Dị bộ tông luân luận b1-b20.

Tiệm (anupurva) hiện quán (abhisamaya) Tứ Thánh Đế (Āryasatya) [đối với bậc nào?]

Có Tứ Đế được "tiệm hiện quán, 漸 現 觀" và "đốn hiện quán 頓 現 觀". Tiệm hiện quán là trước tiên tập trung quán Khổ đế, sau mới quán Tập, Diệt và Đạo. Khi thấy khổ không, thấy tập, tuần tự tiệm thứ quán và chứng kiến đế này rồi tới đế khác, nên gọi là "tiệm". Cho đến khi bốn đế được hiện quán trọn vẹn, tức là chứng đắc sơ quả. Còn "Đốn hiện quán" là quán chung cả 4 đế dưới một cộng tướng "không, vô ngã" trong một niệm trí tuệ phát sanh, thấy rõ được một đế là thấy rõ hết 4 đế và chứng đắc sơ quả. Lại nhờ đã trải qua một phen dụng công, nên khi kiến đạo chỉ thu gọn tập trung vào quán một đế, một khi phát sinh trí như thật chứng nhập Diệt đế là chứng nhập cả 4 bốn và chứng đắc sơ quả. Tóm lại, Tứ đế hiện đốn quán là chỉ cần thấy Diệt đế mà đắc sơ quả, còn Tứ đế tiệm hiện quán là tuần tự thấy đủ cả bốn đế mà đắc sơ quả. Tứ đế tiệm hiện quán là chủ trương của Hữu bộ. Theo đây, nếu chưa hiện quán Khổ đế thì không thể hiện quán Tập đế, Diệt đế, Đạo đế. Ngược lại Đại Chúng Bộ chủ trương Tứ Đế đốn hiện quán. (trích ĐCCXL, tr. 236-7)

(79) 依 空 無 願 二 三 摩 地 。俱 容 得 入 正 性 離 生 。

Nương vào hai loại định, đó là Không định (śunyasamādhi) và Vô Nguyện định (apraṇihitasamādhi), [hành giả] có thể chứng được Chánh Tánh Ly Sanh / Dự Lưu Hướng / Kiến Đạo.

THB: Căn cứ vào không ('sūnya), vô nguyện (apraṇihita) tam ma địa (samādhi) một cách đầy đủ, thì rất dễ chứng đắc Chánh tánh ly sanh.

Chánh Tánh Ly Sanh: Chánh hay còn gọi là Thánh, là Kiến đạo vị; ở đó cái trí vô lậu (chánh tánh) diệt trừ phiền não mà thoát ly hẳn cái sanh tử của phàm phu nên gọi là Chánh Tánh Ly Sanh.

無 願 三 摩 地 (apraṇihitasamādhi) = Desireless (ness) Meditation còn gọi là "vô tác tam muội".

BCDL: 若 人 欲 入 正 定 。 必 緣 空 解 脫 門 無 願 解 脫 門 。 得 入 正 定 。

正 性 離 生: Samyaktvaniyāma (samyaktva+ niyāma). Ngài Chân Đế dịch samyaktvaniyāma thành "Chánh Định" chưa chính xác. Ngài Huyền Trang dịch lại chính xác hơn.

* 正 性 離 生: nhập kiến đạo, Niết-bàn, lìa sanh tử (ĐCCXL, tr. 232).

Tại sao không phải là Không, vô nguyện và vô tướng như Kinh Tam Tụ (số 12) trong Trường A-hàm nói: Thế nào là ba pháp dẫn đến Niết-bàn? Ba tam-muội: không tam-muội, vô tướng tam-muội, vô nguyện tam-muội. Ba loại định này có thể được xem là con đường giúp hành giả đến Niết-bàn nên còn gọi là "tam giải thoát môn".

Theo kinh Tăng nhất A-hàm 16, "Đối với Không tam-muội thì nhơn và pháp của vạn hữu, hành giả đều quán là không. Ở trong pháp quán mười sáu hành tướng của Tứ đế thì định này cùng với hai hành tướng không và vô ngã của khổ đế tương ưng với nó; tức là chúng ta quán ngã kiến cùng sở kiến của ngã đều không. Đối với Vô tướng tam-muội thì, vì chúng ta đã quán ngã-pháp đều không, nên tướng trạng của chúng không sai khác, chúng cùng với bốn hành tướng diệt, tịnh, diệu, ly của diệt đế tương ưng với định. Vì Niết-bàn lìa năm trần: sắc, thinh, hương, vị, xúc, hai tướng nam, nữ, cùng với ba tướng hữu vi sinh, dị, diệt cộng lại là mười tướng nên đều gọi là vô tướng; định này vì duyên vào diệt nên có tên gọi là vô tướng. Đối với vô nguyện tam-muội hay còn gọi là vô tác tam-muội, vô khởi tam-muội thì vì chúng ta đã quán tướng trạng của các pháp là không sai khác, nên chúng ta không có những điều gì mong cầu về nó, nên mới cùng với hai hành tướng khổ và vô thường của khổ đế; bốn hành tướng nhân, tập, sinh, duyên của tập đế; bốn hành tướng đạo, như, hành, xuất của đạo đế là mười hành tướng tương ưng với định. Khổ, vô thường cùng với bốn hành tướng của tập đế đều đáng nhờm tởm, lo sợ cho nên chúng ta không mong cầu giữ chúng, ngay đến đạo đế như chiếc thuyền mà cũng nên từ bỏ; định này chỉ là duyên nên nó được gọi là vô nguyện. Hơn nữa các pháp không có gì để cầu mong vui sướng, thì không có gì để tạo tác, nên gọi là vô tác hoặc gọi là vô khởi."

Và Thành Thật luận 13 trong phẩm Tam tam-muội (Đ. 32, tr. 335b) lại giải thích: "Nếu hành giả không thấy chúng sanh, cũng không thấy pháp, đó gọi là không. Trong không như vậy không có tướng để giữ, không này tức là vô tướng. Và trong không, không chỗ để nguyện cầu, không này tức là vô nguyện. Vì vậy cho nên ba cái này cùng một nghĩa. Hỏi: "Nếu vậy, tại sao nói là ba?" Đáp: "Vì không này có khả năng, nên phải tu không, vì tu không được lợi nên không thấy tướng, vì không thấy tướng nên vô tướng, vì vô tướng nên chẳng nguyện, vì chẳng nguyện nên chẳng thọ thân, vì chẳng thọ thân nên thoát tất cả khổ, những lợi như vậy đều do từ tu không mà có được, cho nên nói là ba." Và chỗ khác cũng trong luận Thành Thật 12, phẩm Tam tam-muội thì ba định này được chia ra cách tu như sau: (1) Nhất phần tu định, tu định không tu tuệ, hoặc tu tuệ không tu định. (2) Cộng phần tu định, vừa tu định, vừa tu tuệ, là chỉ cho định thế gian, ở trong phá noãn vị (là một trong bốn vị của Gia hành vị trong năm vị của Tiểu cũng như Đại thừa). (3) Thánh chánh định, khi nhập vào pháp vị thì có khả năng chứng định Diệt đế. Hành giả dùng định tu hàng phục tâm, nhờ tuệ để ngăn chận phiền não; dùng định để hàng phục tâm, nhờ định để ngăn chận phiền não; và nhờ định tuệ để hàng phục tâm, nhân tánh được giải thoát, tánh ở đây tức là đoạn tánh, ly tánh, diệt tánh. Hơn nữa, lúc này cùng lúc đầy đủ định tuệ nên gọi là Thánh chánh. (Tam tam muội - Thích Đức Thắng).

Bài 10. QUAN ĐIỂM CỦA NHẤT THIẾT HỮU BỘ (SARVĀSTIVĀDA) - tiếp theo

(80) 思 惟 欲 界 行 入 正 性 離 生 。

Tư duy về các hành (Saṁkhāra) của cõi Dục có thể nhập Chánh Tánh Ly Sanh.

THB: tư duy (manasikāra: tác ý) về dục giới để chứng đắc Chánh tánh ly sinh. (Câu này không tách ra với câu 79).

Các bộ phái Phật giáo Tiểu Thừa: "Bằng cách định quán trên tham dục, hành giả có thể vào an định trong Chánh Tánh Ly Sanh".

Hành (mental formation) là những hoạt động tâm lý, ví dụ: chú ý, đánh giá, vui thích, ghét bỏ, quyết tâm, ... Thắng Pháp Tập Yếu Luận trình bày 52 tâm sở, nếu bỏ thọ và tưởng ra thì còn lại 50 tâm sanh diệt đó, đều gọi là hành.

(81) 若 已 得 入 正 性 離 生 。十 五 心 頃 說 名 行 向 。第 十 六 心 說 名 住 果 。

Nếu đã được vào Chánh Tánh Ly Sanh, 15 tâm sát na đầu tiên gọi là hành hướng (pratipanna). Tâm thứ 16 gọi là trụ quả (Sthitipanna).

THB: nếu đã được Chánh tánh ly sanh, trong 15 tâm đầu gọi là hành hướng (pratipanna), tâm thứ 16 gọi là quả. (đoạn này cũng dính liền với quan điểm 81).

頃 (khoảnh)

16 loại tâm của Dự Lưu Hướng và Dự Lưu Quả theo Câu Xá Luận:

1. Khổ pháp trí nhẫn; 2. Khổ pháp trí

3. Khổ loại trí nhẫn; 4. Khổ loại trí

5. Tập pháp trí nhẫn; 6. Tập pháp trí

7. Tập loại trí nhẫn; 8. Tập loại trí

9. Diệt pháp trí nhẫn; 10. Diệt pháp trí

11. Diệt loại trí nhẫn; 12. Diệt loại trí

13. Đạo pháp trí nhẫn; 14. Đạo pháp trí

15. Đạo loại trí nhẫn; 16. Đạo loại trí.

Bản dịch của HT. Trí Quang: 16 tâm là quán 4 đế, mỗi đế có pháp và loại, pháp và loại đều có nhẫn và trí (thí dụ khổ thì có khổ pháp nhẫn, khổ pháp trí, khổ loại nhẫn, khổ loại trí) thành 16 tâm; trong 16 tâm này, 15 tâm đầu là hướng về kiến đạo (hướng quả), tâm cuối cùng (đạo loại trí) là ở vào kiến đạo (trú quả).

BCDL: 若 觀 欲 界 相 應 諸 行 。得 入 正 定 若 人 已 入 正 定 。在 十 五 心 中 。名 須 氀 多 阿 半 那 向 。若 至 第 十 六 心 。名 須 氀 多 阿 半 那 。

So sánh với 16 tầng tuệ của thiền minh sát (xem bảng đính kèm).

(82) 世 第 一 法 一 心 三 品 。

Trong một sát-na tâm của Thế Đệ Nhất Pháp (Laukikāgradharma) gồm có 3 phẩm.

Ba phẩm: Hạ phẩm, Trung phẩm và Thượng phẩm. (Xem ĐCCXL, 231-2).

Theo Hữu Bộ, Hiền vị có 7, còn gọi là bảy phương tiện, bảy gia hạnh vị: (1) ngũ đình tâm, (2) Biệt tướng niệm trú, (3) tổng tướng niệm trú, (4) Noãn, (5) Đảnh, (6) Nhẫn, (7) Thế đệ nhất.

Thiện căn được phát sinh ở địa vị này là tột đỉnh với pháp thế gian hữu lậu. Câu Xá Luận 23 nói: "Vì là hữu lậu, nên gọi là thế gian; vì là tột đỉnh nên gọi đệ nhất". Nghĩa là pháp hữu lậu này tột đỉnh thế gian nên gọi là Thế Đệ Nhất. Có sức sĩ dụng (công lực) làm nhân thoát ly khỏi đồng loại, dẫn sinh ra Thánh đạo, nên gọi là tột đỉnh (tối thắng). Cách tu của Thế Đệ Nhất cũng giống như thượng phẩm nhẫn, du chỉ đối Khổ đế, mỗi hành tướng tu với mỗi sát na tâm liền bước thẳng vào kiến đạo, tức "nhấp chính tính ly sinh" (nhập kiến đạo, Niết-bàn, lìa sinh tử).

Thánh vị có 7: (1) Tín hành, (2) Pháp hành, (3) Tín giải, (4) Kiến đạo, (5) Thân chứng (6) Thời giải thoát, (7) Bất/ phi thời giải thoát.

BCDL: 世 第 一 法 一 剎 那 心 。

(83) 世 第 一 法 定 不 可 退 。

Thế Đệ Nhất Pháp (Laukikāgradharma) nhất định không còn thối chuyển.

Đối kháng với quan điểm của 34 của Đại Chúng Bộ: 乃 至 性 地 法 皆 可 說 有 退 。Cho đến Tánh địa pháp (dharmagotrabhūmi) có thể nói vẫn còn thối chuyển.

BCDL: 三 方 便 有 退 義 。世 第 一 法 無 退 義 。

(84) 預 流 者 無 退 義 。阿 羅 漢 有 退 義。

Dự Lưu (Strotāpanna) không còn lui sụt. A-la-hán (Arhat) còn lui sụt.

BCDL: 須 氀 多 阿 半 那 無 退 義 。阿 羅 漢 多 有 退 義。

Đối lập với quan điểm 35 của Đại Chúng Bộ: 預 流 者 有 退 義 。阿 羅 漢 無 退 義 。(Quả Dự Lưu còn có thối chuyển, bậc A-la-hán thì không).

Theo Câu Xá (ĐCCXL, tr. 249-254), có 6 bậc A-la-hán:

1. Thối pháp A-la-hán: Vị này sau khi được quả A-la-hán, thình lình gặp duyên khác liền vụt trở lại thứ lậu hoặc vừa đoạn trừ sau chót mà bị thối thất quả chứng, lùi xuống quả Bất Hoàn, Nhất Lai hay Dự Lưu.

2. Tư Pháp A-la-hán: Vị này sợ thối thất quả A-la-hán, thường nghĩ tới việc tự tại, muốn kết liễu mạng sống để nhập Vô dư Niết-bàn.

3. Hộ pháp A-la-hán: Vị này thường phòng hộ để khỏi thối thất quả A-la-hán.

4. An trú pháp A-la-hán: Vị này an trú quả vị A-la-hán đã chứng được, tránh xa ngoại duyên để khỏi thối thất, nhưng cũng còn gắng sức cầu tiến.

5. Kham đạt pháp A-la-hán: Vị này có tính kham năng tu hành, luyện căn để mau đạt tới vị Bất động tính A-la-hán.

6. Bất động A-la-hán: Vị này căn tánh rất lợi, một khi chứng quả A-la-hán rồi, dù gặp sự tình gì cũng không lay động, thối chuyển.

Đoạn sau được trích trong Thắng Pháp Tập Yếu Luận:

- Sotàpanno: Vị đã nhập lưu dẫn đến Niết Bàn đầu tiên. Có ba hạng Dự Lưu:

i) Những hạng sẽ phải sanh, nhiều nhất bảy lần trong thiên giới hay nhân giới. Trước khi tái sanh lần thứ 8, những vị này chứng được A La Hán quả.

ii) Những hạng tái sanh vào các gia đình quý tộc, hai hay ba lần trước khi chứng quả A La Hán (Kolamkola: Gia gia).

iii) Những hạng chỉ phải tái sanh một lần, trước khi chứng quả A La Hán. (Ekabìja: Nhứt chủng).

Một vị Dự lưu tin tưởng Tam Bảo rất mãnh liệt, không bao giờ vi phạm 5 giới hay phạm 5 nghịch tội. Khỏi rơi vào ác thú, các vị này thế nào cũng được giác ngộ.

Sakadàgàmi: Nhứt Lai, những vị chỉ tái sanh làm người một lần nữa. Sau khi chứng quả Nhất Lai ở đời này, các vị này có thể tái sanh ở Thiên giới hay chứng quả A La Hán trong khi sống ở nhân giới. Có 5 hạng Nhứt Lai:

i) Những vị chứng quả Nhứt Lai và nhập Niết Bàn ngay tại cảnh giới này.

ii) Những vị chứng quả Nhứt Lai tại Thiên giới và nhập Niết Bàn tại chỗ ấy.

iii) Những vị chứng quả Nhứt Lai ở cảnh giới này và nhập Niết Bàn ở Thiên giới.

iv) Những vị chứng quả Nhứt Lai ở Thiên giới, và nhập Niết Bàn ở nhân giới.

v) Những vị chứng quả Nhứt Lai ở cảnh giới hiện tại, và sau khi tái sanh ở Thiên giới, muốn sanh lại ở nhân giới và nhập Niết Bàn tại cảnh giới này.

Anàgàmi: Bất Lai, không còn sanh vào nhân giới. Các vị này sẽ sanh vào cõi Suddhàvàsa (Tịnh Cư Thiên) và ở luôn đó cho đến khi chứng quả A La Hán. Có 5 hạng Bất lai:

i) Những vị chứng Niết Bàn trong tiền bán phần đời sống ở Tịnh Cư Thiên. (Antaraparinibbàyi: Trung gian Bát Niết Bàn).

ii) Những vị chứng Niết Bàn trong hậu bán phần đời sống ở Tịnh Cư Thiên (upahacca parinibbàyi: Sanh Bát Niết Bàn, tổn hại Bát Niết Bàn).

iii) Những vị chứng Niết Bàn, cần có tinh tấn (sasankhàraparinibhàyi: Hữu hành Bát Niết Bàn).

iv) Những vị chứng Niết Bàn, không cần tinh tấn (asankhà-raparinibbàyi: Vô hành Bát Niết Bàn).

v) Những vị vượt qua từ Phạm thiên giới này đến Phạm thiên khác cao hơn để chứng Niết Bàn trong Phạm thiên giới cao nhất. Uddhamsota akanittha-gàmi: Thượng lưu sắc cứu kính thiên hành giả.

