chiếu đến núi này, xúc chạm mà phát sinh ra nhiệt. Đó là duyên thứ hai ánh sáng mặt trời nóng bức.

“3. Bên ngoài núi Y-sa-đà có núi Thọ-đề-đà-la 375 , bên trên cao một vạn hai ngàn do-tuần, rộng một vạn hai ngàn do-tuần, chu vi là vô lượng, tạo thành bởi bảy báu. Khi ánh sáng mặt trời chiếu đến núi này, xúc chạm mà phát sinh ra nhiệt. Đó là duyên thứ ba ánh sáng mặt trời nóng bức.

“4. Ở ngoài cách núi Thọ-đề-đa-la không xa có núi gọi là Thiện kiến 376 , cao sáu ngàn do-tuần, rộng sáu ngàn do-tuần, chu vi là vô lượng, núi được hình thành bởi bảy báu, khi ánh sáng mặt trời chiếu đến sẽ phát sinh ra nhiệt, đó là duyên thứ tư để ánh sáng mặt trời nóng bức.

“5. Ở ngoài núi Thiện kiến có núi Mã tự 377 cao ba ngàn do-tuần, ngang rộng cũng ba ngàn do-tuần, chu vi là vô lượng, núi được hình thành bởi bảy báu, khi ánh sáng mặt trời chiếu đến sẽ phát sinh ra nhiệt, đó là duyên thứ năm để ánh sáng mặt trời nóng bức.

“6. Ở ngoài cách núi Mã tự không xa có núi Ni-di-đà-la 378 , cao một ngàn hai trăm do-tuần, rộng một ngàn hai trăm do-tuần, chu vi thì vô lượng, núi được hình thành bởi bảy báu, khi ánh sáng mặt trời chiếu đến sẽ phát sinh ra nhiệt, đó là duyên thứ sáu để ánh sáng mặt trời nóng bức.

“7. Ở ngoài cách núi Ni-di-đà-la không xa có núi Điều phục 379 , cao sáu trăm do-tuần, rộng cũng sáu trăm do-tuần, chu vi thì vô lượng, núi được hình thành bởi bảy báu, khi áng sáng mặt trời chiếu đến sẽ phát sinh ra nhiệt. Đó là duyên thứ bảy để ánh sáng mặt trời nóng bức.

“8. Ở ngoài núi Điều phục có núi Kim cương luân 380 , cao ba trăm do-tuần, rộng ba trăm do-tuần, chu vi thì vô lượng, tạo thành bởi bảy báu, khi ánh sáng mặt trời chiếu đến sẽ phát ra nhiệt. Đó là duyên thứ tám để ánh sáng mặt trời nóng bức.

“9. Lại nữa, bên trên một vạn do-tuần có cung điện Trời gọi là Tinh tú, tạo thành bởi lưu ly. Khi ánh sáng mặt trời chiếu vào nó, xúc chạm mà phát sinh ra nhiệt. Đó là duyên thứ chín để ánh sáng mặt trời nóng bức.

“10. Lại nữa, ánh sáng cung điện mặt trời chiếu xuống đại địa, xúc chạm mà phát sinh ra nhiệt.

“Đó là mười duyên thứ mười làm cho ánh sáng mặt trời nóng bức.”

Bấy giờ, Thế Tôn nói bài tụng:

Do mười nhân duyên này,

Mặt trời gọi Thiên quang;

Ánh sáng phát nóng bức:

Được nói mặt trời Phật.

Phật bảo Tỳ-kheo:

“Tại sao cung điện mặt trời mùa đông thì lạnh để không thể ở gần được? Có ánh sáng mà sao lạnh? Có mười ba duyên, tuy có ánh sáng nhưng vẫn lạnh. Những gì là mười ba?

“1. Giữa hai núi Tu-di và Khư-đà-la có nước, rộng tám vạn bốn ngàn do-tuần, chu vi thì vô lượng. Nước này sinh ra rất nhiều loại hoa khác nhau như: hoa Ưu-bát-la, hoa Câu-vật-đầu, hoa Bát-đầu-ma, hoa Phân-đà-lỵ, hoa Tu-kiền-đề; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống, xúc chạm mà sinh ra lạnh. Đó là duyên thứ nhất để ánh sáng mặt trời lạnh.

“2. Khoảng cách giữa hai núi Khư-đà-la và Y-sa-đà-la có nước, rộng bốn vạn hai ngàn do-tuần, dọc ngang bốn vạn hai ngàn do-tuần, chu vi thì vô lượng. Nước này sinh ra các loài hoa khác nhau. Khi ánh sáng chiếu đến, xúc chạm mà sinh ra lạnh. Đó là duyên thứ hai để ánh sáng mặt trời lạnh.

“3. Giữa hai núi Y-sa-đà-la và Thọ-đề-đà-la có nước, rộng hai vạn một ngàn do-tuần, chu vi thì vô lượng, sinh ra các loài hoa khác nhau. Khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống, xúc chạm mà sinh ra lạnh. Đó là duyên thứ ba ánh sáng mặt trời lạnh.

“4. Giữa hai núi Thiện kiến và núi Thọ-đề có nước, rộng hai ngàn do-tuần, chu vi thì vô lượng, nơi này có nước, sinh ra các loài hoa khác nhau; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ tư để ánh sáng mặt trời lạnh.

“5. Giữa hai núi Thiện kiến và núi Mã tự có nước, rộng sáu ngàn do-tuần, sinh ra các loài hoa khác nhau; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ năm để ánh sáng mặt trời lạnh.

“6. Giữa hai núi Mã tự và núi Ni-di-đà-la có nước, rộng một ngàn hai trăm do-tuần, chu vi thì vô lượng, sinh ra các loài hoa khác nhau; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ sáu để ánh sáng mặt trời lạnh.

“7. Giữa hai núi Ni-di-đà-la và núi Điều phục rộng sáu trăm do-tuần, chu vi thì vô lượng, sinh ra các loài hoa khác nhau; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ bảy để sinh ra ánh sáng mặt trời lạnh.

“8. Giữa hai núi Điều phục và núi Kim cương luân có nước, rộng ba trăm do-tuần, chu vi thì vô lượng, sinh ra các loài hoa khác nhau; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ tám để ánh sáng mặt trời lạnh.

“9. Giữa núi Kim cang luân và đất Diêm-phù-đề có nước 381 , khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống một lần chạm nhau thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ chín để ánh sáng mặt trời lạnh.

“10. Đất Diêm-phù-đề có sông ít, đất Câu-da-ni có nước nhiều. Khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống, xúc chạm mà sinh ra lạnh. Đó là duyên thứ mười để ánh sáng mặt trời lạnh.

“11. Sông ngòi của cõi Câu-da-ni thì ít, nước của cõi Phất-vu-đãi thì nhiều; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống, xúc chạm mà sinh ra lạnh. Đó là duyên thứ mười một để ánh sáng mặt trời lạnh.

“12. Sông ngòi của Phất-vu-đãi thì ít, sông ngòi của Uất-đơn-viết thì nhiều; khi ánh sáng mặt trời chiếu xuống, xúc chạm nhau thì sinh ra lạnh, đó là duyên thứ mười hai để ánh sáng mặt trời lạnh.

“13. Ánh sáng của cung điện mặt trời chiếu xuống nước của biển cả, thì khi ánh sáng mặt trời chiếu, xúc chạm mà sinh ra lạnh, đó là duyên thứ mười ba để ánh sáng mặt trời lạnh.”

Bấy giờ, Phật nói bài tụng:

Do mười ba duyên này.

Mặt trời gọi Thiên quang

Ánh sáng này lạnh trong:

Được nói Mặt trời Phật.

Phật bảo Tỳ-kheo:

“Cung điện mặt trăng, chất tròn khi đầy khi vơi 382 , ánh sáng sút giảm, cho nên nguyệt cung được gọi là Tổn 383 . Mặt trăng có hai nghĩa: một là trụ thường độ, hai gọi là cung điện 384 . Do từ bốn phương xa mà nhìn, thấy là tròn. Lạnh ấm điều hòa, được tạo thành bởi bạc trời và lưu ly. Hai phần là thuần bạc trời ròng không pha tạp, trong suốt trong ngoài, ánh sánh chiếu xa; một phần bằng lưu ly ròng không pha tạp, trong suốt trong ngoài, ánh sáng chiếu xa. Cung điện mặt trăng, rộng bốn mươi chín do-tuần, tường cung điện cùng đất mỏng như tử bách 385 . Tường cung điện có bảy lớp, với bảy lớp lan can, bảy lớp lưới, bảy lớp linh báu, bảy lớp hàng cây, trang sức chung quanh bằng bảy báu... cho đến, vô số các loài chim ríu rít hòa vang.

“Cung điện mặt trăng này được năm thứ gió giữ gìn 386 : một là trì phong, hai là dưỡng phong, ba là thụ phong, bốn là chuyển phong, năm là điều phong. Chánh điện, nơi ngự của Nguyệt thiên tử, làm bằng lưu ly, cao mười sáu do-tuần. Điện có bốn cửa, chung quanh là lan can. Tòa của Nguyệt thiên tử, rộng nửa do-tuần, được làm thành bởi bảy báu, trong sạch và mềm mại, giống như thiên y. Nguyệt thiên tử trên thân phóng ra ánh sáng, chiếu soi điện lưu ly; ánh sáng của điện lưu ly chiếu soi cung điện mặt trăng và ánh sáng cung điện mặt trăng chiếu soi bốn cõi thiên hạ. Tuổi thọ của Nguyệt thiên tử là năm trăm năm, con cháu thừa kế nhau không hề khác 387 . Cung điện này không bị hủy hoại trong vòng một kiếp. Lúc cung điện mặt trăng di chuyển, Nguyệt thiên tử này không có ý niệm di chuyển, rằng: ‘Ta đi. Ta dừng.’ Mà chỉ luôn luôn hưởng thụ ngũ dục. Khi cung điện mặt trăng di chuyển, thì có vô số trăm ngàn các Đại Thiên thần, thường ở trước dẫn đường, hoan hỷ không mệt mỏi, ưa thích nhanh nhẹn, vì vậy nên Nguyệt thiên tử được gọi là ‘Nhanh nhẹn’ 388 .

“Thân Nguyệt thiên tử phát ra ngàn tia sáng, năm trăm tia sáng chiếu xuống và năm trăm tia sáng chiếu hai bên. Đó là do công đức của nghiệp đời trước nên có ánh sáng này, thế nên Nguyệt thiên tử còn gọi là Thiên Quang 389 . Thế nào là công đức nghiệp đời trước? Thế gian có một người phát tâm cúng dường Sa-môn, Bà-la-môn, cùng bố thí cho những người đói khát cùng cực, cho họ đồ ăn thức uống, y phục, thuốc thang, voi ngựa, xe cộ, phòng xá, đèn đuốc, tùy thời ban phát, tùy theo nhu cầu, mà không trái ý người và cúng dường cho các vị Hiền thánh trì giới. Do vô số pháp hỷ khác nhau ấy, thiện tâm quang minh. Như vị vua Quán đảnh dòng Sát-lỵ, khi mới đang vương vị, thiện tâm hoan hỷ, cũng lại như vậy. Vì nhân duyên này, nên thân hoại mạng chung làm Nguyệt thiên tử, cung điện mặt trăng có ngàn tia sáng, cho nên nói là nghiệp lành được ngàn tia sáng.

“Lại nữa, do nghiệp gì được ngàn ánh sáng? Thế gian có người không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không hai lưỡi, không ác khẩu, không nói dối, không thêu dệt, không tham giữ, không sân nhuế, không tà kiến; do những nhân duyên này mà thiện tâm hoan hỷ. Giống như đầu ngã tư đường có hồ tắm lớn trong mát không nhơ, có người đi xa, mệt mỏi nóng khát, vào trong hồ nước này, tắm rửa mát mẻ, hoan hỷ khoái lạc; người thực hành mười điều lành, thiện tâm hoan hỷ, lại cũng như vậy. Người này sau khi thân hoại mạng chung, sẽ làm Nguyệt thiên tử, sống ở cung điện mặt trăng, có ngàn tia sáng. Do nhân duyên này cho nên gọi là ngàn ánh sáng nghiệp lành.

“Lại nữa, do duyên gì được ngàn tia sáng? Thế gian có người không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không lừa dối, không uống rượu, vì những nhân duyên này, thiện tâm hoan hỷ; thân hoại mạng chung, làm Nguyệt thiên tử, sống ở cung điện mặt trăng, có ngàn tia sáng. Do những nhân duyên như vậy nên gọi là ngàn tia sáng nghiệp lành.

“Trong sáu mươi niệm khoảnh 390 gọi là một la-da, ba mươi la-da gọi là ma-hầu-đa, trăm ma-hầu đa gọi là ưu-bà-ma. Nếu cung điện mặt trời mỗi năm có sáu tháng đi về phía Nam, mỗi ngày di chuyển ba mươi dặm, cực Nam không vượt qua khỏi Diêm-phù-đề; thời gian ấy, cung điện mặt trăng nửa năm đi về phía Nam, không vượt qua khỏi Diêm-phù-đề. Nguyệt Bắc hành cũng như vậy.

