Bồ Đề Tư Lương Luận

Quyển Thứ Ba

Lại nữa ý của Ngài

Các giác đều tư lương

Thật, xả cùng tịch trí

Bốn nơi đều được nhiếp.

Lại nữa có một luận sư liền nghĩ như thế nầy: Tất cả Bồ Đề Tư Lương đều được nhiếp bởi tất cả thật xứ, xả xứ, tịch xứ, tri xứ.

Thật nghĩa là chẳng hư cuồng tướng. Thật ấy tức là giới. Cho nên thật là Thi La (giới) Ba La Mật. Xả tức là bố thí. Cho nên xả xứ là Đa Na (thí) Ba La Mật. Tịch tức là tâm chẳng đục. Nếu tâm chẳng đục, ái chẳng ái, việc ấy chẳng thể động thì gọi là tịch xứ, làm Sằn Đề (nhẫn nhục) Ba La Mật và Thiền Na Ba La Mật. Biết xứ hoàn lại làm Bát Nhã Ba La Mật, Tỳ Nại Da Ba La Mật, biến nhập vào các xứ chẳng tinh tấn, làm cho những nơi như thế không có nơi thành tựu. Cho nên Tỳ Nại Da (luật) Ba La Mật thành tựu tất cả các việc. Cho nên tất cả tư lương đều nhập vào bốn nhiếp.

Hỏi: Như kinh nói và biết rằng từ là tư lương được tâm vô ngại; xả tư lương sẽ đoạn được ái ngầm; ở nơi ấy từ bi sai biệt như thế nào ?

Đáp rằng:

Đại bi thấu cốt tủy

Vì chúng sanh nương tựa

Như cha cùng con một

Từ tức khắp tất cả.

Nếu vào trong đường hiểm sanh tử, đọa vào địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh các nơi; bị, lưới ác tà kiến bủa vây; lại bị ngu si che khuất, làm việc tà kiến phi đạo, giống như đui mù; chẳng thể ra khỏi liền làm cho ra khỏi. Vì già, bệnh, chết, ưu bi khổ não và giữa các chấp trước vào chỗ si mê ám chướng, xa ý của Phật. Bồ Tát đại bi lấy răng, da, thịt, xương nơi thân mình cho đến cốt tủy vì tất cả chúng sanh mà làm chỗ nương tựa, làm cho những chúng sanh nầy được độ; như thế sanh tử rộng rãi, hiểm nạn, đường ác đều để tất cả trí nơi thành ấy, chẳng sợ hãi gì. Giống như vị Trưởng Giả duy chỉ có một đứa con phước đức mà gặp bịnh khổ. Thương thay cốt nhục, da thịt mà lúc nào cũng muốn cho bịnh giảm. Lòng bi mẫn cũng như thế. Tuy ở nơi khổ của chúng sanh mà khởi tâm. Từ là biến khắp tất cả chúng sanh mà khởi. Lại nữa từ là ở nơi chúng sanh được vô ngại tâm. Bi là ở nơi sanh tử chẳng có sợ sệt. Lại nữa từ hay sinh ra người lành. Bi là hay sanh nơi người chẳng lành. Lại nữa lòng từ nơi Bồ Tát tăng trưởng chẳng đắm trước nơi kỷ nhạc, tức sanh đại từ. Bi tăng trưởng nên xả bỏ thân thể mạng sống. Liền sanh đại bi.

Nếu niệm công đức Phật

Hoặc nghe Phật thần biến

Ái hỷ mà nhận tịnh

Đây tên là Đại Hỷ.

Nếu kẻ niệm Phật công đức thì ở trong ấy cái gì là công đức Phật ?