Khi các thiền định được phát triển, tâm trí trở thành sáng suốt như tấm gương sáng chiếu, soi rõ sự vật. Nhưng các tâm bất thiện chưa hẳn đã trừ diệt hoàn toàn, vì với thiền định, các phiền não tùy miên chỉ tạm nhiếp phục và có thể khởi dậy một cách bất ngờ. Giới điều hòa lời nói và hành động, định nhiếp phục tâm trí, chỉ có tuệ, giai đoạn thứ ba và cuối cùng mới có thể chứng Thánh quả và diệt trừ tận gốc các phiền não đã được định tạm thời nhiếp phục.

Ban đầu người tu hành tu tập Kiến thanh tịnh để thấy như thật các sự vật. Với nhứt tâm, vị này phân tích cái gọi là con người, và nhận thấy tự thân chỉ là một sự tổng hợp của các tâm pháp và sắc pháp, luôn luôn thay đổi biến dịch.

Sau khi đã có quan điểm đứng đắn về thực tánh cái gọi là con người, sau khi đã thoát khỏi những ý niệm sai lạc về tự ngã, người tu hành tìm xem nguyên nhân của tự ngã ấy. Vị này biết rằng, mọi sự vật ở đời đều do nhiều nhân duyên hợp thành, thuộc quá khứ hay hiện tại, và sự hiện hữu của đời sống hiện tại là do vô minh quá khứ (avijjà) và do ái (tanhà), thủ (upàdàna), nghiệp (kamma) và đoàn thực (àhàra) của hiện tại. Do năm nhân duyên này, cái gọi là con người sanh ra, và vì nhân quá khứ chi phối hiện tại, nhân hiện tại cũng sẽ chi phối quả vị lai. Suy tư như vậy, vị tu hành vượt lên mọi nghi ngờ về quá khứ, hiện tại và tương lai.

Rồi vị tu hành suy tư về lý vô thường, khổ, vô ngã của mọi pháp hữu vi. Chỗ nào vị này nhìn đến, cũng thấy rõ ba pháp ấn này chi phối mọi sự vật, đời sống chỉ là một giòng nước trôi chảy, chi phối bởi nội duyên và ngoại duyên. Không chỗ nào, vị này thấy hạnh phúc vì mọi vật đều biến dịch.

Khi tự mình tu quán về thực tánh của đời sống và luôn luôn chìm sâu trong quán tưởng, một ngày nào đó, thân mình tự phát hào quang (obhàsa) trong sự ngạc nhiên của chính mình. Vị tu hành cảm thấy hoan hỷ, an lạc, khinh an, tu hành tinh tấn hơn, suy tư mãnh liệt hơn, tâm được an bình, chánh niệm được mạnh mẽ và trí tuệ trở thành thuần thục. Hiểu lầm những biến chứng ấy là Thánh quả, nhất là thấy thân mình có hào quang, người tu hành cảm thấy ưa thích trạng thái này. Nhưng rồi hiểu rằng những triệu chứng trên là những trở ngại trên đường tu hành, vị này hướng tâm tu tập Đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh.

Nhận thức được chánh đạo, vị này tu tập trở lại, hướng tâm đến sanh trí (udayanàna) và diệt trí (vayanàna) của mọi pháp hữu vi, đặc biệt về diệt trí nhiều hơn vì sự biến dịch chịu sự nhận thức rõ ràng hơn sự sanh khởi. Do đó, vị này hướng tâm đến diệt trí (bhanganàna) và nhận thức được cả tâm pháp và sắc pháp tập hợp thành 5 uẩn luôn luôn biến dịch, không bao giờ giống nhau trong hai sát na, và người tu hành cảm thấy mọi vật đều đáng sợ hãi (bhayanàna). Cả thế giới hiện ra như hầm lửa, nguồn gốc của mọi hiểm nguy. Tiếp theo, vị này hướng tâm đến quán hoạn trí (àdìnavanàna) thấy rõ sự nguy hiểm của một thế giới hư ảo và có cảm giác nhàm chán (nibbidànàna), tiếp theo là một ý chí muốn thoát ly khỏi thế giới giả tạm này (muncitukàmyatànàna).

Với mục đích này, nhà tu hành tiếp tục tu quán về ba pháp ấn (patisankhànàna), và sau đó, có thái độ xả ly với mọi pháp hữu vi - không tham, không sân đối với sự vật (upekkhànàna: xả trí).

Khi đạt đến trình độ giải thoát này, vị tu hành lựa một trong ba pháp ấn để làm đối tượng đặc biệt để tu hành và nhiệt tâm tu quán cho đến một ngày nào đó, chứng được Niết Bàn.

Khi người tu hành chứng được Niết Bàn lần thứ nhất, vi này được gọi là Sotàpanna (Dự Lưu), vì đã nhập giòng hướng đến Niết Bàn. Giòng nước này chỉ cho 8 Chánh đạo, và vị Dự Lưu không còn là phàm phu (puthujjana) mà trở thành bậc Thánh (ariya).

Khi chứng được Dự lưu quả, vị tu hành trừ diệt 3 Kiết sử (samyojàna): Thân kiến, nghi và giới cấm thủ. Sakkàyaditthi: Thân kiến: Sati + kàya + ditthi, nghĩa là tà kiến xem rằng một tập thể có hiện hữu. Kàya: tập thể chỉ cho 5 uẩn sắc, thọ, tưởng, hành, thức uẩn, hay nói một cách khác tâm pháp và sắc pháp. Quan điểm xem rằng có một tự ngã thường hằng, khi mà thực sự chỉ là sự kết hợp của tâm pháp và sắc pháp, gọi là sakkàya ditthi (Thân kiến). Vicikicchà: Nghi ngờ đối với Phật, Pháp, Tăng, Học giới (Sikkhà), quá khứ, vị lai, cả quá khứ và vị lai và Lý duyên khởi. Sìlabbataparàmàsa: Giới cấm thủ, chấp thủ một vài giới cấm và nghi lễ có thể làm con người được thanh tịnh.

Để diệt trừ 7 kiết sử còn lại, vị Dự lưu chỉ sinh lại nhiều nhất 7 lần. Vị này càng tin tưởng ba ngôi báu, không bao giờ phạm 5 giới, khỏi rơi vào các ác thú, vì thế nào cũng được giải thoát.

Với lòng tin tưởng càng mới mẻ vì đã nhìn thấy sơ qua pháp vị Niết Bàn, người tu hành càng tinh tấn tu tập và chứng quả nhứt Lai, với sự giảm thiểu 2 kiết sử kàmaràga: Dục ái và Patigha: Sân. Khi trừ diệt hoàn toàn 2 kiết sử này, vị tu hành chứng quả Niết bàn Bất Lai, không còn tái sanh ở thế giới này cũng như không còn sinh ở Thiên giới nào khác, vì mọi Dục ái đã được đoạn trừ. Sau khi chết, vị này sanh lên cõi Tịnh Cư Thiên, một cảnh giới dành riêng cho các vị Bất Lai và A La Hán.

Một cư sĩ có thể chứng quả Bất Lai, nếu sống đời sống độc thân.

Vị Bất Lai, sau khi trừ diệt 5 kiết sử còn lại Rùparàga (Sắc ái), arùparàga (Vô sắc ái), màna (mạn), uddhacca (Trạo cử), và avijjà (Vô minh), chứng được quả A La Hán.

Các vị Dự Lưu, Nhứt Lai và Bất Lai được gọi là Sekha (Hữu học), vì còn phải tu tập. Vị A La Hán được gọi là Asekha (Vô học) vì không còn gì phải tu tập.

Một vị A La Hán không còn tái sanh, vì không còn tạo ra các nghiệp (kamma) mới, và mầm giống tạo thành sắc pháp cũng được trừ diệt.

Vị A La Hán nhận thức được, những gì cần làm đã làm xong, một gánh nặng đã đặt xuống, mọi hình thức tham ái và mọi bóng dáng vô minh đã được trừ diệt. Vị chiêm bái sung sướng, đứng trên tột đỉnh hơn cả Thiên giới, thoát ly tất cả nghiệp chướng và kiết sử ở trên đời.

(85) 非 諸 阿 羅 漢 皆 得 無 生 智 。

Không phải các vị A-la-hán đều được Vô sinh trí (Anutpādajnāna)

BCDL: 一 切 阿 羅 漢 。 多 不 盡 得 無 生 智 。

(86) 異 生 能 斷 欲 貪 瞋 恚 。

Dị sinh (phàm phu) có thể đoạn dục tham và sân nhuế.

異 生 tức là phàm phu (s. pṛthagjana). Làm thế nào mà phàm phu có thể đoạn trừ được dục tham và sân nhuế? Trong cuốn Các Bộ Phái Phật Giáo Tiểu Thừa đã trưng dẫn trường hợp Udraka Rāmaputra (p. Uddaka Rāmaputta, Uất Đầu Lam Phất) tuy còn ở địa vị phàm phu nhưng do đoạn trừ các phiền não cõi dục và cõi sắc và 3 tầng đầu của vô sắc, nên sau khi chết thác sinh về cõi "phi tưởng phi phi tưởng xứ". Trong trường hợp như thế, công năng của định không cho các phiền não khuấy động, còn các anusaya kilesa (tuỳ miên phiền não) chưa đoạn trừ hẳn.

Bản dịch của THB dịch là chúng sinh, mặc dù thầy mở ngoặc đơn là dị sinh. Hai chữ này nội hàm khác nhau rất xa. Chữ chúng sinh bằng Pali là sattā.

(87) 有 諸 外 道 能 得 五 通 。

Có những ngoại đạo (tīrthika) có thể đạt được ngũ thông (abhijñā).

BCDL: 凡 夫 亦 能 捨 欲 及 瞋 。外 道 得 五 通 。

(88) 亦 有 天 中 住 梵 行 者 。

Trong chư thiên có vị sống đời Phạm hạnh (s. Brahmacaryā, p. Brahmacarya).

Theravada hoặc Duy Thức đều chấp nhận quan điểm trên. Nội cung Đâu-suất-đà thiên là cảnh giới của Bồ-tát Di-lặc. Tầng trời thứ 19 là tầng trời từ đó hành giả có thể chứng đắc Thánh quả A-la-hán.

BCDL: 天 亦 有 夫 嵐 (lam) 摩 。

(89) 七 等 至 中 覺 支 可 得 。 非 餘 等 至。

Trong Bảy đẳng chí, giác chi (bodhyaṅga) có thể đạt được, ngoại trừ các đẳng chí khác.

THB: Trong thiền định (samāpatti: tam-ma-bát-để) có thể thành tựu giác chi (bodhyaṅga) chẳng phải định khác.

Đẳng chí (samāpatti, nhập định, thiền chứng)

7 đẳng chí là 4 định sắc giới và 3 định vô sắc giới. Giác chi là 7 giác chi (trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, niệm, định, xả) trong 37 bồ đề phần.

TGH: Quan điểm trên tối nghĩa, tuy vậy chúng ta có thể hiểu là từ định thứ nhất đến định thứ bảy có thể sinh khởi các chi phần giác ngộ, định thứ 8 là phi tưởng phi phi tưởng xứ không sinh khởi giác ngộ được. Trong truyền thống Theravada, một hành giả có thể tu tập 4 thiền vô sắc (nhưng không bắt buộc) và rồi vượt qua trạng thái tâm đó, vị ấy dẫn tâm, hướng tâm đến tam minh. Còn trong trạng thái đó, không thấy các vị đề cập đến sự sự phát triển các yếu tố đưa đến giác ngộ.

BCDL: 於 七 定 有 覺 分 。餘 定 則 無。

(90) 一 切 靜 慮 皆 念 住 攝 。

Tất cả tịnh lự (loại thiền) đều nằm trong 4 niệm trú (niệm xứ).

THB: "Tất cả thiền định (dhyāna) đều do niệm trú (smṛtyupasthāna) nhiếp, nếu không y cứ vào tịnh lự thì cũng có thể chứng được Chánh tánh ly sinh và quả vị A-la-hán."

Tĩnh lự = Dhyāna.

Thiền Tổ Sư (công án, thoại đầu) đều không ngoài Tứ Niệm Xứ.

Tứ niệm xứ hay Tứ niệm trụ (tức là: thân, thọ, tâm và pháp)

BCDL: 一 切 諸 定 無 不 是 四 念 處 所 攝 。

BÀI 11: QUAN ĐIỂM CỦA HỮU BỘ (TIẾP THEO)

(91) 不 依 靜 慮 。得 入 正 性 離 生。亦 得 阿 羅 漢 果。

Không nương vào tĩnh lự (dhyāna) vẫn đắc được Chánh Tánh Ly Sanh, cũng đắc A-la-hán quả.

Trong truyền thống Kinh điển Pali, thiền định (chỉ) là một phương pháp ngăn chặn phiền não và là nền tảng để phát triển thiền quán. Hành giả có thể phát triển thiền quán để chứng đắc các Thánh quả.

BCDL: 若 不 依 定 得 入 正 定 。

(92) 若 依 色 界 無 色 界 身。 雖 能 證 得 阿 羅 漢 果 。而 不 能 入 正 性 離 生 。

Nếu nương vào thân ở cõi sắc và vô sắc giới, hành giả tuy có thể chứng đắc Thánh quả A-la-hán, nhưng không bao giờ có thể chứng được Chánh Tánh Ly Sanh.

THB: Nếu nương vào sắc giới (rūpadhātu) vô sắc giới (arūpadhātu), tuy có thể chứng đắc A-la-hán, nhưng không thể thành tựu chánh tánh ly sanh; nếu căn cứ dục giới thân, không những chỉ nhập được chánh tánh ly sanh, còn chứng quả A-la-hán. (Lưu ý: THB trong đoạn đầu bỏ mất chữ thân).

BCDL: 亦 得 阿 羅 漢 多 依 色 界 無 色 界 心 。得 阿 羅 漢 多 不 得 入 正 定。

Dục giới: 1. địa ngục (niraya), 2. ngạ qủy (peta), 3. súc sanh (tiracchāna), 4. a-tu-la (asura), 5. nhơn (manussa), 6. thiên (deva).

Chư thiên dục giới:

6. Tứ Thiên Vương (Cātummahārājika): the Guardian Deities of the four quarters of the firmament reside with their followers.

7. Đao-lợi (Tāvatimsa): the Celestial Realm of the thirty-three Devas.

8. Dạ-ma (Yāma): The Realm of the Yāma Devas that which destroys pain is Yāma.

9. Đâu-suất (Tusita): Happy dwellers = The Realm of Delight.

10. Hoá Lạc (Nimmānarati): The Realm of the Devas who delight in the created mansions.

11. Tha Hoá Tự Tại (Paranimmitavasavatti): The Realm of the Devas who make others' creation serve their own ends."

Chư thiên Sắc giới:

Sơ thiền:

12. Phạm Chúng (Brahma Parisajjā): The Realm of the Brahma's Retinue.

13. Phạm Phụ (Brahma Purohitā): The Realm of the Brahma's Ministers.

14. Đại Phạm (Mahā Brahma): The Realm of the Great Brahmas.

Nhị thiền:

15. Thiểu Quang (Parittābhā): The Realm of Minor Lustre

16. Vô Lượng Quang (Appamāṇābhā): The Realm of Infinite Lustre

17. Quang Âm Thiên (Ābhassarā): The Realm of the Radiant Brahmas.

Tam Thiền:

18. Thiểu Tịnh (Parittasubhā): The Realm of the Brahmas of Minor Aura.

19. Vô Lượng Tịnh (Appamānasubhā): The Realm of the Brahmas of Infinite Aura.

20. Biến Tịnh (Subhakiṇhā): The Realm of the Brahmas of Steady Aura.

Tứ Thiền:

21. Quảng Quả Thiên (Vehapphalā): The Realm of the Brahmas of Great Reward.

22. Vô Tưởng Thiên (Asaññāsatta): The Realm of Mindless Beings.

23. Tịnh Cư Thiên (Suddhāvāsa): The Pure Abodes. Chỉ những bậc Anāgāmi (A-na-hàm) mới có thể tái sanh về cảnh giới này.

Trong cõi Tịnh Cư thiên chia thành 5 bậc:

23. i. Vô Phiền (Avihā): The Durable Realm

24. ii. Vô Nhiệt (Atappā): The Serene Realm

25. iii. Thiện Kiến (Sudassi): The Clear-Sighted Realm

26. iv. Thiện Hiện (Sudassa): The Beautiful Realm

27. v. Sắc Cứu Cánh Thiên (Akaniṭṭhā): The Highest Realm.

Chư thiên vô sắc giới:

28. Không vô biên xứ, 29. Thức vô biên xứ, 30. vô sở hữu xứ và 31. phi tưởng phi phi tưởng xứ.

Lưu ý: Kinh điển Nam truyền cho rằng không có Thánh quả ở cõi Vô sắc. Nhiều câu chuyện ghi lại các vị thiên tử nghe pháp Phật chứng được sơ quả Tu-đà-hoàn.

Đối chiếu với đồ biểu vũ trụ theo Câu Xá (ĐCCXL, 107), Cõi tứ thiền có 9: Vô Vân, Phước Sinh, Quảng Quả (Vô Tưởng), Vô Phiền, Vô Nhiệt, Thiện Kiến, Thiện Hiện, Sắc Cứu Cánh, Ma-hê-thủ-la). Chỗ này có lẽ Câu Xá Luận ghi nhầm, vì Quảng Quả và Vô Tưởng là hai, Sắc Cứu Cánh và Ma-hê-thủ-la là một. Vô Vân và Phước Sinh không có trong hệ thống Abhidhamma của Theravada.