“Vì duyên gì mà cung điện mặt trăng khuyết giảm mỗi khi một ít? Có ba nhân duyên nên cung điện mặt trăng khuyết giảm mỗi khi một ít: Một, mặt trăng phát xuất từ phương góc, là duyên thứ nhất để mặt trăng tổn giảm. Lại nữa, trong cung điện mặt trăng có các đại thần đều mặc y phục màu xanh, theo thứ tự mà lên, trú xứ cũng trở thành xanh, cho nên mặt trăng bị tổn giảm; đó là duyên thứ hai để mặt trăng mỗi ngày mỗi giảm. Lại nữa, cung điện mặt trời có sáu mươi tia sáng, tia sáng này chiếu vào cung điện mặt trăng, ánh chiếu khiến cho không hiện, do đó nơi có ánh chiếu, nơi ấy của mặt trăng bị tổn giảm; đó là duyên thứ ba để ánh sáng mặt trăng tổn giảm.

“Lại nữa, vì duyên gì mà ánh sáng cung điện mặt trăng đầy dần? Có ba nhân duyên khiến cho ánh sáng mặt trăng đầy dần. Những gì là ba? Một, mặt trăng hướng về phương vị chánh cho nên ánh sáng mặt trăng đầy. Hai, các thần cung điện mặt trăng hết thảy đều mặt y phục màu xanh và Nguyệt thiên tử vào ngày rằm ngồi vào giữa, cùng nhau hưởng lạc, ánh sáng chiếu khắp, lấn át ánh sáng chư Thiên, nên ánh sáng đầy khắp. Giống như bó đuốc lớn được đốt lên trong đám đèn đuốc, sẽ át hẳn ánh sáng các ngọn đèn. Nguyệt thiên tử cũng lại như vậy. Vào ngày rằm, ở giữa chúng chư Thiên, át hẳn tất cả các ánh sáng khác, chỉ có ánh sáng của ông độc chiếu, cũng như vậy. Đó là duyên thứ hai. Ba, Nhật thiên tử tuy đã có sáu mươi tia sáng chiếu soi cung điện mặt trăng, nhưng trong vào ngày rằm, Nguyệt thiên tử cũng có thể dùng ánh sáng chiếu nghịch lại, khiến cho nó không thể che khuất được. Đó là ba nhân duyên cho cung điện mặt trăng tròn đầy mà không bị tổn giảm.

“Lại nữa vì duyên gì mà mặt trăng có bóng đen? Vì cái bóng cây Diêm-phù in vào trong mặt trăng, nên mặt trăng có bóng.”

Phật bảo Tỳ-kheo:

“Tâm hãy như mặt trăng, trong mát không nóng bức, khi đến nhà đàn-việt 391 , chuyên niệm không tán loạn.

“Lại vì duyên gì mà có các sông ngòi? Vì mặt trời mặt trăng có độ nóng. Do độ nóng này mà có nung đốt. Do có nung đốt nên có mồ hôi. Do mồ hôi mà thành sông ngòi. Do đó thế gian có sông ngòi.

“Vì nhân duyên gì mà thế gian có năm loại hạt giống? Có cuồng phong dữ từ thế giới chưa bị hủy diệt thổi hạt giống đến sanh ở quốc độ này. Một là hạt từ rễ; hai, hạt từ cọng; ba, hạt từ đốt; bốn, hạt từ ruột rỗng; năm, hạt từ hạt. Đó là năm loại hạt. Vì nhân duyên này mà thế gian có năm loại hạt giống xuất hiện.

“Lúc ở Diêm-phù-đề đang là giữa trưa thì ở Phất-vu-đãi mặt trời lặn. Ở Câu-da-ni mặt trời mọc, ở Uất-đơn-viết là nửa đêm. Câu-da-ni giữa trưa thì ở Diêm-phù-đề mặt trời lặn. Uất-đơn-viết mặt trời mọc, ở Phất-vu-đãi là nửa đêm; ở Uất-đơn-viết giữa trưa thì ở Câu-da-ni mặt trời lặn; ở Phất-vu-đãi mặt trời mọc, thì Diêm-phù-đề là nửa đêm. Nếu ở Phất-vu-đãi là giữa trưa, thì ở Uất-đơn-viết mặt trời lặn; ở Diêm-phù-đề mặt trời mọc, thì ở Câu-da-ni là nửa đêm. Phương Đông của Diêm-phù-đề, thì là phương Tây ở Phất-vu-đãi; phương Tây của Diêm-phù-đề là phương Đông của Câu-da-ni; phương Tây của Câu-da-ni là phương Đông của Uất-đơn-viết; phương Tây của Uất-đơn-viết là phương Đông của Phất-vu-đãi.

“Diêm-phù-đề 392 , sở dĩ được gọi là Diêm-phù vì ở dưới có núi vàng cao ba mươi do-tuần, do cây Diêm-phù 393 sanh ra nên được gọi là vàng Diêm-phù 394 . Cây Diêm-phù có trái của nó như tai nấm 395 , vị của nó như mật; cây có năm góc 396 lớn, bốn mặt bốn góc, ở trên có một góc. Những trái ở bên góc phía Đông của nó được Càn-thát-bà 397 ăn. Trái ở góc phía Nam của nó được người bảy nước ăn. Bảy nước 398 là: một, nước Câu-lâu; hai, Câu-la-ba; ba, Tỳ-đề; bốn, Thiện-tỳ-đề; năm, Mạn-đà; sáu, Bà-la; bảy, Bà-lệ. Trái ở góc phía Tây được hải trùng 399 ăn. Trái ở góc phía Bắc được cầm thú ăn. Trái ở phía góc trên được Tinh tú thiên ăn. Phía Bắc của bảy nước lớn có bảy hòn núi đen lớn 400 , một là Lõa thổ, hai là Bạch hạc, ba là Thủ cung, bốn là Tiên sơn, năm là Cao sơn, sáu là Thiền sơn, bảy là Thổ sơn. Trên mặt của bảy núi đen này có bảy vị Tiên nhơn Bà-la-môn. Trú xứ của bảy Tiên nhơn 401 này, một là Thiện đế, hai là Thiện quang, ba là Thủ cung, bốn là Tiên nhơn, năm là Hộ cung, sáu là Già-na-na, bảy là Tăng ích.”

Phật bảo Tỳ-kheo 402 :

“Khi kiếp sơ 403 , chúng sanh sau khi nếm vị đất, rồi tồn tại một thời gian lâu dài. Những ai ăn nhiều, nhan sắc trở nên thô kệch, khô héo. Những ai ăn ít, nhan sắc tươi sáng, mịn màng. Từ đó về sau mới phân biệt nhan sắc tướng mạo của chúng sanh có hơn có kém và sinh ra thị phi với nhau, nói rằng: ‘Ta hơn ngươi; ngươi không bằng ta.’ Do tâm của chúng phân biệt kia và ta, ôm lòng cạnh tranh, cho nên vị đất tiêu hết. Sau đó sinh ra một loại da đất 404 , hình dáng giống như cái bánh mỏng; màu sắc, hương vị của nó rất là thanh khiết. Bấy giờ chúng sanh tụ tập lại một chỗ, tất cả đều áo não buồn khóc, đấm ngực mà nói: ‘Ối chao là tai họa! Vị đất nay bỗng biến mất.’ Giống như hiện nay người được đầy ắp vị ngon, bảo là ngon lành, nhưng sau đó lại bị mất đi nên lấy làm buồn lo. Kia cũng như vậy buồn lo hối tiếc. Sau đó, chúng ăn lớp da đất, dần quen cái vị của nó. Những ai ăn nhiều thì nhan sắc trở thành thô kệch khô héo. Những ai ăn ít thì nhan sắc tươi sáng mịn màng. Từ đó mới phân biệt nhan sắc tướng mạo của chúng sanh có xấu có đẹp và sinh chuyện thị phi với nhau, nói rằng: ‘Ta hơn ngươi. Ngươi không bằng ta.’ Do tâm chúng phân biệt kia và ta, ôm lòng cạnh tranh, nên nấm đất cạn tiêu hết.

“Sau đó lại xuất hiện một loại da ngoài của đất 405 , càng lúc càng dày thêm, màu của nó như thiên hoa 406 , mềm mại của nó như thiên y, vị của nó như mật. Bấy giờ, các chúng sanh lại lấy nó cùng ăn, sống lâu ngày ở thế gian. Những ai càng ăn nhiều thì nhan sắc càng sút kém. Những ai ăn ít thì nhan sắc tươi sáng mịn màng. Từ đó phân biệt nhan sắc tướng mạo của chúng sanh có xấu có đẹp và do thế mà sinh chuyện thị phi với nhau rằng: ‘Ta hơn ngươi. Ngươi không bằng ta.’ Vì tâm chúng phân biệt ta và người, sinh lòng cạnh tranh, nên lớp da ngoài của đất tiêu hết.

“Sau đó, lại xuất hiện loại lúa tẻ 407 mọc tự nhiên, không có vỏ trấu 408 , không cần phải gia thêm chế biến mà chúng đã đầy đủ các thứ mỹ vị. Bấy giờ, chúng sanh tụ tập nhau lại nói: ‘Ối chao là tai họa! Nay màng đất bỗng nhiên biến mất.’ Giống như hiện tại người gặp họa gặp nạn thì than rằng: ‘Khổ thay!’ Bấy giờ chúng sanh áo não, buồn than, cũng lại như vậy.

“Sau đó, chúng sanh cùng nhau lấy lúa tẻ tự nhiên này ăn và thân thể chúng, trở nên thô xấu, có hình dáng nam nữ, nhìn ngắm nhau, sinh ra dục tưởng; họ cùng nhau tìm nơi vắng làm hành vi bất tịnh, các chúng sanh khác thấy than rằng: ‘Ôi, việc làm này quấy! Tại sao chúng sanh cùng nhau sinh ra chuyện này?’ Người nam làm việc bất tịnh kia, khi bị người khác quở trách, tự hối hận mà nói rằng: ‘Tôi đã làm quấy.’ Rồi nó gieo mình xuống đất. Người nữ kia thấy người nam này vì hối lỗi mà gieo mình xuống đất, không đứng lên, liền đưa thức ăn đến. Chúng sanh khác thấy vậy, hỏi người nữ rằng: ‘Ngươi đem thức ăn này để cho ai?’ Đáp: ‘Chúng sanh hối lỗi kia đọa lạc 409 thành kẻ làm điều bất thiện, tôi đưa thức ăn cho nó.’ Nhân lời nói này, nên thế gian liền có danh từ ‘người chồng bất thiện’ 410 và vì việc đưa cơm cho chồng nên được gọi là vợ 411 .

“Sau đó, chúng sanh bèn làm chuyện dâm dật, pháp bất thiện tăng. Để tự che giấu, chúng tạo ra nhà cửa. Do vì nhân duyên này, bắt đầu có danh từ ‘nhà’ 412 .

“Sau đó, sự dâm dật của chúng sanh càng ngày càng tăng, nhân đây đã trở thành chồng vợ. Có các chúng sanh khác, khi tuổi thọ hết, hành hết, phước hết, từ cõi trời Quang âm sau khi mạng chung lại sinh vào thế gian này, ở trong thai mẹ, nhân đây thế gian có danh từ ‘mang thai’ 413 .

“Bấy giờ, trước tiên tạo thành Chiêm-bà, kế đến tạo thành Già-thi, Ba-la-nại và tiếp theo là thành Vương xá 414 . Lúc mặt trời mọc thì bắt đầu kiến tạo, tức thì lúc mặt trời mọc hoàn thành 415 . Do nhân duyên này nên thế gian liền có tên thành, quách, quận, ấp, là chỗ nhà vua cai trị.

“Bấy giờ, khi chúng sanh bắt đầu ăn lúa tẻ mọc tự nhiên, sáng sớm gặt thì chiều tối lại chín, chiều tối gặt thì sáng sớm lại chín. Sau khi được gặt, lúa sinh trở lại, hoàn toàn không có thân cuống lúa.

“Rồi thì, có chúng sanh thầm nghĩ rằng: ‘Sao ta mỗi ngày mỗi gặt chi cho mệt nhọc? Nay hãy gom lấy đủ cho nhiều ngày.’ Nó bèn gặt gộp lại, chứa số lương đủ cho nhiều ngày. Người khác sau đó gọi nó: ‘Nay chúng ta hãy cùng đi lấy lúa.’ Người này bèn trả lời: ‘Tôi đã chứa đủ sẵn rồi, không cần lấy thêm nữa. Anh muốn lấy, cứ tùy ý đi lấy một mình.’ Người kia bèn nghĩ thầm: ‘Gã này có thể lấy đủ lương cho hai ngày, sao ta không thể lấy đủ cho ba ngày?’ Người ấy bèn chứa dư ba ngày lương. Lại có những người khác gọi nó: ‘Hãy cùng đi lấy lương.’ Nó liền đáp: ‘Ta đã lấy dư ba ngày lương rồi. Các người muốn lấy, tùy ý đi mà lấy.’ Các người kia bèn nghĩ: ‘Người kia có thể lấy ba ngày lương, sao ta không thể lấy năm ngày lương?’ Rồi chúng lấy năm ngày lương. Bấy giờ, chúng sanh tranh nhau cất chứa lương dư, nên lúa tẻ ấy bèn sanh ra vỏ trấu; sau khi được gặt, không mọc trở lại nữa; chỉ còn trơ cọng khô mà thôi.