Nghĩa là chư Phật Thế Tôn vô lượng trăm ngàn cho đến kiếp nầy tu tập thiện căn, chẳng giữ thân, khẩu, ý nghiệp. Năm loại nên biết mà đoạn trừ nghi. Bốn chủng đáp trong ấy khó mất. 37 trợ Bồ Đề Pháp học hỏi giữ gìn. 12 phần duyên sanh làm nhơn duyên giác. Dạy chín loại, 4 loại trụ trì đầy đủ, được bốn vô lượng; mãn đầy đủ 3 Ba La Mật; nói Bồ Tát Thập Địa. Xuất thế 5 chúng thành tựu đầy đủ. Bốn vô úy, thập lực, 18 pháp bất cộng Phật Pháp đều đầy đủ. Vô biên cảnh giới, tự tâm tự tại chuyển đổi, pháp vô yểm túc, được như Kim Cang Tam Ma Địa, chẳng nói pháp hư cấu; chẳng hay hoại pháp, Thầy của thế gian; chẳng thể thấy tướng; chẳng ta người, vô năng thắng; bất khả tư nghì pháp; được Đại Từ, Đại Bi, Đại Hỷ, Đại Xả vậy. Có trăm phước tướng, vô lượng căn lành, vô biên công đức, vô lượng công đức, bất cộng công đức. Như thế có tên là Niệm Phật công đức.

Giáo hóa các chúng sanh, khởi thần thông biến hiện, tùy nơi mà độ chúng sanh. Tùy theo thân của chúng sanh. Tùy theo hình tướng cao thấp rộng hẹp. Tùy theo sắc loại khác nhau. Tùy theo âm thanh rõ ràng phân biệt mà chư Phật Thế Tôn có nhiều loại thần thông hy hữu khác nhau như điều muốn làm, như điều muốn tin. Dùng rất nhiều phương tiện khác nhau thần biến để mà hóa độ. Khi nghe việc nầy rồi, liền yêu, vui, thọ, tịnh. Tên gọi là Đại Hỷ. Ở nơi tâm khởi lên niềm yêu thương mạnh mẽ. Ái tâm ấy biến thân trở thành hỷ lạc. Hỷ tâm ấy hiểu biết rõ niềm vui gọi là thọ. Ở nơi thọ lạc ấy kẻ có niệm chánh giác là đại thần thông đức. Tâm ấy chẳng dơ; nên gọi là tịnh. Khi tâm kia tịnh thì ý vui đầy đủ; nên có tên là đại hỷ. Tâm kia đã chứng được ít nhiều; tuy lại chỉ còn hỷ, mà chẳng cùng kia được tên là đại hỷ.

Hỏi rằng: Bồ Tát muốn xả (bỏ) chúng sanh. Vì sao lại chẳng bỏ ?

Đáp rằng:

Bồ Tát nơi chúng sanh

Chẳng nên xả được vậy

Tùy nơi lực mà được

Tất cả lúc đều nhiếp.

Bồ Tát Ma Ha Tát thường niệm lợi lạc cho các chúng sanh. Nếu bị tham sân si làm não, làm chuyện keo kiệt, phá giới, sân hận, giải đãi, loạn tâm, ác trí vào nơi đường khác thì những chúng sanh nầy chẳng thể xả bỏ. Ở mọi nơi và mọi lúc phải nói về bố thí, trì giới và tu học. Tùy theo khả năng mà có thể nhiếp thọ, chẳng thể bỏ được.

Bồ Tát từ lúc đầu

Hay tùy theo năng lực

Phương tiện độ chúng sanh

Sanh vào nơi Đại Thừa

Đây là Đại Thừa Bồ Tát chứng từ nơi chúng sanh. Tùy theo khả năng mà khởi tâm để làm, như phía trước đã nói về phương tiện của Ba La Mật vậy. Phải nên tinh tấn cùng các phương tiện để giáo hóa chúng sanh và mang chúng sanh lên chỗ Đại Thừa.

Hỏi: Vì sao mà Bồ Tát chỉ vì Đại Thừa mà giáo hóa chúng sanh, lại chẳng phải là Thanh Văn, Độc Giác thừa ?