(93) 依 欲 界 身 非 但 能 入 正 性 離 生 。 亦 能 證 得 阿 羅 漢 果 。

Nương vào thân cõi dục không những chứng đắc Chánh Tánh Ly Sanh mà còn có khả năng chứng đắc A-la-hán quả.

BCDL: 欲 界 中 得 入 正 定 。亦 得 阿 羅 漢 多 鬱 多 羅 鳩 婁 。無 離 欲 人 。 聖人 不 生 彼 處 。

(94) 北 俱 盧 洲 無 離 染 者 。

Ở Bắc Câu Lô Châu (Uttarakura) không có người ly nhiễm.

THB: Bắc-câu-lô châu (uttarakura) không có người nào không bị ô nhiễm, thánh nhân không bao giờ sanh nơi ấy và cõi vô tưởng thiên (asaṁjāñādevaloka).

Vì cảnh giới này quá sung sướng, không có khổ cảnh, nên họ không bao giờ khởi lên ý niệm từ bỏ dục lạc. Chính vì thế, sinh ở Bắc Câu Lô Châu có thể được xem là một trong 8 nạn (đui, điếc, câm, ngọng, sanh ở vùng biên địa ác kiến, sanh ở Bắc Cu Lô Châu, Sanh ở Vô Tưởng Thiên, thế trí biện thông).

Phẩm Uất-đan-viết

Tóm tắt nội dung Kinh Trường A Hàm - Tuệ Sĩ nói như sau:

Nói riêng về châu lục phía bắc Tu-di. Phổ thông trong văn hệ Hán, châu này được phiên là Bắc Câu-lâu, mà Sanskrit là Uttara-Kuru, chỉ vùng đất phía bắc Kuru. Kuru là một trong 16 vương quốc lớn trong thời Phật, thường được nhắc đến trong các Kinh. Tuy vậy, theo đại thể, Kuru ở đây hẳn là một vương quốc thần thoại, và Bắc Kuru cũng là vùng đất thần thoại, có thể tận phía bắc ngoài dãy Thông lĩnh. Xa hơn nữa, về lịch sử, có thể là vùng đất ở phía bắc các thành bang Sumeria cổ đại.

Châu này được kể riêng vì sinh hoạt xã hội ở đây khác hẳn ba châu kia. Trong châu này, hoàn toàn chưa có hình thức sinh hoạt sản xuất. Thực phẩm, có loại lúa tự nhiên không cần gieo trồng. Về y phục, có loại cây tự nhiên sản xuất ra áo quần, ai cần thì đến lấy. Các dụng cụ khác như chén bát, đàn địch, hương liệu, cũng được cung cấp tự nhiên như vậy. Dân ở đây không có khái niệm về gia đình, vợ chồng, cha mẹ và con cái. Trai gái thích nhau, dẫn vào chỗ khuất nào đó, rồi chia tay. Trẻ nít mới sinh, bỏ giữa đường, mọi người đi ngang qua, chăm sóc nó. Không có các tội ác như giết nhau, trộm cắp, nói dối; nghĩa là không hề có khái niệm về đạo đức. Vì vậy, ở đó không hề biết Phật pháp. Ngay cả các thuyết ngoại đạo, ở đây cũng không biết. Ở đây cũng không có các thứ bịnh tật như ba châu kia, cho nên ai cũng sống hết thọ lượng của mình, không có chết yểu.

Xem Kinh Thế Ký (30) trong Trường A-hàm.

(95) 聖 不 生 彼 及 無 想 天 。

Thánh nhân không sanh ở Bắc Câu Lô Châu (Uttara-Kuru) và Vô Tưởng Thiên (asaṃjñādeva).

BCDL: 聖 人 亦 不 生 無 想 天 。

Vô tưởng thiên: Theo Thắng Pháp Tập Yếu Luận, sau khi đắc tứ thiền, nếu một người hành sañña viraga bhāvana (thiền ly dục đối với tưởng và thức, tức là không còn mong muốn có tưởng và thức) thời nghiệp này sẽ cho quả tái sinh trong cõi Vô Tưởng Thiên (Asaññā-satta) chỉ có sắc tục sinh (rūpa-paṭisandhi).

(96) 四 沙 門 果 非 定 漸 得 。 若 先 已 入 正 性 離 生 。依 世 俗 道 有 證 一 來 及 不 還 果.

Bốn quả Sa-môn không phải do định mà chứng đắc tuần tự. Nếu đã chứng nhập Chánh Tánh Ly Sanh trước thì nương vào thế tục đạo để chứng Nhất Lai và Bất Hoàn quả.

Theo truyền thống Nam truyền, lộ trình tâm chứng vẫn theo thứ tự nhưng nó xảy ra quá nhanh nên dường như không thấy có thứ lớp.

BCDL: 不 必 定 次 第 。 得 聖 道 四 果 。 若 人 已 入 正 定 。 依 世 道 得 至 婆 凡 里 陀 如 寐 (彌 履 反) 阿 那 伽 寐 (彌 履 反) 四 念 處 。

HT. Trí Quang chia câu này thành 2. Câu thứ hai bắt đầu từ nhược.."

(97) 可 說 四 念 住 能 攝 一 切 法。

Có thể nói bốn niệm trụ có thể dung nhiếp tất cả pháp.

Quan điểm này nói rõ hơn quan điểm số 90: 一 切 靜 慮 皆 念 住 攝 。

Lộ trình tu chứng Tứ Niệm Xứ (Trụ) của Hữu Bộ có phần không chi tiết bằng Theravada, cho rằng: Quán thân bất tịnh, quán tâm vô thường, quán thọ thì khổ, quán pháp vô ngã.

(98) 一 切 隨 眠 皆 是 心 所。與 心 相 應 有 所 緣 境 。

Tất cả tuỳ miên đều là tâm sở (cetasika), cùng tương ưng với tâm và có cảnh sở duyên (ālambana) / đối tượng.

Tùy miên (anuśaya) là tên khác của phiền não hay hoặc. Luận Câu Xá 20 nói: tùy miên có bốn nghĩa (biểu hiện và chức năng): vi tế, tùy tăng, tùy tục, tùy phược. Khi căn bản phiền não hiện tiền vẫn khó biết rõ hành tướng của nó nên gọi là vi tế. Nó làm tăng thêm sự hôn ám trầm trệ đối với cảnh nó duyên và những tâm tương ưng với nó nên gọi là tùy tăng. Nó thường theo dõi hữu tình gây ra các tội lỗi nên gọi là tùy tục. Nó thường hiện khởi trói buộc, không muốn, nó vẫn sinh, cố ngăn, nó vẫn khởi nên gọi là tùy phược. (Đại cương luận Câu Xá, 2000, tr. 166).

Theo Câu Xá, tuỳ miên / tuỳ phiền não (anuśaya) có tất cả 19 trạng thái. 1. Đại phiền não địa pháp có 6: si, phóng dật, giải đãi, bất tín, hôn trầm, trạo cử + Đại bất thiện địa pháp có 2 (vô tàm, vô quý) + Tiểu phiền não địa pháp gồm có 10 (phẫn, phú, xan, tật, não, hại, hận, siểm, cuống, kiêu). Có tất cả 46 tâm sở. (Xem ĐCCXL, tr. 89 và Tuỳ phiền não, tr. 179)

Tâm sở tương ưng với tâm vương bởi năm sự đồng đẳng: (1) Đồng sở y: Tâm vương và tâm sở đồng nương một căn mà hiện khởi. Như khi nhãn thức tâm vương nương nhãn căn mà hiện khởi, thì tâm sở tương ưng với nhãn thức cũng nương nhãn căn mà hiện khởi, chứ không thể nương căn khác. (2) Đồng sở duyên: tâm vương tiếp xúc cảnh nào thì tâm sở tương ưng cũng tiếp xúc cảnh đó. (3) Đồng hành tướng: sự nhận thứcc của tâm vương như thế nào thì nhận thức của tâm sở tương ưng cũng như thế ấy. Hành tướng tức tướng mạo hiểu biết, sự nhận thức là tướng hành động của tâm. (4) Đồng thời gian: Tâm vương, tâm sở tương ưng phải đồng một lúc hiện khởi. (5) Đồng thể sự: mỗi tâm vương, tâm sở tương ưng đều có tự thể riêng bằng nhau hoà hợp lại mới thành nghĩa tương ưng.

Bản dịch của Chân Đế khác với bản dịch của Huyền Trang.

BCDL: 可 說 一 切 法 隨 眠 煩 惱 是 心 法。不 與 心 相 應 。Có thể nói tất cả pháp tùy miên, phiền não đều là tâm pháp (tâm sở), không tương ưng với tâm.

(99) 一 切 隨 眠 皆 纏 所 攝 。非 一 切 纏 皆 隨 眠 攝 。

Tất cả tuỳ miên (anu'saya) đều gồm trong triền phược (paryavasthāna), không phải tất cả triền phược đều nằm trong tuỳ miên.

Triền là mười thứ trói buộc chúng sinh vào ngục sinh tử, và làm nhân khởi lên các hành động ác, do đó khiến chúng sinh bị trói buộc vào đường ác, nên gọi là triền. Nhưng nói rộng thì tất cả phiền não dù là căn bản hay chi mạt, đều gọi là triền được cả. Nên cũng có chỗ gọi tham, sân si là 3 triền. Mười triền là hôn trầm, trạo cử, vô tàm, vô quý, phẫn, phú, xan, tật, thuỳ miên, hối. (tr. 179). Như vậy, trong 19 tuỳ miên phiền não, từ số 4 đến 13 được gọi là triền, từ 14 -19 gọi là cấu uế.

Xem thêm tr. 192: Nó là chi mạt hoặc từ căn bản hoặc phát sinh như vô tàm, xan, trạo cử là từ tham sinh; vô quý, tùy miên, hôn trầm là từ vô minh sinh; tật và lận từ sân sinh; hối và ố tác từ nghi sinh; phú từ si hoặc từ cả tham và nghi sinh.

BCDL: 一 切 隨 眠 煩 惱 。可 立 倒 起 名 。 一 切 倒 起 煩 惱 可 立 倒 起 名 。 不 可 立 隨 眠 名 。

(100) 緣 起 支 性 定 是 有 為 。 Tánh của các chi duyên khởi chắc chắn đều là hữu vi.

THB: Duyên khởi (pratīyasamutpāNgatva) là pháp hữu vi (samskṛta). (THB bỏ mất chữ "chi tánh")

Đối kháng với quan điểm của Đại chúng bộ 41: 無 為 法 有 九 種 trong đó có duyên khởi chi tánh.

BCDL: 十 二 緣 生 是 有 為 。 十 二 緣 生 分 亦 有 。

(101) 亦 有 緣 起 支 隨 阿 羅 漢 轉 。

Cũng có các chi phần của duyên khởi vận hành nơi chư vị A-la-hán.

Một số chi như thức (viññāṇa), danh sắc (nāma-rūpa), lục nhập (sadayatana), xúc (sparsa), thọ (vedanā) có vai trò duy trì mạng sống của một vị A-la-hán (Arahant).

THB: Duyên khởi luôn hiện hữu ở địa vị A-la-hán. (bỏ mất chữ "chi" và thêm trạng từ "luôn").

BCDL: 隨 阿 羅 漢 多 行 .

(102) 有 阿 羅 漢 增 長 福 業 。

Có vị A-la-hán tăng trưởng phước nghiệp.

Theo truyền thống Theravada, một vị A-la-hán làm mọi việc với "tâm duy tác" (kiriya citta) nên không được phước mà cũng không gây quả khổ.

Xem ĐCCXL, tr. 126.

BCDL: 阿 羅 漢 多 。亦 有 福 德 增 長。

(103) 唯 欲 色 界 定 有 中 有 。

Cõi Dục và cõi Sắc chắc chắn có trung hữu.

Đối lập với quan điểm 47 của Đại Chúng Bộ : 都 無 中 有 。Hóa Địa Bộ cũng đồng quan điểm của Đại Chúng Bộ.

Cõi vô sắc không có thân nên không có thân trung ấm.

Tiền ấm là thân khi chưa chết. Hậu ấm là thân sau khi đã tái sanh. Trung ấm là thân ở giữa sau khi chết và trước khi tái sanh.

Tên khác của trung ấm (S: Antarà-bhava, tiếng Tây Tạng là Brado): trung hữu, trung uẩn, hương ấm, hương hành (lần theo mùi hương mà đi = tầm hương, ngửi mùi hương mà tới = thực hương), ý hành (thân này nương gá vào ý để tìm chỗ tái sanh), thú sanh (sanh trong tam đồ lục đạo).

Chư thiên ở dục giới và sắc giới có thân trung ấm không? Do phước báu mà chư thiên đều hoá sanh, vậy làm sao có thân trung ấm?

Theo quan điểm của Hữu bộ (ĐCCXL, 108): "Con người có 4 giai đoạn [tứ hữu]: tử hữu [S:Manarà-bhava], trung hữu [S:Antarà-bhava], sinh hữu [S: Upapati-bhava], bản hữu [S: Pùva-kàla-bhava]. Tử hữu là giai đoạn con người do phiền não nghiệp đời trước chiêu cảm lấy quả báo thân đời nay, sống cho đến sát na cuối cùng, xả bỏ báo thân. Trung hữu là giai đoạn sau khi xả bỏ báo thân cho đến khi đủ duyên đầu thai, sự hiện hữu của hữu tình giữa khoảng thời gian đó, gọi là trung hữu. ... Tát-bà-đa còn chủ trương thân trung ấm của loài người cỡ như con nít năm sáu tuổi, đủ cả sáu căn nhưng vì đó là thứ tịnh sắc căn vi tế, mắt thịt không thấy được, chỉ có thiên nhãn cực tịnh và những hữu tình cùng ở giai đoạn trung hữu mới trông thấy được. Thời gian trung hữu cũng có 4 nhà chủ trương khác nhau: Tỳ-bà-sư cho rằng nó chỉ có trong khoảnh khắc, chết liền đầu thai. Luận sư Thế Hữu [Vasumitra] cho rằng nó tồn tại lâu nhất bảy ngày. Luận sư Thiết-mạt-đạt-đa cho rằng nó có thể tồn tại trong bảy bảy bốn mươi chín ngày. Còn Luận sư Pháp Cứu [Dharmatrāta] cho thì cho rằng không nhất định vì tùy theo nhân duyên thụ sinh bất thường. Do nghiệp lực rất mạnh thúc đẩy trung hữu đáng thọ sanh vào loài nguời thì hội đủ duyên liền sinh vào loài người, trung hữu đáng thụ sinh vào loài súc thì hội đủ duyên liền sinh vào loài súc. Sinh hữu là giai đoạn từ trung hữu chết, do vọng tưởng khởi lên tâm ái dục hoặc sân nhuế đối với cha mẹ, liền đầu thai, hay gọi là kiết sinh. Chính ở giây phút kiết sinh này gọi là sinh hữu. Bản hữu chỉ thời gian từ sinh hữu cho đến tử hữu, chấm dứt một đời".

Theravāda không đồng tình có thân trung ấm này. Một người chết liền theo nghiệp mà tái sinh vào trong các cảnh giới. Lúc bấy giờ một thức mới sinh khởi. Thức này do nghiệp tục sinh (janakakamma) tạo ra, nối liền hai kiếp sống cũ và mới, gọi là kiết sinh thức, thức tục sinh, hay còn gọi là thức nối liền (papaisandhivinna).

Có thể, sau khi một người thân hoại mạng chung, vị ấy có thể bị đọa vào cảnh giới peta (ngạ quỷ) và do đó lễ cầu siêu được diễn ra để người thọ cúng có thể hồi hướng phước (cầu siêu) cho người đã khuất, bị đọa vào cảnh giới ngạ quỷ. Có 3 loại không nhận được phước hồi hướng: A-tu-la ngạ qủy (KālakaNcikapeta), hạng ngạ quỷ luôn đói khát (khuppipāsikāpeta), hạng ngạ quỷ thường xuyên bị lửa đốt (NijjhāmataṆhikāpeta). Chỉ có hạng ngạ quỷ sống bằng thực phẩm nhờ người khác (paradattupajīkapeta) mới nhận được phước hồi hướng. (TK. Chánh Minh, Luận giải Chánh Tri Kiến, phần Giới cấm thủ).

Hòa thượng Thánh Nghiêm đã giải thích trong bài "Thân trung ấm là gì?" như sau: Theo luận Câu xá, quyển 10 thì thân trung ấm chữ Phạn có năm nghĩa: ý sinh thân, cầu sinh, ăn hương liệu, trung hữu, sinh khởi.

Ý sinh thân là do tâm ý cầu cho có tái sinh thân. Cầu sinh là thường xuyên tìm kiếm nơi có thể tái sinh. Ăn hương liệu là tự duy trì mình nuôi sống mình bằng các món ăn thơm tho mình ưa thích. Trung hữu là vào thời gian quá độ giữa chết và tái sinh. Sinh khởi là xuất hiện sau khi thân đời sống trước chết đi.