“Bấy giờ chúng sanh tụ tập lại một chỗ, áo não buồn khóc, đấm ngực than: ‘Ôi, đây là một tai họa!’ và tự thương trách rằng: ‘Chúng ta vốn đều do biến hóa mà sinh, ăn bằng niệm, tự thân phát ánh sáng, có thần túc bay trên không, an vui không ngại. Sau đó vị đất bắt đầu sinh ra, sắc vị đầy đủ. Khi ấy chúng ta nếm thử vị đất này, rồi tồn tại lâu trong đời này. Những ai ăn nhiều thì nhan sắc trở thành thô xấu. Những ai ăn nó ít thì nhan sắc tươi sáng, mịn màng; từ đó tâm chúng sanh có phân biệt ta và người, sinh tâm kiêu mạn, bảo rằng: ‘Sắc ta hơn. Sắc ngươi không bằng.’ Do kiêu mạn, tranh nhau sắc, nên vị đất tiêu diệt. Lại sanh ra lớp da đất, có đầy đủ sắc hương vị. Chúng ta lúc ấy cùng thu lấy để ăn, tồn tại lâu dài ở thế gian. Những ai ăn nhiều thì da sắc trở thành thô xấu. Những ai ăn ít đi thì da sắc tươi sáng mịn màng, từ đó có phân biệt ta và người, sinh tâm kiêu mạn bảo rằng: ‘Sắc ta hơn, sắc ngươi không bằng.’ Vì tranh nhau về sắc mà kiêu mạn nên lớp da đất biến mất và xuất hiện lớp da ngoài của đất, càng lúc càng dày lên, đủ cả sắc, hương, mùi vị. Chúng ta khi ấy lại cùng nhau thu lấy ăn, tồn tại dài ở thế gian. Những ai ăn nhiều thì sắc da trở thành thô xấu. Những ai ăn ít thì sắc da tươi sáng mịn màng, từ đó có phân biệt ta và người, sinh tâm kiêu mạn bảo rằng: ‘Sắc ta hơn, sắc ngươi không bằng.’ Vì sắc tranh nhau mà kiêu mạn, nên lớp da ngoài của đất biến mất, để rồi sinh ra loại lúa tẻ mọc tự nhiên, đầy đủ sắc, hương, vị. Chúng ta lúc ấy lại cùng nhau thu lấy ăn, sớm mai thu hoạch buổi chiều lại chín, buổi chiều thu hoạch sáng mai lại chín, vì thu hoạch xong thì sinh trở lại nên không cần phải gom thu. Nhưng vì chúng ta lúc này tranh nhau tích lũy, nên lúa này sinh ra vỏ trấu và sau khi thu gặt xong không sinh trở lại nữa, mà hiện tại chỉ còn có rễ và thân mà thôi. Nay chúng ta hãy cùng nhau phân phối ruộng nhà, phân chia bờ cõi.’

“Rồi chúng phân chia ruộng đất, vạch bờ cõi khác nhau, phân biệt của người và của ta. Sau đó mọi người tự cất giấu lúa thóc của mình, trộm lấy lúa ruộng người khác. Các chúng sanh khác trông thấy, nên nói: ‘Việc ngươi làm là quấy! Việc ngươi làm là quấy! Tại sao cất giấu vật của chính mình, mà đi trộm tài vật của người?’ Liền quở trách rằng: ‘Từ nay về sau không được tái phạm việc trộm cắp nữa!’ Nhưng những việc trộm cắp như vậy vẫn tái phạm không dứt, mọi người lại phải quở trách: ‘Việc ngươi làm sai quấy! Tại sao không chịu bỏ?’ Bèn lấy tay mà đánh, lôi đến giữa đám đông, báo cáo cùng mọi người rằng: ‘Người này tự cất giấu thóc lúa, đi trộm lúa ruộng của người.’ Người ăn trộm nói lại: ‘Người kia đã đánh tôi.’ Mọi người nghe xong, ấm ức rơi lệ, đấm ngực nói rằng: ‘Thế gian trở nên xấu ác, nên đã sinh ra pháp ác này chăng?’ Nhân đấy mà sinh ra ưu kết nhiệt não khổ báo; rằng: ‘Đây là cội nguồn của của sinh, già, bệnh, chết; là nguyên nhân rơi vào đường ác. Do có ruộng nhà, bờ cõi riêng khác, nên sinh ra tranh giành kiện tụng, đưa đến oán thù, không ai có thể giải quyết. Nay chúng ta hãy lập lên một người chủ bình đẳng 416 , để khéo léo giữ gìn nhơn dân, thưởng thiện phạt ác. Mọi người trong chúng ta đều cùng nhau giảm bớt phần của mình để cung cấp cho người chủ này.’

“Lúc đó, trong chúng có một người hình thể vạm vỡ, dung mạo đoan chánh, rất có oai đức. Mọi người bảo rằng: ‘Nay, chúng tôi muốn tôn bạn lên làm chủ, để khéo léo giữ gìn nhơn dân, thưởng thiện phạt ác. Chúng tôi sẽ giảm bớt phần của mình mà cung cấp.’ Người này nghe xong, liền nhận làm chủ. Ai đáng thưởng thì thưởng; ai đáng phạt thì phạt. Từ đây mới bắt đầu có danh từ dân chủ 417 . Dân chủ ban đầu có con tên là Trân Bảo 418 ; Trân Bảo có con tên là Hảo Vị; Hảo Vị có con tên là Tĩnh Trai; Tĩnh Trai có con tên là Đảnh Sanh; Đảnh Sanh có con tên là Thiện Hành; Thiện Hành có con tên là Trạch Hành; Trạch Hành có con tên là Diệu Vị; Diệu Vị có con tên là Vị Đế; Vị Đế có con tên là Thủy Tiên; Thủy Tiên có con tên là Bách Trí; Bách Trí có con tên là Thị Dục; Thị Dục có con tên là Thiện Dục; Thiện Dục có con tên là Đoạn Kết; Đoạn Kết có con tên là Đại Đoạn Kết; Đại Đoạn Kết có con tên là Bảo Tạng; Bảo Tạng có con tên là Đại Bảo Tạng; Đại Bảo Tạng có con tên là Thiện Kiến; Thiện Kiến có con tên là Đại Thiện Kiến; Đại Thiện Kiến có con tên là Vô Ưu; Vô Ưu có con tên là Châu Chử; Châu Chử có con tên là Thực Sanh; Thực Sanh có con tên là Sơn Nhạc; Sơn Nhạc có con tên là Thần Thiên; Thần Thiên có con tên là Khiển Lực; Khiển Lực có con tên là Lao Xa; Lao Xa có con tên là Thập Xa; Thập Xa có con tên là Bách Xa; Bách Xa có con tên là Lao Cung; Lao Cung có con tên là Bách Cung; Bách Cung có con tên là Dưỡng Mục; Dưỡng Mục có con tên là Thiện Tư.

“Từ Thiện Tư trở về sau có mười họ, Chuyển luân thánh vương nối tiếp nhau không dứt: Một tên là Già-nậu-thô, hai tên là Đa-la-bà, ba tên là A-diệp-ma, bốn tên là Trì-thí, năm tên là Già-lăng-già, sáu tên là Chiêm-bà, bảy tên là Câu-la-bà, tám tên là Bác-đồ-la, chín tên là Di-tư-la, mười tên là Thanh Ma.

“Giòng Vua Già-nậu-thô có năm vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Đa-la-bà có năm vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua A-diếp-ma có bảy vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Trì-thí có bảy vị vua Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Già-lăng-già có chín vị vua Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Chiêm-bà có mười bốn vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Câu-la-bà có ba mươi mốt vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Bát-xà-la có ba mươi hai vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Di-tư-la có tám vạn bốn ngàn vị Chuyển luân thánh vương. Giòng vua Thanh Ma có một trăm lẻ một vị Chuyển luân thánh vương. Và vị vua cuối cùng có tên là Đại Thiện Sanh Tùng.

“Vua Thanh Ma 419 của giòng thứ mười có vương tử tên là Ô-la-bà. Vua Ô-la-bà có vương tử tên là Cừ-la-bà. Vua Cừ-la-bà có vương tử tên là Ni-cầu-la. Vua Ni-cầu-la có vương tử tên là Sư Tử Giáp. Vua Sư tử Giáp có vương tử tên là Bạch Tịnh vương 420 . Vua Bạch Tịnh vương có vương tử tên là Bồ-tát 421 . Bồ-tát có con tên là La-hầu-la. Do bản duyên này mà có tên gọi Sát-lỵ 422 .

“Bấy giờ, có một chúng sanh suy nghĩ như vầy: ‘Tất cả mọi sở hữu như gia đình, quyến thuộc, muôn vật ở thế gian đều là gai nhọn, ung nhọt, nay nên lìa bỏ, vào núi hành đạo, ở nơi vắng vẻ mà tư duy.’ Rồi thì, người liền lìa bỏ gai nhọn là gia đình, vào núi, ở nơi vắng vẻ, ngồi dưới gốc cây mà tư duy, hằng ngày ra khỏi núi, vào thôn xóm mà khất thực. Mọi người trong thôn thấy vậy, càng cung kính cúng dường. Mọi người đều cùng khen ngợi rằng: ‘Người này có thể lìa bỏ hệ lụy của gia đình để vào núi tìm đạo.’ Vì người này có thể xa lìa được pháp ác bất thiện, nên nhân đó mà gọi là Bà-la-môn 423 .

“Trong chúng Bà-la-môn có người không hành Thiền được, nên ra khỏi rừng núi, du hành trong nhân gian và tự nói: ‘Ta không thể tọa thiền.’ Nhân đó gọi là Vô Thiền Bà-la-môn 424 . Rồi đi qua các thôn xóm, nó làm pháp bất thiện, thi hành pháp độc, nhân đó tương sinh, nên được gọi đó là độc 425 . Do nhân duyên này mà có chủng tánh Bà-la-môn ở thế gian.

“Trong chúng sanh kia, chúng học tập các thứ nghề để tự mưu sống, nhân đây nên có chủng tánh Cư sĩ ở thế gian.

“Trong chúng sanh kia, chúng học tập các kỹ nghệ để tự nuôi sống, nhân đây mới có chủng tánh Thủ-đà-la ở thế gian.

“Trước đó trong thế gian đã có giòng họ Thích này xuất hiện rồi, sau đó mới có giòng Sa-môn. Trong giòng Sát-lỵ có người tự tư duy: ‘Thế gian ân ái là ô uế, bất tịnh, đáng gì mà tham đắm?’ Rồi người ấy lìa bỏ gia đình, cạo bỏ râu tóc, mặc pháp phục mà cầu đạo và nói: ‘Ta là Sa-môn! Ta là Sa-môn!’

“Trong chủng tánh Bà-la-môn, chủng tánh Cư sĩ, chủng tánh Thủ-đà-la, có người suy nghĩ: ‘Thế gian ân ái là ô uế, bất tịnh, đáng gì mà tham đắm?’ Rồi người ấy lìa bỏ gia đình, cạo bỏ râu tóc, mặc pháp phục mà cầu đạo và nói: ‘Ta là Sa-môn! Ta là Sa-môn!

“Nếu trong chúng Sát-lỵ, có người thân hành bất thiện, khẩu hành bất thiện, ý hành bất thiện; sau khi hành bất thiện rồi, thân hoại mạng chung nhất định sẽ phải thọ khổ. Hoặc có Bà-la-môn, Cư sĩ, Thủ-đà-la thân hành bất thiện, khẩu hành bất thiện, ý hành bất thiện; sau khi hành bất thiện rồi, thân hoại mạng chung nhất định sẽ phải thọ khổ.

“Chủng tánh Sát-lỵ thân hành thiện, khẩu hành thiện, ý hành thiện, khi thân hoại mạng chung nhất định sẽ thọ lạc. Bà-la-môn, Cư sĩ, Thủ-đà-la thân hành thiện, khẩu hành thiện, ý hành thiện, khi thân hoại mạng chung nhất định sẽ được thọ lạc.

“Thân của người Sát-lỵ thân có hai loại hành, miệng và ý cũng có hai loại hành. Sau khi thân, miệng và ý đã hành hai loại ấy rồi, thân hoại mạng chung nhất định sẽ thọ báo hoặc khổ hoặc lạc. Bà-la-môn, Cư sĩ, Thủ-đà-la, thân, miệng, ý có hai loại hành. Sau khi thân, miệng và ý đã hành hai loại này rồi, thân hoại mạng chung chắc chắn sẽ thọ báo hoặc khổ hoặc vui.

“Trong chúng Sát-lỵ, như có người cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, xuất gia cầu đạo. Vị ấy tu tập bảy giác ý. Với tín tâm kiên cố vị ấy xuất gia hành đạo, tu phạm hạnh vô thượng, ngay trong đời này, tự thân tác chứng: ‘Sự sanh của ta đã dứt, phạm hạnh đã vững, những gì cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái sanh đời sau nữa.’

“Ở trong chúng Bà-la-môn, Cư sĩ, Thủ-đà-la, có người cạo bỏ râu tóc, mặc ba pháp y, xuất gia cầu đạo. Vị ấy tu tập bảy giác ý. Vị ấy do lòng tin kiên cố mà xuất gia hành đạo, tu phạm hạnh vô thượng, ở ngay trong đời này mà tự thân tác chứng: ‘Sự sanh của ta đã dứt, phạm hạnh đã vững, những gì cần làm đã làm xong, tự biết không còn tái sanh đời sau nữa.’

“Trong bốn chủng tánh này, đều có thể thành tựu Minh và Hành, chứng đắc A-la-hán, là đệ nhất tối thượng.”

