Tam tạng Việt · Kinh Luật Luận Đại thừa · Luận tạng

Dị bộ tông luân luận b1-b20.

BÀI 1: TỔNG QUAN VỀ DỊ BỘ TÔNG LUÂN LUẬN

異部宗輪論

1. Tầm quan trọng của bộ luận

Dị bộ tông luân luận được giới học giả cho là tài liệu đầy đủ thông tin và đáng tin cậy nhất trong Đại chánh tân tu đại tạng kinh trình bày về lịch sử hình hành và các quan điểm dị đồng giữa 20 bộ phái Phật giáo trong khoảng thời gian từ 100 năm đến hơn 300 năm sau Phật Niết-bàn, chủ yếu xoay quanh bốn vấn đề chính:

(1) Quan điểm về thân tướng, thọ mạng và oai đức của Đức Phật.

(2) Quan điểm về nghiệp lực và nguyện lực của một vị Bồ-tát.

(3) Quan điể về quá trình tu chứng và quả vị của các vị Thanh Văn.

(4) Các vấn đề khác như thân trung ấm, nghiệp lực, căn-trần-thức, chủng tử, tâm và tâm sở, tuỳ miên, kiết sử, bổ-đặc-già-la, phước đức, pháp tháp, thiền chứng, Bát Chánh đạo, vô vi, v.v…

2. Tư liệu

Bộ luận này được đánh số 2031 nằm trong Đại chánh tân tu đại tạng kinh, tập thứ 49, mang tên Sử truyện bộ (nhất) trong tổng số 85 tập.

Dị bộ tông luân luận 異部宗輪論 (viết tắt là Dị bộ) chỉ có một quyển, gồm 3844 chữ, giới thiệu về quá trình hình thành và phân liệt của 20 bộ phái với 194 quan điểm. Bộ này do Ngài Huyền Trang/ Tráng (602-664) dịch.

Bản Sanskrit hiện nay không còn. Tên bộ luận được ghi trong các từ điển như sau:

1) Samaya bhedoparacanacakra (theo ấn bản Bắc kinh).

2) Samayabhedo-vyūhacakre theo ấn bản Sde-dge Tây Tạng.

Giải thích từ ngữ: 異部 là các bộ phái khác nhau; 宗 (tông phái); 輪 (bánh xe), nghĩa là, các học thuyết của các bộ phái phổ biến như là bánh xe quay (luân).

Bản dịch tiếng Anh: "Treatise on the Wheel of Propositions of Different Schools".

Hai bộ luận khác có thể được xem là dị bản của bản luận này: Thập bát bộ luận 十八部論 (2032) được HT. Trí Quang và nhà nghiên cứu Tao-Wei Liang cho là khuyết danh, cho là được dịch đời vào thời nhà Tần (Diêu Tần), nhưng trong bản chữ Hán ghi là nhà Trần, Chân Đế dịch; TT. Hạnh Bình trong Chú giải Dị bộ tông luân luận cho là các nhà nghiên cứu đoán là của Ngài La Thập dịch. Bộ chấp dị luận 部執異論 (2033) do Ngài Chân Đế (真諦, Paramartha: 499 - 569) đời nhà Trần dịch.

Sách sớ giải có bộ: Dị bộ tông luân luận thuật ký 異部宗輪論述記 (No. 844) của Ngài Khuy Cơ 窺基, 1 quyển. Năm 1978 học giả Lương Khải Siêu 梁啟超 đã chú giải bộ này trong văn ngôn hiện đại 讀「異部宗輪論述記. Ngoài ra, được biết là còn có Bộ chấp dị luận sớ (部執異論疏).

Theo thông tin của thầy Minh Chi trong bài Lý do phân phái và tình hình phân phái trong đạo Phật, bản luận này được Masuda dịch sang Anh ngữ: Origin and Doctrines of Buddhist Schools (đăng tải trong Asia Major II, 1925, p. 178) và cũng được A. Bareau dịch sang tiếng Pháp Trois Traités sur les Sectes Bouddhiques, J. N, 1954, pp. 235-266). Các bộ phái Phật giáo Tiểu thừa được Pháp Hiền dịch từ tiếng Pháp ra tiếng Việt (Hà Nội, Nhà xuất bản Tôn Giáo, 2002).

Ngoài ra, còn có 2 bộ: Dị bộ tông tinh thích của Bavya (Bạt-tì-da = Thanh Biện) và Dị bộ thuyết tập của Vinitadeva (Điều Phục Thiên) là tác giả xuất thân từ xứ Tuyết (Tây Tạng). Hai bản này đã được dịch sang Nhật ngữ và được Giáo sư Nguyên Hồng chuyển sang Việt ngữ.

Hiện nay có một luận văn nghiên cứu bằng tiếng Anh A Study on the I-Pu-Tsung-Lun-Lun bởi Tao-Wei Liang ấn hành trên tạp chí Hua-Kang Buddhist Journal năm 1972. Công trình nghiên cứu này nghiêng nặng về lịch sử hơn là những điểm khác biệt về quan điểm của các tông phái.

Những con đường đưa về núi Thứu là tuyển tập những bài giảng của Hòa thượng Nhất Hạnh tại Làng Mai năm 2004 và được biên tập lại và cho xuất bản năm 2013 với tiêu đề phụ "Trăm hoa đua nở trong vườn tâm linh Phật giáo". Ngay trong trang đầu sách dưới tiêu đề phụ ghi: "Tài liệu cần thiết cho những ai muốn tìm hiểu về tiến trình diễn biến của lịch sử tư tưởng Phật giáo".

3. Tác giả và niên đại

Vasumitra được phiên âm là Bà-tu-mật 婆須密, dịch nghĩa là Thế Hữu (世友) hay Thiên Hữu (天友). Vasu nghĩa là "thế gian" (thế), Mitra nghĩa là "bạn" (hữu). Do đó Thế Hữu được dịch chính xác hơn, và cũng từ đó, từ "Thế Hữu" được sử dụng rộng rãi hơn là "Thiên Hữu".

Qua các tài liệu, Vasumitra được các nhà nghiên cứu cho là:

(1) Tổ thứ 7 (sống khoảng thế kỷ thứ 3 sau Phật Niết-bàn) trong 33 vị Tổ Ấn Hoa trong lịch sử thiền tông.

(2) Là một trong 4 vị luận sư trứ danh của Hữu Bộ, xưa nay thường gọi là Hữu tông tứ đại luận sư: Pháp Cứu (Dharmatràta), Diệu Âm (Ghosa), Thế Hữu (Vasumitra) và Giác Thiên (Buddhadeva).

HT. Thánh Nghiêm, trong Lịch sử Phật giáo Ấn Độ, cho rằng Vasumitra là người thuộc Hữu Bộ, nghĩa là một trong bốn đại luận sư của Hữu Bộ sống vào khoảng thế kỷ thứ 4 sau Phật Niết-bàn.

Theo HT. Trí Quang, Ngài Vasumitra chủ biên bộ Đại-tỳ-bà-sa không phải là luận chủ của bộ này.

Theo Từ điển Phật học Huệ Quang (Tập II), tr. 1061, Ngài Vasumitra người Ấn Độ, viết Dị bộ sống vào khoảng thế kỷ thứ I, II TL).

Theo cuốn Buddhist Sects in India của N. Dutt, Ngài Vasumitra có thể là: (1) người kiết tập Mahāvibhāsa Śastra (Luận Đại Tỳ-bà-sa) thuộc Hữu Bộ; (2) thuộc phái Sautrantika (Kinh Lượng Bộ).

Theo công trình nghiên cứu của Tao-Wei Liang trong A Study on the I-Pu-Tsung-Lun-Lun, trong luận thư Phật giáo có tất cả 5 Vasumitra: (1) Người xuất hiện vào khoảng đầu thế kỷ thứ 3 sau Phật Niết-bàn, tác giả của bộ Phẩm loại túc luận (Prakaraṇā Pāda Śastra, số 1542) và Giới thân túc luận (Dhātu Kāya Pāda Śastra, số 1540); (2) Vasumitra sống vào khoảng thế kỷ thứ 4 sau Phật Niết-bàn. Ngài là một trong tứ đại luận sư trong giai đoạn biên tập Đại Tỳ Bà Sa Luận (Mahāvibhāsa Śastra) dưới thời vua Ca-nị-sắc-ca (Kaniṣka); (3) Vasumitra trong bộ phái Sautrāntika cho rằng ngay cả trong trạng thái diệt thọ tưởng định vẫn còn có tâm vi tế; (4) Vasumitra xuất hiện sau Phật Niết-bàn khoảng 1000 năm trong Câu Xá Luận (Abhidharmakośa Śastra); (5) Vasumitra mà ngài Huyền Trang học giáo lý Thuyết Nhất Thiết Hữu ở Kashmir.

Theo Tao-Wei Liang, các nhà nghiên cứu Trung Hoa cho rằng tác giả của luận thư là Vasumitra mà tên tuổi của ông thường xuất hiện trong Đại Tỳ-bà-sa luận.

Thật khó xác định về niên đại khả tín của tôn giả Vasumitra và thời điểm bộ luận này ra đời. Riêng người viết cho rằng, bộ luận này có thể ra đời trong giai đoạn Ngài Thế Hữu chủ trì kỳ kiết tập kinh điển lần thứ 4 do vua Kaniska ngoại hộ tại Ấn Độ vào hậu bán thế kỷ thứ nhất sau CN. Ngài chính là người cùng với ngài Mã Minh (Asvaghosa) đồng chủ trì cho cho kỳ kiết tập kinh điển lần thứ 4 tại Ấn Độ tại Kaniska.

4. Tài liệu tham khảo

Xá Lợi Phất vấn kinh (T. 1465).

HT. Thích Trí Quang (dịch và chú giải), Dị bộ tông luân luận. HYPERLINK "http://www.daophatngaynay.com" www.daophatngaynay.com

Tâm An và Minh Tuệ dịch, Những điểm dị biệt (Kathāvatthu), TP. HCM, Ban Trị Sự Thành Hội Phật Giáo TP. HCM, 1988.

Bimala Churn Law (Nguyễn Văn Sáu) dịch, Chú giải thuyết Luận sự (Kathāvatthuppakarana -Atthakathā), TP.HCM, Nhà Xuất Bản TP. HCM, 2004.

Andres Bareau (Pháp Hiền dịch), Các bộ phái Phật giáo Tiểu thừa (Hà Nội, Nhà Xuất Bản Tôn Giáo, 2002).

Thích Hạnh Bình, Chú giải Dị bộ tông luân luận, TP. HCM, Nhà Xuất Bản Phương Đông, 2011.

Thích Nhất Hạnh, Những con đường đưa về núi Thứu, TP. HCM, Nhà xuất bản Phương Đông, 2013.

Đảo Sử (Dìpavaṃsa) được đăng ở trên trang Buddhasasana.

Tỳ-khưu Minh Tuệ dịch, Đại vương thống sử (Mahavamsa), TP. HCM, NXB Tôn Giáo, 2007.

Chú giải luật Thiện Kiến (Samantapasadika Nama Vinayatthakatha), Buddhaghosa, Hán dịch: Sanghabra, Việt dịch: Tỳ-kheo Tâm Hạnh.

Nalinaksa Dutt (HT. Minh Châu dịch), Đại Thừa và sự liên hệ với Tiểu thừa, (Nhà xuất bản TP.HCM, 1999).

Kimura Taiken (Thích Quảng Độ biên dịch), Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận (Nhà xuất bản Viện Đại học Vạn Hạnh, 1969).

Kimura Taiken (Thích Quảng Độ biên dịch), Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận (Nhà xuất bản Viện Đại học Vạn Hạnh, 1969).

Viên Trí, Ấn Độ Phật giáo sử luận, TP. HCM, Nhà xuất bản Phương Đông, 2006.

Pháp Sư Thánh Nghiêm (Thích Tâm Trí dịch), Lịch sử Phật giáo Ấn Độ, TP. HCM, Nhà Xuất Bản Phương Đông, 2008.

Lữ Trừng (Thích Phước Sơn dịch), Ấn Độ Phật học nguyên lưu lược giảng, TP. HCM, Nhà xuất bản Phương Đông, 2011.

Jintara Takakusu (Tỳ-kheo Giác Nguyên dịch), A-tỳ-đàm trong truyền thống Hữu bộ (đăng trên trang Buddhasasana của BinhAn Sơn).

Bài 2: DUYÊN KHỞI TẠO LUẬN & LỊCH SỬ PHÂN CHIA BỘ PHÁI

1. Duyên khởi tạo luận

異部宗輪論一卷

Dị Bộ Tông Luân Luận nhất quyển

Dị Bộ Tông Luân Luận một quyển

世友菩薩造

Thế Hữu Bồ Tát tạo

Bồ-tát Thế Hữu tạo

三藏法師玄奘譯

Tam tạng Pháp sư Huyền Trang dịch

佛般涅槃後適滿百餘年

Phật Bát Niết Bàn hậu thích mãn bách dư niên

Sau khi Đức Phật nhập Niết-bàn hơn 100 năm

聖教異部興便引不饒益

Thánh giáo dị bộ hưng tiện dẫn bất nhiêu ích

Thánh giáo các bộ phái đồng hưng khởi, đưa ra các quan điểm không ích lợi.

展轉執異故隨有諸部起

triển chuyển chấp dị cố tùy hữu chư bộ khởi

Chính vì xiển dương, chấp chặt vào các quan điểm bất đồng, mà các bộ phái xuất hiện.

依自阿笈摩說彼執令厭

Y tự A cấp ma thuyết bỉ chấp lệnh yếm

Các bộ đều nương vào thánh điển A-hàm, trình bày các quan điểm dính mắc của mình, thấy mà chán ngán.

世友大菩薩具大智覺慧

Thế Hữu đại Bồ-tát cụ đại trí giác tuệ

Có Bồ-tát Thế Hữu, là bậc đầy đủ đại trí huệ,

釋種真苾芻觀彼時思擇

Thích chủng chân Bí -sô quán bỉ thời tư trạch

là hàng Tỳ-khưu chân chánh trong họ Thích, thấy vậy mà suy nghĩ cứu xét.

等觀諸世間種種見漂轉

đẳng quán chư thế gian chủng chủng kiến phiêu chuyển

Quán sát các pháp thế gian, các loại học thuyết, quan điểm này trôi nổi quay cuồng,

分破牟尼語彼彼宗當說

phân phá Mâu Ni ngữ bỉ bỉ tông đương thuyết

phân chia và phá hoại lời dạy của Đấng Mâu Ni. Các học thuyết của các tông phái lúc bấy giờ

應審觀佛教聖諦說為依

ưng thẩm quán Phật giáo thánh đế thuyết vi y

cần phải thẩm xét, tư duy để thấy rõ lời dạy của Đức Phật, lấy Thánh đế làm chỗ dựa

如採沙中金擇取其真實

như thải sa trung kim trạch thủ kỳ chân thật

như đãi cát tìm vàng, lựa lấy những điều chân thật.

Phiên âm được lấy từ HYPERLINK "http://www.daitangvietnam.com" www.daitangvietnam.com do Phật tử Nguyên Tánh Trần Tiễn Khanh & Nguyên Hiển Trần Tiễn Huyến (2 anh em đang sống ở Mỹ)

Nhận xét: Đoạn trên có thể được thêm vào khi Ngài Huyền Trang dịch tác phẩm này sang Hoa ngữ, vì Bồ-tát Thế Hữu chẳng lẽ tự xưng là "Bồ-tát Thế Hữu, là bậc đầy đủ đại trí huệ, là hàng Tỳ-khưu chân chánh trong họ Thích"?

般涅槃: Parinirvāṇa

阿笈摩: Āgama

菩薩: Bodhisatva

苾芻: Bhikṣu

2. Duyên khởi phân chia bộ phái

如是傳聞。佛薄伽梵般涅槃後。

như thị truyền văn 。Phật Bạc Già Phạm Bát Niết Bàn hậu 。

Nghe nói như vầy, sau khi Đức Phật, Thế Tôn nhập Niết-bàn

百有餘年去聖時淹。如日久沒。

bách hữu dư niên khứ Thánh thời yêm 。như nhật cửu một 。

trên 100 năm cách Phật đã xa, như mặt trời đã lặn từ lâu

摩竭陀國俱蘇摩城王號無憂。統攝贍部。感一白蓋。化洽人神。

Ma Kiệt Đà quốc Câu Tô Ma thành vương hiệu Vô Ưu 。thống nhiếp Thiệm Bộ 。cảm nhất bạch cái hóa hiệp nhân Thần.

Tại nước Magadha thành Kusuma (Pataliputra), vua Asoka thống nhiếp toàn cõi Ấn Độ, cảm một bảo cái trắng, đức hoá được thần dân.

是時佛法大眾初破。

Thị thời Phật Pháp Đại chúng sơ phá 。

Lúc bấy giờ nhiều người bắt đầu phá hoại Phật Pháp.

謂因四眾共議大天五事不同。分為兩部。一大眾部。二上座部。

vị nhân Tứ chúng cộng nghị đại thiên ngũ sự bất đồng 。phân vi lưỡng bộ 。nhất Đại chúng bộ 。nhị thượng tọa bộ.

Nhân vì bốn chúng cùng luận bàn về năm sự của Đại Thiên, phân thành 2 bộ. Một là Đại chúng bộ, hai là Thượng Toạ Bộ.

四眾者何。一龍象眾。二邊鄙眾。三多聞眾。四大德眾。

Tứ chúng giả hà 。nhất Long Tượng chúng 。nhị Biên Bỉ chúng 。tam Đa Văn chúng 。tứ Đại Đức chúng.

Bốn chúng đó là gì ? (1) chúng Long Tượng, (2) chúng Biên Bỉ, (3) chúng Đa Văn, và (4) chúng Đại Đức.

其五事者。如彼頌言。

kỳ ngũ sự giả 。như bỉ tụng ngôn 。

Năm sự đó theo như bài tụng sau:

餘所誘無知猶豫他令入

dư sở dụ vô tri do dự tha linh nhập

Bị người khác dẫn dụ (xuất tinh), vô tri, do dự, nhờ người mới vào đạo (đã chứng đắc A-la-hán quả rồi mà vẫn không biết, nhờ người chỉ điểm).

道因聲故起是名真佛教

đạo nhân thanh cố khởi thị danh chân Phật giáo

Vào được đạo/ Thánh đạo khởi lên là nhờ âm thanh (tiếng khổ), ấy là lời Phật dạy chân thật.

Giải quyết vấn đề thứ nhất: "Dư sở dụ". Đại Tỳ-bà-sa cho rằng, có hai loại lậu thất: "Phiền não lậu thất" và "bất tịnh lậu thất". Trường hợp Đại Thiên đưa ra là loại thứ hai.

Vấn đề thứ hai: Trong Những điểm dị biệt đưa ra vấn đề:

Vô tri có đồng nghĩa vô minh không?

Nguyên văn:

- Atthi Arahato aññānan ti?

A la hán có còn vô tri không ?

- Àmantà

Có

- Atthi Arahato avijjā avijjogho avijjàyogo avijjànusayo avijjàpariyutthànam avijjāsaññojanam avijjànìvarananti ?

A La Hán có còn vô minh, vô minh bộc lưu, vô minh tuỳ miên, vô minh triền, vô minh kiết, vô minh cái không ?

- Na hevam vattabbe.

Không nên nói như vậy.

Giải quyết vấn đề này : Đại Tỳ-bà-sa cho rằng có hai loại vô tri : "Nhiễm ô vô tri" và "bất nhiễm ô vô tri". Trường hợp Đại Thiên đưa ra thì muốn ám chỉ một vị A-la-hán còn "bất nhiễm ô vô tri".

Vấn đề thứ 3 : Đại Tỳ Bà Sa nói rằng : Có hai loại nghi: "Tùy miên tánh nghi" (nghi là một hoạt động của phiền não ngủ ngầm) và "xứ phi xứ nghi" (nghi điều nào phải điều nào sai). "Xứ phi xứ nghi" có chỗ giải thích là "nghi về chỗ này và không phải chỗ này" có lẽ không phù hợp với văn cảnh Phật giáo.

Có thể tham khảo thêm 4 hạng người trong Kinh Không Uế Nhiễm (số 5) trong Trung Bộ Kinh. "Này Hiền giả, như vậy hạng người không có cấu uế nhưng không như thật tuệ tri: "Nội thân ta không có cấu uế". Với người này có thể chờ đợi sau: "Người này sẽ tư niệm tịnh tướng. Do tư niệm tịnh tướng, tham sẽ làm ô nhiễm tâm của người này. Người này sẽ từ trần trong khi còn có tham, còn có sân, còn có si, trong khi còn cấu uế, trong khi tâm còn ô nhiễm".

Vấn đề thứ 4:

Một vị A-la-hán theo Phật giáo Nam truyền : "Tỷ-kheo là bậc A-la-hán, các lậu hoặc đã tận, tu hành thành mãn, các việc nên làm đã làm, đã đặt gánh nặng xuống, đã thành đạt lý tưởng, đã tận trừ hữu kiết sử, chánh trí giải thoát (Kinh Trung Bộ, "Căn bản pháp môn").

"Kinh Sợ hãi khiếp đảm" trong Trung Bộ Kinh nói về lộ trình chứng đắc và trạng thái chứng đắc của Đức Phật: "Với tâm định tĩnh, thuần tịnh, không cấu nhiễm, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, bình thản như vậy, Ta dẫn tâm, hướng tâm đến lậu tận trí. Ta thắng tri như thật : "Đây là khổ", thắng tri như thật: "Đây là nguyên nhân của khổ", thắng tri như thật: "Đây là khổ diệt", thắng tri như thật: "Đây là con đường đưa đến khổ diệt", thắng tri như thật: "Đây là những lậu hoặc", thắng tri như thật: "Đây là nguyên nhân các lậu hoặc", thắng tri như thật: "Đây là các lậu hoặc diệt", thắng tri như thật: "Đây là con đường đưa đến các lậu hoặc diệt".