Thực ra, chúng sinh trong ba cõi sau khi chết đều trải qua một thời kỳ thân trung ấm, trước khi tái sinh vào một thân khác. Chỉ có chúng sinh ở cõi vô sắc giới thường xuyên ở trong cảnh Thiền định, không có sắc uẩn, nên không có thân trung ấm. Theo Kinh "Đại Bảo tích" quyển 56 (Hội nhập thai tạng), thì thân trung ấm của chúng sinh từ địa ngục có dung mạo xấu xí như củi khô bị thiêu cháy. Thân trung ấm của chúng sinh chuyển từ giới quỷ đói có dung sắc như nước, thân trung ấm của chúng sinh cõi người và cõi Trời có dung sắc màu vàng, thân trung ấm của chúng sinh chuyển từ cõi sắc giới có màu trắng đẹp. Do vậy, hình trạng của thân trung ấm có thể có hai tay, hai chân, bốn chân, nhiều chân hay không có chân đều do hình tướng của chúng sinh ở đời trước mà hình thành. Luận "Câu xá" , quyển 9 cho biết, thân trung ấm của người thuộc dục giới có thân như cậu bé 5, 6 tuổi, thân trung ấm của vị Bồ tát ở cõi dục giới có thân như thân của người tráng niên với tướng mạo đẹp đẽ, khi nhập thai và sinh ra đều có hào quang chiếu sáng. Thân trung ấm của cõi Trời thuộc sắc giới có thân hình tròn đầy như khi còn sống. Theo "Đại thừa Nghĩa Chương" , quyển 8, chúng sinh ở hai cõi dục giới và sắc giới nói chung đều có thân trung ấm. Chỉ riêng loại chúng sinh thượng thiện (thiện bậc cao) hay chúng sinh cực ác, sau khi chết hoặc vãng sing Tịnh độ , hay là chết hoá sinh làm loài trời hoặc sa xuống địa ngục hay làm ngạ quỷ thì không có thân trung ấm. Chúng sinh phạm tội ngũ nghịch bị đoạ ngay cõi ác, không có thân trung ấm.

BCDL: 欲 色 界 中 有 中 陰 。

-Kinh Trung Ấm thượng. -Kinh Niết Bàn 27-34. -Kinh Tạp A Hàm 25. -Kinh Chánh Pháp Niệm Xứ 57. -Luận Đại Tỳ Bà Sa 70. -Luận Câu Xá 8. -Luận Thành Duy Thức Thuật Ký 6. -Luận Thuận Chánh Lý 21. -Phật Hoá Thân Diệu Giác (vào cảnh giới Trung Ấm). - Theo tài liệu nghiên cứu của HT. Thích Huyền Tôn "Phương pháp cứu độ thân trung ấm".

(104) 眼 等 五 識 身 有 染 離 染 。 但 取 自 相 唯 無 分 別 。

Năm thức (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân) có nhiễm và tịnh. Chúng chỉ [có khả năng] giữ tự tướng (svalakṣaṇa) mà không có [khả năng] phân biệt.

Ở đây, bộ phái này muốn nói, năm thức vừa có tịnh, vừa có nhiễm, chúng chỉ có khả năng ghi nhận theo chức năng của nó, mà không có khả năng phân biệt. Vì sự phân biệt do ý thức can thiệp vào. Tuy nhiên, đã gọi là thức tức là sự phối hợp tương tác giữa các căn (phù trần căn, tịnh sắc căn) với các đối tượng, nên một khi nhãn thức khởi lên chắc chắc phải có tâm gán vào (tức ý thức đã hiện khởi trong nhãn thức) nên không thể nói nó không có khả năng phân biệt.

BCDL: 五 識 現 起 。 時 得 生 欲 。不 得 離 欲 五 識 執 別 。

(105) 心 心 所 法 體 各 實 有 。

Tâm và tâm sở pháp đều có thật thể.

BCDL: 相 無 分 別 。 有 心 及 助 心 法 定 有 境 界 。

(106) 心 及 心 所 定 有 所 緣 。

Tâm và tâm sở chắc chắn phải có đối tượng (sở duyên).

(107)自 性 不 與 自 性 相 應, 心 不 與 心 相 應 。

Tự tính (svabhāva) không tương ưng với tự tính. Tâm (citta) không tương ưng với tâm.

Không hiểu.

CĐ: 自 性 與 自 性 不 相 應 。心 與 心 不 相 應 。

(108) 有 世 間 正 見 。 有 世 間 信 根 。

Có chánh kiến (samyakḍṛṣṭi) thế gian (laukika), có tín căn thế gian.

THB: Thế gian có người có chánh kiến, thế gian có người có tín căn.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là chánh kiến? Chánh kiến, này các Tỷ-kheo, Ta nói có hai loại. Này các Tỷ-kheo, có loại chánh kiến hữu lậu, thuộc phước báo, đưa đến quả sanh y (upadhivepakka); có loại chánh kiến, này các Tỷ-kheo, thuộc bậc Thánh, vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi (magganga).

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là chánh kiến hữu lậu, thuộc phước báo, đưa đến quả sanh y? Có bố thí, có cúng dường, có tế tự, có quả báo các nghiệp thiện ác, có đời này, có đời khác, có mẹ, có cha, có các loại hóa sanh; ở đời có các vị Sa-môn, Bà-la-môn, chánh hướng, chánh hạnh, sau khi với thượng trí tự mình chứng đạt đời này và đời khác lại tuyên bố lên. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là chánh kiến hữu lậu, thuộc phước báo, đưa đến quả sanh y.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là chánh kiến thuộc bậc Thánh, vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi? Phàm cái gì, này các Tỷ-kheo, thuộc trí tuệ, tuệ căn, tuệ lực, trạch pháp giác chi, chánh kiến, đạo chi của một vị tu tập Thánh đạo, thành thục trong Thánh đạo, có vô lậu tâm, có Thánh tâm. Chánh kiến như vậy, này các Tỷ-kheo, thuộc bậc Thánh, vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi (117. Đại Kinh Bốn Mươi, Kinh Trung Bộ).

CBPPGTT: Chánh kiến thế gian là tuệ tri câu hữu (dính liền) với ý thức thiện nhưng có cấu nhiễm (sāsrava). Bản dịch như vậy đi quá xa với nguyên tác.

Đối kháng với quan điểm 36 của Đại Chúng Bộ: 無 世 間 正 見 。無 世 間 信 根 。 無 無 記 法 。

BCDL: 世 間 有 正 見 。 世 間 有 信 根 。 有 無 記 法。

(109) 有 無 記 法 。Có pháp vô ký (avyākṛta).

Vô ký có thể được dịch là không thiện và không ác, và cũng có nghĩa là không xác định. CBPPGTT dịch là "không xác định".

Đối kháng với quan điểm 37 của Đại Chúng Bộ.

Bài 12: QUAN ĐIỂM CỦA HỮU BỘ (tiếp theo & hết)

(110) 諸 阿 羅 漢 亦 有 非 學 非 無 學 法 。

Các vị A-la-hán cũng còn có pháp chẳng phải học mà cũng không phải pháp vô học.

CBPPGTT: Nơi chư A-la-hán cũng có các pháp không thuộc hữu học cũng không thuộc vô sự (naivaśaikṣanaśaikṣa).

THB: Chư A-la-hán cũng có người thuộc phi học, phi vô học pháp.

BCDL: 阿 羅 漢 多 無 有 學 法 。

(111) 諸 阿 羅 漢 皆 得 靜 慮 。非 皆 能 起 靜 慮 現 前 。

Các vị A-la-hán đều đắc tĩnh lự, nhưng không phải lúc nào tĩnh lự cũng hiện tiền.

BCDL: 一 切 阿 羅 漢 多 皆 得 定 。一 切 阿 羅 漢 多 不 皆 證 定 。(Bản của ngài Chân Đế không rõ nghĩa bằng bản của ngài Huyền Trang ở chỗ đắc và chứng "Tất cả A-la-hán đề đều đắc định. Tất cả A-la-hán không phải đềy chứng định).

CBPPGTT: "Chư La-hán đạt được các thiền nhưng không đạt được khả năng thể hiện chúng cách rõ ràng". (bản dịch như vậy không rõ nghĩa so với bản của ngài Huyền Trang).

(112) 有 阿 羅 漢 猶 受 故 業 。

Có vị A-la-hán vẫn còn thọ lãnh nghiệp cũ (pūrvvakarma).

Ngay cả Đức Phật còn thọ lãnh nghiệp cũ: chịu nhịn khát, ăn lúa ngựa. Trong truyền thống kinh điển Đại thừa có đưa ra điển tích Phật bị kim thương đâm vế. Phật giáo Nguyên thủy kể nhiều câu chuyện các vị A-la-hán như Tôn giả Mục Kiền Liên, Tôn giả Sìvali (Thánh Tăng tài lộc bậc nhất), Thánh Ni Liên Hoa Sắc còn phải trả ác nghiệp và thọ nhận thiện nghiệp.

BCDL: 阿 羅 漢 多 有 宿 業 猶 得 報 。

(113) 有 諸 異 生 住 善 心 死 。

Có những phàm phu trú trong tâm thiện mà chết.

THB: Có những chúng sanh (pṛthagjana) khi lâm chung với tâm thiện. (Chữ "chúng sanh" tiếng Pali là "satta", Sanskrit là "satva", khác xa với nghĩa của chữ phàm phu).

BCDL: 一 切 凡 夫 亦 有 在 善 心 死 。Tất cả phàm phu cũng có vị chết trong thiện tâm.

(114) 在 等 引 位 不 命 終 。

Các vị đang trong trạng thái thiền chứng (samapatti, 等 引) thì không chết.

Có câu chuyện một vị đang thiền hành, bị vấp gốc cây nên ngã và bị rễ cây đâm vào mà chết. Sau khi chết, vị ấy được tái sanh lên thiên giới và vị ấy rất ngạc nhiên với cảnh giới mà mình đang có mặt...

Trường hợp đang nhập diệt thọ tưởng định mới không chết (dầu cho lửa đốt, kiếm đâm, v.v...).

BCDL: 若 人 正 在 定 必 定 不 死 。

(115) 佛 與 二 乘 解 脫 無 異 。

Đức Phật và nhị thừa không khác nhau về giải thoát.

Giải thoát (vimukti, mokṣa) của Đức Phật cùng hàng nhị thừa không khác. Quan điểm này giống với quan điểm của Theravada. Nhị thừa: Thanh Văn và Duyên Giác.

BCDL: 如 來 與 弟 子 。惑 滅 無 異 。(Sự đoạn tận hoặc nghiệp của Như Lai và đệ tử không khác).

(116) 三 乘 聖 道 各 有 差 別 。

Thánh đạo của 3 thừa đều không giống nhau.

Quan điểm này đúng với Phật giáo Theravada và Mahayana.

BCDL: không có.

(117) 佛 慈 悲 等 不 緣 有 情 。

Lòng từ (Maitri) và lòng bi (karunā)... của Phật không duyên vào chúng sanh (sattva) mà phát khởi.

Không phải vì chúng sanh kêu khổ, hoặc vì thấy chúng sanh khổ mà Phật mới thương xót. Chính vì vậy lòng từ bi của Phật gọi là "vô duyên từ" hoặc "pháp duyên từ", như người thầy thuốc thấy bệnh nhân liền trị, bất kể người đó là ai.

THB: Vì Phật có lòng từ bi (từ bi được xây dựng bởi trí tuệ), cho nên không duyên với hữu tình (phiền não), vì nếu chấp có loài hữu tình thì không được giải thoát. (Bản dịch này quá xa với bản gốc).

CBPPGTT: "Lòng từ (maitri) và bi (karunā) của chư Phật không lấy chúng sinh (sattva) làm đối tượng". Câu giải thích trong trong sách càng khó chấp nhận.

BCDL: 如 來 慈 悲 不 取 眾 生 作 境 界 。若 人 執 眾 生 相 解 脫 意 。不 得 成 就 一 切 菩 薩 定 。

(118) 執 有 有 情 。不 得 解 脫 應 言 菩 薩 。

Chấp thật có hữu tình nên không được giải thoát, nên gọi là Bồ-tát.

BCDL: 是 凡 夫 具 九 結 。

Khái niệm Bồ-tát được ra đời trong giai đoạn bộ phái, chỉ cho những vị đang trong giai đoạn hướng đến Phật quả còn bị vướng kẹt.

CBPPGTT: Chừng nào còn chấp bám vào hiện hữu (bhava), chúng sinh không thể đạt giải thoát tối hậu.

(119) 猶 是 異 生 。諸 結 未 斷 。

Do còn là phàm phu nên các kiết sử chưa đoạn hết.

CBPPGTT: Chư Bồ-tát nhất định là phàm nhân, vì những ràng buộc hay kiết sử của họ chưa được trừ bỏ. Chừng nào họ không vào an định trên Chánh, họ không vượt khỏi "địa" (bhumi) phàm nhân. (Bản dịch đã không sát với nội dung của bản chữ Hán. Nội dung hai câu được ghép lại thành một).

(119) 若 未 已 入 正 性 離 生 。於 異 生 地 未 名 超 越 。

Nếu chưa chứng nhập Chánh Tánh Ly Sanh, còn ở địa vị phàm phu, nên chưa được gọi là siêu việt.

BCDL: 若 菩 薩 已 入 正 定 者 。 未 度 凡 夫 地 。 是 所 取 相 續 。

(120) 有 情 但 依 現 有 執 受 相 續 假 立 。

Hữu tình chỉ dựa vào trạng thái cảm thọ liên tục nên mới tạm đặt (prajñapti) là chúng sanh. (Do bám chấp vào các hiện hữu liên tục nên mới giả lập thành chúng sanh).

THB: Sự tồn tại của loài hữu tình căn cứ sự chấp thọ, cho nên mới có sự tương tục, cái có đó cũng chỉ là giả có.

CBPPGTT: Chúng sanh chỉ là danh giả lập, hay giả thiết hay thi thiết (prajnapti) của chuỗi (samtati) của những hiện hữu nối tiếp nhau.

Nói cách khác, dịch thoát: chúng sanh chấp các cảm thọ sanh diệt tương tục nên gọi mình là chúng sanh".

BCDL: 從 此 世 至 後 世 。依 世 假 名 。說 弗 伽 羅 度 人。

(121) 說 一 切 行 皆 剎 那 滅 。

Nói rằng, tất cả hành (saṁkhāra) đều sanh diệt trong từng sát-na (kṣaṇikanirudha).

CBPPGTT: Mọi pháp hữu vi đều bị hủy hoại trong từng khoảng khắc sát-na (ksanikanirudha).

Quan điểm này đồng nhất với quan điểm các bộ phái Phật giáo.

BCDL: 正 法 時 行 聚 滅 無 餘 。諸 陰 無 變 異 。

(122) 定 無 少 法 能 從 前 世 轉 至 後 世 。但 有 世 俗 補 特 伽 羅 。說 有 移 轉 。

Nhất định không có pháp nào có thể từ đời trước chuyển đến đời sau, mà chỉ do thế tục bổ-đặc-già-la nên nói có di chuyển.

CBPPGTT: Không có gì di trú từ thế giới này (asmāllokāt) đến thế giới khác (param lokam). Nói rằng nhân thể di trú chỉ là một cách nói. Chừng nào sự sống tồn tại, những hành (samskāra) còn tập họp. Khi đã diệt tận (vô dư diệt, asesanirodha), các uẩn cũng ngừng biến dạng (parinamanti).

補 特 伽 羅 (Pudgala): con người, như phương Tây cho đó là linh hồn, ngã.

世 俗 補 特 伽 羅 chỉ cho giả ngã.

勝 義 補 特 伽 羅 chỉ cho chơn ngã.

(123) 活 時 行 聚 即 無 餘 滅 。無 轉 變 諸 蘊 。

Lúc còn sống mà các hành tụ (uẩn) đã bị diệt hoàn toàn, nên không có cái uẩn di chuyển.

TTQ: Còn sống mà các hành đã bị diệt hoàn toàn, nên không có cái uẩn di chuyển.

THB: Những gì sinh hoạt trong cuộc sống được lưu giữ bởi hành, chúng không bị mất, nhưng điều đó không đồng nghĩa các uẩn không có sự chuyển biến.

(124) 有 出 世 靜 慮 。

Có loại tĩnh lự xuất thế.

(125) 尋 亦 有 無 漏 。

Tầm (vitakka) cũng có vô lậu.

CBPPGTT: Lý giải hay tầm (vitarka) có thể là không cấu nhiễm.

(126) 有 善 是 有 因 。

Có thiện là có nhân.

HT. TTQ: Cũng có cái thiện pháp làm nhân tố cho 3 cõi.

CBPPGTT: Thiện (kusala) là nguyên nhân của hiện hữu (bhavahetu).

BCDL: 有 善 是 有 因 。

(127) 等 引 位 中 無 發 語 者 。

Trong trạng thái đẳng dẫn/ thiền chứng [hành giả] không phát ra ngôn ngữ/ âm thanh.

CBPPGTT: Trong định (samādhi) không có sự phát ra lời (vabheda).

Đối lập với quan điểm của Đại Chúng Bộ: 在 等 引 位 有 發 語 言 。亦 有 調 伏 心 。亦 有 淨 作 意

等 引 : Samapatti = thiền chứng.

BCDL: 若 人 正 在 定 則 無 語 。

(128) 八 支 聖 道 是 正 法 輪 。非 如 來 語 皆 為 轉 法 輪 。

Bát chi Thánh Đạo là Chánh pháp luân, chứ không phải tất cả lời dạy của Như Lai đều là chuyển pháp luân (nhắm đến vận chuyển bánh xe pháp).

Đối lập với quan điểm số 3 của Đại chúng bộ: 諸 如 來 語 皆 轉 法 輪。

BCDL: 八 分 聖 道 是 名 法 輪 。世 尊 一 切 語 。 不 皆 是 轉 法 輪 。

(129) 非 佛 一 音 能 說 一 切 法 。

Không phải một âm của Phật nói tất cả các pháp.