Bấy giờ, Phạm thiên liền nói kệ:

Thọ sanh, Sát-lỵ nhất,

Hay tập các chủng tánh.

Minh Hạnh thành đầy đủ,

Là nhất trong Trời, Người.”

Phật bảo các Tỳ-kheo:

“Phạm thiên kia nói bài kệ này rất hay, chứ không phải không hay; là khéo lãnh thọ, chứ không phải không khéo lãnh thọ, được Ta ấn chứng. Vì sao? Vì Ta nay, là Như Lai, Chí Chân, là Đẳng Chánh Giác, cũng nói như bài kệ này:

“Sát-lỵ sanh là nhất,

Hay tập các chủng tánh,

Minh Hạnh thành đầy đủ,

Là nhất trong trời, người.”

Bấy giờ, các Tỳ-kheo sau khi nghe những điều Phật dạy, hoan hỷ thực hành.

Trường A-hàm hoàn tất.

Quy mạng Nhất thiết trí.

Tất cả chúng an vui.

Chúng sanh trú vô vi,

Tôi cũng ở trong đó.

1. Bản Hán: Phật Thuyết Trường A-hàm kinh, quyển 18, “Đệ tứ phần Thế Ký kinh Diêm-phù-đề phẩm Đệ nhất” không có Pāli tương đương.

2. Câu-lợi (lỵ) khốt 俱 利 窟, tên một am cốc trong vườn Cấp cô độc; kinh số 1 “Đại Bản” dịch là Hoa lâm khốt 華 林 窟; Pāli: Kareri-kuṭikā. Trong bản Hán, Kuṭikā, am cốc nhỏ, được hiểu là hang động (Pāli: guhā, Skt.: guhya)

3. Thực hậu 食 後; Pāli: pacchā-bhattaṃ. Xem cht. 3 kinh số 1 ”Đại Bản”.

4. Tứ thiên hạ, hay tứ châu thiên hạ 四 州 天 下, chỉ bốn đại lục nằm chung quanh núi Tu-di; Pāli: cattaro dīpā; Skt.: catvaro dvīpā.

5. Tu-di sơn vương 須 彌 山 王; Pāli: Sumeru-pabbata-rājà; Skt.: Sumeru-parvata-rājan.

6. Kim-sí điểu 金 翅 鳥; Pāli: garuđa hay garuḷa; Skt.: garuđa.

7. Ác đạo 惡 道, chỉ các định hướng tái sinh xấu ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh; Pāli: duggata, Skt.: durgata.

8. Trong bản, Đại Nê-lê 大 泥 梨; Pāli: Mahā-niraya hay Mahā-niraka, Skt.: Naraka.

9. Diêm-la vương 閻 羅 王, gọi tắt là Diêm vương, vua địa ngục; Pāli: Yàma.

10. Tứ thiên vương thiên 四 天 王 天, tầng thấp nhất trong sáu tầng trời Dục giới; Pāli: Cātumahārājikā Devà hay Cātummahārājikā Devà, Skt.: Cāturmahārājakāyika.

11. Đao-lợi (lỵ) thiên 忉 利 天, dịch là Tam thập tam thiên 三 十 三 天, cõi của ba mươi ba vị trời. Tầng thứ hai, Dục giới thiên; Pāli: Tāvatiṃsa.

12. Diệm-ma thiên 焰 摩 天, tầng thứ ba trong Dục giới; Pāli: Yàmā devā.

13. Đâu-suất thiên 兜 率 天, tầng thứ tư trong sáu tầng trời Dục giới; Pāli: Tusitā devā, Skt.: Tuṣita.

14. Hóa tự tại thiên 化 自 在 天, hay Hóa lạc thiên 化 樂 天, tầng thứ 5 trong 6 tầng Dục giới thiên; Pāli: Nimmānaratī devā, Skt.: Nirmāṇarati.

15. Tha hóa tự tại thiên 他 化 自 在 天, tầng thứ sáu trong sáu tầng Dục giới thiên; Pāli: Paranimmitavasavattin, Skt.: Paranirmitavaṣavartin. j.

16. Phạm thiên 梵 天, Brahma-devā.

17. Tiểu thiên thế giới 小 千 世 界, ngàn thế giới số nhỏ, Skt.: sāhasra cūḍika lokadhātu; Pāli: sahassadhā lokadhātu.

18. Trung thiên thế giới 中 千 世 界; ngàn thế giới số trung, Skt.: dvisāhasra madhyama lokadhātu; dvisahassī majjhimikā lokadhātu hay sahassa majjhimakā lokadhātu.

19. Tam thiên đại thiên thế giới 三 千 大 千 世 界, ba ngàn thế giới số lớn, Skt.: trisāhasramahāsāhasra lokadhātu; Pāli: ti-sahassī mahāsahassī lokadhātu.

20. Phật-sát 佛 剎, quốc độ Phật, phạm vi mà giáo pháp của một vị Phật có hiệu năng giáo hóa, Skt.: Buddhakṛetra; Pāli: Buddhakhetta.

21. Do-tuần 由 旬, đơn vị đo đường dài, Skt. = Pāli: yojana; một yojana = bốn hay tám krosa (câu-lô-xá), khoảng bảy hay tám dặm Anh.

22. Câu-xá luận, quyển 11: núi Tô-mê-lô (Skt.: Sumeru) có bốn tầng bậc (Skt.: pariṣaṇḍāś catasro, Hán: tằng cấp 層 級). Đại XXIX, tr.59b.

23. Hán: lan thuẫn 闌 楯, lan can với thanh gỗ ngang để vịn tay gọi là lan; thanh gỗ đứng gọi là thuẫn; Pāli, Skt.: vedikā.

24. Hán: Già-lâu-la Túc 伽 樓 羅 足, nghĩa đen: chân của Già-lâu-la. Câu-xá luận, quyển 11: có thần Dược-xoa tên là Kiên Thủ 堅 手 (bàn tay cứng), Đại XXIX tr.59c2. Kośa iii Kārikā 63-64: có yakṣa tên là Karoṭapāṇi.

25. Trì Man 持 鬘; Kośa, sđd.: Mālādhara.

26. Hỷ lạc 喜 樂; Kośa, sđd.: Sadāmatta, Huyền Tráng (Câu-xá luận. sđd.): Hằng kiêu 恆 憍.

27. Tam thập tam thiên 三 十 三 天, tức Đao-lợi (lỵ) thiên 忉 利 天; Skt.: Trāyastriṃśa, Pāli: Tāvatiṃsa.

28. Phạm-gia-di 梵 加 夷, Skt.; Pāli: Brahmakāyika, thường dịch là Phạm chúng thiên 梵 眾 天, tầng thấp nhất trong ba tầng Sơ thiền.

29. Ma thiên 魔 天, trong trời Tha hóa tự tại (Pāli: Paranimmitavasavatta) có một số chư Thiên gọi là Ma thiên (Pāli: devaputta-māra). Đại Trí Độ, quyển 56, SA. I. 158 (Dict. Pāli Proper Names).

30. Quang âm thiên 光 音 天, bản Hán, nơi khác, dịch âm: A-ba-hội 阿 波 會; tầng thứ ba thuộc Sắc giới Nhị thiền thiên. Huyền Tráng: Cực quang thiên 極 光 天; Chân Đế: Biến quang thiên 遍 光 天, Skt.: Ābhāsvarā; Pāli: Ābhassara. Theo ngữ nguyên, bản Hán, Ābhā (ánh sáng) + svara (âm thanh); Huyền Tráng: Abhās (ánh sáng) + vara (hạng nhất); Chân Đế có dạng Skt.: gần với Pāli: Ābhās (ánh sáng) + sara (sự đi).

31. Biến tịnh thiên 遍 淨 天, tầng thứ ba thuộc Sắc giới Tam thiền thiên, Skt.: Zubhākftsnā; Pāli: Subhakiṇṇā.

32. Quả thật thiên 果 實 天. Hán, Huyền Tráng: Quảng quả thiên 廣 果 天, tầng thứ ba thuộc Sắc giới Tứ thiền thiên, Skt.: Bfhatphalà; Pāli: Vehapphalā devā.

33. Vô tưởng thiên 無 想 天, hoặc nói đủ: Vô tưởng hữu tình thiên 無 想 有 情 天, một hạng chư Thiên đặc biệt trong Quảng quả thiên, hay được xếp bên trên Quảng quả thiên; Pāli: Asaññā-sattā devā.

34. Vô tạo thiên 無 造 天, Huyền Tráng: Vô phiền thiên 無 煩 天; Pāli: Avihā devā; Skt.: Abfha; tầng thứ tư thuộc Sắc giới Tứ thiền; một trong năm Tịnh cư thiên (Skt.: Zuddhāvāsika; Pāli: Suddhāvāsa).

35. Vô nhiệt thiên 無 熱 天, tầng thứ tư, Sắc giới Tứ thiền, một trong năm Tịnh cư thiên. Skt.; Pāli: Atapā.

36. Thiện hiện thiên 善 現 天, tầng thứ sáu Sắc giới Tứ thiền, một trong năm Tịnh cư thiên, Skt.: Sudfśa; Pāli: Sudassī devā.

37. Đại thiện hiện 大 善 現, Huyền Tráng: Thiện kiến thiên 善 見 天, tầng thứ bảy Sắc giới Tứ thiền, một trong năm Tịnh cư, Skt.: Sudarśanā; Pāli: Sudassanā.

38. Sắc cứu cánh 色 究 竟, hoặc Hữu đảnh 有 頂, thường phiên âm A-ca-nị-trá thiên 阿 迦 尼 吒 天, tầng cao nhất của Sắc giới, Skt.: Akaniṣṭhā; Pāli: Akaniṭṭhā.

39. Không xứ trí thiên 空 處 智 天; Huyền Tráng: Hư không vô biên xứ thiên 虛 空 無 邊 處 天, Skt.: Ākāśanantāyatana; Pāli: Ākāsānañcāyatanūpagā devā.

40. Thức xứ trí thiên 識 處 智 天, Huyền Tráng: Thức vô biên xứ thiên 識 無 邊 處 天, Skt.: Vijñāṇàntāyatana; Pāli: Viññāṇañcāyatanūpagā.

41. Vô sở hữu trí thiên, Huyền Tráng: Vô sở hữu xứ thiên 無 所 有 處 天, Skt.: Ākiñcanayayātana; Pāli: Ākiñcaññāyatanūpagā.

42. Hữu tưởng vô tưởng xứ trí, Huyền Tráng: Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên 非 想 非 非 想 處 天; Skt.: Naivasaṃjñāsaṃjñāyatana; Pāli: Nevasaññāsaññāyayanūpagā.

43. Uất-đan-viết (việt) 鬱 單 曰 (越); Huyền Tráng: Bắc Câu-lô châu 北 俱 (拘) 盧 州; Skt., Pāli: Uttara-kuru.

44. Phất-vu-đãi 沸 予 逮, hoặc Đông-tỳ-đề-ha 東 毗 提 訶, Huyền Tráng: Đông thắng thân châu 東 勝 身 州; Skt.: Pùrva-videha, Pāli: Pubba-videha.

45. Câu-da-ni 俱 耶 尼, hoặc Cù-đà-ni-da 瞿 陀 尼 耶, Huyền Tráng: Tây Ngưu hóa châu 西 牛 貨 州; Skt., Pāli: Godānīya.

46. Diêm-phù-đề 閻 浮 提 升, Huyền Tráng: Nam Thiệm-bộ châu 南 贍 部 州; Skt.: Jambudvīpa, Pāli: Jambudīpa.

47. Am-bà-la 菴 婆 羅.

48. Gia-lam-phù 加 藍 浮.

49. Cân-đề 斤 提.

50. Thạch ngưu tràng 石 牛 幢.

51. Diêm-phù 閻 浮.

52. Câu-lợi (lỵ)-thiểm-bà-la 俱 利 晱 婆 羅.

53. Thiện trú 善 晝; Pāli: cittapāṇali?

54. Trú độ (đạc) 晝 度, Huyền Tráng: viên sanh thọ 園 生 樹; Skt.: pārijātaka (hoặc pāriyātra); Pāli: pāricchattaka.

55. Già-đà-la 伽 陀 羅, đoạn dưới nói là Khư-đà-la. Có lẽ nhầm lẫn tự dạng khư 佉 với già 伽; Huyền Tráng: Du-kiện-đạt-la 踰 健 達 羅; Skt., Pāli: Yugandhara.

56. Ưu-bát-la 優 鉢 羅, Skt.: Utpala, Pāli: Uppala. Bát-đầu ma 鉢 頭 摩, Skt.: Padma, Pāli: Paduma. Câu-vật-đầu 拘 物 頭, Skt.: Kumuda. Phân-đà-lỵ 分 陀 利, Skt., Pāli: Puṇḍarīka.