Đáp rằng:

Dạy hằng sa chúng sanh

Đắc được quả La Hán

Dạy một vào Đại Thừa

Phước nầy lại hơn kia.

Nếu giáo hóa cả hằng hà sa số chúng sanh được chứng quả A La Hán thì phước Đại Thừa nầy lại hơn cả phước của Thanh Văn Thừa. Vì hạt giống vô tận. Nơi ấy có hạt giống có thể làm cho tất cả chúng sanh tạo nên phương tiện của tâm Bồ Đề. Lại cũng có xuất sanh Thanh Văn, Độc Giác mà phước nầy lại hơn kia. Phước nầy hơn vậy, mà Đại Thừa thì trên cả Thanh Văn và Độc Giác Thừa. Lại nữa tâm Bồ Đề lại có vô lượng vô số phước đức. Lại do nơi Đại Thừa, chủng tử Tam Bảo chẳng mất. Vì vậy muốn cầu phước lớn nên vì Đại Thừa mà giáo hóa chúng sanh, chứ chẳng phải thừa nào khác.

Hỏi rằng: Các Ma Ha Tát ấy chỉ có khởi tâm Đại Thừa để giáo hóa chúng sanh, chứ không phải Thanh Văn, Độc Giác thừa sao ?

Đáp:

Dạy cho Thanh Văn Thừa

Cùng với Độc Giác Thừa

Nơi kia chỉ sức nhỏ

Chẳng thể sánh Đại Thừa.

Nếu ở nơi ý hạ liệt của chúng sanh, xả bỏ lợi tha, khiếm khuyết đại bi thì chẳng thể giáo hóa Đại Thừa. Cho nên vì Thanh Văn, Độc Giác Thừa mà hóa độ.

Hỏi: Nếu có chúng sanh chẳng thể giáo hóa Tam Thừa. Với cái kia thì nên xả hay chẳng xả vậy ?

Đáp:

Thanh Văn Độc Giác Thừa

Cùng với nơi Đại Thừa

Chẳng thể thọ giáo hóa

Nên để nơi phước đức.

Nếu có chúng sanh vui vẻ lúc sanh tử, ghét ác giải đãi thì chẳng phải nơi Thanh Văn Độc Giác mà vì Đại Thừa giáo hóa. Nên giáo hóa và để lên Phạm Thừa, tứ phạm hạnh. Nếu lại chẳng kham Phạm Thừa giáo hóa thì nên giáo hóa nơi Thiên Thừa thập thiện nghiệp đạo. Trong đó làm những việc phước bố thí chẳng nên xả bỏ.

Hỏi rằng: Nếu có chúng sanh hỷ lạc thế lạc; ở nơi ba phước chẳng thể được, thì người kia phải làm như thế nào?

Đáp rằng:

Nếu người chẳng kham thọ

Trời và nơi giải thoát

Liền vì lợi đời nầy

Như lực mà nhiếp cho.

Nếu có chúng sanh hay cầu dục lạc chẳng xem đời khác, thích nơi địa ngục, ngạ quỷ, súc sanh, chẳng thể giáo hóa làm cho sanh thiên giải thoát. Lại nên thương kia, biết như con nhỏ. Như thế đời nầy mà nên nhiếp thọ. Tùy theo năng lực của kia mà nhiếp thí cho. Thương ấy mà chẳng xả.

Hỏi: Nếu Bồ Tát ở nơi nầy giống như con nhỏ cùng với chúng sanh, chẳng có phương tiện, có thể nhiếp hóa thì nơi người kia phải làm như thế nào ?

Đáp rằng:

Bồ Tát nơi chúng sanh

Vô duyên hay giáo hóa

Hay khởi đại từ bi

Chẳng nên bỏ rời mất.

Nếu Bồ Tát ở nơi hỷ lạc tội ác có thể thương chúng sanh mà chẳng có phương tiện có thể nhiếp hóa, thì Bồ Tát ấy lại có thể khởi nhớ nghĩ về lòng đại từ bi, chẳng có đạo lý mà được xả thí.