THB: Phật không thể sử dụng một âm thanh nói tất cả pháp.

Đối lập với quan điểm số 4 của Đại chúng bộ: 佛 以 一 音 說 一 切 法 。

BCDL: 一 音 不 具 說 一 切 法 。

(130) 世 尊 亦 有 不 如 義 言 。

Thế Tôn cũng có lời nói không đúng nghĩa.

Quan điểm trên đối lập với quan điểm số 5 của Đại chúng bộ: 世 尊 所 說 無 不 如 義, nhưng có lẽ không đúng với khả năng thực của đức Phật. Vì Phật có tứ biện tài: từ vô ngại, ngữ vô ngại, nghĩa vô ngại và nhạo thuyết vô ngại.

BCDL: 一 切 語 不 皆 如 義 。

(131) 佛 所 說 經 非 皆 了 義 。佛 自 說 有 不 了 義 經 。

Kinh do Phật thuyết không phải đều là liễu nghĩa, bởi vì chính Phật tự nói có những kinh không liễu nghĩa.

Đối lập với quan điểm 40 của Đại chúng bộ: 佛 所 說 經 皆 是 了 義。

BCDL: 一 切 經 不 盡 是 了 義 。有 經 不 了 義 。

Câu kết: 此 等 名 為 本 宗 同 義 末 宗 異 義。 其 類 無 邊 。

Đại loại như vậy là học thuyết của Hữu Bộ giống với tông gốc và khác với các bộ phái phát sinh. Còn quan điểm dị biệt của bộ này thì rất nhiều.

BCDL: 說 一 切 有 部 。 是 執 此 義 本 。更 有 執 異 則 無 窮。

* Như vậy, Hữu Bộ có tất cả 60 quan điểm: 71 đến 131. Theo CBPPGTT, quan điểm của bộ phái này còn nhiều, được sách này liệt kê từ số 57 đến 140.

BÀI 13: QUAN ĐIỂM CỦA TUYẾT SƠN BỘ (HAIMAVATA)

Theo Vasumitra, bộ phái này có tiền thân từ Trưởng Lão Bộ (Sthaviravāda), nhưng do sự phát triển quá lớn của Hữu Bộ, nên các vị trưởng lão co cụm lại trên núi Tuyết, nên gọi là Tuyết Sơn Bộ. Danh xưng "Haimavata" nghĩa là những người trú trong núi Tuyết.

Theo GS. Minh Chi "Bàn về các chủ thuyết của các bộ phái", Bhavya (Thanh Biện) và Vinitadeva (Điều Phục Thiên) cho rằng Tuyết Sơn Bộ là một chi nhánh của Đại Chúng Bộ. Mặc dù vậy, khi chúng ta đối chiếu lại bản dịch Dị Bộ Tông Tinh Thích của Nguyên Hồng thì thấy rằng Bavya cho rằng Tuyết Sơn Bộ khác với Thượng Tọa Bộ và sắp nó đứng trước Độc Tử Bộ.

Sở dĩ có người cho rằng Tuyết Sơn Bộ tách ra từ Đại Chúng Bộ có lẽ vì quan điểm của bộ phái này nghiêng về Đại Chúng Bộ. CBPPGTT cho rằng, Tuyết Sơn Bộ chịu ảnh hưởng của Trưởng Lão Bộ và Đại Chúng Bộ, và trong một thời kỳ nào đó đã có giáo lý chiết trung. Điều này cũng giống như quan điểm của Pháp Tạng Bộ, bộ phái có quan điểm rất giống với Tuyết Sơn Trú Bộ.

Tác phẩm Luật Phác Lược (Vinaya mātrkā) trong Hán tạng được xem là tác phẩm của bộ phái này (CBPPGTT, tr. 212) vì tác phẩm này đã đề cập đến y phục chống lạnh ở núi Tuyết, về tôn giả Kāsyapa - Tổ sư của phái này.

Dựa vào CBPPGTT, chúng ta thấy bộ phái này cũng có tam tạng (tr. 212-213). Mỗi tạng gồm có 5 phần, nhưng tất cả những bộ này chưa được dịch ra tiếng Việt.

其 雪 山 部 本 宗 同 義 。

Quan điểm của Tuyết Sơn Bộ đồng với quan điểm của tông gốc là:

(Có lẽ dịch đúng phải là "Quan điểm chính của Tuyết Sơn bộ là" ổn hơn, vì khi đặt vấn đề tông gốc của Tuyết Sơn bộ là bộ phái nào?, tương tự như vậy đối với các bộ phái khác cũng vậy).

BCDL: 雪 山 部 是 執 義 本 。

(132) 謂 諸 菩 薩 猶 是 異 生 。

Các vị Bồ-tát đều còn là phàm phu.

THB: Các Bồ-tát vẫn là chúng sanh (pṛthagjiana).

Quan điểm này giống với Theravada.

DBTTT: Bồ-tát không phải dị sinh. (Bản dịch hoàn toàn khác với Dị Bộ).

BCDL: 菩 薩 是 凡 夫 。

Có người đặt vấn đề: Bồ-tát Di Lặc trên nội cung Đâu Suất hiện tại vẫn còn là phàm phu chăng?

(133) 菩 薩 入 胎 不 起 貪 愛 。

Bồ-tát khi nhập thai không khởi tham ái.

BCDL: 無 有 貪 受 生 。不 為 胎 等 所 裹 。

Quan điểm này đồng nhất với quan điểm trong kinh tạng Nikaya.

(134) 無 諸 外 道 能 得 五 通 。

Không có ngoại đạo đắc được ngũ thông.

DBTTT: Ngoại đạo có năm thần thông (abhijNā)

BCDL: 外 道 無 五 通 。

Quan điểm này đối lập với Hữu bộ: 有 諸 外 道 能 得 五 通。Các vị Theravada cho rằng ngoại đạo đắc được 5 thần thông.

(135) 亦 無 天 中 住 梵 行 者 。

Ở trong cảnh giới chư thiên, không có người sống phạm hạnh.

BCDL: 天 無 夫 嵐 (lam) 摩 。

Quan điểm này khác với Theravada và Hữu Bộ.

(136) 有 阿 羅 漢 為 餘 所 誘 。 猶 有 無 知 。 亦 有 猶 豫 。 他 令 悟 入 。 道 因 聲 起 。

Có vị La-hán còn bị kẻ khác dẫn dụ, còn sự không biết, còn điều hoài nghi, người khác giúp vào, thánh đạo nhờ tiếng.

BCDL: 有 阿 羅 漢 多 他 以 不 淨 染 污 其 衣 。阿 羅 漢 多 有 無 知 。 有 疑 惑 。 有 他 度 。聖 道 亦 為 言 所 顯 。餘 所 執 多 同 說 一 切 有 部 。

Những quan điểm khác phần nhiều đồng nhất với thuyết Hữu Bộ.

BCDL: 餘 所 執 與 說 一 切 有 部 所 執 相 似 。

Trong Dị Bộ Tông Tinh Thích của Bhavya còn cho rằng: Từ uẩn mà được gọi khác là Bổ-đặc-già-la. Nếu Niết-bàn thì uẩn diệt đi đâu? Vì Bổ-đặc-già-la tồn tại. Trong định (samāhita), đẳng trì phát ra tiếng. Qua đạo, đoạn trừ khổ.

Nghĩa của quan điểm trên quá mập mờ.

CBPPGTT dẫn sách của Thanh Biện (Bhavya), có ghi rằng: Người ta trừ bỏ khổ đau, bằng cách vào với Đạo". "Phải nói rằng nhân thể (pudgala) khác với các uẩn, vì khi nhập diệt, các uẩn sẽ không còn, nhưng nhân thể vẫn tồn tại (Tuy vậy, hai quan điểm này tìm không thấy hoàn toàn giống trong bản dịch của Nguyên Hồng, mà chỉ có những từ tương đương, nhưng nghĩa của luận điểm quá tối).

BÀI 14: QUAN ĐIỂM CỦA ĐỘC TỬ BỘ (VĀTSĪPUTRĪYAḤ)

Thời gian ra đời: Theo Dị Bộ, bộ phái này xuất thân từ Hữu Bộ. Lữ Trừng (Ấn Độ Phật học nguyên lưu lược giảng, HT. Thích Phước Sơn dịch), HT. Nhất Hạnh (Những con đường đưa về núi Thứu) cho rằng bộ phái này ra đời trước Hữu Bộ, được tách ra từ bộ phái Sthaviravāda.

Tên bộ phái: Danh xưng "Vātsīputrīya" xuất phát từ tên riêng của vị đạo sư sáng lập học phái. Theo Văn Thù Sư Lợi Vấn Kinh (T. 468), Vātsīputrīya nguyên là một luật sư (Vinayadhāra). CBPPGTT (tr. 216) dẫn lại từ Khuy Cơ cho rằng ngài thuộc giai cấp Bà-la-môn. Paramārtha (Chân Đế, Thập bát bộ luận) còn cho biết ngài là đệ tử của tôn giả Sāriputta. Tên của Bộ phái này theo bản dịch của Chân Đế là "Khả Trú Tử Bộ" (可 住 子 部). Theo "Bàn về các chủ thuyết bộ phái" của GS. Minh Chi, bộ phái này còn có tên là "Đâu Tử Bộ".

Theo truyền thuyết Tích Lan, bộ phái này có tên là Vajjiputtaka, chỉ cho những người tu sĩ vùng Bạt-kỳ (Vrjji) xứ Vaishali, là nhóm những người đề xuất 10 điều mà trong Luật tạng thường gọi là "thập sự phi pháp".

Sự phát triển của bộ phái: Theo Huyền Trang, bộ phái này lúc đó có số người theo tu rất đông, 66.000 người trên 254.000 người tu lúc bấy giờ (Những con đường đưa về núi Thứu), nghĩa là gần 1/4 tổng số Tăng sư lúc bấy giờ. CBPPGTT dựa vào sử liệu của Tāranātha - Nhà sử học rất nổi tiếng của Tây Tạng cho rằng, Độc Tử Bộ hiện hữu dưới dạng một học phái riêng biệt vào thời của các vua Pala (thế kỷ 9-10).

Theo DBTLL, Độc Tử Bộ sau này nảy sinh 4 bộ phái nữa, nhưng đều chủ trương có ngã giống với phái Độc Tử Bộ. Trong 4 bộ phái đó, Chính Lượng Bộ (Sāṁmittiya) phát triển hưng thịnh hơn hết. Tất cả các bộ phái chủ trương hữu ngã này gọi là "Pudgalavāda".

Giáo điển của bộ phái: Giáo điển của bộ phái này không được phổ biến, ngoại trừ sự ghi nhận trong Đại Trí Độ Luận (Mahāprajnāpāramitra 'sāstra) của Bồ-tát Long Thọ và Paramārtha, tạng luận của học phái này có tên là Sāriputrābhidharma (Thắng pháp Xá-lợi-phất) hay Dharmalaksanābhidharma (Pháp tướng A-tỳ-đàm) gồm 9 phẩm. (Xem thêm: Các bộ phái Phật giáo Tiểu Thừa, tr. 216).

Để nghiên cứu về sử học lẫn tư tưởng của bộ phái này được tường tận hơn, chúng ta có thể tham khảo luận án tiến sĩ của HT. Thích Thiện Châu "The Literature of the Personalists of Early Buddhism" và tác phẩm Tam pháp độ luận (Tridharmakasastra), T. 1506 trong Đại tạng.

Tư tưởng chủ đạo: Tư tưởng của bộ phái này chịu ảnh hưởng của Đại Chúng Bộ. Khái niệm "Thắng nghĩa Bổ-đặc-già-la" (chơn ngã) có thể xem như manh nha, mở đường cho tư tưởng "Phật tánh", "Như Lai Tạng", "Chủ Nhân Ông" của Phật giáo Đại Thừa. Các nhà nghiên cứu cho rằng bộ phái này chủ trương "bất khả thuyết tạng".

Điều cần lưu ý là bộ này cho rằng có một cái ngã làm bản thể của các pháp. Do vậy, trong Hoa Nghiêm Huyền Đàm quyển tám, Ngài quốc sư Thanh Lương cho bộ phái này là "Phụ Phật pháp ngoại đạo" (ngoại đạo nương Phật pháp). (Xem Hoà thượng Thánh Nghiêm, Lịch sử Phật giáo Ấn Độ, Nhà xuất bản Phương Đông, tr. 191).

Trong Dị Bộ chỉ đề cập đến 8 quan điểm (137 - 144), trong khi đó CBPPGTT liệt kê 40 quan điểm.

Quan điểm của bộ phái:

有 犢 子 部 本 宗 同 義 。

Đây là chủ trương gốc của Độc Tử Bộ:

BCDL: 可 住 子 部 是 執 義 本。

(137) 謂 補 特 伽 羅 非 即 蘊 離 蘊 。依 蘊 處 界 假 施 設 名 。

Bổ-đặc-già-la (pudgala) không phải uẩn (skanda) mà cũng không rời uẩn. Do nương nơi sự kết hợp của uẩn (s. skandha, p. khanda), xứ (āyatana), giới (dhātu) mà tạm gọi như thế (giả thiết danh từ).

TNH: Bổ đặc già la không phải đồng nhất với uẩn, cũng không phải độc lập với uẩn. (Bổ đặc già la ấy) do uẩn xứ giới mà giả thiết danh từ.

The Pudgalas are neither the same as the skandhas nor different from the skandhas. The name pudgala is provisorily given to aggregations of skandhas, āyatanas and dhatus.

"非 即 蘊 離 蘊" nghĩa là "không phải là cái uẩn, cũng không phải khác với uẩn".

CBPPGTT: Nhân thể (pudgala) được nhận biết (upalabhyate) như một thực tại hiển nhiên (sāksikrtaparamārthena). Nhân thể không đồng nhất (sama) với các uẩn, cũng không dị biệt (visama) với các uẩn. Nó không hiện hữu trong các uẩn cũng không hiện hữu ngoài các uẩn. (Bản dịch này hơi khác với bản gốc !)

Hòa thượng Thánh Nghiêm trong Lịch sử Phật giáo Ấn Độ nói: "Đây là quan điểm then chốt, trung tâm thuộc bản thể luận của Độc Tử Bộ, nhằm bác bỏ quan điểm chấp ngã của phàm phu và "ly uẩn ngã" của ngoại đạo mà lấy "phi tức phi ly uẩn ngã" làm bản thể của các pháp. (tr. 191).

BCDL: 非 即 五 陰 是 人 。 非 異 五 陰 是 人 。 攝 陰 界 入 故 。 立 人 等 假 名 。

BCDL: 有 三 種 假 。 一 攝 一 切 假 。 二 攝 一 分 假 。 三 攝 滅 度 假。("Có 3 loại giả, một là nhiếp nhất thiết giả, hai là nhiếp nhất phân giả, ba là nhiếp diệt độ giả". Quan điểm này hoàn toàn không thấy trong DBTLL).

(138) 諸 行 有 暫 住 。亦 有 剎 那 滅 。

Các hành có phần tạm thời tồn tại, có phần sát na diệt.

Some samskrāras exists for sometime while others perish at every moment.

HT. Trí Quang: Các hành như tâm pháp thì sát na sinh diệt, như sắc pháp thì tạm thời tồn tại. (Dịch kết hợp với giải thích).

CBPPGTT: Mọi pháp hữu vi (samskrta) đều chỉ tồn tại trong chỉ một thoáng sát na (ekaksanika).

Chữ hành (saṃskrāra) và hữu vi (saṃskṛta) có nội hàm khác biệt. Bản dịch của CBPPGTT khác với bản của ngài Huyền Trang. Bản dịch của Pháp Hiền rất có thể dựa vào bản dịch của ngài Chân Đế như dưới đây.

BCDL: 一 切 有 為 法 剎 那 剎 那 滅 。

(139) 諸 法 若 離 補 特 伽 羅 。 無 從 前 世 轉 至 後 世 。 依 補 特 伽 羅 可 說 有 移 轉 。

Các pháp nếu tách rời bổ-đặc-già-la thì không có cái gì di chuyển từ đời trước đến đời sau; do bổ-đặc-già-la nên nói có di chuyển.

Things can not transmigrate from one world to another apart from the person. They can be said to transmigrate along with the person or the seft.

Quan điểm thứ 53 của Hữu bộ: 定 無 少 法 能 從 前 世 轉 至 後 世。但 有 世 俗 補 特 伽 羅 。說 有 移 轉 。Chắc chắn không có pháp nào có khả năng từ đời trước chuyển đến đời sau, mà chỉ do thế tục bổ-đặc-già-la nên nói có di chuyển.

Chúng ta thử thêm một tính từ "thiện/ ác" sau danh từ "pháp" để thử bàn làm thế nào nghiệp thiện/ ác theo con người đến nhiều kiếp sau?

BCDL: 離 色 無 有 一 法 從 此 世 至 後 世 。可 說 人 有 移 。

(140) 亦 有 外 道 能 得 五 通 。

Cũng có ngoại đạo đắc ngũ thông.

Đối lập với Tuyết Sơn Bộ: 無 諸 外 道 能 得 五 通 。nhưng lại đồng quan điểm với Hữu Bộ và Theravada.

BCDL: 外 道 有 五 通 。

(141) 五 識 無 染 亦 非 離 染 。

Năm thức vô nhiễm mà cũng không phải vô nhiễm.