Nhờ biết như vậy, nhờ thấy như vậy, tâm của Ta thoát khỏi dục lậu, thoát khỏi hữu lậu, thoát khỏi vô minh lậu. Đối với tự thân đã giải thoát như vậy, khởi lên trí hiểu biết : Ta đã giải thoát. Ta đã thắng tri: "Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa".

Xem thêm phần gần cuối của Kinh ví dụ con rắn (22) trong Trung Bộ Kinh.

Vấn đề thứ 5: Đạo nhân thanh cố khởi.

Đã chứng đắc A-la-hán quả thì vấn đề này không cần đặt ra nữa. Con đường để thể nhập và chứng đắc A-la-hán phần lớn xuất phát từ sự nghe Pháp học Kinh, nhưng sau đó cũng phải hạ thủ công phu và đoạn trừ phiền não.

Các thuật ngữ/ từ vựng:

薄伽梵 : Bhagavat/n

摩竭陀 : Magadha

俱蘇摩城 : Kusumapura

無憂 : Aśoka

贍部 : Jambu-dvīpa

Nhận xét:

1. Việc các đệ tử không thống nhất quan điểm đã xảy ra từ thời Đức Phật. Kế nữa là ngay sau Phật nhập Niết-bàn, sư già Subhada đã hoan hỷ khi hay tin Đức Phật nhập NB, cho rằng :

- Thôi các Hiền giả, chớ có sầu não, chớ có khóc than. Chúng ta đã được thoát khỏi hoàn toàn vị Đại Sa-môn ấy, chúng ta đã bị phiền nhiễu quấy rầy với những lời : "Làm như thế này không hợp với các Ngươi. Làm như thế này hợp với các Ngươi". Nay những gì chúng ta muốn, chúng ta làm, những gì chúng ta không muốn, chúng ta không làm.

2. Theo Dipavamsa và Mahavamsa, Pháp vương Asoka đứng ra tổ chức ngoại hộ kỳ kiết tập kinh điển lần 3 cai trị Ấn Độ 41 năm (từ năm 273 đến 232 trước HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/CN" \o "CN" CN), mà Đức Phật nhập Niết-bàn trước công nguyên 543 năm, nên đoạn văn mô tả Asoka sau Phật Niết-bàn khoảng hơn 100 năm là không phù hợp, phải khoảng hơn 200 - 250 năm mới phù hợp.

3. Theo Dipavamsa, Mahavamsa và tài liệu trong các bộ luật, sự phân chia bộ phái bắt đầu bằng thập sự phi pháp của Tăng chúng Vajji (Bạt-kỳ). "Năm việc của Đại Thiên" góp phần đẩy phong trào phân hóa bộ phái thêm mãnh liệt, nhưng khởi thủy là 10 điều phi pháp.

3. Phổ hệ và niên đại của Đại Chúng Bộ

後即於此第二百年。大眾部中流出三部。

hậu tức ư thử đệ nhị bách niên 。Đại chúng bộ trung lưu xuất tam bộ 。

Sau đó, khoảng trong vòng 200 năm sau Phật niết-bàn (PNB), Đại Chúng Bộ (Mahāsaṅghika) lại phân chia thành ba bộ phái:

一一說部。二說出世部。三雞胤部。

nhất Nhất thuyết bộ 。nhị Thuyết xuất thế bộ 。tam kê dận bộ 。

1) Nhất Thuyết Bộ (Ekavyāvahārikaḥ), 2) Thuyết Xuất Thế Bộ (Lokottaravāda), 3) Kê Dận Bộ (Kankkutikà =Kurkutika, Kaukkuṭika, Kukulika, Gokulika).

次後於此第二百年。大眾部中復出一部。名多聞部。

thứ hậu ư thử đệ nhị bách niên 。Đại Chúng bộ trung phục xuất nhất bộ 。danh Đa Văn bộ 。

Kế đó cũng trong vòng 200 năm (PNB), Đại Chúng Bộ lại phát sinh thêm một bộ phái khác tên là Đa Văn (Bāhusrutiyā).

次後於此第二百年。大眾部中更出一部。

thứ hậu ư thử đệ nhị bách niên 。Đại chúng bộ trung cánh xuất nhất bộ 。

Kế đó, cũng trong vòng 200 năm, Đại Chúng Bộ lại xuất hiện một bộ phái khác nữa

名說假部。第二百年滿時。有一出家外道。捨邪歸正。

danh thuyết giả bộ 。đệ nhị bách niên mãn thời 。hữu nhất xuất gia ngoại đạo 。xả tà quy chánh 。

tên là Thuyết Giả Bộ (Prajnāptivada). Vào khoảng cuối 200 năm, có một người tu sĩ ngoại đạo

亦名大天。大眾部中出家受具。多聞精進。

diệc danh đại thiên 。Đại chúng bộ trung xuất gia thọ cụ 。đa văn tinh tấn 。

tên là Đại Thiên, bỏ tà quy chánh rồi xuất gia thọ giới Cụ túc ở trong Đại Chúng Bộ, đa văn tinh tấn

居制多山。與彼部僧重詳五事。

cư chế đa sơn 。dữ bỉ bộ tăng trọng tường ngũ sự 。

trên núi Chế Đa, cùng với Tăng chúng bộ phái này trở lại nghiên cứu tường tận về năm vấn đề trên.

因茲乖諍分為三部。一制多山部。二西山住部。三北山住部。

nhân tư quai tránh phân vi tam bộ 。nhất Chế-đa-sơn bộ 。nhị Tây sơn trụ bộ 。tam Bắc sơn trụ bộ.

Nhân đó lại phát sinh ra tranh luận chống đối lẫn nhau, liền phân chia làm ba bộ phái: 1) Chế Đa Sơn Bộ (Caityasailàh), 2) Tây Sơn Trụ Bộ (Aparasailà), 3) Bắc Sơn Trụ Bộ (Uttarasailà).

如是大眾部四破或五破。

như thị Đại chúng bộ tứ phá hoặc ngũ phá 。

Như vậy, Đại Chúng Bộ có bốn hoặc năm lần phân chia,

本末別說合成九部。一大眾部。二一說部。三說出世部。

bản mạt biệt thuyết hợp thành cửu bộ 。nhất Đại chúng bộ 。nhị Nhất thuyết bộ 。tam Thuyết Xuất Thế Bộ 。

tính cả bộ phái gốc và các phái chi nhánh gồm có 9: 1) Đại Chúng Bộ, 2) Nhất Thuyết Bộ, 3) Thuyết Xuất Thế Bộ,

四雞胤部。五多聞部。六說假部。七制多山部。

tứ kê dận bộ 。ngũ Đa Văn Bộ 。lục Thuyết Giả Bộ 。thất Chế-Đa-Sơn Bộ 。

4) Kê Dận Bộ, 5) Đa Văn Bộ, 6) Thuyết Giả Bộ, 7) Chế Đa Sơn Bộ, 8) Tây Sơn Trú Bộ,

八西山住部。九北山住部。

bát Tây sơn trụ bộ 。cửu Bắc sơn trụ bộ 。

8) Tây Sơn Trú Bộ, 9) Bắc Sơn Trụ Bộ.

4. Phổ hệ và niên đại của Thượng Tọa Bộ

其上座部經爾所時一味和合。三百年初有少乖諍。分為兩部。

kỳ thượng tọa bộ Kinh nhĩ sở thời nhất vị hòa hợp 。tam bách niên sơ hữu thiểu quai tránh。phần vi lưỡng bộ 。

Riêng Thượng Tọa Bộ trong thời gian này vẫn thống nhất hòa hợp, mãi đến đầu 300 năm (PNB) mới có chút ít tranh cãi, phân chia làm hai bộ phái:

一說一切有部。亦名說因部。二即本上座部。轉名雪山部。

1) Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ (Sarvàstivàda), cũng còn gọi là Thuyết Nhân Bộ (Hetuvàda), 2) chính là Thượng Tọa Bộ (Stharivàdah), được đổi tên thành Tuyết Sơn Bộ (Haimavàtàh).

後即於此第三百年。從說一切有部流出一部。名犢子部。

Sau đó trong 300 năm (PNB), từ Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ phát sinh một bộ phái khác tên Độc Tử Bộ (Vàtsìputrìyas).

次後於此第三百年。從犢子部流出四部。一法上部。二賢胄部。三正量部。四密林山部。

Kế đến, cũng trong 300 năm (PNB) từ Độc Tử Bộ phát sinh ra bốn bộ phái khác gồm: 1) Pháp Thượng Bộ (Dharmottara), 2) Hiền Trụ Bộ (Dhadrayàniyàh), 3) Chánh Lượng Bộ (Sammitiyà), 4) Mật Lâm Sơn Bộ (Sandagirikà).

次後於此第三百年。從說一切有部。復出一部。名化地部。

Thứ đến, cũng trong 300 năm (PNB), từ Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ lại phát sinh một bộ phái khác nữa tên Hóa Địa Bộ (Mahisasaka).

次後於此第三百年。從化地部流出一部。名法藏部。自稱我襲 (tập) 採 (thải) 菽 (thị) 氏師。

Kế nữa, cũng trong 300 năm (PNB) từ Hóa Địa Bộ phát sinh một bộ phái khác tên Pháp Tạng Bộ (Dharmaguptakàh). (Phái này) tôn ngài Mục Kiền Liên làm thầy.

至三百年末。從說一切有部。

chí tam bách niên mạt 。tùng thuyết nhất thiết hữu bộ 。

復出一部。名飲光部。亦名善歲部。

phục xuất nhất bộ 。danh ẩm quang bộ 。diệc danh thiện tuế bộ 。

Đến cuối 300 năm (PNB), từ Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ phát sinh ra một bộ phái khác tên Ẩm Quang Bộ (Kasyapiya), cũng còn gọi là Thiện Tuế Bộ.

至第四百年初。從說一切有部。復出一部。名經量部。亦名說轉部。自稱我以慶喜為師。

chí đệ tứ bách niên sơ 。tùng thuyết nhất thiết hữu bộ 。phục xuất nhất bộ 。danh Kinh lượng bộ 。diệc danh thuyết chuyển bộ 。tự xưng ngã dĩ khánh hỉ vi sư 。

Đến đầu 400 năm (PNB), từ Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ, lại phát sinh thêm một bộ phái nữa tên là Kinh Lượng Bộ (Sautrantika), cũng còn gọi là Thuyết Chuyển Bộ (Samkràntivàdà). Phái này tôn xưng ngài A Nan làm thầy.

是上座部七破或八破。本末別說成十一部。

như thị thượng tọa bộ thất phá hoặc bát phá 。bản mạt biệt thuyết thành thập nhất bộ 。

Như vậy, trong hệ Thượng Tọa Bộ có bảy hoặc tám lần phân chia, tính cả bộ phái gốc và chi nhánh gồm có 11:

一說一切有部。二雪山部。三犢子部。四法上部。五賢胄部。六正量部。七密林山部。八化地部。九法藏部。十飲光部。十一經量部。如是諸部。

nhất thuyết nhất thiết hữu bộ 。nhị Tuyết sơn bộ 。tam độc tử bộ 。tứ Pháp thượng bộ 。ngũ hiền trụ bộ 。lục chánh lượng bộ 。thất mật lâm sơn bộ 。bát hóa địa bộ 。cửu Pháp tạng bộ 。thập Ẩm quang bộ 。thập nhất Kinh lượng bộ 。như thị chư bộ 。

1) Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ, 2) Tuyết Sơn Bộ, 3) Độc Tử Bộ, 4) Pháp Thượng Bộ, 5) Hiền Trụ bộ, 6) Chánh Lượng Bộ, 7) Mật Lâm Sơn Bộ, 8) Hóa Địa Bộ, 9) Pháp Tạng Bộ, 10) Ẩm Quang Bộ, 11) Kinh Lượng Bộ.

Chú thích:

襲採菽氏 (Tập thải thúc thị) là phiên âm từ chữ Mục Kiền Liên.

Tôn giả A Nan (Ànanda), một đại đệ tử của đức Phật, là bậc Đa văn đệ nhất, được dịch là Khánh Hỷ.

5. Cách đặt tên của các bộ phái

(1) Theo hội chúng

- Đại Chúng Bộ (Mahāsaṅghika = 大眾部): Bộ phái có số đông Tăng chúng ủng hộ.

- Thượng Toạ Bộ 上座部 hay là Trưởng Lão Bộ 長老部 (Sthaviravada): Tăng đoàn phần lớn là các vị trưởng lão.

(2) Theo quan điểm giáo lý

- Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ 說一切有部 (Nhất Thiết Hữu Bộ, gọi tắt là Hữu Bộ) hay còn phiên âm là Tát-bà-đa Bộ 薩婆多部 (Sarvāstivāda).

- Pháp Thượng Bộ (Dharmottarya = 法上部): Bộ phái của những người đề cao giáo pháp.

- Nhất Thuyết Bộ (Ekavyāvahārikaḥ): Thuyết của bộ phái này cho rằng thế gian pháp và xuất thế gian pháp đều không thực thể, chỉ là giả danh. Chữ "Thuyết" ở đây có nghĩa là danh.

- Chánh Lượng Bộ (Saṁmatīya or Sammitiya (skt): Pháp của bộ phái này là chân chánh, đúng với chánh lý, lời dạy của Đức Phật.

- Kinh Lượng Bộ (Sautrāntika): Còn gọi là Thuyết Chuyển Bộ (說轉部), Thuyết Độ Bộ (說度部) chỉ thừa nhận giáo lý chính thống ghi trong kinh tạng, hoặc lấy kinh làm nền tảng.

- Thuyết Xuất Thế Bộ 說出世部 (Lokottaravāda): Bộ phái chủ trương thuyết minh về những pháp siêu thế.

(3) Theo địa bàn hoạt động

- Tuyết Sơn Bộ (Haimavata): địa bàn hoạt động là vùng Tuyết Sơn (Himalaya).

- Mật Lâm Sơn Bộ (Channagirika).

- Chế Đa Sơn Bộ (Caityaka): Có địa bàn hoạt động vùng núi Chế Đa (Caitya) vùng Andhra, miền Trung - Nam Ấn Độ.

- Tây Sơn Trụ Bộ: Vùng núi phía Tây của vùng Andhra.

- Bắc Sơn Trụ Bộ: Vùng núi phía Bắc của vùng Andhra.

- Kê Dận Bộ (Gokulika) 雞胤部 = Khôi Sơn Trụ Bộ 灰山住部 (những người trú trên núi tro), mà cũng có thể là tên của một vị Bà-la-môn (không xác định được).

(4) Theo tên vị Tổ sư sáng lập

- Hiền Trụ Bộ (Bhadrayāniya).

- Pháp Tạng Bộ (Dharmaguptaka).

- Đa Văn Bộ (Bāhuśrutīya).

- Độc Tử Bộ (Vātśīputrīya).

- Hoá Địa Bộ (Mahīśāsaka).

- Ẩm Quang Bộ / Ca Diếp Bộ (Kāśyapīya).

6. Vấn đề Đại Thiên

6.1. Có mấy Đại Thiên trong lịch sử Phật giáo?

- Trong DBTLL, có hai Đại Thiên: 1) Đại Thiên có mặt khi phân chia bộ phái bắt đầu sau đức Phật nhập Niết-bàn hơn 100 năm; 2) Đại Thiên, là nhân vật thuộc Đại Chúng Bộ, cùng với Thuyết Giả Bộ nghiên cứu về 5 việc của Đại Thiên (ngũ sự Đại Thiên), xuất hiện khoảng 200 năm sau Phật Niết-bàn.

- Thầy Hạnh Bình cho rằng chỉ có một Đại Thiên. Vì Ấn Độ không chú trọng đến vấn đề lịch sử, nên không ghi chép cẩn thận về thời gian nhân vật này xuất hiện.

6.2. Nguồn tư liệu về nhân vật Đại Thiên.

- Cho tới thời điểm này, chỉ có 2 tác phẩm gốc được tìm thấy thông tin tác giả: Dị Bộ Tông Luân Luận; 2) Đại Tỳ-bà-sa luận (quyển 99). Hiện nay, Đại Tỳ-bà-sa luận đã được Nguyên Huệ dịch từ Hán sang Việt và đã được Nhà xuất bản Hồng Đức ấn hành năm 2014.

- Bộ Chấp Dị Luận (đời nhà Trần dịch) và Thập Bát Bộ Luận (đời nhà Lương dịch) không tìm thấy thông tin liên hệ đến 5 việc do Đại Thiên đề xuất.

6.3. Các quan điểm của Thượng tọa Hạnh Bình về Đại Thiên cần xét lại

- Ông là "người đưa Phật giáo vào xã hội".

- Ông là "Nhà cải cách Phật giáo". TT. Thích Hạnh Bình viết: "Đại Thiên là nhà nhân bản học chân chính, đồng thời là một nhà cải cách Phật giáo, đã đưa Phật giáo vào xã hội. Ông đưa ra 4 việc trong 5 việc của mình hoàn toàn hợp lý, với cái nhìn xem đức Phật là một con người".

"Dù gì đi nữa, lòng dũng cảm và tinh thần cải cách dám nghĩ dám làm của Đại Thiên đáng được cho ngày nay chúng ta học tập và ngưỡng vọng... Nếu như Phật giáo đương thời không có sự xuất hiện của Đại Thiên thì trào lưu cải cách Phật giáo của Đại Chúng Bộ sẽ gặp nhiều chướng ngại."

7. Tài liệu (sử liệu và quan điểm) về các bộ phái

1) Đảo sử, chương 4, đại diện Phật giáo Nam truyền.

2) Kathavatthu (Luận sự, Những điểm dị biệt), đại diện Phật giáo Nam truyền trình bày quan điểm của các bộ phái.

3) Dị bộ tông luân luận do Vasumitra trước tác, do ngài Huyền Tráng dịch, đại diện Phật giáo Hữu Bộ.

4) Bộ chấp dị luận (nội dung rất giống với Dị bộ tông luân luận), tác giả có thể được xem là ngài Vasumitra, do ngài Chân Đế dịch.

5) Thập bát bộ luận có nội dung khác khá nhiều so với Dị bộ tông luân luận nên có thể do một tác giả khác trước thuật, và dịch giả cũng không rõ, được cho là dịch vào thời nhà Lương. Đây có thể được xem là bản dịch về vấn đề lịch sử và tư tưởng bộ phái được xuất hiện đầu tiên trong Tam tạng Trung Quốc.

6) Dị bộ tông tinh thích do Thanh Biện (Bhavya/ Bhāvaviveka, người Nam Ấn Độ) trước tác (còn lưu trong Tạng truyền), và Dị bộ thuyết tập do Điều Phục Thiên (Vinitadeva) trước thuật; đại diện cho Phật giáo Tạng truyền.

7) Xá-lợi-phất A-tỳ-đàm luận (No. 1548)

8) Văn-thù-sư-lợi vấn kinh (No. 468)

Câu hỏi ôn tập:

1. Hãy so sánh niên đại và phả hệ phân phái trong Dị Bộ Tông Luân Luận với Đảo Sử.

- Về thời gian phân phái, DBTLL nói rõ về thời gian phân phái trong từng bộ phái nhỏ, còn tài liệu Đảo sử chỉ nói chung chung.

- Cách phân chia bộ phái có điểm giống và cũng có nhiều điểm khác nhau:

+ Giống nhau: Chi phái nhỏ chia từ Độc Tử Bộ đều có 4 bộ phái.

+ Khác nhau: Theo DBTLL thì Độc Tử Bộ và Hóa Địa Bộ được xuất phát từ Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ, nhưng trong Đảo Sử thì chúng được xuất phát từ Thượng Tọa Bộ, rồi từ Hóa Địa Bộ mới sinh ra Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ.

2. Sự bất đồng quan điểm giữa các đệ tử Phật bắt đầu từ lúc nào?

- Chuyện ở Kosambi (Tham khảo Kinh Kosambiya, số 48, Trung Bộ Kinh).

- Chuyện Devadatta đề nghị 5 điều thái quá.

- Chuyện sư già Subheda vui mừng khi hay tin Phật nhập Niết-bàn (Kinh Đại Bát-niết-bàn thuộc Trường Bộ Kinh)

- Thập sự phi pháp (Kỳ kiết tập kinh điển lần 2)

- Ngũ sự Đại Thiên (Luận A-tỳ-đạt-ma Đại Tỳ-bà-sa).

3. Hãy trình bày quan điểm của Tăng Ni sinh về ngũ sự Đại Thiên.

BÀI 3: LƯỢC SỬ VÀ QUAN ĐIỂM VỀ ĐỨC PHẬT THEO ĐẠI CHÚNG BỘ (MAHĀSAṀGHIKA) VÀ 3 BỘ PHÁI TRỰC HỆ (Tiết 7-10)

本宗末宗同義異義。我今當說。此中大眾部。一說部。說出世部。雞胤部。本宗同義者。謂四部同說。

Tông gốc và các chi nhánh có chỗ giống và cũng có chỗ khác. Nay tôi sẽ nói. Đại Chúng Bộ là tông gốc cùng với Nhất Thuyết Bộ, Thuyết Xuất Thế Bộ, Kê Dận Bộ có cùng quan điểm. Bốn bộ phái có quan điểm như vầy:

1. Sơ lược về các bộ phái

- Đại Chúng Bộ và 3 chi phái có tất cả 48 quan điểm giống nhau trong 4 nhóm như đã nói ở bài 1.

- Đại Chúng Bộ:

Theo Thập Bát Bộ Luận, bộ này sở dĩ có tên như vậy, vì 2 lý do:

一摩訶僧祇 (此言大眾老小同會共集律部也) 。二體毘履 (此言老宿唯老宿人同會共出律部也). Một là Ma-ha Tăng-kỳ (Bộ này nói rằng đại chúng có già trẻ đã từng cùng nhau kiết tập bộ luật này); hai là Vinaya (Bộ luật này nói chỉ có những bậc kỳ túc trưởng lão từng đồng tham gia kiết tập và ban hành bộ luật này).