Hỏi và đã trả lời về chúng sanh có thể tu nhiếp thọ, mà chưa biết nhiếp thọ phương tiện như thế nào?

Đáp rằng:

Bố thí nhiếp, thuyết pháp

Hoặc hay nghe thuyết pháp

Hay làm việc lợi tha

Đây là nhiếp phương tiện.

Chư Bồ Tát vì nhiếp thọ chúng sanh; hoặc bố thí làm nhiếp phương tiện, hoặc thọ của thí kia, hoặc vì kia mà thuyết pháp; hoặc nghe kia thuyết pháp; hoặc làm việc lợi tha; hoặc vì ái ngữ; hoặc đồng sự; hoặc nói những chỗ rõ ràng; hoặc dạy cho nghề nghiệp; hoặc thị hiện công việc làm; hoặc hiện bịnh để dụ; hoặc cứu bạt hiểm nạn ... như thế có tên là nhiếp thọ chúng sanh phương tiện. Với những phương tiện nầy nhiếp thọ chúng sanh, mà chẳng bỏ mất.

Hỏi về những nhiếp thọ phương tiện và sự nhiếp thọ chúng sanh rồi sẽ thành tựu lợi lạc ra sao ?

Đáp rằng:

Làm lợi ích cho chúng sanh

Chẳng nệ, chẳng phóng dật

Khởi nguyện vì Bồ Đề

Lợi thế tức tự lợi.

Ở trong nầy Bồ Tát tác nguyện vì lợi ích thế gian, phát ra ý như thế nầy: Phàm việc lợi của thế gian tất cả tôi đều sẽ làm. Lập thệ nguyện nầy rồi, vì chúng sanh mà làm, chẳng phải mệt nhọc,chẳng phải buông lung. Lại nghĩ như thế nầy: Nếu thế gian có lợi tức mình cũng được lợilạc. Cho nên Bồ Tát lấy sự lợi lạc của chúng sanh làm nhơn duyên, chẳng nên bỏ mất.

Hỏi và đã nói xong về Bồ Tát thường hay làm lợi lạc cho chúng sanh, chẳng nên xả bỏ và ở nơi các pháp có nên bỏ hay không nên bỏ ?

Đáp rằng:

Vào chỗ pháp giới sâu

Bỏ đi sự phân biệt

Tất chẳng có công dụng

Các xứ tự nhiên bỏ.

Pháp giới có nghĩa là duyên sanh; cho nên trước nói Như Lai hoặc ra đời hay chẳng xuất hiện nơi đời thì pháp giới tánh nầy vẫn thường trụ. Cho nên gọi là duyên sanh. Lại như trước đã nói: A Nan Đà! Duyên sanh thật khó chứng lại sâu xa. Cho nên khi vào trong pháp giới thậm thâm nầy của Bồ Tát diệt tất cả hữu vô và nhị biên. Nhiếp giữ phương tiện trí rồi, tức đoạn trừ các động niệm, hí luận phân biệt, lìa các chấp tướng. Các tâm, ý, thức, hành xứ tất cả đều chẳng làm được. Cho đến hành Phật, hành Bồ Đề, hành Bồ Tát, hành Niết Bàn ... tất cả đều chẳng thể làm được. Tức là ở nơi các pháp không thể có công dụng. Ở nơi những pháp đó được tịch tĩnh, lại được tịch tĩnh, tâm chẳng phân biệt tâm; nên có tên là đệ nhứt nghĩa xả bỏ. Đây tức là Bồ Tát vô phân biệt vậy. Đã nói về xuất thế gian xả rồi; nay ta sẽ nói về thế gian xả.

Lợi danh vui cả thảy

Bốn nơi đều chẳng đắm

Không đúng lại chẳng ngại

Đây có tên là xả.