57. Khư-đà-la, ở trên nói là Già-đà-la. Có lẽ do lẫn lộn tự dạng. Xem cht. 55.

58. Y-sa-đà-la 伊 娑 陀 羅, Huyền Tráng: Y-sa-đà-la 伊 沙 馱 羅; Skt.: Ìṛādhara; Pāli: Ìsadhara.

59. Thọ-cự-đà-la 樹 巨 陀 羅, Huyền Tráng: Kiết-địa-lạc-ca 羯 地 洛 迦, Skt.: Khadiraka, Pāli: Karavīka.

60. Thiện kiến 善 見; Huyền Tráng: Tô-đạt-lê-xá-na 蘇 達 梨 舍 那, Skt.: Sudarśana; Pāli: Sudassana.

61. Mã thực 馬 食; Huyền Tráng: A-thấp-phược-kiết-noa 阿 濕 縛 羯 駑. Skt.: Aśvakarṇa, Assakaṇṇa.

62. Ni-dân-đà-la 尼 民 陀 羅; Huyền Tráng: Ni-dân-đạt-la 尼 民 達 羅, Skt:Nimindhara;Pāli: Nemindhara.

63. Điều phục 調 伏; Huyền Tráng: Tỳ-na-đát-ca 毗 那 怛 迦; Skt., Pāli: Vinataka.

64. Kim cang vi 金 剛 圍, đoạn dưới ghi là Đại kim cang. Huyền Tráng: Thiết luân vi 鐵 輪 圍, Skt.: Cakravàđa, Pāli: Cakkavàḷa.

65. Đoạn trên nói là Kim cang vi. Xem cht. 64.

66. Đại thọ vương Diêm-phù 大 樹 王 閻 浮, Huyền Tráng: Thiệm-bộ lâm thọ 贍 部 林 樹; Skt., Pāli: Jambu.

67. Am-bà-la-lâm 菴 婆 羅 林.

68. Diêm-bà 閻 婆.

69. Sa-la 娑 羅, các bản khác: Bà-la 婆 羅.

70. Đa-la 多 羅.

71. Na-đa-la 那 多 羅.

72. Nam 男.

73. Nữ 女.

74. Tán-na 散 那.

75. Chiên-đàn 旃 檀.

76. Khư-châu-la 佉 詶 羅.

77. Ba-nại-bà-la 波 奈 婆 羅.

78. Tỳ-la 毗 羅.

79. Hương nại 香 奈.

80. Lê 梨.

81. An-thạch-lưu 安 石 留.

82. Cam 甘.

83. Ha-lê-lặc 呵 梨 勒.

84. Tỳ-hê-lặc 毗 醯 勒.

85. A-ma-lặc 阿 摩 勒.

86. Am-ma-lê 阿 摩 犁.

87. Nại 奈.

88. Cam-giá 甘 蔗.

89. Vi 葦.

90. Trúc 竹.

91. Xá-la 舍 羅.

92. Xá-la-nghiệp 舍 羅 業.

93. Mộc qua 木 瓜.

94. Đại mộc qua 大 木 瓜.

95. Giải thoát hoa 解 脫 花.

96. Chiêm-bà 瞻 婆.

97. Bà-la-la 婆 羅 羅.

98. Tu-ma-na 修 摩 那.

99. Bà-sư 婆 師.

100. Đa-la-lê 多 羅 梨.

101. Già-da 伽 耶.

102. Bồ-đào 莆 萄.

103. Uất-thiền-na 鬱 禪 那.

104. Kim bích 金 壁.

105. Tuyết sơn 雪 山; Skt.: Himavat; Pāli: Himavà hay Himavanta, tức Himalaya.

106. A-nậu-đạt 阿 耨 達; Huyền Tráng: Vô nhiệt trì 無 熱 池, Skt.: Anavatapta; Pāli: Anotatta.

107. Đa-la thọ 多 羅 樹.

108. Hằng-già 恆 伽; Huyền Tráng: Căng-già 殑 伽, Skt.: Gaṅgā.

109. Tân-đầu 新 頭; Huyền Tráng: Tín-độ 信 度, Skt.: Sindhu.

110. Bà-xoa 婆 叉; Huyền Tráng: Phược-sô 縛 芻, Skt.: Vakṛu.

111. Tư-đà 斯 陀; Huyền Tráng: Tỉ-đa 徙 多; Sītā.

112. A-nậu-đạt Long vương 阿 耨 達 龍 王.

113. Tỳ-xá-li 毗 舍 離; Skt.: Vaiśàli; Pāli: Vesāli.

114. Hắc sơn 黑 山, Skt.: Kīṭādri, núi con kiến; Chân Đế: Nghị sơn 蟻 山.

115. Hương sơn; Huyền Tráng: Hương túy sơn 香 醉 山, Skt.: Gandhamādana.

116. Truyền thuyết Pāli, trong núi Gandhamādana có ba hang: Suvaṭṭa-gūha (hang vàng), Maṭi-gūha (hang ngọc), Rajata-gūha (hang bạc).

117. Trú 晝 (hang Ban ngāy).

118. Thiện trú 善 晝.

119. Diệu âm Càn-thát-bà vương 妙 音 乾 闥 婆 王, thủ lãnh thần âm nhạc.

120. Thiện trụ Ta-la thọ vương 善 住 娑 羅 樹 王.

121. Thiện trụ tượng vương 善 住 象 王.

122. Thất xứ bình trụ 七 處 平 住. Bảy chỗ: lòng hai bàn chân, hai bàn tay, hai vai và chỏm đầu.

123. Ma-đà-diên 摩 陀 延.

124. Khổng thúy sắc 孔 翠 色.

125. Bà-sư, tức Bà-sư-ca 婆 師 迦; Skt.: Vāsikā, một loại hoa Lài.

126. Diệm quang 焰 光.

127. Khúc cung 曲 躬.

128. Hương thọ 香 樹.

129. Y thọ 衣 樹.

130. Trang nghiêm thọ 莊 嚴 樹.

131. Hoa man-thọ 花 鬘 樹.

132. Khí thọ 器 樹.

133. Quả thọ 果 樹.

134. Nhạc khí thọ 樂 器 樹.

135. Thiện kiến trì 善 見 池.

136. Am-bà-la thọ 菴 婆 羅 樹.

137. Thiện đạo hà 善 道 河.

138. Diệu thể hà 妙 體 河.

139. Diệu vị hà 妙 味 河.

140. Quang ảnh hà 光 影 河.

141. Thiện kiến viên lâm 善 見 園 林.

142. Ngu lạc 娛 樂.

143. Đẳng hoa 等 花.

144. Ưu-úy thiền-già 憂 畏 禪 伽.

145. Do từ uttara: trên hết.

146. “Đệ tứ phần, Chuyển Luân Thánh Vương phẩm Đệ tam”.

147. Chuyển luân thánh vương; Skt.: Cakravarti(-rājan); Pāli: (rāja) cakkavattin. Hán, các phiên âm: Chước-ca-la-phạt-lạt-để 斫 迦 羅 伐 剌 底, Chước-ca-la-phạt-lạt-để 斫 迦 羅 伐 辣 底, Chước-ca-ra-bạt-để 斫 迦 羅 跋 底, Già-ca-la-bạt-đế 遮 迦 羅 跋 帝; dịch nghĩa: Chuyển luân vương 轉 輪 王, Chuyển luân thánh đế 轉 輪 聖 帝, Phi hành luân đế 飛 行 輪 帝, Phi hành hoàng đế 飛 行 皇 帝. Các tư liệu khác liên quan Chuyển luân vương, Hán: Trung A-hàm, quyển 13, 15; Tăng nhất A-hàm quyển 13, 33; Phật bản hành tập kinh 1-15; Hiền ngu kinh quyển, 13; Đại tỳ bà sa quyển 150, 183; Đại trí độ quyển 4, 24, 82. Tài liệu Pāli: các kinh thuộc Dīgha-Nikāya: Mahāsudassana, Mahāpadāna, Cakkavattisīhanāda, Ambaiha và thuộc Majjhima-Nikāya: Bàlapaṇḍita.

148. Thành tựu thất bảo 成 就 七 寶; Pāli: sattaratanasamannāgato: kim luân bảo 金 輪 寶, bạch tượng bảo 白 象 寶, cám mã bảo 紺 馬 寶, thần châu bảo 神 珠 寶, ngọc nữ bảo 玉 女 寶, cư sĩ bảo 居 士 寶, chủ binh bảo 主 兵 寶. Tham chiếu Pāli (D. iii. 59): tass’imāni satta ratanāni ahesuư, seyyathīdaṃ cakka-ratanaṃ, hatthi-rata-naṃ, assa-ratanaṃ, maṇi-ratanaṃ, itthi-ratanaṃ, gahapati-ratanaṃ, pariịāyaka-ratanam eva sattamaṃ.

149. Nguyên Hán: Sát-lỵ (lợi) thủy nhiễu đầu chủng 剎 利 水 澆 頭 種, vua Sát-lỵ được truyền ngôi bằng phép quán đỉnh (rưới nước lên đầu); Pāli: khattiya-abhiseka-rāja.

150. Thiên luân bảo 天 輪 寶; Pāli: dibba-cakka-ratana.

151. Hải biểu 海 表; Pāli: sāgara-pariyanta.

152. Phong họa đồ độ 封 畫 圖 度; Khởi Thế kinh (Đại I, tr. 318a): qui độ vi giới phận 規 度 為 界 分.

153. Hán: lan thuẫn 欄 楯, tức câu lan 勾 欄, hay lan can 欄 杆; Pāli: vedikā.

154. Bạch tượng bảo thành tựu 白 象 寶 成 就; Pāli: (seta-)hatthi-ratana-samannāgata.

155. Thất xứ bình trụ 七 處 平 住, cũng nói là thất xứ bình mãn 七 處 平 滿, chỉ thịt nơi hai bàn tay, hai bàn chân, hai vai và cổ đầy đặn, gồ lên cao; Skt.: saptotsada, Pāli: sattussada.

156. Cám mã bảo thành tựu 紺 寶 馬 成 就; Pāli: (nīla-)assa-ratana-samannāgata. Cám 紺, hay cám thanh 紺 青, màu xanh thẫm, xanh pha đỏ. Pāli, Skt.: nīla.

157. Chu tông vĩ 朱 騣 尾; các bản TNM: châu mao vĩ 珠 毛 尾: đuôi có lông (màu) hạt châu.

158. Thần châu bảo thành tựu 神 珠 寶 成 就; Pāli: maṇi-ratana-samannāgata.

159. Chất sắc 質 色; các bản TNM: kỳ sắc 其 色.

160. Ngọc nữ bảo thành tựu 玉 女 寶 成 就; Pāli: itthi-ratana-samannāgata.

161. Cư sĩ bảo thành tựu 居 士 寶 成 就; Pāli: gahapati-ratana-samannāgata.

162. Cư sĩ trượng phu 居 士 丈 夫; Skt.: gfhapati (mauṣya); Pāli: gahapati.

163. Phục tạng 伏 藏; Pāli: ākara.

164. Chủ binh bảo thành tựu 主 兵 寶 成 就; Pāli: pariịāyaka-ratana-samannāgata.

165. Tứ thần đức 四 神 德; Pāli: catu-iddhi-samannāgata, thành tựu bốn năng lực (phồn vinh) siêu tự nhiên.

166. Bà-sư hay bà-sư-ca 婆 師 迦; Pāli: vassika hay vessika (Skt.: vārṛika), hoa mùa mưa hay mùa hè (hạ sanh hoa 夏 生 花).

167. Tự nhiên canh mễ 自 然 粳 米; Pāli: aṭṭhapākasāli, loại lúa thơm mọc, vàng chín tự nhiên, không cần cāy cấy.

168. Vô hữu khang khoái 無 有 糠 蒯; Pāli: akaṇo athuso.

169. A-nậu-đạt Long vương 阿 耨 達 龍 王; Pāli: Anotatta-nāgarāja (Skt.: Anavatapta-nāgarājan), một trong tám đại Long vương hay rắn thần, sống trong hồ A-nậu-đạt (Anotatta, Anavatapta), nơi phát nguyên bốn con sông lớn của Ấn Độ.

170. Hán: nê hoàn 泥 洹; cùng tự dạng với nê-hoàn 泥 洹, không nhầm với phiên âm khác của Niết-bàn.

171. Thời do như lạc nhân, thực như tiểu quá, thân tiểu bất thích 時 猶 如 樂 人 食 如 小 過 身 小 不 適; nghĩa không rõ ràng.

172. Trong bản Hán: xà (đồ) duy 闍 維; Pāli: jhāpeti, hỏa táng, ta quen gọi là trà (đồ) trì 荼 毗.

173. Thất bảo 七 寶; Pāli: satta ratanāni (Skt.: sapta ratnāni): kim 金 hay vàng (suvaṇṇa/ suvarṇa), ngân 銀 hay bạc (rūpīya /rūpya), lưu ly 琉 璃 hay thủy tinh (veḷuriya / vaiđurya), pha-lê 頗 梨 (phalika / sphaṭika), xa cừ 硨 磲 ( masāragalla/ musāragalva), xích châu 赤 珠 (lohitanka/ lohitamukṭika), mã não 瑪 瑙 (asama/ aśmagarbha).

174. Xem cht.64, 65 phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

175. Đṇa ngục 地 獄, Skt.: naraka, hay niraya, Huyền Tráng, âm: nại-lạc-ca 奈 落 迦, hoặc nơi khác âm: nê-lê 泥 梨; Pāli: niraya. Thứ tự trong bản Hán nāy ngược với thứ tự trong Câu-xá luận 11 (Kośa-kārikā iii. 58) và trong các tài liệu Pāli.

176. Tưởng 想; Huyền Tráng: Đẳng hoạt 等 活; Skt., Pāli: Saṃjīva. Bản Hán đọc Skt.: là Saṃjñī(va), hoặc Pāli: Saññī(va).

177. Hắc thằng 黑 繩; Skt.: Kàlasùtra; Pāli: Kàlasutta.

178. Đôi áp 堆 壓; Huyền Tráng: Chúng hợp 眾 合; Skt.: Saṃghāta, Pāli đồng. Bản Hán đọc Skt.: là Saṃkata.