- Bộ Chấp Dị Luận cho rằng sau PNB 116 năm. Bhavya (Thanh Biện) trong Dị Bộ Tông Tinh Thích cho rằng sau 137 năm PNB (bản dịch của Nguyên Hồng). Xem thêm CBPPGTT, tr. 54.

* Xem Đại Chúng Bộ trong CBPPGTT, tr. 98-102).

Giáo điển: Họ cũng có đủ 3 tạng: Kinh, Luật và Luận. Sau này (sớm nhất là khoảng thế kỷ thứ V sau CN), tạng Chú được thêm vào thành 4 tạng. Kinh tạng được chia thành 5 bộ: Trường, Trung, Tạp, Tăng nhất và Tiểu. Hiện nay các kinh, luận không còn. Kinh Tăng Nhất A-hàm (Ekottarikāgama / Ekottara Āgama) trong Đại tạng chữ Hán hiện nay được cho là thuộc Đại Chúng Bộ.

- Kinh luật luận hiện còn:

(1) Ma-ha Tăng-kỳ Luật (Đại Tạng No. 1425, Hán dịch: Tam tạng Phật-đà-bạt-đà-la (Buddhabhadra, Giác Hiền) cùng Sa-môn Pháp Hiển (337 - 442), đời Đông Tấn, Trung Quốc dịch sang Hán văn. Việt dịch: HT. Phước Sơn, 4 tập, 2000). Tăng gồm 218 giới, Ni gồm 290 giới. Hiện nay bộ luật này chỉ để tham khảo, không được giới Phật giáo ứng dụng trong thanh quy tự viện.

(2) Tăng Nhất A-hàm, lời tựa, CBPPGTH, tr. 100).

A-nan tự trình bày ý nghĩ:

"Người ngu không tin hạnh Bồ-tát;

"Trừ các La-hán tín giải thoát

"Mới có tín tâm không do dự.

"Bốn chúng đệ tử, phát đạo ý,

"Cùng tất cả mọi loài chúng sanh;

"Có lòng tin vững không hồ nghi."

Di-lặc tán thán: "Khéo thuyết thay!

"Phát tâm Đại thừa, ý quảng đại."

"Hoặc có các pháp, đoạn kết sử;

"Hoặc có các pháp, thành quả đạo."

(3) Kinh Xá Lợi Phất vấn kinh (T. 1465), (4) Kinh Phổ Diệu (Lalitavistara) là hai trong 9 kinh thuộc hệ Phương Đẳng được cho là thuộc bộ phái này.

5) Phật giáo sử (Taranatha - người Tây Tạng) do Ngài Thanh Biện kể lại.

- Đạo sư: (a) Bà-la-môn tên là Ca-diếp (Kaśyapa). (b) Lãnh tụ : Mahàdeva (Đại Thiên). Có lẽ Đại Thiên cũng chỉ là người thừa kế, nhưng 5 quan điểm của ông đã ảnh hưởng lớn lao đến bộ phái và sự phân hóa tư tưởng Phật giáo lúc bấy giờ.

- Huy hiệu: Cái tù và.

- Y: Được ghép từ 23-27 mảnh.

- Ngôn ngữ: Prakrit và Hybrid Sanskrit (Sanskrit lai tạo).

- Địa bàn hoạt động: Trú xứ đầu tiên ở miền Đông Magadha, tức là Pataliputra, sau mở rộng ở Mathura, Karle, Kaboul (Afganistan ngày nay), rộng ra cả Nam Ấn Độ, và có cả đại biểu ở Sơn Tây - Trung Quốc.

- Thời gian hưng khởi và phát triển nhất : Từ thế kỷ thứ 2 sau PNB đến khoảng thế kỷ thứ 7 TL (Dựa theo Đại Đường Tây Vức ký của Ngài Huyền Trang và Phật Quốc ký của Ngài Pháp Hiển).

- Thời gian tồn tại : Sau Đức Phật nhập NB 100 năm, kéo dài đến thế kỷ thứ IX TL.

- Nhất Thuyết Bộ 一說部 (Ekavyāvahārikaḥ) :

Dựa theo DBTLL do HT. Trí Quang dịch và khảo cứu (tr. 65) và Lịch sử Phật giáo Ấn Độ của HT. Thánh Nghiêm (tr. 183), tên của bộ này y vào tông nghĩa mà thành lập, cho rằng các pháp (Eka = nhất) thế gian và xuất thế gian đều là giả danh, không thực thể (thuyết).

Thập Bát Bộ Luận gọi bộ này là "Chấp Nhất Ngữ Ngôn Bộ" 執一語言部 bởi vì nó cùng với Đại Chúng Bộ có cùng quan điểm về cái « một » (Eka = nhất) .(所執與僧祇同故言一也)

Theo CBPPGTT, tr. 147, cho rằng quan điểm 13 -14 là quan điểm để khẳng định tông chỉ của bộ phái này.

Quan điểm 13. 一剎那心了一切法。

[Chư Phật] trong một sát na tâm (ekasanikacitta) liễu tri tất cả các pháp (sarvadharma).

BCDL: 如來一心能通一切境界。

Quan điểm 14. 一剎那心相應般若知一切法。

[Chư Phật] trong một sát na tâm tương ưng với bát-nhã (prajñā), biết được tất cả các pháp.

BCDL: 如來一剎那相應般若。能解一切法。

- Theo Tāranātha, Nhất Thuyết Bộ mất dần vị trí từ thế kỷ thứ 4 - 9 TL.

- Thuyết Xuất Thế Bộ 說出世部 (Lokottaravāda):

Thập Bát Bộ Luận gọi bộ này là Xuất Thế Gian Ngữ Ngôn Bộ 出世間語言部. Sở dĩ [bộ này] gọi như vậy là vì [bộ này] ca ngợi Đức Phật như là bậc xuất thế (稱讚辭也).

- Luận thư hiện còn: Mahāvastu (Đại sự) - một tập hợp truyện tiền thân của đức Phật (Jataka) viết bằng tiếng Sanskrit biến thể (Hybrid - Sanskrit).

- Những luận điểm trong DBTLL xác nhận đức Phật là một bậc siêu thế như luận điểm 1 đến 23, rất gần với quan điểm của một số kinh trong Phật giáo Đại thừa. Rõ ràng, tư tưởng của bộ phái này có thể được xem là nền tảng để Phật giáo Đại thừa hưng khởi, phát triển sau này.

- Ngài Huyền Trang cho chúng ta biết trú xứ của phái này nằm ở vùng Bamiyan ở Afganistan (nơi có những pho tượng Phật khổng lồ bị nhóm khủng bố Taliban dùng đại bác bắn nát vào năm 2001). Xem Đại Đường Tây Vức Ký.

- Kê Dận Bộ 雞胤部 (Gokulika, thuộc loại bò; Kaukkutika, quan hệ với loại gà (Kê Túc Sơn); Kukkutika, liên hệ đến tro): Ngài Buddhaghosa cho rằng đó là tên riêng của một Bà-la-môn.

Theo Thập Bát Bộ Luận, bộ này còn gọi là Cao câu lợi bộ (高拘梨部). Sở dĩ nó có tên như vậy là vì dựa vào tên của vị sáng lập tông này (是出律主姓也). Bộ Chấp Dị Luận cho rằng bộ này có tên là "Khôi Sơn Trụ Bộ" (灰山住部).

Ngài Chân Đế trong Bộ Chấp Dị Luận và Dị Bộ Tông Luân Luận Thuật Ký của ngài Khuy Cơ nói rằng bộ phái này đặt nặng Luận tạng hơn là Luật tạng và Kinh tạng, vì Luận trình bày thắng nghĩa của Phật, còn Kinh và Luật chỉ là phương tiện (upàya). Như vậy, bộ phái này có tư tưởng giống như những người theo khuynh hướng luận thư của Phật giáo Myanmar.

Bộ phái này biến mất vào khoảng thế kỷ thứ IV đến thế kỷ thứ IX TL và có lẽ sát nhập vào Đại thừa.

2. Quan điểm về Đức Phật (1-15)

1. 諸佛世尊皆是出世。

Chư Phật Thế Tôn đều là những bậc siêu xuất thế gian.

Buddhas are all supramundane (lokottara)

TBBL: 佛世尊一切出世間。

BCDL: 一切佛世尊出世。

2. 一切如來無有漏法。

Tất cả các đức Như Lai không còn pháp hữu lậu.

There are no sàsrava-dharmas in all the Tathàgatas.

TBBL: 無有如來是世間法。

BCDL: 無有如來一法而是有漏。

3. 諸如來語皆轉法輪。

Lời nói của chư Như Lai đều là chuyển pháp luân.

All the speeches of the Tathàgatas are preaching the righteous law.

TBBL: 如來一切說。皆是轉法輪。

BCDL: 如來所出語皆為轉法輪。

Trên thật tế, lời nói của chư Như Lai có khi chuyển pháp luân, có khi thì không. Những thường ngữ của chư Như Lai trong đời sống hàng ngày như khi trao đổi hay hỏi thăm các vị đệ tử, ví dụ, "Sao ngoài kia lại ồn vậy?", "Ta bị đau lưng, ông hãy vì đại chúng thuyết giảng pháp hữu học", "hãy nhân danh ta, mời ông/ Tỳ-kheo... lên gặp.." v.v... không nhất thiết là "chuyển pháp luân".

4. 佛以一音說一切法。

Đức Phật dùng một âm thanh nói tất cả pháp.

The Buddha expounds all doctrines with a single utterance.

TBBL: 盡說一切事一切相一切義。

BCDL: 如來一音能說一切法。

* Đại Trí Độ Luận (HT. Thích Quảng Độ dịch), Phật Quang Đại Từ Điển, NXB. Hà Nội, Hội VHGD Linh Sơn, Đài Bắc, 2000) quyển 4, Phạm âm vi diệu của Phật có 5 đặc tính sau:

Thứ nhất là rền vang như sấm, nghĩa là âm thanh của Phật phát ra vang dội rất xa.

Thứ hai là trong suốt vang xa, người nghe đều vui mừng.

Thứ ba là khiến người nghe sanh tâm kính ái.

Thứ tư là rõ ràng dễ hiểu.

Thứ năm là người muốn nghe mãi, không cảm thấy chán.

* Tướng giọng nói của đức Thế Tôn có 8 đặc tính như sau: 1) Rõ ràng, 2) Dễ nghe, 3) Êm ái, 4) Khả ái, 5) Tròn, 6) Gọn vừa, 7) Sâu lắng, 8) Vang dội.

5. 世尊所說無不如義。

Không có lời nói nào của Thế Tôn đều không thật nghĩa.

There is nothing, what is not in conformity with the truth, in which has been preached by the World- Honourned One.

TBBL: không có.

BCDL: 如來語無不如義

Điều này ngược lại một số lời trong kinh điển Đại thừa cho rằng, lời nói của Phật có khi liễu nghĩa (Đại thừa) và có khi không liễu nghĩa (A-hàm/ kinh điển Tiểu thừa). Liễu nghĩa là nghĩa rốt ráo, chúng ta có thể hiểu là tương đương với danh từ "chân đế" (paramartha-satya/ paramattha sacca), và bất liễu nghĩa tương đương với danh từ "tục đế" (samvrti-satya / sammutti Sacca) trong văn hệ Sanskrit và Pali.

6. 如來色身實無邊際。

Sắc thân của Như Lai không có giới hạn.

The Rùpakàya of the Tathàgatas is indeed limitless.

TBBL: 說如來色無邊。

BCDL: 如來色身無邊。

Thật ra, sắc thân thì phải có giới hạn. Vì sắc thân là pháp hữu vi, dầu là nơi tụ hội của vô lượng phước báu với 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp (báo thân) nhưng vẫn nằm trong vòng sanh diệt, nên vẫn bị chi phối bởi bệnh, lão, tử. Kinh điển Nikaya thể hiện rõ điều này. Ngài vẫn bị đau lưng, đau kiết lị, vẫn bị đá của Devadatta xô làm trầy xước.

Cách lý giải của THB trong Chú giải Dị Bộ Tông Luân Luận (tr. 37) không sát với nội dung quan điểm trong DBTLL. Rằng: "Chư Phật và Bồ-tát vì sự nghiệp độ sanh, cho nên thân tướng của Ngài được thị hiện nhiều thân tướng khác nhau". Cách lý giải trên có vấn đề, vì Sắc thân (rùpakàya) là thân hình tướng con người và ứng hóa thân (nirmāṇakāya) là thân ứng hóa thị hiện của chư Phật.

7. 如來威力亦無邊際。

Oai lực của Như Lai cũng không có giới hạn.

The divine power of the Tathàgatas is also limitless.

TBBL: 光明無量

BCDL: 如來威德勢力無減。

Câu chuyện đức Phật và dạ-xoa Avalaka trong Kinh Avalaka (Si, 218) thuộc Tương ưng X.12. Kinh này mô tả oai lực của Như Lai vô cùng tận, dù cho các hội chúng Sa-môn, Bà-la-môn, Phạm thiên, Ma vương... cũng không thể nào so bì với đức Phật, dù cho họ có muốn hãm hại đức Phật cũng không thể.

8. 諸佛壽量亦無邊際。

Thọ lượng của Như Lai cũng không có giới hạn.

The longevity of the Buddhas is also limitless.

TBBL: 壽命無量。

BCDL: 如來壽量無邊。

Kinh Đại Bát-niết-bàn (16) thuộc Trường Bộ Kinh, đoạn đức Phật nói về tứ thần túc và thọ mạng vô lượng. "Này Ananda, những ai đã tu bốn thần túc, tu tập nhiều lần, thật lão luyện, thật chắc chắn, thật bền vững, điêu luyện, thiện xảo, thời nếu muốn người ấy có thể sống đến một kiếp hay phần kiếp còn lại. Này Ananda, nay Như Lai đã tu bốn thần túc [dục, tinh tấn, định và tuệ], tu tập nhiều lần, thật lão luyện, thật chắc chắn, thật bền vững, điêu luyện, thiện xảo. Này Ananda, nếu muốn Như Lai có thể sống đến một kiếp hay phần kiếp còn lại".

Kinh Tứ thập nhị chương, đức Phật nói: "Vị chứng quả A-la-hán có thể phi hành, biến hóa, kéo dài mạng sống ở đời, động cả đất trời". (A-la-hán giả, năng phi hành biến hóa, khoáng kiếp thọ mạng, trụ động thiên địa).

9. 佛化有情令生淨信無厭足心。

Phật hóa độ các loài hữu tình khiến sanh lòng tịnh tín, [đức Phật] không có tâm chán ngán hoặc cảm thấy đủ.

The Buddha is never tired of enlightening sentient beings and awakening pure faith in them. (bản tiếng Anh không có cụm từ "cảm thấy đủ").

HT. TQ: Đức Như Lai không có tâm lý thấy chán, thấy đủ trong sự giáo hóa chúng sanh cho họ có đức tin trong sáng.

TT.HB: Phật vì mục đích giáo hóa loài hữu tình khiến cho họ khởi lòng tin trong sạch (tịnh tín), và không sanh tâm nhàm chán (đối với Phật pháp).

TBBL: 念信樂生無有厭足。

BCDL: 如來教化眾生。令生樂信無厭足心。

Như vậy, căn cứ trên 3 bản dịch, người viết cho rằng, bản dịch của HT. Trí Quang và bản dịch của HT. Nhất Hạnh khả tín hơn.

10. 佛無睡夢。

Đức Phật không có ngủ và nằm mộng.

The Buddha doesn't sleep or dream.

TBBL: 佛不睡眠。

BCDL: 如來常無睡眠。

THB: Trong khi ngủ Phật không có mộng mị (svapna).

Đối chiếu bản dịch của HT. Trí Quang và bản tiếng Anh, chúng ta nên chọn nghĩa là "Phật không có ngủ và nằm mộng" hơn là "Phật không có nằm mộng trong khi ngủ".

Trong truyền thống Phật giáo Nguyên thủy, khi nói đến thời khóa biểu của đức Phật, cho chúng ta thông tin rằng, ban ngày đức Phật không có ngủ, ban đêm vào giờ khuya còn trả lời vấn đáp chư Thiên, và sau đó nằm xuống an tĩnh chánh niệm hướng về lúc thức dậy, không thấy mô tả đức Phật ngủ.

Trong kinh Vacchagotta Tam minh (71) thuộc Trung Bộ Kinh, có đề cập đến Đức Phật có ngủ.

11. 如來答問不待思惟。

Như Lai vấn đáp không cần phải đợi suy nghĩ.

The Tathagata answers questions without thingking.

TBBL: 無問思答。

BCDL: 如來答問無思惟。

THB: Khi Như Lai vấn đáp không cần phải tư duy.

(không cần chữ "khi" ở đây).

=> Điều này hợp với Nam truyền và Bắc truyền Phật giáo, vì đức Phật có Tứ vô ngại biện và Tứ vô sở úy.

12. 佛一切時不說名等。常在定故。然諸有情。謂說名等歡喜踊躍。

Đức Phật không bao giờ nói về danh [cú, văn] v.v… vì Ngài luôn ở trong định, tuy nhiên các loài hữu tình cho rằng Ngài có nói danh [cú, văn] v.v… liền sanh tâm vui vẻ phấn khởi.

At no time does the Buddha preach with words and so on because he is always in Samàdhi. But the people rejoice, considering the Buddha preaches words, nouns and so on.

TBBL: 無所言說。常一其心。群生無種種無數。皆從如來聞說解。

BCDL: 如來心恒在觀寂靜不動。如來所出語。皆令眾生生愛樂心。

THB: Tất cả thời gian Phật không nói danh (nàma)... thường ở trong định, nhưng các loài hữu tình lại ưa thích nói về danh tướng.

=> Bản dịch của THB chưa rõ nghĩa và đầy đủ như bản tiếng Hoa.

13. 一剎那心了一切法。

[Chư Phật] trong một sát na tâm (ekasanikacitta) liễu tri tất cả các pháp (sarvadharma).

The Blessed One is able to understand all things within a moment of conciousness.

TBBL: Không có.

BCDL: 如來一心能通一切境界。

14. 一剎那心相應般若知一切法。

[Chư Phật] trong một sát na tâm tương ưng với bát nhã (prajñā) biết được tất cả các pháp.

Within a moment of conciousness, the Blessed One is able to adapt to the insight of Prajna and is able to understand all things.

TBBL: 如來一心知一切法。

BCDL: 如來一剎那相應般若。能解一切法。

15. 諸佛世尊盡智無生智恒常隨轉。乃至般涅槃。

Lậu tận trí (Ksayajñāṇa) và Vô sanh trí (Anupadayañāṇa) của Phật Thế Tôn thường luôn hiện hữu (tùy chuyển) cho đến lúc nhập Đại bát-niết-bàn.

The Ksayajñāṇa, the knowledge of extinction and the anupadayañāṇa, the knowlege of non-rebirth are always present in the Buddhas and they continue to be so till the Parinirvàna.

TBBL: 一念相應慧覺一切法。如來一切時。盡智無生智常現在前。乃至涅槃。

BCDL: 如來盡智無生智。恒平等隨心而行。乃至無餘涅槃。

Theo HT. Nhất Hạnh, các bậc A-la-hán có Lậu tận trí (Ksayajñāṇa), chỉ có Phật mới có Vô sanh trí (Anutpadayañāṇa).

Lậu tận trí (Ksayajñāṇa): Là trí tuệ phát sanh sau khi đoạn tận tất cả phiền não.

Vô sanh trí (Anutpadayañāṇa): Theo THB là trí thứ 10 trong 10 trí, tức là Tri vĩnh đoạn tập khí trí lực (zh. 知永斷習氣智力, sa. āsravakṣayajñāna, pi. āsavakkhaya-ñāṇa): Biết các HYPERLINK "http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%ADu" \o "Lậu" lậu hoặc (sa. āsrava) sẽ chấm dứt như thế nào. Tuy vậy, vẫn cần phải nghiên cứu kỹ lại hơn về vấn đề này.

Nhận xét: Quan điểm về sắc thân, oai lực, âm thanh, thọ lượng, định lực, trí tuệ của Phật là những vấn đề tế nhị, siêu việt, ít khi được bàn tới giữa các Thánh đệ tử của đức Phật khi Ngài còn tại thế. Sau khi Ngài nhập Niết-bàn, một số người đã đem những vấn đề này ra thảo luận và thể hiện quan điểm của mình, dẫn đến tình trạng phân phái.

Muốn học bài này tốt, chúng ta nên đối chiếu với Thập lực và Tứ vô sở úy của Đức Phật trong Đại Kinh Sư Tử Hống (số 12) thuộc Trung Bộ Kinh hoặc tham khảo Thập bát bất cộng pháp trong truyền thống Phật giáo Đại thừa.

Câu hỏi ôn tập: 1. Tăng Ni sinh hãy trình bày các pháp bất cộng của Đức Phật trong truyền thống Phật giáo Nguyên Thủy và 18 pháp bất cộng của Phật giáo Hữu Bộ và Đại Thừa để làm sáng tỏ oai đức, trí tuệ, thọ mạng của Đức Phật theo truyền thống Đại Chúng Bộ.

2. Hãy tìm hiểu trí tuệ của Đức Phật qua Tứ Vô Ngại Giải trong truyền thống Phật giáo Nguyên Thủy để so sánh với quan niệm của Đại Chúng Bộ về trí tuệ của Đức Phật.

BÀI 4: QUAN ĐIỂM VỀ BỒ TÁT THEO ĐẠI CHÚNG BỘ VÀ 3 BỘ PHÁI TRỰC HỆ

(Tiết 11 - 12)

Có 5 quan điểm (16 - 20):

16. 一切菩薩入母胎中。皆不執受羯刺藍頞部曇閉尸鍵南為自體。

(HT. Nhất Hạnh phiên âm: Nhất thiết Bồ-tát nhập mẫu thai trung, giai bất chấp thọ yết-thích-lam, át-bộ-đàm, bế hộ [bế thi], kiện nam vi tự thể).

Tất cả các vị Bồ-tát khi nhập thai đều không chấp thọ các trạng thái: Yết-lạt-lam, Át-bộ-đàm, Bế-thi và Kiện-nam của thai nhi làm tự thể.