Đồng quan điểm với ĐCB. 22. 眼 等 五 識 身 有 染 有 離 染。

CBPPGTT: Năm thức cảm giác đều không có tham đắm, cũng không phải không có tham đắm. (Ngũ thức dịch là "năm thức cảm giác" có lẽ là không phù hợp lắm). Theo Pháp Hiền cho rằng, vì năm thức cảm giác đều vô ký, nghĩa là không thiện (kusala) cũng không là bất thiện.

BCDL: 若 人 正 生 五 識 。(Bản dịch của ngài Chân Đế quá khó hiểu!)

(142) 若 斷 欲 界 修 所 斷 結 。名 為 離 欲 。非 見 所 斷。

Nếu đoạn trừ kiết sử tu sở đoạn của dục giới gọi là ly dục, chứ không phải kiến sở đoạn.

THB: Nếu ở bậc tu đạo vị muốn đoạn dục giới (kāmadhātu) cần phải đoạn kiết (prahātavya saMyoyana) gọi là ly dục (prahīma), chẳng phải kiến đạo đoạn trừ.

Kāmadhātu phải được viết là Kāmaloka thì đúng hơn.

CBPPGTT: Sự thoát ly tham dục (virāga) là sự từ bỏ (prahāna) các kiết sử của cõi dục phải được thực hiện bằng tu tập (bhāvanayā prahātavya), chứ không phải các kiết sử (samyojana) phải được từ bỏ bằng tri kiến (darsanena prahātavya).

Dịch thoát: Đoạn trừ kiết sử cõi dục bằng sự tu tập, gọi là "ly dục" chứ không phải là bằng nhận thức.

BCDL: 無 欲 無 離 欲 。欲 界 相 應 諸 結 修 道 所 破 。 若 人 能 斷 則 得 離 欲 。 欲 界 見 道 所 破 則 不 如 是 。

Kiến sở đoạn (darśana heya) theo Câu Xá Luận là ở giai đoạn kiến đạo, thấy rõ lý Tứ Đế, chứng quả Dự Lưu, đoạn trừ 88 sử của 3 cõi. Tu sở đoạn (bhāvanā heya) là do tu mà đoạn được. Như CXL nói, 81 phẩm Tư hoặc, cần phải tu mới dứt trừ được và chứng từ Nhất Lai hướng đến A-la-hán hướng.

HT. TTQ: kiến sở đoạn là do ngu muội chân lý mà có, nên phải kiến chân lý mới đoạn trừ; tu sở đoạn do ngu muội sự việc mà có, nên tu thánh đạo thì đoạn trừ được, và gọi là ly dục.

Xem ĐCCXL, tr. 247-8.

(143) 即 忍 名 相 。 世 第 一 法 名 能 趣 入 正 性 離 生 。

Nhẫn (kṣānti), danh (nāma), tướng (lakṣaṇa), thế đệ nhất (laukikāgra-dharma) có thể hướng đến chứng nhập Chánh Tánh Ly Sinh.

Cách chấm câu trong bản chữ Hán không giúp gì cho người đọc loại văn bản này.

CBPPGTT: Nhẫn (ksānti), danh (nāman), tướng (ākāra) và các pháp thế gian cao cả (laukikāgradharma) được gọi là các pháp có thể dẫn vào Chánh (samyaktva) và rời khỏi sự tái sinh (upapatti).

Bản dịch của Pháp Hiền có vấn đề cần phải suy nghĩ: "Thế đệ nhất pháp" không thể dịch trắng ra tiếng Việt là "các pháp thế gian cao cả" vì đó là một thuật ngữ có nguồn gốc từ Ấn Độ, nếu dịch trắng ra sợ e càng xa với nghĩa gốc của nó, hoặc "Chánh tánh ly sinh" không thể nào tách rời "Chánh" và "rời khởi sự tái sinh". Cách giải thích của ngài Khuy Cơ theo CBPPGTT trang 222 cần tham khảo để hiểu thêm về quan điểm của Độc Tử Bộ.

BCDL: 忍 名 相 世 第 一 法 。 此 四 位 名 正 定 。

Lộ trình tu tập của bộ phái này khác với lộ trình của Sarvāstivāda và Duy Thức học.

Theo Hữu Bộ (Câu-xá), Hiền vị có 7 bậc, hay còn gọi là bảy gia hạnh vị: (1) Ngũ đình tâm, (2) Biệt tướng niệm trú, (3) Tổng tướng niệm trú, (4) Noãn, (5) Đảnh, (6) Nhẫn, (7) Thế đệ nhất. Theo cách hiểu của người viết, Tổng tướng niệm trú phải là bước thứ hai, tức là trước "Biệt tướng niệm trú" thì ổn hơn.

Theo quan điểm của Duy Thức học: (1) Tư lương vị (Sambhara (skt), (2) Gia hạnh vị, (3) Thông đạt vị, (4) Tu tập vị, (5) Cứu cánh vị. Gia hạnh vị có bốn cấp, gọi là Tứ gia-hạnh: (1) Noãn pháp, (2) Đảnh pháp, (3) Nhẫn pháp và (4) Thế đệ nhứt pháp.

Hai lộ trình trên đều do ngài Vasubandhu trình bày trong tác phẩm của mình.

(144) 若 已 得 入 正 生 離 生 。 十 二 心 須 說 名 行 向 。 第 十 三 心 說 名 住 果 。

Nếu đã đắc nhập Chánh Tánh Ly Sanh, 12 tâm đầu được gọi là "Hành hướng". Tâm thứ 13 gọi là "Trú quả" (sthitiphala).

CBPPGTT: Trong kiến đạo, có 12 "thời tâm" (cittaksana), giai đoạn này được gọi là "hướng" (pratipanna). Ở "thời tâm" thứ 13, người ta gọi là "Quả an trú" (sthitiphala). => Bản dịch này xa với bản gốc quá nhiều !

BCDL: 若 人 已 入 正 定 。 在 十 二 心 中 。 是 名 須 氀 多 阿 半 那 向 。 至 第 十 三 心 名 須 氀 多 阿 半 那 。

Xem CBPPG, tr. 223.

Mỗi đế có 3 tâm (như khổ đế thì có khổ pháp trí, khổ pháp nhẫn và khổ loại trí) thành 12 tâm, và đó là hành tướng (hướng vào kiến đạo), còn tâm 13, tức đạo loại trí mà đệ nhị niệm liên tục, là trú quả (ở vào kiến đạo).

Quan điểm trên giống với quan điểm của Hữu Bộ.

有 如 是 等 多 差 別 義 。Đại loại như vậy, học thuyết của Độc Tử bộ có nhiều điểm sai biệt nữa.

BCDL có một đoạn mà trong DBTLL không có: 一 切 眾 生 有 二 種 失 。 一 意 失 。 二 事 失 。 生 死 有 二 種 因 最 上 。 一 煩 惱 。 二 業 。 二 種 法 是 解 脫 最 上 因 。 謂 毘 缽 舍 那 奢 摩 他 。 若 不 依 自 體 增 上 緣 慚 羞 。 正 法 則 不 屬 此 人 。煩 惱 根 本 有 二 種 。 恒 隨 一 切 眾 生 行 。 謂 無 明 有 愛 。 有 七 種 清 淨 處 。佛 智 於 戒 等 不 相 應 。 諸 境 以 依 止 所 了 緣 。 能 通 達 一 切 法 。 若 以 滅 攝 之 。 凡 有 六 種 色 無 色 界 無 入 正 定 。 菩 薩於 中 恒 生 。 若 已 生 盡 智 無 生 智 。 得 名 為 佛 。 如 來說 經 有 三 義 。 一 顯 生 死 過 失 。 二 顯 解 脫 功 德 。 三 無 所 顯.

BÀI 15. BỐN CHI PHÁI CỦA ĐỘC TỬ BỘ

(145) 因 釋 一 頌 執 義 不 同 。從 此 部 中 流 出 四 部 。謂 法 上 部 。 賢 胄 部 。 正 量 部 。 密 林 山 部 。 所 釋 頌 言 。

Nhân giải thích bài tụng mà dẫn đến quan điểm bất đồng, nên từ Độc Tử Bộ lưu xuất 4 bộ nữa, đó là Pháp Thượng Bộ (Dharmottariyāḥ), Hiền Trụ Bộ (Bhadrayānīyāḥ), Chánh Lượng Bộ (Saṃmitīyāḥ) và Mật Lâm Sơn Bộ (Ṣaṇṇāgarikāḥ). Bài tụng đó như sau:

Chú ý: THB dịch 賢 胄 部 là Hiền Vị Bộ.

已 解 脫 更 墮 。

墮 由 貪 復 還 。

獲 安 喜 所 樂 。

隨 樂 行 至 樂 。

Giải thoát rồi vẫn đọa,

Bởi do tham khởi lên.

Đạt sung sướng, an vui

Theo hạnh vui đến vui.

THB: Đã giải thoát lại đọa

Đọa do tham mà sanh

Giữ an hỷ là lạc

Từ lạc này đến lạc thọ.

Quan điểm này giống với quan điểm của Hữu Bộ, cho rằng A-la-hán vẫn còn thoái đoạ.

Bản dịch của CBPPGTT không sát với nội dung bằng chữ Hán:

"Khi đã giải thoát, còn có thể chọn được nữa.

Khi sa đọa vì ái dục, còn có thể trở lại được.

Khi đạt đến an lạc, đó là hạnh phúc

Khi tu theo các thiện hạnh, đó là hạnh phúc vẹn toàn".

BCDL: 可 住 子 部 是 執 此 義 本 。從 本 因 一 偈 故 。 此 部 分 成 四 部 。 謂 法 上部 。 賢 乘 部 。正 量 弟 子 部 。密 林 住 部 。偈 言 已 得 解 脫 更 退 墮 墮 由 貪 著 而 復 已 至 安 處 遊 可 愛 隨 樂 行 故 至 樂

Lược sử bốn bộ phái:

1) Pháp Thượng Bộ (Dharmottariya) có nghĩa là "người cao cấp" (uttara) ở lãnh vực pháp (Dharma). Danh xưng này xuất phát từ tên của vị đạo sư lập tông (Dharmottara), hoặc là vì bộ phái này nắm vững một pháp xuất thế gian.

2) Hiền Trụ Bộ (Bhadrayaniya). Theo Khuy Cơ, Bhadra (Hiền) là tên của vị lập phái. Yaniya là hậu duệ của A-la-hán Bhadra. Phái này có mặt ở Nasik và Kanheri (các vùng núi ở Bombay).

3) Chánh Lượng Bộ = Tam Di Để (Thập Bát Bộ Luận). Đây là bộ phái mạnh nhất trong 4 chi phái của Độc Tử Bộ, xuất hiện từ khoảng thế kỷ I BC đến thứ kỷ I AD. Theo CBPPGTT, trú xứ của Chính Lượng Bộ chủ yếu ở hai nơi: Mathura vào thế kỷ II AD, và Sarnath vào thế kỷ thứ IV. Quanh khu vực này, địa điểm ưu thắng đều do Hữu Bộ chiếm ngự.

Tác phẩm Đại Đường Tây Vực ký của Huyền Trang và Nam Hải ký quy truyện của Nghĩa Tịnh đều ghi nhận số lượng Tăng ở một số khu vực. Huyền Trang ghi nhận đã gặp nhiều nhóm tu sĩ của bộ phái này ở khắp các thung lũng lớn nhỏ thuộc trung lưu sông Hằng, tổng cộng có hơn 12.000 tu sĩ sống trong 80 tu viện, hơn 5.000 sống trong tu viện ở hạ lưu sông Hằng; 20.000 với khoảng 100 tu viện ở vùng Malava, 6000 với 100 tu viện ở vùng Valabhī, 20.000 với khoảng 100 tu viện ở đồng bằng sông Indus. Đây là nhóm tu sĩ đông đảo nhất với số lượng 60.000 trên tổng số 220.000 tu sĩ. Huyền Trang còn gặp nhiều tu sĩ tại vùng Kuruksetra.

Nghĩa Tịnh còn cho biết, đây là học phái phát triển nhất so với các học phái. Địa bàn chủ yếu là các khu vực Magadha vùng Đông Ấn, ở Lāta và Sindhu miền Tây Ấn, và một số ở miền Nam Ấn, nhưng không có mặt ở Tích Lan. Nghĩa Tịnh còn ghi nhận có gặp vài tu sĩ của phái này ở đảo Sonde và một nhóm lớn ở Champa.

Theo Bhavya và Vinitadeva, ở thế kỷ thứ 7, Chính Lượng Bộ đã chia thành hai phái: Avantaka và Kurukula. Avantaka là những tu sĩ sống ở Avanta hay Avanti (vùng phía Bắc Narnada và phía Đông của hạ lưu sông Indus). Kurukula có thể là nhóm sống ở Kuruksetra xưa (thượng lưu sông Hằng, quanh vùng Sthanesvara)

Trong Tông Luân Luận Thuật Ký, ngài Khuy Cơ nói là: "Chỗ lập tông của bộ phái này với pháp nghĩa thậm thâm, sửa mọi sai sót không cho cong quẹo, nên xưng là Chánh Lượng, dựa vào chỗ lập pháp nghĩa, lấy đó làm sáng danh của bộ". (Thánh Nghiêm, Lịch sử Phật giáo Ấn Độ, tr. 192).

4) Mật Lâm Sơn Bộ (Ṣaṇṇāgarikā // Sandagiriya): Nghĩa là người ẩn tu trong núi rừng rậm rạp. Như vậy tên của bộ phái này xuất xứ từ nơi trú xứ của bộ phái.

ĐỀ GỢI Ý VIẾT TIỂU LUẬN KHÓA VIII

Liệt kê những quan điểm của Đại Chúng/ Hữu Bộ dị biệt hoặc tương đồng với Theravada/ Đại thừa Phật giáo. Chọn một hoặc năm quan điểm để nhận định.

Liệt kê những quan điểm của Đại Chúng Bộ hoặc bất kỳ một bộ phái nào đồng dạng với Pháp tướng tông. Chọn một hoặc năm trong số đó để thể hiện nhận thức của mình.

Hãy chọn những tác phẩm liên hệ đến Dị Bộ Tông Luân Luận để đánh giá.

Bài 16: QUAN ĐIỂM CỦA HOÁ ĐỊA BỘ (MAHĪŚĀSAKA)

Thời gian ra đời: Theo Dị Bộ, ngài Thế Hữu cung cấp cho chúng ta thông tin:

次 後 於 此 第 三 百 年。從 說 一 切 有 部。復 出 一 部。名 化 地 部。

Thứ đến, cũng trong 300 năm (PNB), từ Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ lại phát sinh một bộ phái khác nữa tên Hóa Địa Bộ (MahīŚāsaka). Dựa theo tài liệu CBPPGTT, cho rằng rất có thể ít lâu sau Hữu Bộ hình thành thì Hóa Địa Bộ được ra đời, tức là dưới thời vua Asoka, người của Hóa Địa Bộ đã trú trong đồng bằng sông Narbada, cạnh nhóm Thượng Tọa Bộ, trước khi có sự phân biệt giữa học phái này với Thượng Tọa Bộ.

Giải thích tên của bộ phái: Sở dĩ gọi là Mahīśāsaka, theo Khuy Cơ: "Vị đạo sư sáng lập học phái này là vị vua của một nước, đã cai trị (asāt) lãnh thổ (mahi) của vương quốc. Vị ấy cai quản dân của lãnh thổ ấy, nên được gọi là người cai quản đất (mahisāsaka). Vị ấy từ bỏ vương triều và xuất gia đi khắp nơi truyền bá Phật pháp. Từ đó có tên của học phái Mahisāsaka. Paramārtha gọi đây là học phái của những "người chỉnh hóa đất", mà nguồn gốc là có một đạo sư nguyên là vua, đã chỉnh hóa và lãnh đạo một lãnh thổ. Vị ấy từ bỏ ngôi vị và hoằng truyền Chánh pháp, do đó được gọi là "Người chỉnh hóa đất" (CBPPGTT, tr. 350).

Trú xứ: Sự có mặt của bộ phái này ở Dekkhan, Nāgārjunakonda, Vanavasti, và Tích Lan (CBPPGTT, tr. 350).

Ngài Pháp Hiển đã tìm thấy tạng luật của họ ở Tích Lan. Năm 630, Huyền Trang trong Đại Đường Tây Vức Ký đã ghi các vị sư theo Đại thừa đã giảng dạy luật tạng của bộ phái này tại vùng Uddiyāna, cạnh những người Pháp Tạng Bộ, Ẩm Quang Bộ, Hữu Bộ và Đại Chúng Bộ. Chứng tỏ 5 bộ phái (bốn bộ phái vừa nêu cộng với Hóa Địa Bộ) sống hòa hợp ở vùng Tây Bắc Uddiyāna này.

Tam tạng: Hiện nay trong Đại Chánh Tạng còn có bộ luật Ngũ Phần, còn gọi là Di-sa-tắc (nên Hóa Địa Bộ còn gọi là Di-sa-tắc Bộ), gồm 251 giới Tỳ-kheo, và 380 giới Tỳ-kheo-ni. Trong Di-sa-tắc có nhắc đến 5 bộ A-hàm: Trường, Trung, Tạp, Tăng Nhất và Tiểu. Có những đoạn nhắc đến khái niệm "Abhidharma", nhưng không nêu rõ luận thư nào.