179. Khiếu hoán 叫 喚; Huyền Tráng: Hào khiếu 號 叫; Skt.: Raurava; Pāli: Jàlaroruva.

180. Đại khiếu hoán 大 叫 喚; Huyền Tráng: Đại khiếu 大 叫; Skt.: Mahāraurava; Pāli: Dhùmaroruva.

181. Thiêu chích 燒 炙; Huyền Tráng: Viêm nhiệt 炎 熱; Skt.: Tapana; Pāli đồng.

182. Đại thiêu chích 大 燒 炙; Huyền Tráng: Cực nhiệt 極 熱; Skt.: Pratāpana; Pāli: Patāpana.

183. Vô gián 無 間; Huyền Tráng, phiên âm: A-tỳ-chỉ 阿 毗 旨; Skt.: Avīci, Pāli: Mahāvici.

184. Thập lục tiểu ngục 十 六 小 獄; Huyền Tráng: thập lục tăng 十 六 增; Chân Đế: thập lục viên 十 六 園; Skt.: aśṭau śođaṛtsadāh. Danh sách theo bản Hán: Hắc sa 黑 沙 (cát đen), Phất (Phí) thỉ 沸 屎 (phân sôi), Ngũ bách đinh (năm trăm đinh) 五 百 釘, Cơ (đói) 飢, Khát 渴, Đồng phủ 銅 釜 (nồi đồng), Đa đồng phủ 多 銅 釜 (nhiều nồi đồng), Thạch ma 石 磨 (mài bằng đá), Nùng huyết 膿 血 (máu mủ), Lượng hỏa 量 火 (đống lửa), Hôi hà 灰 河 (sông tro), Thiết hoàn 鐵 丸 (hòn sắt), Cân phủ 釿 斧 (búa rìu), Sài lang 豺 狼 (chó sói), Kiếm thọ 劍 樹 (rừøng cây bằng gươm), Hàn băng 寒 冰 (băng lạnh). Câu-xá luận 11 (Kośa-kārikā iii 59): ngoài bốn cửa ngục lớn, mỗi cửûa có bốn ngục nhỏ, danh sách, Huyền Tráng: Đường ôi 煻 煨 (Skt.: Kukūla), Thi phẩn 屍 糞 (Skt.: Kuṇapa), Phong nhẫn 鋒 刃 (Skt.: Kṛura), Liệt hà (Skt.: Vaitaraṇī). Trong đó, Phong nhẫn có ba: Đao nhẫn lộ 刀 刃 路 (Skt.: Kṛuramārga, hay Kṛuradhārāmārga), Kiếm diệp lâm 劍 葉 林 (Skt.: Asipattravana), Kiếm thích lâm 劍 刺 林 (Skt.: Ayahśalmalīvana).

185. Định nghĩa của Câu-xá luận 11 (Kośa-kārikā iii 58): Đẳng hoạt (Saṃjīva), chúng sanh trong đó bị hành hạ cho đến chết, sau đó có ngọn gió mát thổi qua, chúng sống lại để tiếp tục chịu hình phạt.

186. Tự nhiên đao kiếm 自 然 刀 劍.

187. Du ảnh đao 油 影 刀.

188. Thiết đinh 鐵 釘, đinh sắt; trên kia nói là Ngũ bách đinh. Xem cht.184.

189. Đồng phúc 銅 鍑; trên kia dịch là Đồng phủ, cùng nghĩa. Xem cht.184.

190. Đại thiết vi thành 大 鐵 圍 城.

191. Tăng-khư 增 佉, trên kia âm là tăng-già 僧 伽.

192. Mười địa ngục: Hậu vân 厚 雲, Vô vân 無 雲, Ha ha 呵 蚵, Nại hà 奈 合, Dương minh 羊 鳴, Tu-càn-đề 須 乾 提, Ưu-bát-la 優 鉢 羅, Câu-vật-đầu 拘 物 頭, Phân-đà-lỵ 分 陀 利, Bát-đầu-ma 鉢 頭 摩. So sánh tám ngục lạnh, Câu-xá luận 11 (Kośa-kārikā 59c-d), Huyền Tráng: An-bộ-đà (Skt.: Arbuda), Ni-lạt-bộ-đà (Niratbuda), An-tích-tra (Aṭaṭa), Hoắc-hoắc-bà (Hahava), Hổ-hổ-bà (Huhuva), Ôn-bát-la (Utpala), Bát-đặc-ma (Padma). Xem các cht. tiếp theo.

193. Hậu vân: mây dāy; Arbuda (Pāli: Abbuda) ở đây được đọc là ambuda (mây).

194. Vô vân: không mây; Skt.: Nirambuda, thay vì Nirarbuda; xem cht.19.

195. Tu-càn-đề, Skt.; Pāli: Sugandha (hoặc Sugandhi).

196. Tham chiếu, Câu-xá luận 11 (Huyền Tráng), Kośa-kārikā iii. 84: Lượng một vàha mè (Huyền Tráng: ma-bà-ha) của nước Magadha là 20 khār (Huyền Tráng: khư-lê) đựng đầy mè. Cứ một trăm năm lấy đi một hạt mè. Cho đến khi vāha mè hết nhưng tuổi thọ ở ngục lạnh Arbuda chưa hết. Hai mươi lần tuổi thọ của Arbuda bằng một lần tuổi Nirbuda.

197. Cù-ba-lê 瞿 波 梨; Pāli: Kokālika (hoặc Kokāliya). Đề cập trong S. i. 149, A. v. 171.

198. Tài liệu Pāli, Kokālika là đệ tử của Tudu. Tỳ-kheo Tudu chứng quả A-na-hàm rồi tái sinh lên thiên giới là vị Pacceka Brahamā (Phạm thiên độc hành). Chính Tudu khuyên Kokālika sám hối vì đã nói xấu hai vị Đại Tôn giả. Nhưng Kikālika không chịu, dù phải đọa địa ngục.

199. Long, nāga, rắn thần.

200. Kim sí điểu, chim cánh vàng; Pāli: garuđa.

201. Sa-kiệt-la Long vương 娑 竭 羅 龍 王, Skt.: Sāgara-nāgarājan, loại rắn thần ở dưới biển.

202. Xem cht.55, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

203. Nan-đà 難 陀; Skt., Pāli: Nanda. Bạt-nan-đà 跋 難 陀; Skt., Pāli: Upananda. Hai anh em Long vương.

204. Cứu-la-thiểm-ma-la 究 羅 晱 摩 羅.

205. Danh sách các đại long: Sa (Ta)-kiệt-la 娑 竭 羅 (Skt., Pāli: Sāgara-nāgarājan), Nan-đà 難 陀 (Nanda-nāgarājan), Bạt-nan-đà 跋 難 陀 (Upananda), Y-na-bà-la 伊 那 婆 羅 (?), Đề-đầu-lại-tra 提 頭 賴 吒 (Skt.: Dhataraṛṭha, Pāli: Dhataraṭṭha), Thiện Kiến 善 見 (Skt.: Sudarśana), A-lô 阿 盧 (?), Già-câu-la 伽 拘 羅 (?), Già-tỳ-la 伽 毗 羅 (?), A-ba-la 阿 波 羅 (?), Già-nậu 伽 耨 (?), Cù-già-nậu 瞿 伽 耨 (?), A-nậu-đạt 阿 耨 達 (Anavatapta), Thiện Trụ 善 住 (Skt.: Vāsuki?), Ưu-thiểm-già-bà-đầu 優 晱 伽 婆 頭 (?), Đắc-xoa-già 得 叉 伽 (Skt.: Takṣaka ).

206. Long giới 龍 戒; Pāli: nāga-sīla, nāga-vata.

207. Thố kiêu giới 兔 梟 戒.

208. Ma-ni-bà-đà 摩 尼 婆 陀; Pāli: Maṇibhadda, tên một Dạ-xoa (Yakkha), S. 208.

209. Khổ hành uế ô pháp 苦 行 穢 汙 法; Pāli: tapa-jigucchā-dhamma.

210. Mạng 命; Skt., Pāli: jīva, thường chỉ linh hồn.

211. Hán: hữu như thị tha tử 有 如 是 他 死, văn dịch tối nghĩa. Có lẽ Pāli chính xác của câu nāy được đọc là: Tathā paraṃ maraṇā hoti, thay vì đọc là: Tathāgato paraṃ maraṇā hoti: Như Lai tồn tại sau khi chết; trong đó, Tathā: như vậy, thay cho Tathāgata: Như Lai; paraṃ maraṇā, thay vì hiểu: sau khi chết, ở đây hiểu “tha tử: cái chết khác”.

212. Bản Cao-ly: hành ư 行 於; các bản TNM: ư hành 於 行, đối với (các) hành (mà có những kiến chấp).

213. Thanh tịnh tụ 清 淨 聚; Pāli: suddha-rāsi (?).

214. Xem cht. 211.

215. Hán: du hành 遊 行; Skt., Pāli: viharati: an trú, sống, tồn tại hay lưu ngụ.

216. Xem cht. 215.

217. Trong bản Hán: mạng 命; có lẽ tử 死 nhưng chép nhầm. Xem cht. 211.

218. Kính Diện 鏡 面; Pāli: Ādāsamukha, J. ii. 297-310.

219. Thọ hữu, tức thủ (Pāli: upādāna) và hữu (bhava).

220. Bản Hán: Phật Thuyết Trường A-hàm kinh, quyển 20, “Đệ tứ phần Thế Ký kinh, A-tu-luân phẩm Đệ lục”. A-tu-luân 阿 須 倫, phiên âm thông dụng: A-tu-la 阿 修 羅.

221. La-ha A-tu-luân 羅 呵 阿 須 倫; có lẽ Pāli: Rāhu-asura, A-tu-la gây nguyệt thực.

222. Như các mẫu mô tả trong phẩm 1.

223. Luân-thâu (du)-ma-bạt-tra 輪 輸 摩 跋 吒.

224. Thất-thi-lỵ (lợi)-sa 七 尸 利 沙.

225. Chánh pháp tòa 正 法 座.

226. Lan thuẫn giai đình 欄 楯 階 亭.

227. Sa-la viên lâm 娑 羅 園 林.

228. Cực diệu viên lâm 極 妙 園 林.

229. Thiểm-ma 晱 摩.

230. Nhạc lâm 樂 林.

231. Trú độ (đạc) thọ 晝 度 樹; Pāli: pāricchattaka. Xem cht. 54.

232. Bạt-nan-đà 跋 難 陀.

233. Tỳ-ma-chất-đa A-tu-luân 毗 摩 質 多 阿 須 倫; Pāli: Vepacitti Asura.

234. Ba-la-ha A-tu-luân 波 羅 呵 阿 須 倫; Pāli: Pahārāda Asura, một trong ba thủ lãnh của Asura.

235. Thiểm-ma A-tu-luân 晱 摩 阿 須 倫; Pāli: Sambara Asura.

236. Ngũ đại A-tu-luân 五 大 阿 須 倫: Đề Trì 提 持, Hùng Lực 雄 力, Võ Di 武 夷, Đầu Thủ 頭 首, Tồi Phục 摧 伏.

237. Tứ phong 四 風: trụ phong 住 風, trì phong 持 風, bất động phong 不 動 風, kiên cố phong 堅 固 風.

238. Tứ thiên vương 四 天 王; Pāli: Cātummmahārājikā.

239. Đề-đầu-lại-tra 提 頭 賴 吒, Hán dịch: Trì Quốc; Pāli: Dhataraṭṭha.

240. Hiền thượng 賢 上.

241. Tỳ-lâu-lặc 毗 樓 勒, Hán dịch: Tăng Trưởng 增 長; Pāli: Virùḷhaka.

242. Thiện kiến 善 見; Pāli: Sudassana, Skt.: Sudarśana.

243. Tỳ-lâu-bà(bác)-xoa 毗 樓 婆(博)叉. Hán dịch: Quảng Mục 廣 目; Pāli: Virūpakkha.

244. Chu (châu)-la Thiện kiến 周 羅 善 見; Pāli: Cūla-Sudassana.

245. Tỳ-sa-môn 毗 沙 門, Hán dịch: Đa Văn 多 聞; Pāli: Vessavaṇa.

246. Ba thành: Khả úy 可 畏, Thiên kính 天 敬, Chúng quy 眾 歸.

247. Già-tỳ-diên-đầu 伽 毗 延 頭.

248. Na-lân-ni 那 鄰 尼.

249. Càn-đạp-hòa 乾 沓 和; thần âm nhạc của Đế Thích, nhưng do Đề-đầu-lại-tra quản lãnh; Pāli: Gandhabba, Skt.: Gandharva.

250. Cứu-(cưu)-bàn-trà 究 (鳩) 盤 茶, các thần thuộc hạ của Tỳ-lâu-lặc; Pāli: Kumbaṇḍha.

251. Ngũ đại quỷ thần 五 大 鬼 神 (Pāli: Pañca mahāyakkhā): Bàn-xà-lâu 盤 闍 樓; Đàn-đà-la 檀 陀 羅; Hê-ma-bạt-đà 醯 摩 跋 陀; Đề-kệ-la 提 偈 羅; Tu-dật-lộ-ma 修 逸 路 摩.