Sự lợi dưỡng, tiếng tăm, tán thán, an lạc v.v... chẳng có chỗ đắm trước. Cùng với sự tương phản nầy vô lợi, vô danh, trong sự khổ ấy lại chẳng lùi bước, xả ly ái nhiễm mà ở nơi chẳng có thể phân biệt. Đây có tên là đệ nhứt thế gian xả.

Hỏi rằng nếu Bồ Tát ở nơi các pháp đã là đệ nhứt nghĩa xả rồi, vì Bồ Đề mà như lửa nơi áo thì phải làm gì để được ?

Đáp rằng:

Bồ Tát vì Bồ Đề

Cho đến lại chẳng lùi

Như áo kia bị cháy

Nên làm việc siêng năng

Tuy ở nơi các pháp nên xả mà Bồ Tát quyết định tu hành như lửa cháy áo; cho đến chẳng thể được bất thối chuyển Bồ Đề Bồ Tát. Vì Bồ Đề mà nên cần làm. Ở nơi đó Bồ Tát có 5 loại bất thoái Bồ Đề nhơn duyên cũng nên biết.

Thế nào là 5 ? - Như trong kinh Hoa Tụ nói: Hay nghe đầy đủ đại nguyện của các Bồ Tát và chư Phật Thế Tôn danh hiệu. Hay nguyện sanh về quốc độ của Phật Thế Tôn kia. Đây là 2 loại nhân duyên, thọ trì cũng như nói Bát Nhã Ba La Mật thâm kinh. Đây gọi là nhân duyên thứ 3. Tu tập hiện tiền trụ Tam Ma Địa và tùy hỷ đắc. Đây là nhân duyên thứ tư. Ở nhân duyên thứ tư nầy nói chưa thể được nhẫn Bồ Tát bất thối chuyển. Nếu mà Bồ Tát nầy trụ ở Bồ Tát bất động địa rồi liền được vô sanh nhẫn. Nói là cứu cánh quyết định bất thối chuyển (Đó là nhẫn thứ năm).

Hỏi rằng trong 4 loại nhân duyên ấy tùy vào một nhân duyên mà Bồ Tát được bất thối chuyển. Trước đã nói như cháy áo phải nên siêng làm và việc đó sẽ thành như thế nào ?

Đáp rằng:

Thiên nơi các Bồ Tát

Vì cầu quả Bồ Đề

Siêng năng chẳng dừng nghỉ

Như vật nặng nơi mình

Tuy lại trong 4 nhân duyên trên chỉ theo một nhân duyên, Bồ Tát đều được bất thối mà tinh tấn chẳng dừng nghỉ. Do trước đã nói lời như thế, ta nay làm cho chúng sanh đều chứng được Niết Bàn; giống như mang vật nặng nơi mình. Ở khoảng giữa ấy siêng năng chẳng nghỉ.

Hỏi rằng: Vì sao ở khoảng giữa siêng năng chẳng thể nghỉ ngơi ?

Đáp rằng:

Chưa sanh nhẫn đại bi

Tuy được bất thối chuyển

Bồ Tát vẫn phải chết

Nếu khởi lên biếng lười.

Ở nơi 4 nhân duyên tùy theo từng nhân duyên mà được bất thối chuyển Bồ Tát. Bồ Tát kia chưa sanh Đại Bi cho đến chưa được vô sanh nhẫn, ở khoảng giữa thọ nghiệp lực sanh tử do buông lung. Cho nên Bồ Tát nên siêng làm như lửa cháy áo. Vì đắc vô sanh nhẫn vậy. Ở nơi trung gian ấy siêng năng chẳng biếng lười

Hỏi rằng: Bồ Tát sao lại còn chết ?

Đáp rằng:

Thanh Văn, Độc Giác địa

Vì phương tiện vào tử

Chỉ trừ nơi Bồ Tát

Họ vì giải các căn.