Dẫn lại từ Tổng quan bốn bộ A-hàm của Thích Nguyên Hùng, "Câu-xá luận kê cổ quyển thượng cho rằng Trường A-hàm do Hóa Địa Bộ truyền". Nhưng tác giả cũng đã đưa ra thông tin hợp lý hơn là Trường A-hàm do Pháp Tạng Bộ truyền. (tr. 22). Nhân đây, chúng ta cũng nên lưu ý rằng, các bản kinh dịch lẻ tẻ từ Phạn sang Hán mà không rõ dịch giả, được ghi lại trong Đại Chánh tạng có thể là sự đóng góp của các trường phái khác nhau, mà Hóa Địa Bộ là một trong các bộ phái đó.

Theo Dị Bộ, có tất cả 21 quan điểm (từ 146 - 168). Nhiều quan điểm ngược lại Hữu Bộ, nên có phần giống với Đại Chúng Bộ.

其 化 地 部 本 宗 同 義 。Các quan điểm chính yếu của Hóa Địa Bộ là:

BCDL: 正 地 部 是 執 義 本 。

(146) 謂 過 去 未 來 是 無 現 在。無 為 是 有。

Rằng quá khứ, vị lai không phải hiện tại. Vô vi đều có thật.

Cách chấm câu trong DBTLL có thể không chính xác. Có thể câu trên được chấm sau chữ vô thứ nhất. Và như vậy, câu trên được dịch như thế này: Quá khứ, vị lai là không thật. Hiện tại và vô vi là có thật.

Đồng quan điểm với Đại Chúng Bộ: 44. Quá khứ và vị lai không có thật thể.

Có bao nhiêu loại vô vi theo quan điểm của bộ phái này? Quan điểm (163) của bộ phái này cho rằng vô vi có 9 loại: 無 為 法 有 九 種 。

BCDL: 過 去 未 來 是 無 現 在 及 無 為。(Quá khứ, vị lai đều không hiện tại và vô vi). Nếu y cứ vào bản dịch này thì rất khó hiểu!

(147) 彌 四 聖 諦 一 時 現 觀 。見 苦 諦 時 能 見 諸 諦 。 要 已 見 者 能 如 是 見 。

Đối với Tứ Thánh Đế, có thể một lúc hiện quán [tổng quát]; khi thấy khổ đế thì thấy được các đế khác; phải thấy [tổng quát] rồi mới thấy được như vậy.

Đối với Tứ Thánh Đế đều có thể hiện quán trong một lúc. Thấy được khổ đế liền thấy được các đế khác. Nếu người đã thấy được các đế như vậy nên thấy như vậy.

BCDL: 是 有 四 聖 諦 一 時 觀 。若 見 苦 諦 。即 見 一 切 諦 。

(148) 隨 眠 非 心 亦 非 心 所 。亦 無 所 入 。

Tùy miên không phải tâm vương, không phải tâm sở, cũng không phải sở duyên (đối tượng của tâm).

Đồng quan điểm với Đại Chúng Bộ: 42. Tùy miên chẳng phải tâm, chẳng phải tâm sở pháp, cũng không có đối tượng (sở duyên). Quan điểm trên chưa phản ánh đúng với thuộc tính của tuỳ miên và chưa xếp loại đúng với chức năng của nó.

BCDL: 見 已 曾 見 諸 諦 隨 眠 煩 惱 。 非 心 非 助 心 法 。 無 有 境 界。

(149) 眠 與 纏 異 。

Tuỳ miên khác triền phược.

Đồng quan điểm với Hữu bộ.

BCDL: 隨 眠 煩 惱 異 。

(150) 隨 眠 自 性 心 不 相 應 。 纏 自 性 心 相 應 。

Tự tánh tuỳ miên thuộc về tâm bất tương ưng. Tự tánh của triền phược tương ưng với tâm.

BCDL: 倒 起 煩 惱 異 。

(151) 異 生 不 斷 欲 貪 瞋 恚 。

Phàm phu không đoạn trừ được tham dục và sân nhuế.

Nhất Thiết Hữu Bộ lại có quan điểm ngược lại.

BCDL: 凡 夫 不 捨 欲 界 欲 及 瞋 外 。

BCDL: 隨 眠 煩 惱 與 心 不 相 應 。 倒 起 煩 惱 與 心 相 應 。

(152) 無 諸 外 道 能 得 五 通 。

Không có ngoại đạo đắc ngũ thông.

Nhất Thiết Hữu Bộ và Độc Tử Bộ: ngoại đạo chứng đắc ngũ thông. Tuyết Sơn, Hoá Địa và Pháp Tạng có quan điểm ngược lại.

BCDL: 凡 夫 不 捨 欲 界 欲 及 瞋 外 。道 無 五 通 。

(153) 亦 無 天 中 住 梵 行 者 。

Không có người sống phạm hạnh ở trong chư thiên.

Quan điểm này giống với Tuyết Sơn Bộ, nhưng ngược lại với Nhất Thiết Hữu Bộ.

BCDL: 天 無 夫 嵐 摩 。

(154) 定 無 中 有 。

Quyết định không có trung hữu.

Đồng quan điểm với Mahāsaṅghika.

BCDL: 無 中 陰 。

(155) 無 阿 羅 漢 增 長 福 業 。

Không có A-la-hán tăng trưởng phước nghiệp.

Sarvastivāda cho rằng: (102) 有 阿 羅 漢 增 長 福 業 。

BCDL: 阿 羅 漢 多 福 德 無 增 長 。

(156) 五 識 有 染 亦 有 離 染 。

Năm thức vừa nhiễm ô vừa không nhiễm ô.

Đồng quan điểm với Hữu Bộ (104) 眼 等 五 識 身 有 染 離 染 。 但 取 自 相 唯 無 分 別 。và Độc Tử Bộ cũng đồng quan điểm.

BCDL: 五 識 聚 有 染 離 。

(157) 六 識 皆 與 尋 伺 相 應 。

Sáu thức đều tương ưng với tầm (s. vitarka, p. vitakka), tứ (vicāra).

Vitarka, các bậc dịch giả trước còn dịch là "giác" và vicāra được dịch là "quán". Vitarka là đem tâm hướng về định / thiền tướng (nimitta) và tứ là dán tâm vào / bám sát vào thiền / định tướng. Còn 3 thiền chi còn lại: hỷ (piti) là ưa thích thiền tướng (nói cách khác là niềm vui của thân khởi lên), lạc (sukha) là cảm giác an lạc, sung sướng khi ở trong thiền chứng; nhất tâm (ekaggata) là trạng thái tâm duy nhất, không còn tán loạn.

Năm thiền chi xuất hiện lập tức 5 triền cái bị đẩy lùi.

BCDL: 六 識 聚 與 覺 觀 相 應 。

(158) 亦 有 齊 首 補 特 伽 羅 。

Có bậc Tề thủ Bổ-đặc-già-la (Anāgāmi).

HT. Trí Quang: ấy là các vị Bất Hoàn sinh cõi trời Hữu đỉnh (đỉnh đầu thế giới hình sắc) thì không còn sinh lên đâu nữa, cũng không khởi lên thánh đạo vô lậu của cõi dưới, nhưng lâm chung thì kiết sử tự hết mà thành La hán.

BCDL: 有 時 頭 眾 生 。

(159) 有 世 間 正 見 。無 世 間 信 根 。

Có chánh kiến thế gian. Không có tín căn thế gian.

Có chánh kiến thế gian. Đồng quan điểm với Sarvastivāda, nhưng khác với Mahāsanghika.

Không có tín căn thế gian. Quan điểm này khác với Sarvāstivāda, nhưng lại đồng nhất với Mahāsangika.

BCDL: 世 間 無 正 見 。世 間 無 信 根。

(160) 無 出 世 靜 慮 。亦 無 無 漏 尋 伺 。

Không có tĩnh lự xuất thế. Cũng không có tầm tứ vô lậu.

Quan điểm này ngược lại với quan điểm của Hữu Bộ.

BCDL: 無 出 世 定 。 覺 觀 無 無 漏 。

(161) 若 非 有 因 預 流 有 退 。諸 阿 羅 漢 定 無 退 者 。

Dự Lưu còn thoái chuyển, các vị A-la-hán quyết định không còn thoái chuyển.

Quan điểm này ngược lại với Hữu Bộ (84) 預 流 者 無 退 義 。阿 羅 漢 有 退 義。

BCDL: 有 因 無 善 。須 氀 多 阿 半 那 有 退 法 。 阿 羅 漢 多 無 退 法 。

(162) 道 支 皆 是 念 住 所 攝 。

Các đạo chi đều nằm trong niệm trụ.

Các đạo chi ở đây chỉ cho Bát Thánh Đạo/ Thất giác chi.

Nếu dựa theo lộ trình Kinh Niệm Xứ (22) trong Kinh Trường Bộ, thì đạo chi (thất giác chi) là nhóm quán pháp. Khi vượt qua giai đoạn quán 6 nội xứ và 6 ngoại xứ thì hành giả sẽ đạt tới giai đoạn thất giác chi.

BCDL: 道 分 是 四 念 處 所 攝 。

(163) 無 為 法 有 九 種 。 一 擇 滅 。 二 非 擇 滅 。 三 虛 空 。 四 不 動 。 五 善 法 真 如 。 六 不 善 法 真 如 。 七 無 記 法 真 如 。 八 道 支 真 如 。 九 緣 起 真 如 。

Vô vi pháp có chín loại: (1) Trạch diệt, (2) Phi trạch diệt, (3) Hư không, (4) Bất động, (5) Thiện pháp chân như, (6) Bất thiện pháp chân như, (7) Vô ký pháp chân như, (8) Đạo chi chân như, (9) Duyên khởi chân như.

BCDL: 無 為 法 有 九 種 。 一 思 擇 滅 。 二 非 思 擇 滅 。 三 虛 空 。 四 無 我 。 五 善 如 。 六 惡 如 。 七 無 記 如 。 八 道 如 。 九 緣 生 如。 (Bản dịch của ngài Chân Đế có nhiều điểm dị biệt với bản của ngài Huyền Trang).

Đại Chúng Bộ đưa ra 9 loại vô vi như sau: (41) 無 為 法 有 九 種 。 一 擇 滅 。 二 非 擇 滅 。 三 虛 空 。 四 空 無 邊 處 。 五 識 無 邊 處。六 無 所 有 處 。 七 非 想 非 非 想 處 。八 緣 起 支 性 。九 聖 道 支 性 。

Pháp vô vi gồm có 9 loại: 1) Trạch diệt, 2) Phi trạch diệt, 3) Hư không, 4) Không vô biên xứ, 5) Thức vô biên xứ, 6) Vô sở hữu xứ, 7) Phi tưởng phi phi tưởng xứ, 8) Duyên khởi chi tánh (12 chi phần duyên khởi), 9) Thánh đạo chi tánh (tám chi phần thánh đạo).

(164) 入 胎 為 初 命 終 為 後 。色 根 大 種 皆 有 轉 變 。心 心 所 法 亦 有 轉 變 。

Từ lúc nhập thai đến khi chết, các sắc căn đại chủng đều chuyển biến, tâm và tâm sở đều chuyển biến.

Quan điểm này chính xác.

BCDL: 受 生 是 始 。 死 墮 為 終 。 四 大 五 根 心 。 及 助 心 法 。 皆 有 變 異 。 (Nội dung rất giống, nhưng cách chấm câu của bản dịch này có vấn đề).

(165) 僧 中 有 佛 。故 施 僧 者 便 獲 大 果 。非 別 施 佛 。

Trong Tăng có Phật, nên cúng dường chư Tăng được đại quả (phước báu), chứ không chỉ cúng riêng cho Phật.

Đối chiếu với bài kinh "Phân Biệt Cúng Dường" (142) trong Trung Bộ Kinh. Bài kinh trên trình bày 14 đối tượng cúng dường mang tính cá nhân, 7 đối tượng cúng dường mang tính tập thể. Trong bài kinh này, Tăng chúng có sự dẫn đầu bởi đức Phật là hội chúng có phước đức lớn nhất.

BCDL: 大 眾 中 有 佛 。 若 施 大 眾 得 報 則 大 。 若 別 施 佛 功 德 則 不 及 。一 切 佛 及 一 切 聲 聞 。 同 一 道 同 一 解 脫 。

(166) 佛 與 二 乘 皆 同 一 道 同 一 解 脫 說 。

Phật cùng với nhị thừa đều đồng một [Thánh] đạo, đồng nói về giải thoát.

BCDL: 一 切 佛 及 一 切 聲 聞 。 同 一 道 同 一 解 脫 。

(167) 一 切 行 皆 剎 那 滅 。

Tất cả các hành đều sanh diệt trong từng sát-na.

BCDL: 一 切 行 剎 尼 柯 。

定 無 少 法 能 從 前 世 轉 至 後 世 。

Chắc chắn là không có pháp nào có thể từ kiếp trước chuyển sang kiếp sau.

BCDL: 無 有 一 法 從 此 世 度 後 世 。

Bài 17: QUAN ĐIỂM CỦA HÓA ĐỊA BỘ VÀO THỜI KỲ CUỐI

其 末 宗 異 義 者。Quan điểm của Hóa Địa Bộ vào thời kỳ cuối khác với thời kỳ đầu là:

BCDL: 正 地 部 是 執 此 義 本 。此 部 復 執 異 義。

Hóa Địa Bộ còn được gọi là "Chánh Địa Bộ" (theo ngài Chân Đế).

(169) 謂 說 實 有 過 去 未 來 。Thật có quá khứ và vị lai.

BCDL: 過 去 未 來 有 。

Quan điểm của Hóa Địa Bộ vào thời kỳ đầu về vấn đề này: (146) 謂 過 去 未 來 是 無。 現 在 無 為 是 有。 (Xem lại bài trước). Như vậy, cùng một vấn đề trên, giai đoạn đầu và giai đoạn sau, Hóa Địa Bộ đã có quan điểm khác biệt.

(170) 亦 有 中 有 。Trung hữu cũng có.

BCDL: 有 中 陰 法 入 。

Ở giai đoạn này, Hóa Địa Bộ lại cho là có Trung Hữu. Giai đoạn đầu lại cho là có không có Trung Hữu như quan điểm (154) 定 無 中 有 。

(171) 一 切 法 處 皆 是 所 知 。亦 是 所 識 。

Tất cả pháp xứ đều là chỗ biết, đều là chỗ nhận thức.

BCDL: 有 二 種 所 知 。及 所 識 作 意 。是 正 業。

Quan điểm của Hữu Bộ (73) 一 切 法 處 皆 是 所 知 。亦 是 所 識 及 所 通 達。Tất cả pháp xứ là cái được biết, được nhận thức và được thông đạt. Đối lập với quan điểm 46 của Đại Chúng Bộ, Xuất Thế Bộ, Thuyết Nhất Thế Bộ và Kê Dận Bộ. 法 處 : dharmāyatana: ấn tượng (mental object), lạc tạ ảnh tử.

(172) 業 實 是 思 。

Nghiệp đích thực là tư tâm sở (Cetanā).

Quan điểm này chưa đề cập trong giai đoạn đầu.

(173) 無 身 語 業 。

Không có thân nghiệp và khẩu nghiệp.

Quan điểm này chưa đúng.

172 và 173 có thể được ghép thành một quan điểm cũng được.

BCDL: 無 身 口 二 業 。

(174) 尋 伺 相 應 。

Tầm (Vitakka) với tứ (vicara) thích ứng với nhau.

Tầm làm nhân cho tứ có mặt.

Chữ tầm và tứ trong một số bản Hán dịch cổ, như bản của Ngài Chân Đế dịch là "giác" và "quán". Trong một số bản kinh hệ A-hàm, luận thư Đại thừa, chữ "giác" và "quán" cũng thường được sử dụng thay cho chữ "tầm" và "tứ".

BCDL: 覺 觀 是 相 應 法 。

(175) 大 地 劫 住 。

Đại địa kiếp tồn tại lâu dài.

BCDL: 大 地 則 劫 住 。

Bản của Ngài Chân Đế khác: "Đại địa là kiếp trụ."

(176) 於 窣 堵 波 興 供 養 業 。所 獲 果 少 。

Ở nơi tháp miếu cúng dường được phước báu nhỏ.

窣 堵 波: Stupa

Quan điểm này đối lập với quan điểm của Pháp Tạng Bộ. (180) 於 窣 堵 波 興 供 養 業 獲 廣 大 果 。 Hiến cúng Tháp thì được đại phước báu.

BCDL: 依 藪 斗 陂 ． 恭 敬 事 無 有 報 。

(177) 隨 眠 自 性 恒 居 現 在 。

Tự tánh (bản chất) của tuỳ miên thường luôn có mặt.

BCDL: 一 切 隨 眠 煩 惱 恒 在 。

(178) 諸 薀 處 界 亦 恒 現 在 。

Các uẩn, xứ, giới đều luôn hiện hữu.

BCDL: 現 世 陰 界 入 三 法 恒 在 。 現 世 離 法 。

此 部 末 宗 。因 釋 一 頌 執 義 有 異 。如 彼 頌 言:

Học thuyết của bộ phái này vào thời kỳ cuối do giải thích một bài tụng sau đây mà sanh ra quan điểm dị biệt.

五 法 定 能 縛　 諸 苦 從 之 生

謂 無 明 貪 愛　 五 見 及 諸 業

Năm pháp này trói buộc,

Các khổ từ đó sanh,

Là vô minh, tham, ái,

Năm kiến và các nghiệp.

Năm kiến (5 thấy sai) là thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới thủ kiến.

BCDL: 五 法 是 決 定 諸 苦 從 之 生

無 明 心 貪 愛 五 見 及 諸 業。諸 部 義 本 皆 同 。 為 執 有 異 故 成 別 部 。

Bài 18. QUAN ĐIỂM CỦA PHÁP TẠNG BỘ (DHARMAGUPTAKA)

Danh xưng: Pháp Tạng Bộ (Dharmaguptaka) còn gọi là Đàm-vô-đức Bộ. Dharmaguptaka là tên của đạo sư bộ phái này.