252. Đao-lợi (lỵ) thiên, Hán dịch: Tam thập tam thiên; Pāli: Tāvatiṃsa, Skt.: Trāyastiṃsa.

253. Y-la-bát Long vương 伊 羅 鉢 龍 王; Pāli: Erakapatta.

254. Thiện kiến thành 善 見 城; Pāli: Sudassana-devanagara; Skt.: Sudarśana.

255. Thiện pháp đường 善 法 唐; Pāli: Sudhamma-sālā, Skt.: Sudharmā devasabhā.

256. Thiên đế 天 帝, tức Thiên Đế Thích 天 帝 釋, hay Thích Đề-hoàn Nhân 釋 提 桓 因, chúa tể các Thiên thần trời Đao-lợi (Pāli: Tāvatiṃsa); Pāli: Sakka devānaṃ Inda.

257. Thô sáp viên lâm 麤 澀 園 林; một trong bốn công viên trên trời Đao-lợi; Huyền Tráng, tứ uyển 四 苑: Chúng xa 眾 車 (Skt.: Caitraratha), Thô ác 麤 惡 (Skt.: Pāruṣyaka), Tạp lâm 雜 林 (Skt.: Miśraka), Hỷ lâm 喜 林 (Nandana).

258. Hiền 賢, Skt.: Bhadra; Thiện hiền 善 賢, Skt.: Subhadra.

259. Họa lạc 畫 樂, Hán dịch từ Skt.: Caitrarata, thay vì Skt.: Caitraratha mà Huyền Tráng dịch là Chúng xa. Xem cht. 257.

260. Họa 畫, Skt.: Caitra? Thiện họa 善 畫, Skt.: Sucaitra?

261. Tạp, tức Tạp lâm; xem cht. 257.

262. Đại hỷ, tức Hỷ lâm; xem cht. 257.

263. Nan-đà trì 難 陀 池. Đoạn dưới, dịch nghĩa là vườn Đại hỷ; Pāli: Nandā-pokkharaṇī.

264. Trú độ (đạc) 晝 度; Pāli: Pāricchattaka, Skt.: Pārijātaka.

265. Trên kia, âm là Nan-đà.

266. Thô sáp 麤 澀, Skt.: pāruṣya. Xem cht. 257.

267. Caitrarati, tên vườn theo bản Hán (Xem cht. 257), do ghép citra, hình dung từ, có màu sắc sặc sỡ; và rati, danh từ, sự vui thích. Những giải thích nāy gần với từ Pāli: Cittalatā-vana hơn.

268. Tên vườn Miśraka (Xem cht. 257) do hình dung từ miśra, được pha trộn.

269. Tên vườn Nandanavana (Xem cht. 257) do hình dung từ nandana, làm cho vui vẻ.

270. Hán: diệu pháp 妙 法; Skt.: sudharma, Pāli: sudhamma.

271. Mạn-đà 漫 陀.

272. Định nghĩa nāy gần với từ Pāli: Pāricchattaka, hơn là Skt.: Pārijātaka hay Pāriyātra. Do động từ Pāli: pari-cchādeti: che phủ khắp.

273. Thập đại thiên tử 十 大 天 子, Nhân-đà-la 因 陀 羅, Cù-di 瞿 夷, Tỳ-lâu 毗 樓, Tỳ-lâu-bà-đề 毗 樓 婆 提, Đà-la 陀 羅, Bà-la 婆 羅, Kỳ-bà 耆 婆, Linh-hê-nậu 靈 醯 耨, Vật-la 物 羅, Nan-đầu 難 頭.

274. Kích thước trung bình khăn quấn của người Ấn.

275. Hán: đoàn tế hoạt thực 摶 細 滑 食; Pāli: kabaḷikāro āhāro oḷāriko và sukhumo. Xem cht.43, kinh số 9 “Chúùng Tập”.

276. Chỉ thực phẩm vật chất: thức ăn được nắn thành viên, do tục ăn bốc của người Ấn.

277. Tham chiếu, Câu-xá luận 10: đoạn thực 段 食 (Skt.: kavađīkāra āhāra; Pāli: kabaḷikāro āhāro) có hai loại: thô (Skt.: audārika; Pāli: oḷāriko) và tế (Skt.: sùkṛuma; Pāli: sukhumo): (…) như thức ăn chư Thiên được gọi là tế, vì không phải bài tiết.

278. Tịnh đoàn thực 淨 摶 食.

279. Hán: châu ky 珠 璣, chỉ chung cho các kim loại quý làm vật ngang giá.

280. Man thọ 鬘 樹; xem cht.131, “phẩm Uất-đan-viết”.

281. Trai 齋, thường dịch âm là bố-tát 布 薩 (Skt.: upavasatha hay upoṣađha; Pāli: uposatha).

282. Bốn loại chớp: thân quang 身 光: ánh sáng của thân; nan hủy 難 毀: khó hủy diệt; lưu diệm 流 焰: ngọn lửa trôi; định minh 定 明: ánh sáng cố định.

283. Hán, Trường A-hàm kinh, quyển 21, “Đệ tứ phần, Thế Ký kinh, Tam Tai phẩm Đệ cửu”. Tam tai 三 災; Skt.: saṃvartanayah tisro, ba sự hủy diệt.

284. Hán: tứ sự 四 事: chỉ bốn sự kiện, hay biến có lớn xảy ra cho thế giới, gọi là bốn đại kiếp 四 大 劫 (Pāli: cattāro mahākappā): thành kiếp (Pāli: vivaṭṭa-kappa, Skt.: vivarta-kalpa), trụ kiếp (Pāli: vivaṭṭaṭṭhāyin, Skt.: vivfṭṭāvasthā), hoại kiếp (Pāli: saṃvaṭṭa-kappa, Skt.: saṃvartna-kalpa), không kiếp (Pāli: saṃvaṭṭathāyin, Skt.: saṃvfṭṭāvasathā).

285. Tam tai 三 災 (Skt.: tisro saṃvartanyah): hỏa tai 火 災 (Skt.: tejahsaṃvartanī), thủy tai 水 災 (apsaṃvartanī), phong tai 風 災 (vāyusaṃvartanī).

286. Quang âm thiên 光 音 天, cao nhất trong ba tầng trời Nhị thiền; Skt.: Ābhāsvara; Pāli: Ābhassara, Huyền Tráng: Cực quang tịnh thiên 極 光 淨 天.

287. Biến tịnh thiên 遍 淨 天, cao nhất trong ba tầng Tam thiền thiên; Skt.: Zubhakftsana, Pāli: Subhakiịṇa.

288. Quả thật thiên 果 實 天, tầng thứ ba Tứ thiền thiên; Skt.: Bfhatphala; Pāli: Vehapphala; Huyền Tráng: Quảng quả thiên 廣 果 天.

289. Thập thiện hành 十 善 行, tức thập thiện nghiệp 十 善 業; Skt.: daśa kusala karmā; Pāli: dasa-kusala-kammā.

290. Thiên đạo 天 道 (Pāli: deva-yāniyo maggo) xem cht.13, kinh số 24 “Kiên Cố”; Phạm đạo 梵 道 (Pāli: Brahma-yāniyo maggo), xem cht.19, kinh số 24 “Kiên Cố”.

291. Tham chiếu Hán dịch, Huyền Tráng, Câu-xá luận, q.12: “Định sanh hỷ lạc, thậm lạc, thậm tĩnh!”定 生 喜 樂 甚 樂 甚 靜.

292. Hán: đại hắc phong 大 黑 風; Pāli: mahā-kāla-vāta.

293. Hán: an nhật đạo trung 安 日 道 中.

294. Quang niệm thiên 光 念 天, các đoạn trên Hán dịch Quang âm thiên, cho thấy Skt.: Ābhāsvara (Pāli: Ābhassara) liên hệ giữa svara: âm thanh và smara, ký ức. Xem cht.30, kinh Thế Ký, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

295. Kiếp hỏa hoàn phục 劫 火 還 復; nội dung, diễn tả chu kỳ thế giới được tái tạo sau tai kiếp của lửa; Pāli: tejo-vivaṭṭana, Skt.: tejo-vivartani.

296. Tứ đại phong 四 大 風: trụ phong 住 風, trì phong 持 風, bất động 不 動, kiên cố 堅 固.

297. Tăng già 僧 伽.

298. Phạm-ca-di, Skt., Pāli: Brahmakāyika.

299. Xem cht. 55, kinh Thế Ký, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

300. Tức Y-sa-đa-la, xem cht. 58, kinh Thế Ký, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

301. Các bản: Thọ-thần-đà-la 樹 辰 陀 羅; trên kia, Thọ-cự-đà-la 樹 巨 陀 羅. Có lẽ nhầm lẫn tự dạng. Xem cht.59, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

302. A-bát-ni-lâu 阿 般 尼 樓, có lẽ trên kia gọi là núi Mã thực 馬 食, Skt.: Aśvakarṇa. Xem cht. 61, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

303. Ni (bản Cao-ly: di)-lân-đà-la 尼 (彌) 鄰 陀 羅, trên kia âm là Ni-dân-đà-la 尼 民 陀 羅. Xem cht. 62, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

304. Tỳ-ni-đà 毗 尼 陀, ở trên gọi là núi Điều phục 調 伏; xem cht. 63, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

305. Kim cang luân 金 剛 輪, ở trên dịch là Kim cang vi 金 剛 圍. Xem cht.64, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

306. Hỏa tai 火 災.

307. Nãi thành vi tai 乃 成 為 災. Trong bản Hán, từ tai 災 và bại 敗 đồng một từ gốc Skt.: saṃvartanī. Tham chiếu, Câu-xá luận 12, Huyền Tráng: Nãi chí khí tận, tổng danh hoại kiếp 乃 至 器 盡 總 名 壞 劫.

308. Tô du 酥 油, tức bơ.

309. Xem cht. 296.

310. Thủy tai 水 災, Skt.: apsaṃvartanī.

311. Hán: hộ niệm thanh tịnh 護 念 清 淨; Pāli: upekkhāsāti parisuddhim. Xem cht.126 kinh số 2 “Du Hành iii”.

312. Xem cht. 288.

313. Tức ba đợt hủy diệt (Skt.: saṃvartana) và ba đợt sáng tạo (Skt.: vivartana).

314. Thích Đề-hoàn Nhân 釋 提 桓 因; Pāli: Sakka devānaṃ Inda, Sakka, chúa tể của các Thiên thần.

315. Tỳ-ma-chất-đa-la 毗 摩 質 馱 羅; Pāli: Vepacitta, một trong các thủ lãnh của A-tu-la.

316. Ngũ phược 五 縳: cột cổ, trói hai tay và hai chân.

317. Thiện pháp giảng đường 善 法 講 堂; Pāli: Sudhamma-sālā.

318. Thất diệp giảng đường 七 葉 講 堂; Pāli: Sattapatta-sālā, hay Cittapāṭali?

319. Các bản TNM: thọ ngã 受 我; bản Cao-ly: ái ngã 愛 我.

320. Bản Hán chỉ nói: hữu sắc vi phược 有 嗇 為 縛; theo nội dung, đây thêm ‘tự ngã’ cho rõ. Các mệnh đề tiếp theo cũng thế.

321. Vô ngã hành 無 我 行; Pāli: anatta-saṃkhāra.

322. Hữu 有 (Pāli: bhava), một chi trong mười hai chi duyên khởi.

323. Cựu thiên 舊 天, một danh hiệu khác chỉ A-tu-la, vì nguyên trước là chư Thiên Đao-lợi; Pāli: Pubbadevā.

324. Tối thắng đường 最 勝 堂; Pāli: Vejayanta-pāsāda.

325. Giao lộ đài 交 露 臺; Pāli?

326. Chùy Đỏa A-tu-luân 捶 打 阿 須 倫; Pāli:?

327. Xá-ma-lê A-tu-luân 舍 摩 犁 阿 須 倫; Pāli: Sambara?

328. Tỳ-ma-chất-đa A-tu-luân 毗 摩 質 多 阿 須 倫; Pāli: Vepacitti.

329. La-ha A-tu-luân vương 羅 呵 阿 須 倫 王; Pāli: Rāhu.

330. Nan-đà Long vương 難 陀 龍 王, một trong tám đại Long vương, anh em với Bạt-nan-đà Long vương, Skt.: Nanda-nāgarājan.

331. Bạt-nan-đà Long vương 跋 難 陀 龍 王, một trong tám đại Long vương, anh em với Na-đà Long vương, Skt.: Upananda.

332. Già-lâu-la 伽 樓 羅; Skt.: Karoṭapāṇi. Xem cht. 24, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

333. Trì Hoa 持 華, trên kia dịch là Trì Man 持 鬘; Skt.: Mālādhara. Xem cht.25, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

334. Thường Lạc 常 樂, trên kia dịch là Hỷ Lạc 喜 樂; Skt.: Sadāmatta. Xem cht. 26, phẩm 1, châu Diêm-phù-đề.

335. Diệu Tượng 妙 匠.

336. Thiện Trụ Long vương 善 住 龍 王.

337. Trung kiếp 中 劫, Skt.: antara-kalpa, kiếp trung gian; nhưng đối lại với mahākalpa, đại kiếp 大 劫, nên cũng thường gọi là tiểu kiếp 小 劫.