Như trước đã nói về 4 loại nhân duyên. Tùy theo nhân duyên gì mà được bất thối chuyển. Bồ Tát nầy chưa có đầy đủ đại bi, chưa được nhẫn, chưa qua khỏi Thanh Văn, Độc Giác địa. Hoặc có lực của bạn ác, sợ khổ sanh tử; hoặc thọ sanh ở đoạn giữa vậy. Hoặc lúc kiếp hoại Bồ Tát ngờ vực hủy báng chánh pháp, mất tâm Bồ Đề, khởi lên tâm của Thanh Văn, Độc Giác địa; hoặc ở nơi Thanh Văn giải thoát; hoặc ở nơi Độc Giác giải thoát tự chứng. Kia đoạn mất căn lành của Bồ Tát. Cho nên với lòng đại bi chư Bồ Tát cùng Phật Thế Tôn gọi tên là giải tri tử.

Hỏi rằng: Ở đây nên nghĩ như thế nào về Bồ Tát sợ ở chỗ dơ nhớp, vì sợ vào Thanh Văn, Độc Giác địa ?

Đáp rằng:

Giả sử rơi bùn nhơ

Bồ Tát chẳng nên sợ

Thanh Văn, Độc Giác địa

Nên vì sợ hãi lớn

Bồ Tát sẵn sàng ở chỗ bùn nhơ cùng với vô số trăm ngàn sự khổ sở, chẳng sợ rơi vào Thanh Văn, Độc Giác địa.

Hỏi rằng: Vì sao thế ?

Đáp rằng:

Chẳng rơi vào bùn nhơ

Thành chướng ngại Bồ Đề

Thănh Văn, Độc Giác địa

Tức là cảnh chướng ngại

Vào nơi bùn nhơ, ở nơi chánh giác, chẳng thể tạo nên sự chướng ngại. Khi ở nơi bùn nhơ đó cho đến nghiệp ác hết rồi. Ở nơi con đường giác ngộ dần đến chướng ngại. Bồ Tát hoặc rơi vào Thanh Văn, Độc Giác địa, tức cứu cánh chẳng sanh Thanh Văn, Độc Giác địa. Ở nơi chánh giác đạo lại bị chướng ngại. Do ở nghĩa nầy mà Bồ Tát vào nơi bùn nhơ, chẳng sợ rơi vào Thanh Văn, Duyên Giác địa.

Hỏi rằng: Sự sợ hãi như thế nào ?

Đáp rằng:

Như nói người sống lâu

Hay sợ bị mất đầu

Thanh Văn, Độc Giác địa

Phải sợ cũng như thế.

Trong kinh Đức Phật Thế Tôn đã nói rằng: Như người ham sống, sợ mất đầu, Bồ Tát muốn cầu vô thượng Bồ Đề thì sợ Thanh Văn và Độc Giác địa. Lại cũng như thế, cho nên Bồ Tát tuy vào bùn nhơ nhưng chẳng sợ rơi vào Thanh Văn và Độc Giác địa.

Hỏi rồi được đáp là các Bồ Tát chưa được vô sanh nhẫn còn bị pháp chướng ngại. Vậy những Bồ Tát nầy sẽ được vô sanh nhẫn như thế nào ?

Đáp rằng:

Chẳng sanh lại chẳng diệt

Chẳng chẳng sanh, chẳng diệt

Chẳng đủ, nói chẳng đủ

Không, chẳng không cũng thế

Ở đây khi Bồ Tát quán duyên sanh thì liền nhớ nghĩ rằng có nhân duyên sanh tạo ra pháp. Như trong vô sanh lại có hữu sanh. Cho nên tự thể của sanh chẳng có. Tự thế chẳng có thì sự sanh tức chẳng có. Nếu sanh, tự thể chẳng thật. Vậy thì sự mất chia hai. Cả hai đều vô thể như sanh diệt. Sự chẳng sanh và chẳng diệt kia cũng là hai. Lại 2 ấy cũng vô thể. Ở trong 2 loại sanh diệt đó, sanh chẳng sanh, diệt chẳng diệt. Lại chẳng có hỗ tương nhau vậy. Không cũng như thế. Như có cái vô tự thể. Cái không kia và không chẳng không cũng lại như vậy.