Đại tạng: Ngài Chân Đế (Paramartha) và Khuy Cơ cho rằng kinh điển của bộ phái này gồm 5 tạng: Kinh tạng, Luật tạng, Luận tạng, Bồ-tát tạng (Bodhisattvapitaka) và Mật Chú tạng (Mantrapitaka) / Chơn Ngôn tạng (Dharanipitaka). Như vậy, Pháp Tạng Bộ và Đại Chúng Bộ có cùng mẫu số chung về Đại tạng kinh.

Luật tạng: Hiện còn trong Đại Chánh tạng và đã được dịch sang tiếng Việt. Đại thừa Bắc tông Phật giáo thọ trì bộ luật này. Bộ Luật gồm 4 phần chính, nên được gọi là Tứ Phần luật: Giới bổn Tăng (Bhikṣuprātimokṣa), Giới bổn Ni (Bhiksunīprātimokṣa), Kiền-độ (Skandhaka) và Tăng chi Luật nghi (Ekottaravinaya).

Ngài Buddhayasa (Phật-đà-da-xá) dịch bộ luật này từ chữ Sanskrit sang chữ Hán, đồng thời cũng là dịch giả của Kinh Trường A-hàm (30 kinh), nên các vị đã suy ra rằng Trường A-hàm đang có trong Đại tạng thuộc về bộ phái này. Các công trình nghiên cứu của các học giả Nhật Bản thời hiện đại đều cho rằng, Trường Bộ Kinh hiện nay do Pháp Tạng Bộ truyền và được nhiều học giả thế giới đồng thuận.

Luận thư: Bộ luận của bộ phái này hiện còn là Xá-lợi-phất Thắng Pháp Luận.

Đạo sư: Thờ ngài Mục-kiền-liên (Maudgalyayana) - vị đệ tử thần thông đệ nhất của đức Phật làm Tổ sư. Đó cũng là một trong những lý do Chú tạng (Dharanipitaka) có mặt trong bộ phái này.

Dị Bộ chỉ nêu 5 quan điểm nổi bật (179 - 183).

其 法 藏 部 本 宗 同 義 。Quan điểm chính của Pháp Tạng Bộ là:

BCDL: 法 護 部 是 執 義 本 。

(179) 謂 佛 雖 在 僧 中 所 攝 。然 別 施 佛 果 大 非 僧。

Phật tuy ở trong Tăng, nhưng hiến cúng riêng Phật thì được đại phước báu, chứ không phải Tăng.

BCDL: 僧 中 有 佛 世 尊 。

Quan điểm này khác với Hóa Địa Bộ (165) 僧 中 有 佛 。故 施 僧 者 便 獲 大 果 。非 別 施 佛 。Trong Tăng có Phật, nên cúng dường chư Tăng được đại quả (phước báu), chứ không chỉ cúng riêng cho Phật.

Xem "Kinh Phân biệt cúng dường" (Số 142) trong Trung Bộ Kinh.

Kinh Mi-tiên vấn đáp (HT. Giới Nghiêm dịch, 2003), chủ đề 89 "Phật và chư Tăng, ai phước báu nhiều hơn?" (tr. 293).

(180) 於 窣 堵 波 興 供 養 業 獲 廣 大 果 。

Hiến cúng Tháp thì được đại phước báu.

Đối lập với Hoá Địa Bộ (176) 於 窣 堵 波 興 供 養 業 。所 獲 果 少 。

Ở nơi tháp miếu cúng dường được phước báu nhỏ.

Luật tạng của bộ phái này gia tăng một số học giới liên hệ đến pháp tháp trong 100 giới nhỏ sám hối. Chứng tỏ bộ phái này chú trọng đến tháp.

BCDL: 依 藪 斗 陂 起 恭 敬 有 勝 報 。恭 敬 大 眾 則 不 及 。

(181) 佛 與 二 乘 解 脫 雖 一 。 而 聖 道 異 。

Phật với nhị thừa giải thoát tuy đồng nhất mà Thánh đạo lại khác nhau.

BCDL: 佛 道 異 聲 聞 道 異 。

Quan điểm này khác với quan điểm Hóa Địa Bộ vào thời kỳ cuối. (166) 佛 與 二 乘 皆 同 一 道 同 一 解 脫 說 。Phật cùng với nhị thừa đều đồng một [Thánh] đạo, đồng nói về giải thoát.

(182) 無 諸 外 道 能 得 五 通 。

Không có ngoại đạo được 5 thần thông.

BCDL: 外 道 無 五 通 。

Quan điểm này trái ngược với Theravada, đồng với Tuyết Sơn Bộ.

(183) 阿 羅 漢 身 皆 是 無 漏 。

Thân của A-la-hán đều là vô lậu.

BCDL: 阿 羅 漢 多 身 無 漏 。

Khái niệm "vô lậu" ở đây có thể hiểu là "không xuất tinh". Còn nếu hiểu "vô lậu" là "không dơ dáy" có lẽ không phù hợp với văn mạch và tư tưởng Phật giáo.

餘 義 多 同 大 眾 部 執 。

Ngoài ra, những quan điểm khác đa số lại đồng nhất với Đại Chúng Bộ.

BCDL: 餘 所 執 與 大 眾 部 所 執 相 似 。

BÀI 19. QUAN ĐIỂM CỦA ẨM QUANG BỘ (KASYAPIYA)

Ẩm Quang Bộ còn được gọi là Ca Diếp Di Bộ, còn gọi là Thiện Tuế Bộ (Suvarsaka). Phái này ra đời vào cuối thế kỷ thứ 3 sau Phật Niết-bàn. Địa bàn cư trú chủ yếu ở Takkasila và Bedadi. Trong Dị Bộ, chỉ có 5 quan điểm (184 - 188) được ghi lại từ bộ phái này.

其 飲 光 部 本 宗 同 義 。

Quan điểm căn bản của Ẩm Quang Bộ là:

BCDL: 善 歲 部 。 是 執 義 本 。

(184) 謂 若 法 已 斷 已 遍 知 則 無 。未 斷 未 遍 知 則 有。

Rằng, nếu Pháp đã đoạn trừ và đã biến tri thì không, chưa đoạn trừ và chưa biến tri thì có.

BCDL: 法 已 是 所 滅 。

HT. Trí Quang: pháp ở đây là chỉ cho phiền não.

(185) 若 業 果 已 熟 則 無 。業 果 未 熟 則 有 。

Nếu nghiệp quả đã thành thục thì không, nghiệp quả chưa thành thục là có.

HT Trí Quang: nghiệp quả đã thành thục thì không sinh ra nữa, nghiệp quả chưa thành thục mới có sinh ra.

BCDL: 已 是 所 離 則 無 。 未 滅 未 離 則 有 。若 業 果 已 熟 則 無 。 未 熟 則 有 。

(186) 有 諸 行 以 過 去 為 因 。無 諸 行 以 未 來 為 因。

Có các hành lấy quá khứ làm nhân, mà không có các hành lấy vị lai làm nhân.

BCDL: 有 為 法 不 以 過 去 法 為 因 。以 現 在 及 未 來 法 為 因。

(187) 一 切 行 皆 剎 那 滅 。

Tất cả các hành đều bị sanh diệt trong từng sát na.

BCDL: 一 切 諸 行 剎 尼 柯 。

(188) 諸 有 學 法 有 異 熟 果 。

Chư vị đang còn hữu học đều có quả báo.

BCDL: 有 學 法 有 果 報 。

餘 義 多 同 法 藏 部 執 。

Ngoài ra, những học thuyết khác phần nhiều đồng nhất với Pháp Tạng Bộ.

BCDL: 餘 所 執 與 法 護 部 所 執 相 似 。

BÀI 20. QUAN ĐIỂM CỦA KINH LƯỢNG BỘ

(SAUTRANTIKA = THUYẾT CHUYỂN CHẤP BỘ)

Theo DBTLL, bộ phái này tôn xưng Ngài Ananda làm tôn sư của họ. Bộ Thành Thật Luận, theo một giả thuyết, cho là thuộc Kinh Lượng Bộ. Dị Bộ ghi lại 5 quan điểm của bộ phái này.

其 經 量 部 本 宗 同 義 。 Học thuyết gốc của Kinh Lượng Bộ là:

BCDL: 說 度 部 是 執 義 本 。

(189) 謂 說 諸 薀 有 從 前 世 轉 至 後 世 。立 說 轉 名。

Nói các uẩn có thể từ đời trước chuyển đến đời sau, nên gọi là Thuyết Chuyển Bộ.

BCDL: 陰 從 前 世 至 後 世 。若 離 聖 道 諸 陰 不 滅 。

Sự thật 5 uẩn khi tan hoại, chỉ còn lại "tinh ba" của uẩn mang đi tái sanh, gọi là: "kiết sanh thức" (Patisandhi) theo Abidhamma của Nam truyền, "A-lại-da thức" theo Nam truyền. Quả thật không có các uẩn mang từ đời trước chuyển đến đời sau.

(190) 非 離 聖 道 。有 薀 永 滅 。

Chẳng phải tách rời Thánh đạo mà uẩn bị tiêu diệt vĩnh viễn.

BCDL: 陰 有 本 末 。 凡 夫 位 中 有 聖 法 。 (Uẩn có gốc ngọn, trong địa vị phàm phu có Thánh pháp).

(191) 有 根 邊 薀 。 有 一 味 薀 。

Có căn biên uẩn và có nhất vị uẩn.

* "Căn biên uẩn" là cái uẩn giả hợp do 5 nhóm họp, tức là chỉ cho cái xác thân lẫn tâm thức. "Nhất vị uẩn" là chỉ cho ý thức vi tế tương tục từ kiếp này sang kiếp khác (kiết sanh thức).

(192) 異 生 位 中 亦 有 聖 法 。

Trong hàng dị sinh cũng có Thánh pháp.

Phàm phu nhưng có thể tu tập Bát Thánh Đạo hoặc các pháp trong 37 phẩm trợ đạo đưa đến giác ngộ.

(193) 執 有 勝 義 補 特 伽 羅 。

Có cái "thắng nghĩa bổ-đặc-gìa-la".

"thắng nghĩa bổ-đặc-gìa-la" là chỉ cho chân tâm, Phật tánh... Như vậy, đến giai đoạn này, khái niệm "Chơn ngã" theo quan niệm của Phật giáo Đại thừa đã xuất hiện.

餘 所 執 多 同 說 一 切 有 部 。

Ngoài ra, những học thuyết khác phần nhiều đồng nhất với Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ.

三 藏 法 師 翻 此 論 竟 。述 重 譯 意 。 乃 說 頌 曰:

(Tam tạng Pháp sư phiên dịch bộ luận này xong. Chủ yếu là dịch ý, nên nói bài tụng rằng:

備 (bị) 詳 眾 梵 本 Am tường bản Phạn văn

再 譯 宗 輪 論 Dịch lại Tông luân luận

文 愜 (hiệp) 義 無 謬 (mậu) Văn sáng, nghĩa minh bạch

智 者 應 勤 學 Bậc trí nên siêng học.

Tổng kết:

Quan điểm của Đại Chúng Bộ và các bộ phái chi nhánh:

Đại Chúng Bộ với 3 bộ phái đầu: 48

Dị biệt của 4 bộ phái đầu: 9

Đa Văn Bộ: 2

Thuyết Giả Bộ: 8

Chế Đa Sơn, Tây Sơn Trú Bộ và Bắc Sơn Trú Bộ: 3

Tổng cộng: 70

Quan điểm của Thượng Tọa Bộ và các chi nhánh

Hữu Bộ: 61 (71 - 131)

Tuyết Sơn Bộ: 5 (132 -136)

Độc Tử Bộ : 8 (137 - 144)

Pháp Thượng Bộ, Hiền Trụ Bộ, Chánh Lượng Bộ, Mật Lâm Sơn Bộ: 1 (145)

Hóa Địa Bộ: 33 (146 - 178)

Pháp Tạng Bộ : 5 (179 - 183)

Ẩm Quang Bộ : 5 (184 - 188)

Kinh Lượng Bộ : 5 (189 - 193)

Tổng cộng: 123

Cộng cả hai nhánh: 70 + 123 = 193 quan điểm.

Luận Sự (Kathavatthu): 216 quan điểm.

Bộ Luận sự gồm 216 quan điểm. Bộ Luận sự do Ngài Mục-kiền-liên Đế-tu (Moggalana Putta Tissa) trước tác với cách trình bày của các bộ phái và thể hiện rõ quan điểm của mình bằng những luận cứ để xác minh là đúng hay sai. Bản Dị bộ thì chỉ liệt kê các quan điểm, không luận bàn quan điểm nào đúng sai.

Bản Chân Đế (Bộ Chấp Dị Luận) cho rằng chỉ có 2, gồm: Chi Đề Sơn Bộ (Chế Đa Sơn) và Bắc Sơn Bộ chứ không phải 3 như bản Huyền Trang. Do vậy, theo Chân Đế, Đại Chúng Bộ có tất cả 4 hoặc 5 lần phân chia nhưng tổng cộng chỉ có 8 bộ phái, trong đó không có Tây Sơn Trụ Bộ.

Chín kinh thuộc hệ Phương Đẳng/ Phương Quảng (Vaipulya), còn gọi là Quyền giáo Đại thừa. Phương là vuông vức ngay thẳng, Đẳng là bình đẳng, Quảng là rộng. Nghĩa bóng của "Phương Đẳng/ Phương Quảng" là hoàn thiện, rộng lớn. Đây là giai đoạn tiền Đại thừa, nhằm đả phá các hệ tư tưởng tu tập nhằm đạt Thánh quả Thanh Văn. Nếu theo cách phân chia của ngài Trí Khải/ Trí Giả (538 - 597) thì 9 kinh Phương Đẳng được đức Phật giảng vào giai đoạn thứ 3. "Hoa Nghiêm tối sơ... Phương đẳng bát....". Cách phân chia ngũ thời bát giáo (Bốn giáo hóa nghi: đốn, tiệm, bí mật, bất định; bốn Giáo hóa pháp: tạng, thông, biệt, viên) của ngài Trí Giả không hợp lý. Căn cứ vào đức Phật lịch sử, thì Ngài tùy thuận nhân duyên thuyết pháp. Chín kinh Phương Đẳng / Phương Quảng: Kinh Bảo Tích, Kinh Duy-ma-cật, Kinh Thắng-man, Kinh Tư Ích, Kinh Kim Quang Minh, Kinh Lăng-già, Kinh Lăng-nghiêm, Kinh Phổ Diệu, Xá-lợi-phất vấn kinh.

Kinh Na-tiên Tỳ-kheo được viết bởi ngôn ngữ này.

Nơi sinh trưởng của thần Krishna thuộc Ấn giáo, là một trong 7 thành phố Thánh thiện (holy) của Ấn giáo. Nơi này là một trong những trung tâm nghệ thuật Phật giáo trong thời kỳ đầu.

Tāranātha (1575-1634) sinh ở xứ Drong, Tây Tạng. Ngài được cho là sinh vào ngày ra đời của Padmasambhava (Liên Hoa Sanh). Ngài là một sử gia lớn và nhà văn lỗi lạc của Tây Tạng. Tên gốc của ngài là Kun-dga'-snying-po, tương đương với tiếng Sanskrit là Anandagarbha (Khánh Hỷ Tạng). Tác phẩm nổi tiếng của ngài được mọi người biết đến đã dịch sang tiếng Anh là History of Buddhism in India (Lịch sử Phật giáo Ấn Độ). Sau này ngài qua Mông Cổ, thành lập một số tu viện và tịch ở đó.

Bốn thần túc này còn được gọi là "Tứ như ý túc".

Tư gia hạnh có lẽ tương đương với tứ chánh cần trong văn hệ Pali.

Xem ĐCCXL, tr. 249.

Bộ này, theo TT. Hạnh Bình, phải được dịch là "Dị bộ phân biệt chúng thuyết" (tr. 169).

Xem CBPHPGTT, tr. 260.

Thời ngài Huyền Trang, khu vực này rất thịnh: Có những bảo tháp do vua A-dục xây, tháp đều có xá-lợi Phật. Chùa có 100 ngôi, Tăng chúng hơn 5000 người. Ngài Huyền Trang đã ở nơi này 2 năm để học pháp với ngài Tăng Xứng (Sangha Kirti), chủ yếu là học Câu-xá, Thuận Chánh Lý Luận, Nhân Minh Thanh Minh Luận. (Viên Chiếu, Dõi bước Huyền Trang, tr. 100).

Theo Dõi bước Huyền Trang, tr. 109. Vào thời ngài Huyền Trang, có 20 ngôi chùa, Tăng đồ hơn 2000 người, tu tập theo Đại thừa và Tiểu thừa.

Xem "Vai trò của trường phái Sarvāstivāda ở Afghanistan" (Role of Sarvāstivāda in Afghanistan). Bản dịch của TK. Giác Hoàng.

Chỉ có bộ này là có chữ "túc" (pada) trong luận thư.

Sau 300 năm sau PNB (Dõi bước Huyền Trang, tr. 107)

Nhiều chỗ ghi là "Viên giáo Văn Thù Sư Lợi vấn kinh.

Tương truyền rằng, Ngài Buddhayasa khi dịch kinh này, không có nguyên tác trên tay, mà đã đọc thuộc lòng toàn bộ kinh này bằng tiếng Sanskrit từ bộ nhớ của mình.

PAGE \* MERGEFORMAT 2