Theo Câu-xá:

Yết /Kiết-thích-lam: 羯刺藍 (kalala): như chút váng sữa trong tuần thứ nhất.

Án/ Át-bộ-đàm: 頞部曇 (Arbuda): như cục máu trong tuần thứ hai.

Bế-thi: 閉尸 (pesi): thịt mềm trong tuần thứ 3.

Kiện-nam: 鍵南 (Ghana): thịt cứng trong tuần thứ 4.

Đây là 4 trong 5 năm giai đoạn (Thai nội ngũ vị, còn gọi là Kiết thai ngũ vị) của một thai nhi. Phật giáo chia thời gian 266 ngày (38 tuần) của một thai nhi từ khi thụ thai cho đến lúc sinh ra làm 5 giai đoạn: 1) Yết-thích-lam (S: Kalala), còn gọi là Ca-la-la, Yết-la-lam; Hán dịch: ngưng hoạt, tạp uế, là thời gian tuần đầu tiên sau khi thụ thai. 2) Át-bộ-đàm (S: Arbuda), còn gọi là A-bộ-đàm; Hán dịch: Pháp, là thời gian tuần thứ hai. 3) Bế-thi (S: Pesi), còn gọi là Tế-thi, Tì-thi; Hán dịch: ngưng kiết, nhục đoạn, là thời gian tuần thứ ba. 4) Kiện-nam (S: Ghana), còn gọi là Kiện-nam, Yết-nam; Hán dịch: ngưng hậu, ngạnh nhục, là thời gian tuần thứ tư. 5) Bát-la-xa-khư (S: Prasakha), Hán dịch: chi tiết, chi chi, là giai đoạn từ tuần thứ 5 cho đến tuần thứ 38, tức đến ngày sinh (trong giai đoạn này tay chân bắt đầu hình thành và hài nhi có đầy đủ hình hài của một con người).

None of the Bodhisatvas, when they enter their mother's womb, form their own body by passing through the four embryonic stages, kalalam, arbudam, pesi and ghana, which the other people have to pass through.

HT. Nhất Hạnh dịch thoát: Chư Bồ-tát khi đi vào thai mẹ thì không ai chấp thọ làm tự thể cái tinh huyết hòa hợp, cái tinh huyết hóa hợp mà mới đọng lại thì như mụn nhọt, đã đọng thì cứng hơn và đọng cứng rồi thì cứng dần hơn nữa.

TBBL: 菩薩不愛母胎。白象形降神母胎。

BCDL: 一切菩薩入胎中。無有柯羅邏。頞浮陀。卑尸。伽訶那捨佉。波羅捨伽。雞捨盧摩那佉等。

* Quan điểm này chúng ta chỉ tìm thấy tương ứng trong Câu-xá. Trong kinh điển Theravada, chúng ta chưa tìm được tư liệu về vấn đề này.

17. 一切菩薩入母胎時。作白象形。

Tất cả Bồ-tát [kiếp chót] khi vào thai mẹ đều hiện hình voi trắng.

All the Bodhisattvas assume the form of a while elephant when they enter their mother's womb.

TBBL: 一切菩薩從右脅生。

BCDL: 菩薩欲入胎時。皆作白象相貌。

* Kinh Hy hữu vị tằng hữu pháp (123) trong Trung Bộ Kinh không có đề cập Bồ-tát khi nhập mẫu thai phải bằng voi trắng, nhưng hầu hết tất cả tranh vẽ PG hiện nay (kể cả PGTTB) đều có vẽ Bồ-tát nhập mẫu thai bằng hình voi trắng.

* Như vậy, khái niệm "Bồ-tát" này lúc đầu cũng giống như Theravada, chỉ cho thân của đức Phật, trước khi thành đạo.

18. 一切菩薩出母胎時。皆從右脅。

Tất cả Bồ-tát xuất thai đều bằng hông bên phải.

All the Bodhisattvas are born from the right side when they come out of their mother's womb.

TBBL: Không có.

BCDL: 菩薩出胎。皆從母右脅而生。

* Kinh Hy hữu vị tằng hữu pháp thuộc Trung Bộ Kinh, chỉ nói mẹ Bồ-tát đứng khi sanh.

19. 一切菩薩不起欲想恚想害想。

Tất cả Bồ-tát đều không khởi tư tưởng tham dục, tư tưởng sân hận, tư tưởng ác hại.

None of the Boddhisattvas entertain thoughts of greed, anger and harming others.

TBBL: 菩薩無有愛想恚害想。

BCDL: 一切菩薩無貪欲想。無瞋恚想。無逼惱他想。

20. 菩薩為欲饒益有情。願生惡趣隨意能往。

Bồ-tát vì muốn lợi ích hữu tình, nguyện sanh vào ác thú, liền như ý thọ sanh.

For the benefit of sentient beings, the Bodhisattvas are born into states at will and they can be born as they like.

TBBL: 為眾生故願生惡趣。成就一切煩惱眾生。

BCDL: 若菩薩有願欲生惡道。以願力故即得往生。菩薩為教化成就眾生故入惡道。不為煩惱業繫縛故受此生。

* Như vậy, khái niệm "nguyện lực Bồ-tát" đã xuất hiện trong Đại Chúng Bộ và trong truyền thống Đại thừa sau này. Điều này cũng giải quyết được các vị A-la-hán mặc dù hết bị nghiệp ái chi phối, nên việc tái sanh không được tiếp diễn nữa, nhưng vì bi nguyện nên có thể tái sanh vào các cảnh giới. Tuy nhiên, việc nhập thai vào trong bụng của người mẹ, vẫn có chướng của nó: "Bồ-tát nhập thai còn cách ấm/ Thanh Văn còn muội lúc ra thai".

* Một số câu chuyện tiêu biểu: Hàn Sơn, Thập Đắc, Bố Đại, Tế Điên Tăng đều là hóa thân của các vị Bồ-tát: Văn Thù, Phổ Hiền, Di Lặc, A-la-hán Giáng Long.

Những điểm lưu ý:

- Năm quan điểm trên là quan điểm căn bản đối với một vị Bồ-tát tối hậu thân của Phật giáo Đại Chúng Bộ.

- Kinh Hy Hữu Vị Tằng Hữu Pháp (123) trong Trung Bộ Kinh trình bày 19 điều (không tính 2 điều liên hệ đến đức Thế Tôn) hy hữu của đức Bồ-tát vào kiếp chót khi tái sanh lên cõi trời Đâu-suất và những điều kỳ diệu trong quá trình trụ thai và thai sanh.

- Kinh Đại Bổn số 1 thuộc Trường A Hàm và Kinh Đại Bổn (Mahàpadàna sutta, 14) thuộc Trường Bộ Kinh, trình bày về gia thế, .... của 7 đức Phật quá khứ và hiện tại, nhưng không đề cập đến các vấn đề nhập thai bằng hình tướng voi trắng sáu ngà, v.v...

- Theo quan điểm của Phật giáo Đại thừa, Bồ tát có 3 giai đoạn: giai đoạn bất định là A-tăng-kỳ kiếp 1, giai đoạn cố định là A-tăng-kỳ kiếp 2, giai đoạn thọ ký là A-tăng-kỳ kiếp 3. Hai giai đoạn sau mới tự tại sinh tử trong các ác đạo. Truyền thống Phật giáo Nam truyền cho rằng Bồ-tát (một vị tu tập từ khi phát tâm đến khi thành Phật) trải qua 4 A-tăng-kỳ kiếp và 100.000 kiếp trái đất.

- Kinh Phương Quảng Đại Trang Nghiêm (Hán dịch: Đời Đường, Đại sư Địa-bà-ha-la, người xứ Trung Thiên Trúc; Việt dịch: Linh-Sơn Pháp Bảo Đại Tạng Kinh). Bản kinh trình bày cuộc đời đức Phật khá chi tiết.

- Xem lại trong Mahā Buddhavamsa (Đại Phật sử, gồm 2 tập, của Sayadaw Mingun), một tác phẩm mô tả khá chi tiết về nguyên nhân đức Phật chọn lựa thời điểm, trái đất, cha mẹ để giáng phàm và những yếu tố liên hệ đến đức Phật.

- Phật sở hạnh tán (Buddhacarita) của Mã Minh Bồ-tát, viết về cuộc đời đức Phật.

Câu hỏi ôn tập:

So sánh quan điểm Bồ-tát nhập thai của Đại Chúng Bộ (Mahasamghika) và của Thượng Tọa Bộ (Theravàda). Tìm một số câu chuyện để minh họa.

Bài 5: LỘ TRÌNH TU CHỨNG & QUẢ VỊ THANH VĂN CỦA ĐẠI CHÚNG BỘ VÀ BA BỘ PHÁI TRỰC HỆ (Tiết 13 - 16)

Có 18 quan điểm (21- 39):

21. 以一剎那現觀邊智。遍知四諦諸相差別。

Dùng Hiện quán biên trí trong một sát-na biết khắp các tướng sai biệt của Tứ Đế.

NH: Cái trí ngoại biên hiện quán trong một sát na có thể biến tri mọi sự sai biệt của Bốn Thánh Đế.

Through the possession of the "After knowledge" which follows the comprehension of the truth for one moment, one perceives in their full significance of the Four Truths with their specific differences.

現觀邊智 (S: Abhi-samayàntika-ñāṇa). Chữ "Biên" có nghĩa là bên cạnh. Trong trường hợp này, nó có nghĩa là "sau".

*** Hiện quán biên trí (còn gọi là ngoại biên hiện quán trí) khác với hiện quán chân trí: cái trí chân thật hiện quán; cái trí ngoại biên hiện quán có sau kiến đạo, một thoáng mà biết sự sai biệt của Tứ Đế, không như kiến đạo chỉ biết tổng quát về Tứ Đế.

Ai dùng "nhất sát-na hiện quán biên trí"? Theo CXL:

Hiện quán biên trí là loại trí sinh khởi ngay sau khi Kiến đạo mà chỉ trong một sát na có thể thấy rõ các tướng sai biệt của Tứ Đế (Ngay khi kiến đạo cũng có thể trong một sát na khởi lên Hiện quán trí và biết về Tứ Đế, nhưng chỉ là tổng tướng, vì chỉ mới đoạn hoặc mà chưa có chánh phân biệt). Đại Tỳ-bà-sa luận cho "Hiện quán biên trí" là loại trí sinh khởi sau ba loại Khổ, Tập, Diệt trong 16 trí. Có thể xem trí này là Hậu đắc trí.

TBBL: 一切聞知觀生聖諦。

BCDL: 一心正對觀四聖諦。一智通四聖諦。及四聖諦相。

Theo Câu Xá, các hành tướng của Tứ Đế như: Khổ Đế: Vô thường, khổ, không, vô ngã. Tập Đế: Nhân, tập, sanh, duyên. Diệt Đế: Diệt, tịnh, diệu, ly. Đạo Đế: Đạo, như, hành, xuất. (Xem ĐCLCX, tr. 225-6).

Theo Theravāda, Đức Phật thuyết Tứ Đế với 3 lần khai thị khác nhau: Khuyến chuyển, thị chuyển và chứng chuyển. Thuật ngữ gọi là "tam chuyển Tứ Đế thập nhị hành." Gồm có: Thị chuyển: Này các Tỳ-kheo, đây là khổ, đây là nguyên nhân của khổ, đây là trạng thái sau khi hết khổ và đây là con đường đưa đến sự chấm dứt khổ. Khuyến chuyển: Này các Tỳ-kheo, đây là khổ các ông cần phải biết, đây là nguyên nhân của khổ các ông cần phải đoạn trừ, đây là trạng thái vắng mặt của khổ các ông cần phải chứng, và đây là con đường đưa đến sự chấm dứt khổ các ông cần phải tu tập. Chứng chuyển: đây là khổ ta đã biết, đây là nguyên nhân của khổ ta đã đoạn, đây là sự vắng mặt của khổ ta đã chứng và đây là con đường đưa đến sự chứng đắc ta đã tu.

Trong Những con đường đưa về núi Thứu (tr. 75), qua cách giải thích của HT. Nhất Hạnh, Hiện quán biên trí này là trí của Phật. Nhưng người viết nghĩ rằng, nếu là trí của Phật thì người biên tập nên để trong nhóm quan điểm đầu tiên, vì liên quan đến Phật trí, Phật thân,...

(22) 眼等五識身有染有離染。

Nhãn thức và 5 thức của thân có nhiễm ô và cũng không nhiễm ô.

The five consciousnesses, the eye and so forth conduce both to passion and to freedom from passion.

TBBL: Không có.

BCDL: 五識中有染淨色。

Quan điểm này đúng, vì khi mê thì 5 thức bị ô nhiễm, khi hết mê thì 5 thức thanh tịnh.

Qua đây cũng cho chúng ta thấy, Đại Chúng Bộ lúc bấy giờ chủ trương cũng 6 thức, chưa 8 thức như Duy thức Pháp tướng tông.

(23) 色無色界具六識身。Sắc giới và Vô sắc giới đều có đủ cả 6 thức.

[Chúng sanh] ở cõi sắc và vô sắc, thân đều có đủ 6 thức.

The world of form and the formless world, both possses a complete set of six conciousness.

TBBL: 說有欲有離欲色無色界。具六識身。

BCDL: 無色界亦有六識聚。

31 cảnh giới trong PG Theravada như sau:

Dục giới: 01. địa ngục, 02. ngạ quỷ, 03. súc sanh, 04. a-tu-la, 05. nhân, 06. Tứ Thiên Vương, 07. Đao-lợi, 08. Dạ-ma, 09. Đâu-suất, 10. Hóa Lạc, 11. Tha Hóa Tự Tại.

Sắc giới: 12. Phạm Chúng, 13. Phạm Phụ, 14. Đại Phạm (Sơ thiền); 15. Thiểu Quang, 16. Vô Lượng Quang, 16. Quang Âm (Nhị thiền); 18. Thiểu Tịnh, 19. Vô Lượng Tịnh, 20. Biến Tịnh (Tam thiền); 21. Quảng Quả, 22. Vô Tưởng và 23. Vô Phiền (Tứ thiền). Tại Vô Phiền Thiên lại chia thành 5 cảnh trời: 23. Vô Phiền, 24. Vô Nhiệt, 25. Thiện Kiến, 26. Thiện Hiện, 27. Sắc Cứu Cánh.

Vô sắc giới: 28. Không Vô Biên Xứ, 29. Thức Vô Sở Hữu Xứ, 30. Vô Sở Hữu Xứ, 31. Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.

So sánh với cảnh giới của các cõi theo truyền thống Theravada, chư thiên ở cõi Vô tưởng thiên (trong tầng thiền thứ 4, thứ 22 từ thấp lên cao), chỉ có thân thể mà không có tâm tưởng. Như vậy trong cảnh giới này, ý thức không có mặt.

Bốn cõi vô sắc (28-31) hoàn toàn không có thân, chỉ có tâm, nên không có năm thức (đầu).

(24) 五種色根肉團為體。眼不見色。耳不聞聲。鼻不嗅 (khứu) 香。舌不嘗 (thường) 味。身不覺觸。

Năm sắc căn (giác quan) lấy khối thịt làm thể (cơ sở), nên mắt không thấy sắc, tai không nghe tiếng, mũi không ngửi hơi, lưỡi không nếm vị, thân không biết xúc chạm.

The sense-organs of five kinds are nothing but lumps of flesh. The eyes do not see colours; the ears do not hear sounds; the nose does not smell odours; the tongue does not taste flavour; the body does not feel touch.

NH: Thể chất của năm loại sắc căn là những khối thịt nên không phải là mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, muĩ ngửi hương, lưỡi nếm mùi, thân biết xúc.

TBBL: 眼不見色。乃至身不覺觸。

BCDL: 五根即是肉團。眼不見色。乃至身不覺觸。

* Căn chỉ là tăng thượng duyên cho thức biết cảnh.

Có hai loại căn: Phù trần căn và tịnh sắc căn. Phù trần căn là chỉ cho khối thịt. Tịnh sắc căn là chỉ cho hệ thống thần kinh.

(25) 在等引位有發語言。亦有調伏心。亦有淨作意。

Trong giai đoạn Đẳng dẫn vẫn phát ra lời nói, vẫn có cái tâm điều phục, vẫn có tác ý thanh tịnh.

NH: Trong giai đoạn đẳng dẫn, vẫn có sự phát ra ngôn ngữ, vẫn có cái tâm thuần hóa, vẫn có cái ý tản mạn.

Even in the state of samadhi (samahita), one can utter words, there is also a suddued mind and also a quarelsome mind.

TBBL: 禪定中間亦有言說。亦調伏心。亦攝受思惟。

BCDL: 若心在定。亦得有語折伏心恒有。相壞心恒有。是故凡夫有上下。

HB: Khi ở trong địa vị Đẳng dẫn vừa phát ra lời nói (vacabheda), vừa điều phục tâm (vinayacitta), mới phát sinh tác ý thanh tịnh (manasikâra).

* Đẳng dẫn: Samāhita: phiên âm là Tam-ma-hê-đa, dịch là Đẳng dẫn = thiền chứng. Khi nhập định, tâm chuyên chú vào đề mục gọi là đẳng dẫn/ chú tâm.

* Khuy Cơ chú là "tránh tác ý" (諍作意) chứ không phải là "tịnh tác ý" (tác ý thanh tịnh) rồi giải thích: các cảnh (đối tượng) loạn động thật là phức tạp và khó điều phục nên gọi là Tránh (Theo bản dịch của HT. Trí Quang).

Quan điểm này cũng không sai. Nếu cận định thì vẫn phát ra ngôn ngữ. Đức Phật luôn ở trong cận định nói pháp.

(26) 所作已辦無容受法。

Việc làm hoàn tất, không còn thọ nhận pháp khác.

One, who has accomplished what ought to be done, does not take anything to himself.

NH: Việc làm đã được hoàn tất thì không còn sự chấp thủ.

HB: Việc nên làm đã làm xong, không còn bị quấy nhiễu bởi các pháp.

TBBL: 一切作法無有處所。

BCDL: 已成就法無處所。

Việc làm hoàn tất (sở tác dĩ biện) là tu học hoàn tất, chỉ cho một vị A-la-hán đối cảnh chỉ biết cảnh do duyên sinh, thực hiện với tâm duy tác, không còn chấp thủ gì cả.

(27) 諸預流者。心心所法能了自性。

Đối với các vị Dự Lưu, tâm và tâm sở [của vị đó] có thể biết được tự tính [của nó].

The stream enterers (srotàpannas) are capable of understanding the nature of their mind and their mental formations.

NH: Các vị đã chứng quả Dự Lưu có thể biết được đặc tính của tâm và tâm sở của mình. (đặc tính (characteristics) khác với bản chất (nature))

TBBL: 須陀洹心數心知其自阿羅漢。

BCDL: 須氀多阿半 (方晏反) 那。心及心法。知有自性。

Srotāpanna (S) = Sotapanna (P): Dự Lưu.

Thế nào là tâm? 心: Citta (conciousness);

Thế nào là tâm sở? 心所: cetasika (mental concomitant).

Tâm sở có bốn đặc tính (theo Theravada)

- Ekuppāda: đồng sanh, nghĩa là tâm sanh lên, tâm sở cũng sanh lên ngay tức khắc, không trước cũng không sau.

- Ekanirodha: đồng diệt, nghĩa là tâm diệt đi, tâm sở cũng diệt ngay tức khắc.

- Ekālambana: đồng cảnh, nghĩa là tâm biết cảnh nào, tâm sở cũng chỉ biết cảnh ấy.

- Ekavatthuka: đồng (nương) vật, nghĩa là tâm nương nơi vật nào thì tâm sở cũng nương chính vật ấy. Như nhãn thức nương nhãn vật, những tâm sở đồng sanh với Nhãn thức cũng chỉ nương nhãn vật, Nhĩ thức nương nhĩ vật, các tâm sở đồng sanh với nhĩ thức cũng chỉ nương nơi nhĩ vật...Ý thức nương ý vật (hadayavatthu) thì các tâm sở đồng sanh với ý thức cũng chỉ nương ý vật.

Bốn sự đồng này là nói tổng quát, chỉ có trong cõi ngũ uẩn, ỡ cõi tứ uẩn thì không có đồng nương vật.

(28) 有阿羅漢為餘所誘。猶有無知。亦有猶豫。他令悟入。道因聲起。

Có vị La-hán bị kẻ khác dẫn dụ, còn sự không biết, còn điều hoài nghi, người khác giúp vào, thánh đạo nhờ tiếng.

Arhats can still be tempted by others, they can still have ignorance, they can still have doubt and they can still reply on the help of others to show them the Path and they can also realize the Path by utterance.

Bản dịch tiếng Anh: Các vị A-la-hán vẫn còn dẫn dụ bởi người khác, họ vẫn còn si mê, học vẫn còn nghi ngờ và họ vẫn còn dựa vào sự giúp đỡ của người khác để chỉ họ Đạo lộ và họ có thể nhận ra Đạo lộ này nhờ tiếng.

TBBL: 有從他饒益無知有疑。

BCDL: 有阿羅漢多他以不淨染污其衣。阿羅漢多有無知。有疑惑有他度。聖道亦為言所顯。

Quan điểm của Đại Chúng Bộ đồng quan điểm của Đại Thiên.

(29) 苦能引道。

Khổ có thể dẫn dắt vào thánh đạo.

Suffering leads man to the Path.

BCDL: 說苦亦是道。

(30) 苦言能助。

Tiếng khổ có thể trợ giúp [ngộ đạo]

The word of suffering can help the process of the realization of the Path.

Lời nói về khổ có thể có ích lợi cho việc thực tập.

BCDL: 說苦亦是因。

(31) 慧為加行。能滅眾苦。亦能引樂。

Trí tuệ làm gia hạnh có thể diệt trừ được các khổ, cũng có khả năng đưa đến an lạc.

Through the wisdom, one annihilates suffering and is also capable of obtaining the final beatitude.

Tuệ giác là động cơ có năng lực loại trừ khổ đau, lại có năng lực dẫn tới yên vui.