338. Đao binh 刀 兵, cốc quý 穀 貴, tật dịch 疾 疫. Tham chiếu, Câu-xá luận, q. 12 (Huyền Tráng): ba tiểu tam tai trung kiếp: đao binh, tật dịch, cơ cẩn. Cf. Kośa-kārikā iii. 99: kalpasya śastrarogābhyāư durbhikṛeṇa nirgamah.

339. Đao binh kiếp 刀 兵 劫, Skt.: śastra-kalpa, Pāli: sattha-kappa.

340. Tô du 酥 油 (Skt., Pāli: navanīta), mật 蜜 (madhu), thạch mật 石 蜜 (Pāli: madhu-phāṇita), hắc thạch mật 黑 石 蜜 (kāḷamadhuphāṇita, kāḷa-loṇa?).

341. Hán: để bại 稊 稗, chỉ loại cỏ có hạt nhỏ như hạt lúa.

342. Hán: cẩm 錦, lăng 綾, tắng 繒, quyến 絹.

343. Kiếp-bối 劫 貝; Pāli: kappāsa, Skt.: karpāsa, vải bông (gòn).

344. Sô-ma 芻 麻; Pāli: khoma, Skt.: kṣauma, vải gai.

345. Cơ ngạ kiếp 饑 餓 劫; Skt.: durbhikṣa-kalpa, Pāli: dubbhikkha-kappa; ở trên gọi là cốc quý kiếp.

346. Cơ ngạ; định nghĩa từ đồng nghĩa của Skt.: durbhikṣa (Pāli: dubbhikkha); Kośa-kārikā iii. 99: cañcu (sự mổ bằng mỏ chim), Chân Đế: chiên giá lương 旃 遮 糧, Huyền Tráng: tụ tập 聚 集; Câu-xá luận q.12: thời kỳ đói kém cũng được gọi là tư tập, vì con người bấy giờ cực đói, thâây chết gom thành đống; cũng vì người sau, người ta cất các thứ hạt giống trong những cái giỏ. ;

347. Bạch cốt cơ ngạ 白 骨 飢 餓; Câu-xá luận, sđd.: Kośa-kārikā, sđd.: Skt.: śvetāsthi; Pāli: setaṭṭhika.

348. Thảo mộc cơ ngạ 草 木 飢 餓; kośa-kārikā, sđd.: śalākāvftti, Huyền Tráng: vận trù 運 籌, Chân Đế: trù lương 籌 糧.

349. Tật dịch kiếp 疾 疫 劫; Skt.: roga-kalpa, rogābhyā, Pāli: roga-kappa.

350. Tham chiếu, kinh số 4, “Tiểu Duyên”.

351. Không Phạm xứ 空 梵 處; Pāli: suñña Brahma-vimāna.

352. Các chỗ khác, bản dịch Hán gọi là Phạm đồng tử 梵 童 子; Pāli: Sanaṇkumāra, Thường Đồng hình 常 童 形.

353. Hán: hoàn thành 還 成; Skt.: vivartnana, Pāli: vivaṭṭana.

354. Tự nhiên hóa sanh 自 然 化 生; Pāli: manomaya. Được sáng tạo do ý.

355. Hán: hoan hỷ vi thực 歡 喜 為 食; Pāli: pītibhakkha, ăn bằng hỷ.

356. Hán: thân quang tự chiếu 身 光 自 照; Pāli: sayaṃpabhā.

357. Đṇa vị 地 味; Pāli: rasa-paṭhavī.

358. Đề hồ 醍 醐; Pāli: sappi-maṇḍa, chế phẩm thượng hạng từ sữa.

359. Sanh tô 生 酥; Pāli: navanīta, chế phẩm từ sữa, váng sữa để nguội, sữa đông.

360. Đoàn thực 摶 食, giải thích ngữ nguyên của ý niệm thực phẩm vật chất.

361. Hán: tạc nhật 昨 日.

362. Định nghĩa từ Skt.: divasa, ngāy, Hán: nhật 日; theo ngữ nguyên, do động từ căn: dīv, chiếu sáng.

363. Hán: trú thường độ 住 常 度; cùng định nghĩa với mặt trăng. Xem đoạn sau.

364. Cung điện 宮 殿; cùng đồng nghĩa với mặt trăng, xem đoạn sau.

366. Các bản TNM: vi thác 葦 籜; bản Cao-ly: tử bá 梓 柏.

365 .

366. Ngũ phong 五 風: trì phong 持 風, dưỡng phong 養 風, thọ phong 受 風, chuyển phong 轉 風, điều phong 調 風.

367. Hán: tiệp tật 捷 疾; liên hệ ngữ nguyên: sùriya (do SVAR) và jvala.

368. Thiên Quang 千 光; Skt.?

369. Niệm khoảnh 念 頃, Skt.: kṣaṇa, Pāli: khaṇa. Nhưng, Câu-xá luận q.12: 120 kṣaṇa (sát-na) là một tatkṣaṇa (Huyền Tráng: đát-sát-na 怛 剎 那) sáu mươi tatkṣaṇa là một lava (Huyền Tráng: lạp phược 臘 縛). Xem cht. dưới.

370. La-da 羅 耶, Huyền Tráng: lạp phược 臘 縛, Skt.: lava.

371. Ma-hầu-đa 摩 喉 多, Huyền Tráng: mâu-hô-lật-đa 牟 呼 栗 多; Skt.: muhùrta.

372. Ưu-ba-ma 優 波 摩, Huyền Tráng: trú dạ 晝 夜, ahorātra.

373. Khư-đà-la sơn, xem phẩm 1, châu Diêm-phù-đề, cht. 55. 57.

374. Y-sa-đà sơn, xem phẩm 1, châu Diêm-phù-đề, cht. 58.

375. Thọ-đề-đà-la 樹 提 陀 羅, ở trên là Thọ-cự-đà-la 樹 巨 陀 羅. Có lẽ do nhầm tự dạng.

376. Thiện kiến sơn xem phẩm 1, châu Diêm-phù-đề, cht. 60.

377. Mã tự sơn 馬 祀 山, ở trên là Mã thực sơn, xem phẩm 1, châu Diêm-phù-đề, cht. 61.

378. Ni-di-đà-la 尼 彌 陀 羅, ở trên là Ni-dân-đà-la; xem phẩm 1, châu Diêm-phù-đề, cht. 62.

379. Xem phẩm 1, châu Diêm-phù-đề, cht. 63.

380. Xem phẩm 1, châu Diêm-phù-đề, cht. 64.

381. Câu nāy dịch theo bản TNM; trong bản Cao-ly: Diêm-phù-lợi địa, đại hải giang hà.

382. Bản Cao-ly: tổn chất 損 質; các bản TNM: viên chất 圓 質.

383. Tổn 損; định nghĩa indu theo ngữ nguyên là ùna?

384. Xem cht. 365.

385. Xem cht. 366.

386. Xem cht. 367.

387. Trong bản Hán: dị hệ 異 係; các bản TNM: dị kế.

388. Xem cht. 368.

389. Xem cht. 369.

390. Xem các cht. 370-373.

391. Đàn-việt 檀 越, phiên âm của Skt., Pāli: dāna-pati, Hán dịch: thí chủ 施 主.

392. Diêm-phù-đề 閻 浮 提; Skt.: Jambudvīpa, Pāli: Jambudīpa. Các bản TNM: Diêm-phù-địa 閻 浮 地.

393. Diêm-phù-thọ 閻 浮 樹; Skt., Pāli: jambu, tên loại cây lớn ở Ấn Độ, tên khoa học: Eugenia jambolana.

394. Diêm-phù kim, nói đủ: Diêm-phù-đàn kim 閻 浮 檀 金 (Skt.: Jambonada-suvarna; Pāli: Jambonada-suvaṇṇa), thứ vàng xuất xứ từ cát của con sông chảy qua rừng cây Jambu.

395. Tẩm 蕈; TNM: đan 簞.

396. Cô 孤; TNM: 觚.

397. Càn-thát-bà 乾 闥 婆; Pāli: Gandhabba, Skt.: Gandharva.

398. Bảy nước: 1. Câu-lâu 拘 樓; 2. Câu-la-bà 拘 羅 婆; 3. Tỳ-đề 毗 提; 4. Thiện-tỳ-đề 善 毗 提; 5. Mạn-đà 漫 陀; 6. Bà-la 婆 羅; 7. Bà-lê 婆 梨.

399. Hải trùng 海 蟲, loài sâu biển (?).

400. Bảy Hắc sơn 黑 山: 1. Lõa thổ 裸 土; 2. Bạch hạc 白 鶴; 3. Thủ cung 守 宮; 4. Tiên sơn 仙 山; 5. Cao sơn 高 山; 6. Thiền sơn 禪 山; 7. Thổ sơn 土 山.

401. Thất tiên nhân trú xứ 七 仙 人 住 處: 1. Thiện đế 善 帝; 2. Thiện quang 善 光; 3. Thủ cung 守 宮; 4. Tiên nhân 仙 人; 5. Hộ cung 護 宮; 6. Già-na-na 伽 那 那; 7. Tăng ích 增 益.

402. Từ đây trở xuống, tham chiếu kinh số 5 “Tiểu Duyên”.

403. Kiếp sơ 劫 初, thời kỳ nguyên thủy; Pāli: aggañña; Skt.: kalpāgra.

404. Hán: địa bì 地 皮; ở trên, kinh số 5 “Tiểu Duyên”: địa phì 地 肥. Huyền Tráng: địa bì bính 地 皮 餅; Chân Đế: địa bì càn 地 皮 乾; Pāli: bhūmipappaṭaka; Skt.: pfthivīparpaṭaka. Xem cht.17, kinh số 5 “Tiểu Duyên”.

405. Hán: địa phu 地 膚; Huyền Tráng, Chân Đế: lâm đằng 林 藤, dây leo rừng; Pāli: badālatā; Skt.: vanalatā.

406. Thiên hoa 天 華.

407. Hán: canh mễ 粳 米; Huyền tráng: hương đạo 香 稻; Chân Đế: xá-lỵ (lợi) 舍 利; Skt.: śàli, Pāli: sāli. Xem cht. 18, kinh số 5 “Tiểu duyên”.

408. Hán: khang khoái 糠 蒯; Pāli: kaṇa-thusa.

409. Hán: đọa 墮; Pāli: patti, nghĩa đen: té, đọa lạc; chuyển thành nghĩa: tội lỗi.

410. Hán: phu chủ bất thiện 夫 主 不 善. Định nghĩa danh từ chồng (Hán: phu chủ); Pāli: pati (người chồng), coi như đồng âm với patti, do gốc động từ PAD: rơi, té, đọa lạc.

411. Nguồn gốc của danh từ vợ; bhariyā (vợ), do động từ bharati: mang cho.

412. Nguồn gốc của từ Pāli: gaha (nhà), do gūhati: che dấu.

413. Hán: xử thai 處 胎; Pāli: gabba.

414. Các thành: Chiêm-bà 瞻 婆; Pāli: Campā; Già-thi 伽 尸; Pāli: Kāsi; Bà-la-nại 婆 羅 奈; Pāli: Bārāasī; Vương xá 王 舍; Pāli: Rājagaha.

415. Có lẽ xác định ngữ nguyên của nagara, thành trì hay đô thị, là do Naga: mặt trời.

416. Bình đẳng chủ 平 等 主, xem kinh số 5 “Tiểu Duyên” ø cht.20.

417. Xem kinh số 5 “Tiểu Duyên”: bắt đầu có danh từ vương 王; Pāli: rāja.

418. Phả hệ dòng vua đầu tiên: Dân Chủ 民 主, Trân Bảo 珍 寶, Hảo Vị 好 味, Tĩnh Trai 靜 齋, Đảnh Sanh 頂 生, Thiện Hành 善 行, Trạch Hành 宅 行. Diệu Vị 妙 味, Vị Đế 味 帝, Thủy Tiên 水 仙, Bách Trí 百 智, Thị Dục 嗜 欲, Thiện Dục 善 欲, Đoạn Kết 斷 結, Đại Đoạn Kết 大 斷 結, Bảo Tạng 寶 藏, Đại Bảo Tạng 大 寶 藏, Thiện Kiến 善 見, Đại Thiện Kiến 大 善 見, Vô Ưu 無 優, Châu Chử 洲 渚, Thực Sanh 殖 生, Nhạc Sơn 岳 山, Thần Thiên 神 天, Khiển Lực 遣 力, Lao Xa 牢 車, Thập Xa 十 車, Bách Xa 百 車, Lao Cung 牢 弓, Bách Cung 百 弓, Dưỡng Mục 養 牧, Thiện Tư 善 思.

419. Thanh Ma vương, xem kinh số 20: “A-ma-trú”.

420. Bạch Tịnh vương 白 淨 王, hoặc dịch là Tịnh Phạn vương 淨 飯 王; Pāli: Sudhodana, vua nước Ca-tỳ-la-vệ (Pāli: Kapilavatthu), phụ vương của Đức Thích Tôn.

421. Chỉ Đức Thích Tôn.

422. Ngữ nguyên của từ Sát-lỵ, xem cht.22, kinh số 5 “Tiểu Duyên”.

423. Ngữ nguyên của từ Bà-la-môn, xem cht.23 kinh số 5 “Tiểu Duyên”.

424. Vô thiền Bà-la-môn 無 禪 婆 羅 門, kinh Tiểu Duyên: Bất thiền Bà-la-môn; xem cht.24, kinh số 5 “Tiểu Duyên”.

425. Hán: độc 毒.