BCDL: 般若相應滅苦。Dịch sát: Bát-nhã tương ưng với diệt khổ. Dịch thoát: Trí tuệ là pháp đối trị khổ. Bản dịch này khác rất xa với Dị Bộ.

Quan điểm này chúng ta mượn các khái niệm trong Duy thức để giải thích.

Gia Hạnh: Prayoga (skt): Gia Hạnh Đạo (Prayoga Mārga) = Added progress = Gia tăng dụng công, Gia Hạnh Vị (Prayoga Phala) = Intensified effort - Earnest endeavour.

GIA HẠNH VỊ (Địa vị gia hạnh = Giai đoạn sửa soạn): The 'stage of preparation'. The second among the five stages of practice as outlined by Vasubandhu in his Thirty verses on Consciousness-only. This is the stage of preparation for the purpose of opening the wisdom of "no outflow" to enter the "path of seeing" - Kiến đạo. It is preparation like the step before - Tư lương vị, but more direct preparation.

Gia hạnh vị: Địa vị thứ 2 trong 5 vị của tông Duy Thức. gia = tăng lên; hạnh = đức-hạnh) = một địa-vị tu-tập theo Tông Duy-Thức. Theo tông này, có năm giai đoạn (địa vị) trong quá trình tu-tập: (1) Tư-lương-vị (Sambhara (skt), (2) Gia-hạnh-vị, (3) Thông-đạt-vị, (4) Tu-tập-vị, (5) Cứu-cánh-vị.

(32) 苦亦是食。

Khổ cũng là thức ăn (āhāra).

Suffering is also a kind of food.

TBBL: 智慧方便得離生死。亦得安樂. (không tương ứng)

BCDL: 苦受亦是食。

Theo Ngài Khuy Cơ nói riêng và trong các luận sớ nói chung, trong các địa ngục (niraya), chúng sanh nuốt những hòn sắt nóng đỏ để duy trì sự sống. Ngài Nhất Hạnh trong bài giảng của mình cho rằng đó là một quan niệm rất mắc cười.

(33) 第八地中亦得久住。

[Hành giả có thể] ở lâu trong Địa thứ 8 (đệ bát địa).

In the eighth stage one can also remain for a long time.

Đến địa thứ 8 cũng có thể trú lại trong một thời gian lâu dài.

BCDL: 第八亦久住。

Đệ bát địa: địa thứ 8 trong thập địa thuộc Kinh Hoa Nghiêm. Thập địa: (1) Hoan hỷ địa, (2) Ly cấu địa, (3) Phát quang địa, (4) Diệm huệ địa, (5) Nan thắng địa, (6) Hiện tiền địa, (7) Viễn hành địa, (8) Bất động địa, (9) Thiện huệ địa, (10) Pháp vân địa.

Nếu đệ bát địa theo kinh Hoa Nghiêm thì quan điểm này cho chúng ta thấy sự xuất hiện các khái niệm giáo lý thuộc Phật giáo Đại Thừa; và rất có thể phẩm Thập Địa đã ra đời trong khoảng thời gian này. Tuy nhiên, theo N. Dutt trong "Lược sử Phật giáo Ấn Độ" cho rằng Kinh Thập Địa ra đời vào thế kỷ thứ 3 sau CN.

Địa thứ 8 bắt đầu thành tựu đạo giải thoát, dành cho những nguời mới đạt quả Dự Lưu. Một vị đắc Dự Lưu quả, tối đa tái sanh 7 lần. Vậy ở lâu trong sơ quả cũng có nghĩa là trải qua một thời gian dài trong sanh tử (7 lần).

Theo cách lý giải của HT. Nhất Hạnh trong "Những con đường đưa về núi Thứu" thì đệ bát địa tức là "Dự Lưu Hướng".

(34) 乃至性地法皆可說有退。

Cho đến Tánh địa pháp (Gotrabhūmidharma) có thể nói vẫn còn thối chuyển.

From conversation onwards to the Gotrabhūmidharma or "the stage of transformation of personality", there is in all stages the possibility of retrogression for those who are on the path of progressive sanctification.

Tánh địa pháp chính là Thế đệ nhất pháp. Tỳ Bà Sa q.3 cho rằng từ sơ phát tâm cho đến Thế đệ nhất pháp vẫn còn thối chuyển, bởi Thế đệ nhất pháp là do nhiều niệm phát khởi liên tục nên có cả thối chuyển và không thối chuyển.

BCDL: 乃至性法退。

Xem Câu Xá Luận về tứ gia hạnh vị (trang 224 -232, Thích Thiện Siêu, Đại Cương Luận Câu Xá, Hà Nội, Nhà XBTG, 2000).

Gia-hạnh-vị có bốn cấp, gọi là Tứ gia-hạnh: (1) Noãn-pháp, (2) Đỉnh-pháp, (3) Nhẫn-pháp và (4) Thế-đệ-nhứt-pháp. Theo Đại Cương Luận Câu Xá (trang 224 -232, Thích Thiện Siêu, Hà Nội, Nhà XBTG, 2000):

Noãn pháp: Ở địa vị này, hành giả quán đủ 16 hành tướng (phương diện) của bốn đế. Khổ đế: vô thường, khổ, không, vô ngã; Tập đế: nhân, tập, sinh, duyên. Diệt đế: Diệt, tịnh, diệu, ly. Đạo đế: Đạo, như, hành, xuất.

Đảnh pháp: Xem 227 trong ĐCCXL.

Nhẫn pháp: Bậc thứ 6 trong bảy bậc hiền (thất hiền). Vị thứ 3 trong tứ thiện căn. Kiên trì đạo lý về Tứ Đế, đạt được trí huệ vững chắc, không lay động gọi là "Nhẫn". Trí tuệ của các vị ấy gọi là "Pháp".

Thế đệ nhất: Xem 231 trong ĐCCXL.

Thế đệ nhất pháp: Gia hạnh thứ 4 trong 4 loại gia hạnh. Đó là mức cao nhất của hữu lậu trí, là nhất trong thế tục pháp, nên gọi là thế đệ nhất pháp, có công lực làm nhân thoát ly khỏi đồng loại, dẫn sinh ra Thánh đạo, nên gọi là tột đỉnh (tối thắng).

Theo Hữu Bộ, Hiền vị có 7, còn gọi là bảy phương tiện, bảy gia hạnh vị: (1) ngũ đình tâm, (2) Biệt tướng niệm trú, (3) tổng tướng niệm trú, (4) Noãn, (5) Đảnh, (6) Nhẫn, (7) Thế đệ nhất.

Như vậy, "Tánh địa pháp" hay "Thế đệ nhất pháp" chưa phải là Tu-đà-hoàn. Nếu chưa phải là Tu-đà-hoàn vẫn còn thối chuyển là đúng. Còn16 tầng tuệ của truyền thống Theravada, một vị hành giả khi đã tu tới tầng tuệ thứ 13, "tuệ thay dòng" hay còn gọi là chuyển tộc, nếu không phát nguyện thành Phật thì sẽ tiếp tục đi tới vào tầng tuệ thứ 14 là Đạo trí, và 15 là Quả trí và 16 là Ôn duyệt, tức là chứng được Sơ quả là tối thiểu, nghĩa là tới thứ 13 thì vĩnh viễn không còn lui sụt đạo quả nữa mà sẽ đi tới. Xem thêm 16 tầng tuệ.

(35) 預流者有退義。阿羅漢無退義。

Quả Dự Lưu còn có thối chuyển, bậc A-la-hán thì không.

The Strotapanna has a chance of retrogression while an Arhat does not.

TBBL: 從第八退。乃至種性法亦說有退

BCDL: 須氀多阿半那退法。阿羅漢多不退法。

Theravada cho rằng một khi đã đạt được quả vị Tu-đà-hoàn thì không còn thối chuyển, chỉ còn luân chuyển tối đa 7 lần là chấm dứt sanh tử luân hồi. Hữu Bộ (Câu Xá Luận), cho rằng A-la-hán có 6 thứ (tr. 249).

Trung Bộ Kinh, số 22: Kinh Ví dụ con rắn, Đức Phật có nói một đoạn như vầy để khẳng định vị trí của Tứ thánh quả:

Chư Tỷ-kheo, như vậy, pháp được Ta khéo giảng, làm cho tỏ lộ, làm cho khai thông, làm cho khai thị, được loại trừ các vải quấn cũ. Chư Tỷ-kheo, vì pháp được Ta khéo giảng, làm tỏ lộ, làm cho khai thông, làm cho khai thị, được loại trừ các vải quấn cũ, nên những vị Tỷ-kheo, là bậc A-la-hán, các lậu hoặc đã tận, tu hành thành mãn, việc nên làm đã làm, gánh nặng đã đặt xuống, lý tưởng đã thành đạt, hữu kiết sử đã đoạn trừ, được giải thoát nhờ chánh trí, vòng luân chuyển (sanh tử) của những vị này không thể chỉ bày.

Chư Tỷ-kheo, như vậy, pháp được Ta khéo giảng... được loại trừ các vải quấn cũ. Chư Tỷ-kheo, vì pháp được Ta khéo giảng, được loại trừ các vải quấn cũ, nên những Tỷ-kheo nào đã đoạn trừ năm hạ phần kiết sử, thì những vị này thành các vị hóa sanh, nhập diệt tại đây, không còn phải trở lui vào đời này nữa.

Chư Tỷ-kheo, như vậy, pháp được Ta khéo giảng... được loại trừ các vải quấn cũ. Chư Tỷ-kheo, vì pháp được Ta khéo giảng... được loại trừ các vải quấn cũ, nên những Tỷ-kheo nào đã đoạn trừ ba kiết sử, đã làm cho muội lược tham sân si, thì tất cả những vị ấy thành bậc Nhất Lai, chỉ đến đời này một lần nữa sẽ diệt tận khổ đau.

Chư Tỷ-kheo, như vậy, pháp được Ta khéo giảng... được loại trừ các vải quấn cũ. Chư Tỷ-kheo, vì pháp được Ta khéo giảng... được loại trừ các vải quấn cũ, nên những Tỷ-kheo nào đoạn trừ ba kiết sử, thì tất cả những vị ấy trở thành bậc Dự lưu, không còn bị đọa lạc ác thú, quyết định hướng đến chánh giác.

(36) 無世間正見。無世間信根。

Không có chánh kiến thế gian (samyakdrsti), không có tín căn thế gian (śraddheriya).

There is neither wordly "right view" nor wordly "power of faith"

Tín căn dịch là "the root of faith" đúng hơn là "power of faith" (tín lực).

TT. Hạnh Bình dịch: Ở thế gian không có người có chánh kiến (laukikasamyagdṛṣa nāsti), ở thế gian không có người có niềm tin (laukikasradhendriya nāsti).

TBBL: 無世俗正見。有世俗信根。

BCDL: 世間無正見。世間無信根。 (Thế gian không có Chánh kiến, thế gian không có tín căn)

Bản dịch của thầy Hạnh Bình sát với BCDL.

* Śraddhendriya (S). Faith, one of the five roots or organs producing a sound moral life.

Theo Đại kinh bốn mươi (117), Đức Phật dạy về chánh kiến hữu lậu và chánh kiến vô lậu như sau:

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là chánh kiến? Chánh kiến, này các Tỷ-kheo, Ta nói có hai loại. Này các Tỷ-kheo, có loại chánh kiến hữu lậu, thuộc phước báo, đưa đến quả sanh y (upadhivepakka); có loại chánh kiến, này các Tỷ-kheo, thuộc bậc Thánh, vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi (magganga).

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là chánh kiến hữu lậu, thuộc phước báo, đưa đến quả sanh y? Có bố thí, có cúng dường, có tế tự, có quả báo các nghiệp thiện ác, có đời này, có đời khác, có mẹ, có cha, có các loại hóa sanh; ở đời có các vị Sa-môn, Bà-la-môn, chánh hướng, chánh hạnh, sau khi với thượng trí tự mình chứng đạt đời này và đời khác lại tuyên bố lên. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là chánh kiến hữu lậu, thuộc phước báo, đưa đến quả sanh y.

Và này các Tỷ-kheo, thế nào là chánh kiến thuộc bậc Thánh, vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi? Phàm cái gì, này các Tỷ-kheo, thuộc trí tuệ, tuệ căn, tuệ lực, trạch pháp giác chi, chánh kiến, đạo chi của một vị tu tập Thánh đạo, thành thục trong Thánh đạo, có vô lậu tâm, có Thánh tâm. Chánh kiến như vậy, này các Tỷ-kheo, thuộc bậc Thánh, vô lậu, siêu thế, thuộc đạo chi.

(37) 無無記法。

Không có pháp vô ký (avyākrta)

There is nothing that is indeterminate.

TBBL: 無有記法。

BCDL: 無無記法。

無記 Avyākṛta (s). Unrecordable (either as good or bad); neutral, neither good nor bad; things that are innocent, or cannot be classified under moral categories.

* Ngược lại với quan điểm của Thượng Toạ Bộ (Cf. Thắng Pháp Tập Yếu Luận), Hữu Bộ (Câu Xá Luận), Duy Thức Tông (Duy Thức Tam Thập Tụng).

(38) 入正性離生時。可說斷一切結。

Khi nhập Chánh tánh ly sanh mới có thể nói là đoạn trừ tất cả các kiết sử.

When one enters into the samyaktva-nyama, one may be said to destroy all the samyojanas fetters.

TBBL: 超昇離生。不一斷一切結。

BCDL: 若人入正定。一切結滅。

* 正性離生: nhập kiến đạo, Niết-bàn, lìa sanh tử (ĐCCXL, tr. 232).

* Kiết (sử): Saṃyojana (S)

- Chánh tánh ly sanh còn gọi là Thánh tánh ly sanh. Ngài Chân Đế dịch là Chánh định (正定 = Sammà Samàdhi), tên khác của Kiến đạo, nghĩa là khi tu đến địa vị Kiến đạo thì hành giả đạt được chánh tánh niết-bàn.

HT. Nhất Hạnh trong bài giảng cho rằng đó là trạng thái của một vị A-la-hán.

Theo luận Đại Tỳ Bà Sa 3, Chánh tánh tức là Niết-bàn (thánh đạo), tính của nó thuần chính không tà vạy; Sinh là tên khác của phiền não hoặc do thiện căn chưa thành thục có thể khiến chúng sanh luân hồi sanh tử. Niết bàn hay vô lậu trí có thể khiến chúng sanh thoát ly sanh tử nên gọi chánh tánh ly sanh.

- Kiết sử là chỉ cho những phiền não trói buộc chúng sanh vào cảnh mê, khiến cho chúng sanh không thể thoát khỏi cái khổ sinh tử. Nó khác tên nhưng cùng một thể với Phiền não, đồng nghĩa với trói buộc.

Bậc thánh hoàn toàn không còn bị phiền não trói buộc phiền nhiễu thì bước vào thánh đạo (kiến đạo) cũng sẽ được như thế cho nên mới nói "nhập chánh tánh ly sanh có thể nói là đoạn trừ tất cả các kiết sử".

Thánh Tính:

1) Tánh của bậc Thánh: Saintivity.

2) Câu Xá Luận gọi Thánh Tính là Chính Tính hay một đời sống Thánh thiện không còn bị dục vọng lôi cuốn: The holy nature, according to the Abhidharma-kośa of the passionless life.

3) Duy Thức Luận gọi Thánh Tính là cái tính sanh ra trí vô lậu mà đoạn trừ phiền não: According to the Vijñānamātrasiddhi of enlightenment and wisdom, the holy nature is the nature that produces the passionless or pure wisdom.

Thánh Tính Ly Sinh: Theo Duy Thức Luận, Thánh Tính Ly Sinh là cuộc sống thánh thiện của các vị Thanh Văn, Duyên Giác, A La Hán hay Bồ Tát, những vị đã đạt được vô lậu trí và dứt bỏ phiền não do phân biệt khởi lên (đã dứt bỏ phiền não và sở tri chướng), đối lại với cuộc sống của phàm phu hay người chưa giác ngộ.

(39) 諸豫流者。造一切惡唯除無間。

Các vị Dự Lưu vẫn còn tạo tất cả nghiệp ác, chỉ trừ tội vô gián (ānatartya).

The strotapannas can commit all sources of sins except the five capital offences which incur punishment immediately.

Chữ "ác" ở đây cần phải sửa lại thành "bất thiện" có lẽ phù hợp hơn. Vì "ác" khác rất xa với "bất thiện". Chữ "nhất thiết" (tất cả) cũng nên sửa lại thành một số.

TBBL: 須陀洹能作一切惡行。唯除無間罪。

BCDL: 須氀多阿半那。能作一切惡。唯不作五逆。

* Theo truyền thống Nam truyền, một vị Dự Lưu (Sotāpanna) giữ giới một cách tự nhiên. Một khi thọ giới rồi không bao giờ phạm giới. Các vị còn tham sân si, nhưng không còn tham ác, sân hại và tà kiến.

Kinh Pháp Cú ghi rằng: "Hơn thống lãnh cõi đất/ Hơn làm vua cõi trời/ Hơn chủ trì vũ trụ/ Quả Dự Lưu tối thắng. (PC. 178)

Nhận xét: Các quan điểm trên phần lớn đều liên quan đến Pháp tướng tông (Duy thức học).

Bài 6: QUAN ĐIỂM GIÁO LÝ CỦA ĐẠI CHÚNG BỘ VÀ BA BỘ PHÁI TRỰC HỆ

(Tiết 17 - 18)

Gồm 9 quan điểm (40 đến 48)

(40) 佛所說經皆是了義。

Các kinh của đức Phật thuyết đều là liễu nghĩa (nitārtha).

The sutra preached by the Buddha are all perfect in themselves.

BCDL: 一切諸經無不了義。

Có nội dung giống như quan điểm số 5: Thế Tôn sở thuyết vô bất như nghĩa.

Liễu nghĩa: Revelation of the whole meaning or truth - Complete understanding.

Liễu nghĩa giáo: Teaching of the whole truth.

Liễu nghĩa kinh: The sutras containing the whole truth. Bất liễu nghĩa is partial reveletion adapted (phương tiện) to the capacity of the hearers.

Từ Điển Phật Học Hán Việt (HT. Kim Cương Tử chủ biên): Kinh điển trình bày thuyết giảng nghĩa cứu cánh liễu hiển thì gọi là liễu nghĩa kinh (đó là Kinh điển Đại thừa). Kinh điển Tiểu thừa là Bất liễu nghĩa kinh. Cho nên Phật dạy: phải y vào kinh liễu nghĩa, đừng y vào kinh bất liễu nghĩa. (tr. 665).

Các kinh luận Hán tạng đề cập đến Tứ y gồm: Đại Bát Niết Bàn kinh, q.6; Đại Phương Đẳng Đại Tập kinh, q.29; Đại Phương Tiện Phật Báo Ân kinh, q.7; Đại Trí Độ luận, q.9 v.v… (Thích Minh Cảnh, Từ điển Phật học Huệ Quang, tr.4904). HYPERLINK "http://www.thuvienhoasen.org/kinh-dbnb-08.htm" Kinh Đại Bát Niết Bàn, tập 1, Hòa thượng Thích Trí Tịnh dịch, phẩm VIII, Tứ y, NXB Tôn Giáo ấn hành, 2003, trang 186. "Tứ y": Y pháp bất y nhân, y nghĩa bất y ngữ, y trí bất y thức, y liễu nghĩa kinh bất y bất liễu nghĩa kinh.

(41) 無為法有九種。一擇滅。二非擇滅。三虛空。四空無邊處。五識無邊處。六無所有處。七非想非非想處。八緣起支性。九聖道支性。

Pháp vô vi gồm có 9 loại: 1) Trạch diệt, 2) Phi trạch diệt, 3) Hư không, 4) Không vô biên xứ, 5) Thức vô biên xứ, 6) Vô sở hữu xứ, 7) Phi tưởng phi phi tưởng xứ, 8) Duyên khởi chi tánh (12 chi phần duyên khởi), 9) Thánh đạo chi tánh (tám chi phần thánh đạo).

There are nine kinds of unconditioned dharmas: 1. Extinction realized by wisdom; 2. Extincion not realized by the practice; 3. Space; 4. The realm of infinite space; 5. The realm of infinite consciousness; 6. The realm of nothingness; 7. The realm of neither perception nor non-perception; 8. The principle of interdependence; 9. The principle of the nature of the Aryan path.

BCDL: 無為法有九種。一思擇滅。二非思擇滅。三虛空。四空處。五識處。六無所有處。七非想非非想處。八十二因緣生分。九八聖道分。

Chữ 支 có khi nào viết nhầm của chữ 之 ?

Câu Xá chỉ nói 3 vô vi: 1) Hư không vô vi 虛空無為 = Ākāsa Asaṃskṛta, 2) Trạch diệt vô vi 擇滅無為 = Pratisaṃkhyā Nirodha Asaṃskṛta, 3) Phi trạch diệt vô vi: 非擇滅無為 = Apratisaṃkhyā Nirodha Asaṃskṛta.

Pháp Tướng Tông nói 6 pháp vô vi: Asaṃskṛtadharma (S). Anything not subject to cause, condition, or dependence; out of time, eternal, inactive, supra-mundane. Pháp tướng tông enumerates 6 vô vi pháp: non-created elements: (1) Hư không vô vi: 虛空無為 Ākāsa Asaṃskṛta = Unconditioned Empty Space; (2) Trạch diệt vô vi 擇滅無為: Pratisaṃkhyā Nirodha Asaṃskṛta = Unconditioned Extinction obtained by knowledge; (3) Phi trạch diệt vô vi 非擇滅無為 Apratisaṃkhyā Nirodha Asaṃskṛta = Unconditioned extinction not by knowledge but by nature; (4) Bất động diệt vô vi = 不動滅無為 = Acala Nirodha Asaṃskṛta = Unconditioned extinction by a motionless state of heavenly meditation; (5) thọ tưởng diệt vô vi 受想滅無為 = Saṃjñā vedayita Nirodha Asaṃskṛta = Unconditioned extinction by the stop of idea and sensation by an arhat; (6) chân như vô vi: = 真如無為 = Tathatā Asaṃskṛta = Unconditioned true suchness.

Pháp Tạng Bộ cũng nói đến 9 vô vi, nhưng khác với 4 bộ trên.

(42) 心性本淨客隨煩惱之所雜染。說為不淨。

Tâm tánh vốn thanh tịnh, nói bất tịnh là vì bụi bặm phiền não làm cho ô nhiễm.

The nature of mind is pure in its origin, they become impure when they are poluted by the dust of afflictions.

Bản chất của tâm vốn là thanh tịnh, nói bất tịnh là tại vì bụi bặm phiền não làm cho ô nhiễm.

BCDL: 心者自性清淨客塵所污。一隨眠煩惱。二倒起煩惱。 Trong BCDL, phiền não lại phân thành 2 loại phiền não như vừa nêu. "Đảo khởi phiền não" còn gọi là "triền phược".

隨煩惱: Tùy Phiền Não: Tùy Hoặc - Phiền não khởi lên bởi phiền não căn bản, đối lại với phiền não căn bản khởi lên từ lục căn (Sequent, or associated klesa-trials, or evils, either all of them as always dogging the footsteps - Consequent afflictions resulting or arising from the fundamental afflictions, in contrast with afflictions arising from the six senses).

Anusaya (P), Anuśaya (S) Proclivity tùy miên = latent defilements: phiền não ngủ ngầm.

* Chủ trương bản tính thanh tịnh này rất quan trọng, giống như thiền tông Trung Hoa, Nhật Bản.

Lâm Tế Ngữ Lục, Tâm Bất Sinh của thiền sư Bankei (Nhật Bản).

(43) 隨眠非心。非心所法。亦無所緣。

Tùy miên không phải tâm, không phải tâm sở, cũng không có đối tượng.

The tendencies are neither consciousness nor mental formations and they do not have objects of perceptions.

BCDL: 隨眠煩惱。非心非心法無所緣。

所緣 : đối tượng.

Câu Xá nói có 6 loại tuỳ miên: Tham, sân, vô minh (si), mạn, nghi, ác kiến. Ác kiến chia thành 5: thân kiến, biên kiến, kiến thủ, giới cấm thủ và tà kiến. Nói rộng là "10 tuỳ miên", còn gọi là "10 kiết sử phiền não".

Theo Theravada, tuỳ miên thuộc tâm sở bất thiện và cũng là đối tượng của tâm.

Theo tông nghĩa của Hữu Bộ, "tùy miên" là một tên khác của phiền não: Used by the Sarvastivadins as an equivalent for klesa, the passions and delusions.

Theo tông nghĩa của phái Duy Thức Đại Thừa, đây là tên gọi chung cho chủng tử của "Phiền Não Chướng" và "Sở Tri Chướng" (tham, sân, si, mạn, nghi, tà kiến): Used by the school of consciousness as the seed of klesa (greed, hatred, ignorance, pride, doubt, wrong views).

(44) 隨眠異纏。纏異隨眠。應說隨眠與心不相應。纏與心相應。

Tùy miên khác với triền phược, triền phược khác với tùy miên. Cho nên mới nói tùy miên không tương ưng với tâm mà triền phược lại tương ưng với tâm.

The anu'saya (dormant passions) is different from the paryavasthàna (pervading passions) and the paryavasthàna is different from the anusaya. It must be said that the anu'saya does not combine with the citta, whereas the paryavasthana does.

Theo Câu Xá Luận, Tùy miên (S: Anuśaya, P: Anusaya). Tùy miên phiền não (隨眠煩惱) là phiền não đưa con người vào trạng thái mờ mịt nặng nề, hoạt động của nó nhỏ nhiệm khó biết, cùng đối cảnh và tâm, tâm sở tương ưng ảnh hưởng lẫn nhau mà thêm lớn mạnh nên gọi "tùy tăng", bởi nó trói buộc con người nên gọi là "tùy phược". Có 6 thứ: tham, sân, mạn, vô minh, ác kiến và nghi. Đây là sáu món tùy miên hay còn gọi là sáu món căn bản phiền não. Trong đó tham chia làm 2: dục tham và hữu tham thành 7 món tùy miên; kiến lại chia thành 5 thứ: thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ và giới cấm thủ, thành 10 món tùy miên. Ngoài ra, mười món này thêm những phần nhỏ nhiệm vi tế, tạo thành 98 món tùy miên.

Triền phược (Paryavasthàna) còn gọi là đảo khởi phiền não (倒起煩惱). Là sự trói buộc, làm chướng ngại sự tu hành. Nói chung triền là chỉ cho tất cả phiền não trói buộc chúng sanh trong sanh tử nơi ba cõi. Nói riêng thì triền có 3 triền, 8 triền, 10 triền cho đến 500 triền; phược cũng có 3 phược, 4 phược. Kinh bộ gọi chủng tử phiền não (ở giai đoạn tiềm ẩn) là tùy miên; trái lại, gọi sự hiện hành của phiền não (ở giai đoạn hiển lộ) là triền.

BCDL: 隨眠煩惱異。倒起煩惱異。隨眠煩惱與心相離倒起煩惱與心相應。HT. Trí Quang: Triền phược là phiền não hiện hành, nên xếp vào loại tương ưng (tâm sở), còn tùy miên nên xếp vào loại bất tương ưng.

Theo Duy Thức Tông, tuỳ miên thuộc tâm sở bất thiện. 24 tâm bất tương ưng hành trong Duy Thức học không có "triền phược".

Triền cái Payavasṭhāna (S), Nīvaraṇa (P), Hindrance ● Cái, Chướng, Ngăn, Che lấp, Phiền não ● Phiền não ngăn che thiện tâm. Có 5 thứ phiền não: tham dục, sân nhuế, hôn trầm, trạo cử, nghi ngờ. 1- Ngũ cái (5 cái nắp che đậy = 5 thứ phiền não che lấp tâm tính). Gồm: tham dâm, sân nhuế, thuỵ miên, trạo hối, nghi pháp.

(45) 過去未來非實有體。Quá khứ và vị lai không thực có bản thể.

The past and future do not have the nature of reality.

BCDL: 過去未來。是無現在。

Nếu nói quá khứ và vị lai chỉ về mặt thời gian thì không thực thể là điều dễ hiểu. Kinh Nhất Dạ Hiền Giả (131) trong Trung Bộ Kinh về quá khứ và vị lai là nói đến pháp (5 uẩn) không có thực.

Liên hệ: Câu chuyện Ngài Đức Sơn Tuyên Giám gánh bộ Thanh Long sớ sao (sớ giải của kinh Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật) gặp bà già bán bánh rán hỏi "quá khứ tâm bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai tâm bất khả đắc" .

Hữu bộ lại cho cả ba thời đều có thực (tam thế thật hữu). Đại Chúng Bộ và Hữu Bộ khác nhau căn bản ở điểm này.

(46) 一切法處非所知非所識量。非所通達。

Tất cả các pháp xứ không phải là đối tượng của tri giác, không phải là đối tượng của nhận thức so sánh, cũng không phải là đối tượng để thông đạt.

None of the Dharmāyatana are objects of perceptions or objects of consciousness that can be compared to but they can onoy be attained through understanding.

NH: Tất cả các pháp xứ không phải là đối tượng của tri giác, không phải là đối tượng của nhận thức so sánh, mà chỉ có thể được thông đạt.

BCDL: 是有法入。非所知非所識。

* Dharmāyatana: 法處 pháp xứ : mental objects. Đối tượng của ý căn gọi là pháp xứ. Trong Duy Thức gọi là "lạc tạ ảnh tử" (ấn tượng).

Pháp xứ hay Pháp nhập (dhamrànyatana), là một trong 12 xứ, chỉ chung cho tất cả cảnh giới mà ý thức nương tựa vào đó. Nếu phối hợp với 5 uẩn thì Pháp xứ chính là thọ, tưởng và hành, gồm thâu 64 pháp là 46 tâm sở, 14 bất tương ưng hành, vô biểu sắc và 3 vô vi (theo Duy Thức học).

(47) 都無中有。

Không có trung hữu.

There is no intermediate existence.

BCDL: 中陰是無。

* antarā-bhava: còn gọi là trung ấm (in the intermediate state).

* Quan điểm này đồng với quan điểm của Thượng Toạ Bộ. Thượng Toạ Bộ cho rằng tâm tử (cuti citta) cũng tức là tâm sanh (patisandhi citta).

không công nhận trung hữu, vì cho không có sự cách hở giữa tử hữu và sinh hữu; sự cách hở thời gian chỉ là đẳng vô gián duyên.

(48) 諸預流者亦得靜慮。

Các vị Dự Lưu cũng đạt được tĩnh lự.

The Strotapannas can also attain the Dhyāna.

BCDL: 須氀多阿半那得定。

* Tịnh lự: Dhyāna (thiền / định).

如是等是本宗同義。Như vậy, các quan điểm trên là các quan điểm của bộ phái gốc và 4 bộ phái phát sinh.

Bài 7: NHỮNG QUAN ĐIỂM KHÁC BIỆT GIỮA 4 BỘ PHÁI CHÍNH & CÁC BỘ PHÁI SAU

(Tiết 17 - 18)

此四部末宗異義者。Quan điểm bốn bộ phái và các bộ phái phát sanh sau không đồng, như sau.

* Có tất cả 9 quan điểm (49 - 57)

(49) 如如聖諦諸相差別。如是如是。有別現觀。

Các Thánh Đế sai biệt như thế nào (như vậy, như vậy) thì hiện quán cũng sai biệt như vậy.

BCDL: 四聖諦悉真實。有如如對可讚行有苦。

(50) 有少法是自所作。有少法是他所作。有少法是俱所作。有少法從眾緣生。

Có một ít pháp là tự tác, có một ít pháp là tha tác, có một ít pháp là câu tác, có một ít pháp là duyên sinh.

BCDL: 是自所作有苦。是他所作有苦。是兩所作有苦。非兩所作有苦。依因緣生。有不依因緣生。

Ngài Chân Đế dịch: "khổ đau có thể do chính mình (svayamkrta) tạo nên; khổ đau do người khác / cái khác (parakrta) tạo nên; khổ đau có thể do cả hai (ubhayakrta) tạo nên; và có những khổ đau do nhiều duyên (pratītyajāta) tạo nên."

(51) 有於一時二心俱起。 Trong một lúc có 2 tâm cùng khởi.

BCDL: 一時中有多心和合。

Quan điểm của Theravāda, "một thời không có hai tâm".

(52) 道與煩惱容俱現前。

Đạo với phiền não có thể cùng lúc hiện hành.

BCDL: 道與煩惱並起

Chữ Đạo ở đây được hiểu nghĩa là "tâm đạo" (marga / magga citta). Sở dĩ gọi là "tâm Đạo" là vì tâm tương ưng với Đạo, tức là tương ưng với Chánh Kiến (sammā diṭṭhi), Chánh Tư Duy (Sammā Saṅkappa), Chánh Ngữ (Sammā-vācā), Chánh Nghiệp (Sammā-kammanta), Chánh Mạng (Sammā-ājiva), Chánh Tinh Tấn (Sammā-vāyama), Chánh Niệm (Sammā-sati), Chánh Định (Sammā-samādhi).

Phiền não = kle'sa (s) và Kilesa (p) và marga không thể nào khởi chung.

(53) 業與異熟有俱時轉。

Nghiệp với quả dị thục đồng thời chuyển biến.

BCDL: 業與果並起。

Nghiệp là gì?

Đức Phật dạy: "Cetanā'haṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karoti kāyena vācāya manasā". (Này chư Tỳ khưu, sau khi đã có tác ý, rồi mới tạo nghiệp bằng thân, bằng khẩu, bằng ý. Do đó Như Lai dạy "Tác ý gọi là nghiệp").

Đoạn sau được trích để minh họa thế nào là manasikāra và thế nào là cetanā.

HYPERLINK "http://en.wikipedia.org/wiki/Cetan%C4%81" http://en.wikipedia.org/wiki/Cetan%C4%81. HYPERLINK "http://en.wikipedia.org/wiki/Bhikkhu_Bodhi" \o "Bhikkhu Bodhi" Bhikkhu Bodhi states:

Cetana...is the mental factor that is concerned with the actualization of a goal, that is, the conative or volitional aspect of cognition. Thus it is rendered volition. The Commentaries explain that cetana organizes its associated mental factors in acting upon the object. Its characteristic is the state of willing, its function is to accumulate (kamma), and its manifestation is coordination. Its proximate cause is the associated states. Just as a chief pupil recites his own lesson and also makes the other pupils recite their own lessons, so when volition starts to work on its object, it sets the associated states to do their tasks as well. Volition is the most significant mental factor in generating kamma, since it is volition that determines the ethical quality of the action. HYPERLINK "http://en.wikipedia.org/wiki/Cetan%C4%81" \l "cite_note-bodhi1-3" [3]

The HYPERLINK "http://en.wikipedia.org/wiki/Atthas%C4%81lin%C4%AB" \o "Atthasālinī" Atthasālinī (I, Part IV, Chapter I, 111) states that cetanā has the characteristic of coordinating the associated dhammas (citta and the other cetasikas) on the object and that its function is 'willing'. We read:

...There is no such thing as volition in the four planes of existence without the characteristic of coordinating; all volition has it. But the function of 'willing' is only in moral (kusala) and immoral (akusala) states...It has directing as manifestation. It arises directing associated states, like the chief disciple, the chief carpenter, etc. who fulfil their own and others' duties. HYPERLINK "http://en.wikipedia.org/wiki/Cetan%C4%81" \l "cite_note-4" [4]

Chữ "Cetanā" được một số nhà nghiên cứu dịch là "chủ ý" hoặc "động cơ" (motivation), chữ "manasikara" được dịch là "tác ý" theo như một số sách.

http://khemarama.com/tim-hi%E1%BB%83u-v%E1%BB%81-nh%C6%B0-ly-tac-y-yoniso-manasikara

yoniso manasikāra, được dịch ra tiếng Anh bằng nhiều từ khác nhau: proper attention (tác ý đúng / tác ý hợp lý / tác ý như lý), wise attention (sáng suốt tác ý), right mode of thinking (cách nghĩ đúng đắn), có nơi dùng proper mental advertence (sự hướng tâm đúng / sự chú tâm đúng), hoặc wise reflection (khéo giác sát), systematic consideration (suy xét theo hệ thống).

Theo Từ điển Pāḷi-Anh, Yoniso được xem như trạng từ, mang nghĩa thấu đáo/kỹ lưỡng, theo thứ tự, sáng suốt, đúng / hợp lý / như lý, khôn ngoan / thận trọng. Manasikāra là danh từ, có nghĩa tác ý, chú ý, cân nhắc, suy nghĩ theo lý định trước. Về ngữ pháp, manasikāra là sự kết hợp của hai từ 'manasi' (trong tâm / ý) và 'kāra' (làm, hành động, tạo tác). Như thế, manasikāra được hiểu là hành động nơi tâm / ý, tạo tác nơi tâm / ý, gọi ngắn gọn là 'tác ý'.

Thuật ngữ yoniso manasikāra có nghĩa 'để tâm một cách chăm chú', 'để tâm mình có chủ đích hoặc thấu đáo', 'tác ý đúng/như lý', hay 'có cách suy xét tường tận.

Thuật ngữ yoniso manasikāra có nghĩa 'để tâm một cách chăm chú', 'để tâm mình có chủ đích hoặc thấu đáo', 'tác ý đúng/như lý', hay 'có cách suy xét tường tận'.

Một số học giả còn định nghĩa theo nhiều cách khác nhau như: 'truy lại trong tâm căn nguyên, nguồn gốc' (mentally tracing back to the origin, source), 'tác ý thấu đáo' (thorough attention), 'tác ý có hệ thống' (systematic attention)", hoặc 'khả năng suy xét hay chú tâm một vấn đề đến tận nguồn gốc, tức triệt để/thấu đáo' (being able to consider or attend to (manasikāra) a problem up to its source i.e. thoroughly).

Nhìn một cách tổng quát, quan điểm trên không đúng với giáo lý nghiệp của nhà Phật. Tuy nhiên, quan niệm trên chỉ đúng khi cận tử nghiệp phát sanh thì quả của nghiệp liền trổ theo.

Nghiệp là một trong 4 điều bất khả tư nghì do chính Đức Phật nói trong kinh Acinteyyasutta thuộc Tăng Chi Bộ, phẩm 4 chi. Phật dạy có 4 điều không nên suy nghĩ, nếu suy nghĩ sẽ loạn trí cuồng điên, chỉ tự làm khổ tâm mà thôi:

1. Những Ân đức của chư Phật (như trí tuệ toàn giác của chư Phật)

2. Thần thông, thiền định.

3. Nghiệp và quả của nghiệp.

4. Tạo thiên lập địa.

- "Này chư Tỳ khưu, đó là 4 điều bất khả tư nghì, không nên suy nghĩ, người nào suy nghĩ, người ấy sẽ trở thành người loạn trí cuồng điên, chỉ tự làm khổ tâm mà thôi".

Về vấn đề nghiệp báo, theo Thắng Pháp Tập Yếu Luận, nghiệp chia thành 4 nhóm:

Về phương diện công tác, có bốn loại nghiệp: sanh nghiệp (Janakakamma), trì nghiệp (Upatthambhakakamma), chướng nghiệp (Upapìlakakamma) và đoạn nghiệp (Upaghàtakakamma).

Về phương diện sức mạnh thứ tự đưa đến hình thành quả báo, có bốn loại nghiệp: cực trọng nghiệp (Garukakamma), cận tử nghiệp (Àsannakamma), tập quán nghiệp (Àcinnakamma) và tích lũy nghiệp (Katattàkamma).

Về phương diện thời gian đưa đến sự thọ lãnh kết quả của nghiệp, có bốn loại nghiệp: hiện báo nghiệp (Ditthadhammavedananìyakamma), sanh báo nghiệp (Upapajjavedanìyakamma), hậu báo nghiệp (Ahosikamma) và vô hiệu nghiệp (Pàkakàlavasenakamma).

Về phương diện vị trí quả báo, có bốn loại nghiệp: bất thiện nghiệp (Akusalakamma), dục giới thiện nghiệp (kàmàkusalakamma), sắc giới thiện nghiệp (rùpakusalakamma) và vô sắc giới thiện nghiệp (arupakusalakamma).

Xem Thắng Pháp Tập Yếu Luận (chương V).

(54) 種即為芽。Chính hạt giống (bīja) là mầm (ankura)..

BCDL: 種子即是芽。

HT. Trí Quang: Vì cho sắc pháp là sinh diệt với thì gian dài: hạt giống chuyển thành mầm mộng, không phải hạt giống mất mầm mộng mới sinh. (Bản dịch đi quá xa so với bản gốc).

(55) 色根大種有轉變義。心心所法無轉變義。

Sắc của tứ đại (mahābūta) có chuyển biến. Tâm với tâm sở không chuyển biến.

BCDL: 六根四大轉異。心心法不轉異。

HT. Trí Quang: Tâm và tâm sở không chuyển biến là không chuyển biến với thì gian dài như sắc pháp, bởi vì tâm với tâm sở chuyển biến ngay trong từng sát na. (Cách giải thích rất khó tìm sự đồng thuận. Tâm và tâm sở cũng thuộc pháp hữu vi nên nó cũng thay đổi (vô thường), nó thay đổi trong từng sát-na).

(56) 心遍於身。Tâm ở khắp thân.

BCDL: 心遍滿身心增長。

Ý thức vi tế cùng khắp cả cơ thể

Mối quan hệ giữa tâm và thân. Quan điểm của Theravada và Duy Thức giống nhau về điểm này.

(57) 心隨依境。卷舒可得。

Tâm tùy nơi cảnh mà có sự co giãn.

卷舒 (quyền: cong; thư: duỗi ra)

諸如是等末宗所執。展轉差別有無量門。 Đại loại như vậy là quan điểm dị biệt của 4 bộ phái chấp thủ, triển chuyển sai biệt rất nhiều.

BCDL: 應知有如是諸義。諸部信樂不同。各有所執。是名執義異。

Bài 8: QUAN ĐIỂM CỦA 5 BỘ PHÁI CÒN LẠI

(Tiết 19 - 20)

5. Đa Văn Bộ: 多聞部 (Bāhuśrutīyā); 6. Thuyết Giả Bộ: 說假部 (Prajñapti); 7. Chế Đa Sơn Bộ: 制多山 (Caityaśailāḥ); 8. Tây Sơn Trụ Bộ: 西山住部 (Aprasailāḥ); 9. Bắc Sơn Trụ Bộ: 北山住部 (Uttarasailāḥ).

QUAN ĐIỂM CỦA ĐA VĂN BỘ (BĀHUŚRUTĪYĀ)

Lược sử:

Đa Văn Bộ trong tiếng Sanskrit có hai cách viết: Bāhuśrutīya (S), Bāhuśrutiyaḥ (s) và Pali cũng có hai từ được xem là tương đương: Bahusuttaka (P), Bahulika (P).

- Tên bộ phái và Tổ sư: Theo Thập Bát Bộ Luận, sở dĩ gọi là Đa Văn Bộ, vì vị Tổ sư bộ phái này là bậc đa văn (出律主有多聞智也). Theo Lịch sử Phật giáo Ấn Độ của HT. Thánh Nghiêm, vị Sư Tổ của bộ phái này là A-la-hán Tự-bì-y, tên gọi vị này trùng với nhân vật trung tâm trong Áo Nghĩa Thư (Upanishad), đó là Yājña Valkya. Theo ngài Khuy Cơ và Chân Đế, bộ phái này được sáng lập bởi một vị A-la-hán đã nhập định từ thời Đức Phật.

- Thời gian ra đời: Trong Dị Bộ ghi: Kế đó cũng trong vòng 200 năm (sau PNB), Đại Chúng Bộ lại phát sinh thêm một bộ phái khác tên là Đa Văn (Bàhusrutiyàḥ). Một số nhà nghiên cứu cho rằng khoảng 250 trước CN.

- Luận thư: Thầy Minh Chi trong "Bàn về chủ thuyết các bộ phái" và Kimura Taiken trong Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận cũng cho rằng Thành Thật Luận (Satyasiddhiśāstra) của Harivarman (訶梨跋摩 Ha-lê-bạt-ma, Sư Tử Khải) ra đời khoảng thế kỷ thứ 9 sau PNB thuộc Đa Văn Bộ. Nhưng theo nguồn tài liệu khác, Thành Thật Luận thuộc Kinh Lượng Bộ. Trong Bộ Chấp Dị Luận Sớ nói là: "Luận Thành Thực ra đời từ bộ này."

- Địa bàn hoạt động: Vùng Nāgārjunakoṇḍa - Đông Nam Ấn Độ (TK 3 sau TL).

Theo CBPPGTT, Đa Văn Bộ đóng vai trò gạch nối (không gian và thời gian) giữa 2 nhóm phát sinh từ Đại Chúng Bộ, đó là nhóm Tây Bắc (Xuất Thế Bộ, Nhất Thuyết Bộ) và Đông Nam (Chế Đa Sơn Bộ, Đông Sơn Trú Bộ, Tây Sơn Trú Bộ).

其多聞部本宗同義。Quan điểm gốc của Đa Văn Bộ như sau:

BCDL: 多聞部是執義本。

Chỉ có 2 quan điểm

58) 謂佛五音是出世教。一無常。二苦。三空。四無我。五涅槃寂靜。此五能引出離道故。如來餘音是世間教。

Năm âm thanh của đức Phật là giáo lý xuất thế gồm: vô thường (P. anicca = S. anityatā), khổ (dukkha), không (śūnyatā), vô ngã (anatta = anātman) và niết bàn tịch tĩnh (P. nibbāna = S. nirvāṇa) vì năm âm thanh này có khả năng dẫn đến con đường giải thoát (Vimuktimārga), còn những âm thanh khác của Như Lai là những giáo lý thế gian.

TNH: Năm sự thuyết giảng sau đây đích thực là giáo lý xuất thế của Bụt: đó là vô thường, khổ, không, vô ngã và Niết-bàn. Chúng có công năng đưa tới giải thoát. (The teachings of the Buddha on the following five themes are the supermundane teachings, the true teachings of the Buddha because the Teachings on the these five themses lead a man to attainment of the path of emancipation: 1st, impermanence; 2nd, suffering; 3rd, emptiness; 4th, non-self; 5th, nirvana. The Teachings of the Tathagata on the themes other than above are mundane Teachings).

Bản dịch của TT. Hạnh Bình có phần khác với bản gốc: Phật sử dụng 5 âm để mô tả đạo lý xuất thế (lokottara 'sāsanaṁ) là vô thường… 5 đạo lý này là nền tảng cho con đường xuất ly. Ngoài 5 đạo lý này những lời dạy của Ngài đều mang ý nghĩa tùy thuận thế gian mà thuyết giáo.

BCDL: 如來五鳴應說。出世五鳴者。謂無常苦空無我寂靜涅槃。此五鳴是正出世道。如來餘鳴是世間道。

* Theravada chỉ chủ trương tam tướng = Tilakkhana = S. Trilakṣana (Trung Hoa gọi là tam pháp ấn). Bộ phái này chủ trương ngũ pháp ấn. Một số bộ phái khác (có thể là Hữu Bộ là rõ nét nhất) chủ trương Tứ pháp ấn (vô thường, khổ, không, vô ngã).

59) 有阿羅漢為餘所誘。猶有無知。亦有猶豫。他令悟入道因聲起。

Có vị A-la-hán bị kẻ khác dẫn dụ, còn sự không biết, còn điều hoài nghi, người khác giúp vào, thánh đạo nhờ tiếng mà phát khởi.

BCDL: 有阿羅漢多他以不淨染污其衣。阿羅漢多有無知。有疑惑。有他度。聖道亦為言所顯。

餘所執多同說一切有部。 Ngoài ra, những quan điểm khác phần nhiều lại đồng nhất với Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ.

BCDL: 餘所執與說一切有部所執相似。

*Trong CBPPGTT, tr. 154-155 còn giới thiệu thêm 4 điều nữa trong luận thư Dị bộ tông tinh thích (Nikāyabheda-vibhaṅgavyākhyāna) do Bhavya (Thanh Biện = Bạt-tỳ-da), luận sư quan trọng của Trung Quán Tông (Mādhyamika), sống khoảng giữa 490 và 570 tạo. Nội dung trong bản dịch của GS. Nguyên Hồng (xem Chú giải Dị bộ tông luân luận của TT. Thích Hạnh Bình, tr. 180) không giống với bản CBPPGTT.

QUAN ĐIỂM CỦA THUYẾT GIẢ BỘ (PRAJÑĀPTIVĀDA) = THI THIẾT BỘ

Tên bộ phái: Bộ phái này có tên trong Thập Bát Bộ Luận là Chỉ-để-ca (只底舸) và sở dĩ được gọi như vậy là vì luận sư cư ngụ ở trú xứ này (此山名出律主居處也). Nhận định trên có lẽ chưa đúng, vì tên của bộ phái này thể hiện quan điểm tư tưởng của bộ phái này. Do đó, rất khó trùng hợp tên của tông chủ và chủ trương của tông phái là trùng nhau.

Tổ sư: Người sáng lập học phái này là Đại Ca-chiên-diên (Mahākatyāyāna) đã ẩn tu khi Phật nhập Niết-bàn trong Hy-mã-lạp sơn, bên hồ Anavatapta, nguồn của sông Sutlej. Hơn 200 năm sau, Ngài trở lại Magadha để hoàn thành các cải tiến và từ các cải tiến ấy, một học phái mới ra đời (CBPPHTT, tr. 158). Cách giải thích này mang tính huyền thoại.

Quan điểm: Những nhà Thuyết Giả Bộ phân biệt ảo với thực, chân lý tuyệt đối (chơn đế = paramattha) và chơn lý quy ước (tục đế = sammutti). Chữ Prajñāpti vốn có nghĩa là giả danh hoặc là danh chế định (khái niệm này trong Theravāda thường dùng). Đây là học phái của những nhà Duy danh luận, hay những nhà chủ trương thuyết "danh giả lập" (CBPPHTT, tr. 158).

Theo CBPPGTT, ngoài 8 quan điểm đã được ghi bởi Vasumitra, còn có 4 quan điểm khác nữa được tìm thấy trong Dị bộ tông tinh thích của Bhavya (Thanh Biện).

其說假部本宗同義。Quan điểm của Thuyết Giả Bộ tương đồng với tông gốc:

BCDL: 分別說部。是執義本。

Chỉ có 8 quan điểm:

(60) 謂苦非蘊。Khổ không phải uẩn.

Suffering is not the skandhas.(thật ra không cần số nhiều)

BCDL: 苦非是陰。

DBTTT: Không có uẩn (skandha) cũng vẫn có khổ. Bản dịch này hoàn toàn khác nghĩa với nội dung 2 bản dịch trên.

Theo truyền thống Theravada, Phật dạy: (1) Năm (thủ) uẩn (khandha) là khổ (dukkha). Như vậy khổ là biểu hiện tất yếu của uẩn / ấm. Nhưng chúng ta cũng nên lưu ý, uẩn không thể đồng đẳng với khổ, vì uẩn là sự tập hợp, một nhóm của sự hiện hữu (aggregate of existence), nhưng khổ là một trạng thái (state).

Khổ uẩn = Dukkhakkhanda. Khổ (dukkha) trong tiếng Pali có nghĩa là đau đớn, khó chịu, bất toại nguyện, cái gì bị tan rã, biến hoại.

(61) 十二處非真實。Mười hai xứ (āyatana) không phải thật.

The twelve āyatanas are not real (entities)

BCDL: 一切入不成就。

12 xứ tức là 6 căn (6 nội xứ) và 6 trần (6 ngoại xứ).

(62) 諸行相待展轉和合。假名為苦。無士夫用。

Các hành xoay vần đối đãi hòa hợp nên tạm gọi là khổ, không có sĩ phu dụng.

TNH: Các hành triển chuyển đối chiếu với nhau mà giả danh là khổ, không có cái sĩ dụng ở đây.

The samskāras are provisionally called suffering, when two samskāras combine with each other, they have no potent power to cause suffering.

THB, tr. 46: Các hành (sasaaskra) nương vào nhau hòa hợp, do vậy bản chất của chúng là giả danh, sinh ra khổ (duḥkha), không có chức năng của ngã. Đoạn dịch này xa với nguyên tác.

Theo định nghĩa trong Câu-xá: Sĩ phu dụng (S: Purusakara-phala) hay còn gọi là sĩ dụng quả, sĩ phu quả… là loại quả do nhân câu hữu và đồng loại đưa đến, do sức mạnh của nó nên gọi là "Sĩ phu dụng".

BCDL: 一切有為法相待假故立名苦。無人功力。

Ngài Chân Đế dịch câu này sáng hơn: Tất cả pháp hữu vi là pháp tương đối giả lập, nên gọi là khổ. Không có tác nhân của con người. Chữ "dụng" hay "công lực" được hiểu như "tác nhân".

Những con đường đưa về núi Thứu chỉ giải thích quan điểm của các bộ phái chi mạt tới đây, rồi chuyển sang Độc Tử Bộ (một bộ phái theo Dị Bộ là trực chi của Hữu Bộ).

(63) 無非時死。先業所。

Không có cái chết không phải lúc, mà là do nghiệp trước tạo ra.

BCDL: 無非時節死。

Theo Theravada, có 4 nguyên nhân đưa đến cái chết được ví với sự tắt của cây đèn: 1) Chết do tuổi thọ hết (āyukkhayamaraṇa) được ví như hết tim đèn, như những vị thiên nhân/ loài người có tuổi thọ nhất định, khi hết tuổi thọ, dù còn phước báu cũng phải mệnh chung). 2) Chết do hết nghiệp (kammakkhayamaraṇa) ví như hết dầu. Nghiệp ở đây chỉ cho nghiệp tục sinh, là loại nghiệp tạo ra tâm quả làm phận sự tục sinh khởi đầu kiếp sống mới. Khi nghiệp này chấm dứt thì chúng sanh ấy mạng chung. 3) Chết do hết tuổi thọ đồng thời cũng do hết nghiệp (abhayamaraṇa) ví như hết cả tim lẫn dầu. Trường hợp 1 và 3 thông thường được gọi là "chết hợp thời". 4) Chết do nguyên nhân khác (upakkamaraṇa) ví như đèn tắt do gió mạnh, do mưa hay do một nguyên nhân nào khác. Vì do một nghiệp đoạn tận sinh khởi (upaghātakamma) xuất hiện, cắt đứt mạng sống.

(64) 業增長為因有異熟。

Nghiệp tăng trưởng làm nhân, nên có quả dị thục.

BCDL: 一切所得先業造。增長因果能生業。

Tất cả những gì mình gặt hái đều do nghiệp lúc trước. Tăng trưởng nhân quả có thể sinh nghiệp. Vế thứ hai của câu này tối nghĩa.

(65) 果轉由福故得聖道。Do quả phước chín muồi nên mới chứng đắc thánh đạo.

"Quả chuyển" ở đây có thể hiểu là quả dị thục "vipākaphala" .

BCDL: 一切諸苦從業生。聖道由福德得。

Bản dịch của Ngài Chân Đế có hai vế độc lập: (1) Tất cả khổ đều do nghiệp sinh; (2) Thánh đạo (s. Āryamārga) do phước (s. puṇya, puṇṇa) mà được.

Quan điểm này đúng khi Phước Đức (trì giới, cung kính, tuỳ hỷ phước, hồi hướng) và Phước Trí (chấn chỉnh kiến thức, thính pháp, tu thiền Chỉ Quán) được chín muồi. Nếu do phước vật (bố thí, phụng sự) mà thành tựu đạo quả thì không thể.

(66) 道不可修。 Đạo không thể tu.

BCDL: 聖道非修得。

Đạo (Marga) không thể tu (s. Bhāvayitavya, p. bhāvanā). Ở đây hiểu là "Thánh đạo" tức là Bát Chánh Đạo thì quả là đạo không thể do tu mà được. Nó vốn có sẵn trong vũ trụ. Nhưng nếu Đạo được hiểu là quả vị như Tu-đà-hoàn đạo / hướng (magga) thì nó có nghĩa khác.

Mang màu sắc Bát-nhã sau này.

(67) 道不可壞。Thánh đạo không thể hư hoại.

Như vậy, trong trường hợp này, Đạo được hiểu như là quả vị chứng đắc Niết-bàn.

餘義多同大眾部執。Ngoài ra những vấn đề khác phần nhiều đồng với luận điểm của Đại chúng bộ. 餘所執與大眾部所執相似。

* Các quan điểm của Thuyết Giả Bộ giống với tư tưởng lập trường Bát-nhã sau này (Vô nhãn nhĩ tỷ thiệt thân ý; vô sắc thinh hương vị xúc pháp; vô nhãn giới nãi chí vô ý thức giới, vô vô minh diệc vô vô minh tận, nãi chí vô lão tử, diệc vô lão tử tận, vô khổ tập diệt đạo, vô trí diệc vô đắc,...)

QUAN ĐIỂM ĐỒNG NHẤT GIỮA CHẾ ĐA SƠN BỘ (CAITYAŚAILĀḤ), TÂY SƠN TRỤ BỘ (APRASAILĀḤ) VÀ BẮC SƠN TRỤ BỘ (UTTARASAILĀḤ)

Niên đại và Tổ sư: Theo tài liệu của Dị Bộ, bộ phái này ra đời vào khoảng cuối 200 năm sau PNB, có một người tu sĩ ngoại đạo cũng tên là Đại Thiên, bỏ tà quy chánh rồi xuất gia thọ giới Cụ túc ở trong Đại Chúng Bộ trên núi Chế Đa. Ngài rất đa văn và tinh tấn nên cùng với Tăng chúng bộ phái này trở lại nghiên cứu tường tận về năm vấn đề trên. Nhân đó lại phát sinh ra tranh luận chống đối lẫn nhau, liền phân chia làm ba bộ phái: 1) Chế Đa Sơn Bộ (Caityasailàh), 2) Tây Sơn Trụ Bộ (Aparasailàh), 3) Bắc Sơn Trụ Bộ (Uttarasailàh). Rõ ràng, Đại Thiên sau khác với Đại Thiên trước.

Bộ Chấp Dị Luận gọi bộ này là Chi Đề Sơn Bộ (支提山部). Thập Bát Bộ Luận không đề cập đến bộ phái này.

Chế Đa Sơn trú ở Amarāvati. Tây Sơn và Bắc Sơn ở Nāgārjunakoṇdā (Long Thọ Sơn / Long Thọ Thành). Cả ba bộ phái này đóng đại bản doanh tại vùng núi Andhaka (Trung Nam Ấn Độ).

Đảo Sử (Dīpavaṃsa) của Nam truyền không xếp Tây Sơn Trú Bộ vào phả hệ các bộ phái trong giai đoạn phân phái này, mà xếp nó vào 6 học phái muộn sinh. Thập Bát Bộ Luận cũng không nhắc đến.

Thập Bát Bộ Luận lại ghi là Đông Sơn 東山 thay vì Tây Sơn Trú Bộ (Aprasailāḥ), vì luận chủ cư ngụ tại núi này (亦律主所居處也).

Thập Bát Bộ Luận cho rằng Bắc Sơn Trụ Bộ (Uttarasailāḥ) sở dĩ có tên như vậy là vì trụ sở chính của trú xứ tại núi này (亦律主居處).

Có 3 quan điểm:

制多山部。西山住部。北山住部。如是三部本宗同義。

Ba bộ phái: Chế Đa Sơn Bộ, Tây Sơn Trụ Bộ, Bắc Sơn Trụ Bộ có quan điểm tương đồng với bộ gốc:

BCDL: 支提山部。北山部。此二部是執義本。

(68) 謂諸菩薩不脫惡趣。

Chư Bồ-tát chưa thoát đường dữ.

BCDL: 菩薩不脫惡道。

Quan điểm này đối lập với quan điểm Bồ-tát của Đại Chúng Bộ. Đại Chúng Bộ cho rằng, Bồ-tát vì nguyện độ chúng sanh mà tuỳ ý vào các đường dữ để độ sanh (luận điểm 20)

(69) 於窣堵波興供養業。不得大果。

Cung kính cúng dường tháp không được quả (phước báu) lớn.

窣堵波 : là phiên âm của chữ "Stūpa".

Mặc dù bộ phái này chủ trương cúng dường tháp không được phước báu lớn, nhưng ba trú xứ chính của bộ phái đều là những nơi tạo nên phù điêu hoa văn rất mỹ thuật. Quan điểm trên trái với quan điểm kinh Pháp Hoa cho rằng ai cúng dường xây dựng tháp miếu, phước đức rất lớn.

BCDL: 藪斗陂中恭敬事得執少。

(70) 有阿羅漢為餘所誘。此等五事及餘義門。

Có vị A-la-hán còn có 5 sự. Do năm sự này mà có biết bao sự bất đồng quan điểm.

BCDL: 有阿羅漢多他以不淨染污其衣。阿羅漢多有無知。有疑惑。有他度。聖道亦為言所顯。所執多同大眾部說。Ngoài ra, những quan điểm khác phần nhiều đồng nhất với Đại Chúng Bộ.

餘所執與大眾部所執相似。

Tổng kết các quan điểm của Đại Chúng Bộ và các bộ phái chi nhánh:

ĐCB và 3 bộ phái đầu: 48

Dị biệt của 4 bộ phái đầu vào thời kỳ cuối: 9

Đa Văn Bộ: 2

Thuyết Giả Bộ: 8

Chế Đa Sơn, Tây Sơn Trú Bộ và Bắc Sơn Trú Bộ : 3

Tổng cộng các quan điểm: 70

ĐỀ THI KIỂM TRA TẠI LỚP NĂM 2014

Tăng Ni sinh hãy chọn một trong hai đề sau. Thời gian: 15-20 phút.

Đánh giá một tác phẩm liên hệ đến môn đã học.

Chọn một quan điểm đặc thù của Đại chúng bộ để thể hiện quan điểm của mình.

So sánh phổ hệ và niên đại giữa Dị bộ tông luân luận và Dìpavamsa.

So sánh quan điểm về đức Phật giữa Nikaya, Đại Chúng Bộ và trong Đại Trí Độ luận.

Bài 9. QUAN ĐIỂM CỦA THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ (SARVĀSTIVĀDA)

(Tiết 21 - 24)

Nguồn tư liệu chính trong bài viết này được tham khảo trong Các bộ phái Phật giáo Tiểu thừa.

- Tên bộ phái và chủ trương: Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ, được gọi tắt là Hữu Bộ = Thuyết Nhân Bộ (DBTLL) = Tát-bà-đa Bộ (Thập Bát Bộ Luận) cho rằng mọi sự vật đều tồn tại. "Sarvam asti" nghĩa là "tất cả đều có". Nếu nói đầy đủ thì chủ trương của bộ phái này là "ngã không, pháp hữu", "tam thế thật hữu, pháp thể hằng tồn" (三世實有，法體恆存). Bộ phái này xuất thân từ Stharivāda, nhưng sự ảnh hưởng của nó không nhỏ đến sự hình thành các tư tưởng Phật giáo Đại thừa.

- Lịch sử truyền thừa: Theo Dị bộ, "Riêng Thượng Tọa Bộ trong thời gian này vẫn thống nhất hòa hợp, mãi đến đầu 300 năm (PNB) mới có chút ít tranh cãi, phân chia làm hai bộ phái: 1) Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ (Sarvāstivāda), cũng còn gọi là Thuyết Nhân Bộ (Hetuvàda), 2) chính là Thượng Tọa Bộ (Sthaviràhvāda), được đổi tên thành Tuyết Sơn Bộ (Haimavàtàh)". Sau đó, Hữu Bộ lại phát sanh các bộ phái khác, trong đó có Độc Tử Bộ (Vàtsìputrìyas) và Hóa Địa Bộ (Mahīśāsaka). Nhưng, theo TT. Hạnh Bình "Tư tưởng Hữu của Hữu Bộ" cho rằng Độc Tử Bộ và Hóa Địa Bộ không thể nào ra đời sau Hữu Bộ, vì "Thức Thân Túc luận" là tác phẩm với nội dung phản bác tư tưởng của Hoá Địa bộ. Do vậy, Hoá Địa Bộ là phái phải có trước Hữu Bộ. Quan điểm này cần phải xét lại trên nhiều khía cạnh, để đúng với tiến trình lịch sử phân phái. Tuy nhiên, chúng ta cần lưu ý, sự ra đời Hữu Bộ cũng có thể có trước, quá trình tạo luận cần một thời gian dài mới hoàn tất các bộ luận. Trong thời gian đó, có thể có một số vị trong Hữu Bộ không đồng ý quan điểm của Hữu Bộ mới tách ra thành Độc Tử Bộ và Hóa Địa Bộ, và sau đó các luận thư mới biện giải về các quan điểm bất đồng này.

- Tổ sư: Trung tâm ở Kasmira (Kế-tân) dưới sự lãnh đạo của tôn giả Madhyāntika (Mạc-điền-địa) và một trung tâm khác tại Mathurā dưới sự lãnh đạo của tôn giả Upagupta (Ưu-ba-cúc-đa). Tôn giả Madhyāntika là đệ tử của tôn giả Ānanda. Upagupta là đệ tử của tôn giả 'Sāṇakavāsa (Thương-na-hoà-tu), mà 'Sāṇakavāsa cũng là đệ tử của tôn giả Ānanda. Do đó, các vị theo Sarvāstivāda có thể tôn thờ Ngài Ānanda như là vị Tổ sư. (Xem "Vai trò của trường phái Sārvastivāda ở Afganistan").

- Các luận sư nổi danh trong Hữu Bộ: Pháp Cứu (Dharmatrāta): TẠP A TỲ ĐÀM TÂM LUẬN), Diệu Âm (Ghosa): A TỲ ĐẠT MA CAM LỘ VỊ LUẬN (Abhidharma Amrtasastra), Thế Hữu (Vasumitra), Giác Thiên (Buddhadeva), Dharmasri /Dharmottara (Pháp Thắng): A TỲ ĐÀM TÂM LUẬN (Abhidharmahrdaya), Upaśānta (Ưu-bà-lệ-ca): PHÁP THẮNG A TỲ ĐÀM TÂM LUẬN), Vasubhandu (Thế Thân), Guṇamati (Đức Tuệ): TÙY TƯỚNG LUẬN (Laksananusarasastra), Sthiramati (An Tuệ), Vasuvarman (Thế Khải / Bà-số Bạt-ma), Puṇyavardhana, Yaśomitra (Xứng Hữu): T.1561, Sanghabhadra (A TỲ ĐẠT MA HIỂN TÔNG LUẬN), ... Bốn vị đầu thường được tôn xưng là "tứ đại luận sư". Trong Dõi bước Huyền Trang (tr. 99) dựa theo Đại Đường Tây Vức ký, cho rằng ngài Hiếp Tôn Giả là soạn giả bộ Đại Tỳ-bà-sa. Dựa theo Đại Tỳ-bà-sa, ngài Hiếp Tôn Giả chỉ tham gia trả lời một số vấn nạn do thính chúng đặt ra. Qua đó cho chúng ta thêm kết luận rằng, Đại Tỳ-bà-sa luận là tập đại thành sau một thời gian dài.

* Qua đây cho chúng ta thấy rằng, 33 vị Tổ Ấn Hoa chỉ là sự tuyển chọn những vị nổi danh trong các truyền thống Phật giáo thời đó, không có một sự truyền thừa nào của thiền tông cả. Đồng thời, qua danh sách 28 vị Tổ sư thiền tông Trung Hoa, chúng ta thấy rằng các vị trong truyền thống Hữu Bộ đã đóng góp rất nhiều. Ngay cả Bồ-tát Mã Minh và Thế Thân cũng xuất thân từ truyền thống Hữu Bộ này. (3. Thương-na-hòa-tu, 4. Ưu-ba-cúc-đa, 7. Bà-tu-mật, 10. Hiếp Tôn Giả, 12. Bồ-tát Mã Minh).

* Vasumitra - vị đại sư quan trọng trong truyền thống Hữu bộ cũng là tác giả của Dị Bộ Tông Luân Luận.

- Căn cứ địa: (1) Vùng Kasmir(a) (thời nhà Hán, Kasmir được phiên âm là Kế-tân 罽賓 thuộc Đông Bắc Ấn Độ, thời ngài Huyền Trang phiên âm là Ca-thấp-di-la), là mảnh đất thường xảy ra tranh chấp giữa Ấn Độ và Pakistan hiện nay; (2) Mathura = Mạt-thố-la/ Ma-đâu-la (thuộc Bắc Delhi, trên đường đi Kasmir) là một trong những trung tâm nghệ thuật Phật giáo; (3) Các vùng khác thuộc Trung Cận Đông như Kaboul thuộc Afganistan. Địa bàn rất rộng, khi ngài Huyền Trang chiêm bái Ấn Độ, bộ phái này còn tràn xuống cả Trung Ấn; (4) Udyāna (Vu-điền) là trung tâm đầu tiên của trường phái Đại Chúng Bộ, sau này nó phát triển thành trung tâm chính thức của trường phái Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ (Sarvāstivāda) ngay từ thời kỳ đầu.

- Thời gian hoàn bị Tam Tạng: Bắt đầu vào khoảng thế kỷ thứ I TL. Sự hình thành của bộ phái này kéo dài cho đến khi bộ Câu-xá ra đời (4-5 TL) và đó cũng là bộ đánh dấu sự hoàn tất quan điểm của bộ phái. Tuy nhiên, Theo CBPPGTT, tr. 260, Ngài Tăng Hiền (Sanghabhadra) đã soạn Thuận Chánh Lý Luận (T.1562 và 1563) chỉ trích nặng nề Câu-xá luận. Ngài Tăng Hiền còn ra mặt đề xuất ngài Vasubandhu luận nghị với nhau, nhưng ngài Vasubandhu đã từ chối.

Như vậy, các luận sư của Hữu Bộ tuy tu cùng một tông phái, nhưng quan điểm không đồng nhất. Điều đó cũng thể hiện tinh thần tầm cầu chân lý của các vị luận sư thuở xưa.

- Kinh Tạng: Gồm bốn bộ Agāma:

1. Dīrgha Āgama (Trường A-hàm)

2. Madhyama Āgama (Trung A-hàm)

3. Saṁyutta Āgama (Tương Ưng A-hàm)

4. Ekottara Āgama (Tăng Nhất A-hàm)

Có một số bản kinh không được xếp vào Kinh tạng, nhưng lại tương ứng với các kinh trong Tiểu Bộ Kinh của hệ Nikāya:

Jātaka: Bổn Sanh

Avadāna: Thí Dụ

Dharmapada: Pháp Cú (Kinh Pháp Cú hiện nay được biết có nhiều bộ. Bộ phổ biến nhất là bản của Phật giáo Nguyên thủy, gồm 423 bài kệ; ngoài ra có 3 bộ: Bộ 500 bài kệ, bộ 700 bài kệ và bộ 1000 bài kệ)

Udānavarga: Kinh Phật Tự Thuyết

Avadānasātaka: Kinh Bách Dụ

Divyāvadāna: Thiên Dụ Tập

Asokāvadāna: A Dục Vương Tập. Tập này có thể ra đời khi Mūlasarvāstivāda (Căn bản Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ) ra đời.

Ngày nay, A-hàm bằng chữ Hán có bốn bộ: Trường A-hàm, Trung A-hàm, Tăng Nhất A-hàm và Tạp A-hàm. Bốn bộ A-hàm này, theo công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ của HT. Thích Minh Châu, thì Trung A-hàm được xem là kinh văn do Hữu Bộ biên tập. (Xem So sánh Kinh Trung A-hàm bằng chữ Hán và Kinh Trung Bộ bằng chữ Pali). TT. Hạnh Bình cho rằng, bộ Tạp A-hàm bằng chữ Hán hiện nay cũng thuộc Sarvāstivāda (Tư tưởng hữu của phái Hữu Bộ).

- Luật tạng: Thập Tụng Luật gồm 10 quyển, có tất cả 263 giới, là bộ luật có số giới nhiều nhất trong 6 bộ luật. Bộ luật này do ngài Phất-nhã-đa-la (Punyatara) dịch từ Phạn sang tiếng Hán. Bộ luật này gồm 10 phần sau:

1 - 3. Prātimokṣa (Giới bổn)

4. Saptadharma (Bảy pháp)

5. Astadharma (Tám pháp)

6. Ksudrakaparivarta

7. Bhiksunivinaya (Luật Tỳ-kheo-ni)

8. Ekottaradharma (Pháp tăng nhất)

9. Upālipariprachā (Viên giáo Upāli)

10. Kusalaparivarta (Thiện giới pháp)

- Luận tạng: Được chia thành 3 giai đoạn:

Giai đoạn 1: Các luận sư nỗ lực tạo nên 7 bộ, đối xứng với 7 bộ của Theravada như sau:

Pháp Uẩn Túc Luận 法蘊足論 (Dharma Skandha Saśtra) sáng tác bởi Mahā Maudgalyāyana (Đại Mục Kiền Liên) tương ứng với Dhammasanganī (Classification of Phenomena) = Pháp Tụ.

Tập Dị Môn Túc Luận 集異門足論 (Saṅgiti Paryaya Pada Saśtra) được cho là sáng tác bởi Tôn giả Saripūtra, tương ứng với Vibhaṅga (The Book of Analysis) = Phân Tích.

Thi Thiết Túc Luận 施設足論 (Prajñapti Saśtra) sáng tác bởi Katyayaniputra (Ca-chiên-diên-ni Tử) tương ứng với Puggalapaññatti (Designation / Classification of Individuals) = Nhân Thi Thiết.

Giới Thân Túc Luận 界身足論 (Dhātukāya Saśtra) tương ứng với Dhātukathā (Discussion with reference to Elements / Speech of Elements): Giới Thuyết / Nguyên Chất Ngữ.

Phẩm Loại Túc Luận 品類足論 (Prakaraṇā Saśtra) tương ứng với Kathāvatthu (Points of Controversy) = Luận Sự / Ngữ Tông/ Những điểm dị biệt.

Thức Thân Túc Luận: 識身足論 (Vijñākāya Saśtra) sáng tác bởi Devaśarman (Đề-bà-thiết-ma) tương ứng với Yamaka (The Book of Pairs) = Song Đối.

Phát Trí Luận (Jnāna Prasthāna) sáng tác bởi Katyayaniputra tương ứng với Paṭṭhāna (The Book of Relations) = Phát Thú Luận / Bộ Vị Trí.

Giai đoạn 2: Giải thích nghĩa kinh.

Tác phẩm ngắn nhất là Vibhāṣā: vi (minh bạch, rõ ràng, khúc chiết) + bhāṣā: ngữ / văn. Có thể dịch Vibhāṣā là "Minh ngữ" (T. 1440).

Đại Tỳ-bà-sa (mahāvibhāṣā) gồm 200 quyển, được cho là do 500 Đại A-la-hán và Tôn giả Vasumitra kiết tập. Bộ này trong Đại Chánh được mang số hiệu 1545, là tập triển khai Phát Trí Luận và đó cũng là tập đại thành những quan điểm của Hữu Bộ trong giai đoạn kiết tập kinh điển lần thứ 4 tại Kasmir dưới triều vua Kaniska, một vị vua gốc Hy Lạp thuộc triều đại Kusana (Quý Sương), trị vì khoảng 78 đến 103 (chỗ khác cho là 144).

Ngài Huyền Trang sau khi dịch xong bộ này từ Phạn sang Hán, có làm bài kệ tụng cuối sách: Sau Phật Niết-bàn 400 năm/ Vua Ca-nị-sắc-ca, Thiệm-bộ/ Triệu tập năm trăm ứng chân sĩ/ Ca-thấp-di-la giải Tam tạng/ Trong đó Đối pháp Tỳ-bà-sa/ Đạt đủ bản văn nay dịch xong/ Đây nguyện thấm nhuần các hàm thức / Mau chứng Diệu Bồ-đề viên tịch. => Chênh lệch về niên đại vua Kaniska giữa bản luận với sử liệu hiện hành.

Bản Việt dịch bộ Đại Tỳ-bà-sa hiện nay đã được Nguyên Huệ dịch sang tiếng Việt, chia thành 8 tập, do Nhà xuất bản Hồng Đức ấn hành năm 2014.

Giai đoạn 3: Trình bày những quan niệm, giáo thuyết theo nhiều góc độ cho các trình độ khác nhau, lợi ích cho việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng Phật giáo. Trong số đó, đáng kể nhất là nhóm 3 luận thư ngắn nói về năm pháp đặc thù của Hữu Bộ, thuật ngữ Sanskrit là pañcavastu (ngũ sự) / pañcadharma (ngũ pháp).

Một bản của ngài Pháp Cứu (Dharmatrāta) và hai bản kia không có tên tác giả. Một trong 3 luận thư này được hoàn thành vào đầu thế kỷ thứ 2 TL. Một trong 3 luận thư này được hình thành đầu thế kỷ thứ 2 TL. (CBPPGTT, tr. 259).

Năm nhóm đặc thù của Hữu Bộ: 1. Citta (tâm), 2. Caitta (tâm sở), 3. Cittaviprayukta (cách biệt với tâm/ tâm bất tương ưng hành pháp), 4. Rūpa (sắc) và 5. Asaṁskṛta (vô vi).

Bộ Câu-xá (Abhidharmakośa Sūtra) của ngài Thế Thân ra đời vào khoảng thế kỷ thứ 4-5 TL, là bộ luận được cho là cuối cùng của tông phái này. Ngài Thế Thân được cho là xuất phát từ trung tâm Mathura, nhưng vì muốn học tư tưởng của bộ phái gốc, nên đã giấu tên tuổi của mình và đã lên trung tâm ở Kasmir để học và trở thành vị xuất sắc của bộ phái này. (Những con đường đưa về núi Thứu, 138).

Hiện nay, quyển A-tỳ-đàm trong truyền thống Hữu Bộ của Jintaro Takakusi do Tỳ-kheo Giác Nguyên dịch Việt là một tác phẩm khái lược về hệ thống Luận thư của Hữu Bộ. Mặc dù bản luận rất có giá trị, nhưng không phải tất cả thông tin trong luận thư này đều chính xác. Cụ thể ngay trong

- Quan điểm về Tam Tạng: Họ đặt nặng luận tạng hơn Kinh tạng. Quan điểm này giống quan điểm Phật giáo Theravada ở Miến Điện. Sri Lanka đặt nặng về kinh tạng hơn và đặt biệt là quan tâm nghiên cứu các bộ chú sớ của Ngài Buddhaghosa.

- Thời gian truyền thừa: Bộ phái này hưng thịnh khoảng 1000 năm kể từ thế kỷ thứ 3 sau PNB.

Các quan điểm chính yếu:

說一切有部本宗同義者。

Quan điểm của Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ đồng nghĩa với tông gốc như sau:

BCDL: 說一切有部是執義本。

(71) 謂一切有部諸是有者。皆二所攝。一名二色。

Rằng, theo Nhất Thiết Hữu Bộ, tất cả đều là thực hữu, đều do hai pháp này thâu nhiếp: (1) danh (nāma) và (2) sắc (rūpa).

The So-called things (dharmas) which exist, according to the Sarvāstivāda school, are divided in two classes: the first by nāma and the second by rūpa.

THB: Chủ trương về thật hữu của Nhứt Thiết Hữu Bộ gồm hai phương diện danh và sắc. (Câu này dịch hơi xa với bản gốc).

BCDL: 一切有如有。如是兩法攝一切過去現在未來。是有一依正說。二依二法。三依有境界。四依有果。

Bản dịch của Ngài Chân Đế (Paramārtha) hoàn toàn khác với bản dịch của Ngài Huyền Trang.

(72) 過去未來體亦實有。 Các pháp quá khứ, vị lai đều có thật thể.

The substances of things in the past and future are also things which really exist.

Đối lập với quan điểm 45 của Đại chúng bộ 過去未來非實有體。Quá khứ và vị lai không thực có.

Quan điểm này là quan điểm then chốt của Sarvāstivāda. Kinh Nhất Dạ Hiền Giả (162, Trung Bộ Kinh) đề cập đến quá khứ và vị lai là không thực, bởi vì quá khứ đã trôi qua mà tương lai lại chưa tới.

(73) 一切法處皆是所知。亦是所識及所通達。Tất cả pháp xứ là cái được biết, được nhận thức và được thông đạt.

All the dharmayatanas can be known, can be also understood and can be attained.

Đối lập với quan điểm 46 của Đại Chúng Bộ, Xuất Thế Bộ, Thuyết Nhất Thế Bộ và Kê Dận Bộ : 一切法處非所知。非所識量。非所通達。(Tất cả các pháp xứ không phải là cái được biết, không phải là cái được nhận thức suy lường, cũng không phải là cái thông đạt).

法處 : dharmāyatana: ấn tượng (mental object), lạc tạ ảnh tử.

BCDL: 法入有三。所識所知所通。 (Pháp nhập có 3, có thể biết, có thể hiểu, và có thể đạt)

(74) 生老住無常相。心不相應行蘊所攝。

Sinh, lão, trụ là tướng của vô thường, đều thuộc nhóm tâm bất tương ưng hành.

Cách dịch khác: sinh, lão, trụ, vô thường tướng đều thuộc nhóm tâm bất tương ưng hành.

THB: Sanh (jāti), lão (nirodha), trụ (sthiti), vô thường (anitya) là pháp không tương ưng với tâm (cittavisaprayukta) thuộc hành uẩn (saṁskāraskandha) dung nhiếp.

BCDL: 生老住無常。是行與心不相應。行陰所攝。

Sở dĩ gọi là "tâm bất tương ưng" là vì nó không hoạt động chung với tâm vương (citta), mà nó chỉ nương vào tâm sở hoặc sắc pháp để có mặt mà thôi.

- Câu Xá luận trình bày 14 pháp bất tương ưng: đắc, phi đắc, đồng phận, vô tưởng thiền, vô tưởng định, diệt tận định, mạng căn, sanh, trụ, dị, diệt, cú, văn, thân.

- Duy Thức trình bày đến 24 tâm bất tương ưng: đắc, mạng căn, chúng đồng phận, dị sanh tánh, vô tưởng định, diệt tận định, vô tưởng báo, danh thân, cú thân, văn thân, sanh, trụ, lão, vô thường, lưu chuyển, định vị, tương ưng, thế tốc, thứ đệ, thời, phương, số, hoà hợp tánh, bất hoà hợp tánh.

(75) 有為事有三種。無為事亦有三種。

Hữu vi pháp/sự có 3 loại, vô vi pháp / sự cũng có 3.

Theo Câu Xá luận, hữu vi pháp có 4 loại: sắc, tâm, tâm sở, tâm bất tương ưng hành.

Vô vi pháp cũng có 3: (1) Trạch diệt vô vi 擇滅無為: Pratisaṃkhyā Nirodha Asaṃskṛta = Unconditioned Extinction obtained by knowledge; Phi trạch diệt vô vi 非擇滅無為 Apratisaṃkhyā Nirodha Asaṃskṛta = Unconditioned extinction not by knowledge but by nature; và hư không 虛空無為 Ākāsa Asaṃskṛta = Unconditioned Empty Space.

Theo tư liệu khác cho rằng, 3 tướng của hữu vi là sinh, trụ, diệt.

BCDL: 有為種類三。無為種類三。有為相三。無為相三。

Quan điểm này khác với quan điểm của Đại chúng bộ 41: 無為法有九種。一擇滅。二非擇滅。三虛空。四空無邊處。五識無邊處。六無所有處。七非想非非想處。八緣起支性。九聖道支性。

Tại sao hữu vi tướng / sự không phải là vô thường, khổ não và vô ngã ? Kinh Pháp Cú, Đức Phật nói: Tất cả các hành (chữ hành ở đây có nghĩa là pháp hữu vi) đều vô thường (sabbe saṅkhārā aniccā, tất cả các hành vô thường), tất cả hành đều khổ (sabbe saṅskhārā dukkhā) và tất cả các hành đều vô ngã (sabbe dhammā anattā). Ba điều này là bản chất của vạn pháp, chứ không phải là tướng trạng.

Theo Các bộ phái Phật giáo Tiểu Thừa, những pháp hữu vi thuộc 3 loại: quá khứ (atita), vị lai (anāgata) và hiện tại (pratyutpanna). Ba thời là hữu vi vì chúng sinh ra từ những nhân (hetu) và những duyên (pratyaya) và chúng thực thi một hoạt động.

(76) 三有為相別有實體。

Tướng của 3 pháp hữu vi đều có thực thể / đặc tính riêng biệt.

Vậy thực thể / đặc tính của chúng là gì ? Vô thường, khổ não và vô ngã chăng?

(77) 三諦是有為。一諦是無為。

[Trong tứ đế], 3 đế thuộc hữu vi, 1 đế thuộc vô vi.

Among the Four Noble Truths three of them are conditioned dharmas, one is an unconditioned dharmas.

3 đế hữu vi là khổ, tập, đạo (nhưng khổ và tập là hữu vi hữu lậu, đạo là hữu vi vô lậu), 1 đế vô vi là diệt.

BCDL: 四諦中三諦有為。一諦無為。

Bản dịch của ngài Chân Đế rõ nghĩa hơn.

Khổ và tập đế thuộc hữu vi là lẽ đương nhiên. Đạo đế cũng là pháp hữu vi, vì nó như ngón tay chỉ mặt trăng, tự thân nó không phải là mặt trăng.

(78) 四聖諦漸現觀。

Bốn Thánh Đế đều là pháp hiện quán theo thứ tự.

The four āryan truths are to be meditated upon one after another.

THB: Tứ Thánh Đế (Catvāri-āryasatyāni) là pháp tiệm tu hiện quán (abhisamaya).

BCDL: 四諦次第觀。

Nguồn: Kinh · Luật · Luận Đại thừa bản Việt — Không Hoa tập hợp. Bốn bộ A-hàm đã gỡ khỏi gói ngày 8/9/2026: gói Nikāya có đúng bốn bộ ấy, chia theo từng bài và kèm chú thích của dịch giả. Hai mục còn bản quyền đã chuyển sang gói cài tay, không phát hành lại. Tác phẩm của mình có trong gói mà không muốn, xin báo, sẽ gỡ ngay. Đợt 13 (9/2026): thêm các bộ kinh · luật · luận bản Việt phổ biến trên mạng (bộ chưa có trong gói), ghi công theo dịch giả từng bộ. Đợt 20 (10/2026): thêm và thay bản chép một số bộ kinh · luận bản Việt từ ebook của Pháp Thí Hội (phapthihoi.org), ghi công theo dịch giả từng bộ. Luật tạng (Tứ Phần Luật, Ma-ha Tăng-kỳ Luật): Bản tiếng Việt: HT. Thích Minh Châu, Bhikkhu Indacanda, HT. Tuệ Sỹ, HT. Thích Đức Thắng, HT. Tịnh Sự, HT. Thích Thanh Từ, HT. Thích Đỗng Minh, HT. Thích Phước Sơn, Nguyễn Văn Ngân, Tỳ kheo Thiện Minh, Tâm An – Minh Tuệ và các dịch giả khác. Bản tiếng Anh: Bhikkhu Sujato, Bhikkhu Brahmali, Bhikkhu Bodhi, I.B. Horner, T.W. Rhys Davids, Thanissaro Bhikkhu, Marcus Bingenheimer, Samuel Beal và các dịch giả khác. Dữ liệu từ SuttaCentral, budsas.net (Bình Anson) và tamtangpaliviet.net.