Hỏi rằng: Nếu nhớ nghĩ các pháp đều do duyên sanh vô tự thể thì tại sao lại phải nhớ nghĩ là chẳng có pháp duyên sanh ?

Đáp rằng:

Tùy theo pháp sở hữu

Trong đó quán bất động

Kia tức vô sanh nhẫn

Lìa các phân biệt kia.

Như thế Bồ Tát như thật quán nhân duyên thì được lìa các pháp tự thể. Lìa cái thấy tự thể rồi tức đoạn pháp chấp giữ tự thể, được đoạn pháp tự thể thì liền nhớ nghĩ chẳng có pháp trong ngoài, mà vô pháp tự thể. Chỉ có pháp duyên sanh, giống như bó cỏ, huyễn mộng. Các pháp từ duyên sanh mà tự thể của nó chẳng sanh. Khi quán như thế rồi, các Sa Môn, Bà La Môn lại chẳng hay động mà thủ chứng. Kia lạc quan nơi pháp vô sanh, đoạn các phân biệt vậy. Nên gọi là vô sanh nhẫn. Bồ Tát nầy tức là Bồ Tát ở nơi Bất Động địa. Lại có kệ rằng:

Rộng vào nhẫn nầy rồi

Tức thời được thọ ký

Ngươi tức đương làm Phật

Liền được chẳng thoái chuyển.

Khi được vô sanh nhẫn nầy rồi tức được chẳng trước chẳng sau, chư Phật hiện tiền thọ ký làm Phật. Ngươi ở đời vị lai ở lúc đó, thế giới đó, kiếp đó sẽ làm vị Phật đó Như Lai ứng chánh biến tri. Đây có tên là Bồ Tát Bất Thối chuyển.

Hỏi rằng: Từ trụ Sơ Địa đến 7 địa của Bồ Tát tất cả đều quyết định hướng đến Tam Bồ Đề. Vì sao chẳng nói vì bất thối chuyển? Tuy nói trụ ở bất động địa Bồ Tát làm bất thối chuyển ?

Đáp rằng:

Đã trụ bất động các Bồ Tát

Được nơi pháp rồi trí bất thoái

Trí kia nhị thừa khó chẳng được

Cho nên có tên là bất thối.

Đây có nghĩa là có lòng tin xuất thế gian thiện căn. Các Thanh Văn, Độc Giác cho đến ở 7 địa của Bồ Tát chẳng thể chướng ngại làm cho thoái chuyển. Cho nên có tên là bất thoái chuyển. Chẳng phải là 10 loại Bồ Tát và Tam Bồ Đề ở nơi các pháp bất thối chuyển vậy. Đã nói về nhân duyên bất thối chuyển. Ở trong nầy lại được thọ ký thù thắng. Trong Đại Thừa nói có 4 loại thọ ký. Nghĩa là chưa phát tâm Bồ Đề thọ ký cùng phát tâm Bồ Đề thọ ký. Ổn phúc thọ ký và hiện tiền thọ ký. Đó là 4 loại thọ ký. Ở trong đó chưa phát tâm Bồ Đề thọ ký là người nầy lợi căn đầy đủ tăng thêm niềm tin. Chư Phật Thế Tôn chẳng ngại dùng Phật nhãn quán sát rồi mà vì đó thọ ký. Cùng với phát tâm Bồ Đề thọ ký nghĩa là thành thục thọ căn trồng cây giác ngộ trước rồi mới tu tập. Gốc nầy mạnh dần và được tăng thượng hạnh, lại muốn làm giải thoát cho các chúng sanh, tức khi phát tâm liền nhập bất thối chuyển. Chẳng đọa lạc, rơi vào tám sự không nhàn (8 nạn). Người nầy hoặc nghe tự thọ ký. Ở nơi lục ba la mật chẳng phát tâm siêng năng. Như thế chẳng nghe mà phát tinh tấn làm cho chẳng nghe. Muốn cho người khác nghe điều thọ ký nầy, đoạn lìa tâm nghi, Phật dùng oai thần ổn phúc thọ ký. Nếu có Bồ Tát thành thục xuất thế 5 căn, được vô sanh nhẫn, trụ ở Bồ tát bất động địa. Người kia tức là hiện tiền thọ ký. Đây là 4 loại thọ ký. Kia được vô sanh nhẫn Bồ Tát rồi mới quyết định. Chư Phật Thế Tôn hiện tiền thọ ký. Lại cũng có mật ý thọ ký nữa. Đây là loại thứ 5 như kinh Pháp Hoa nói:

Ta nay đều tùy hỷ

Đại tâm mật ý ngữ

Như thọ ký bậc thánh

Chẳng sợ! Xá Lợi Phất

Ta nay lại sẽ được

Thành Phật, đời trên hết

Lại nữa lời bí mật

Nói vô thượng chánh giác.

Đó là nghĩa gì? - Gọi là biệt ngữ thọ ký. Có vị luận sư nói: Vì làm cho kẻ chưa nhập quyết định Thanh Văn Thừa phát tâm Bồ Đề. Lại nữa người phát tâm Bồ Đề là sơ nghiệp Bồ Tát vậy. Sợ cái khổ của sự lưu chuyển muốn ở chỗ Niết Bàn của Thanh Văn thủ diệt độ, làm cho Bồ Đề tâm ấy kiên cố. Lại nữa ở đây có khác với Phật độ và Bồ Tát. Ở nơi nầy tụ tập, lúc giờ thọ ký đến thì có tên tương tợ vì kia mà thọ ký cho. Các luận sư phân biệt như thế gọi là biệt ngữ thọ ký. Ở trong ấy cái nghĩa trân quý chỉ có Phật Thế Tôn là hay biết được.

Bồ Tát cho đến được

Chư Phật ở hiện tiền

Kiên cố Tam Ma Đề

Chẳng nên khởi buông lung

Chư Phật hiện tiền Tam Ma Đề được rồi mà ở đó thì gọi là: Hiện tiền chư Phật hiện kỳ tiền trụ Tam Ma Đề vậy. Tam Ma Đề có nghĩa là bình đẳng trụ. Bồ Tát cho đến những vị chưa chứng Tam Ma Đề thời gian nầy chẳng nên buông lung. Vì chưa được Tam Ma Đề. Bồ Tát do đọa vào cảnh ác, chưa lìa được sự nhàn định (8 nạn). Cho nên phải được Tam Ma Đề nầy thì chẳng nên buông lung. Nếu đã chứng Tam Ma Đề rồi, thì những sự sợ hãi kia tất cả đều sẽ được giải thoát.

Tam Ma Đề nầy có 3 loại. Đó là: Sắc phan duyên, Pháp phan duyên và Vô phan duyên. Ở nơi ấy nếu phan duyên Như Lai hình sắc tướng hảo đẹp đẽ nơi thân mà nhớ đến Phật thì Sắc phan duyên Tam Ma Đề. Nếu lại phan duyên 10 danh hiệu và thân có 10 lực vô úy, chẳng cùng Phật Pháp và vô lượng màu sắc cũng như công đức của Phật mà nhớ nghĩ đến Phật thì đây là Pháp phan duyên Tam Ma Đề. Nếu lại chẳng phan duyên về sắc, chẳng phan duyên về pháp, lại chẳng có ý nhớ nghĩ đến Phật, lại chẳng thể được, xa rời các tướng không, Tam Ma Đề. Đây gọi tên là Vô phan duyên Tam Ma Đề. Ở nơi sơ phát Bồ Đề tâm của Bồ Tát được Sắc phan duyên Tam Ma Đề rồi nhập vào hạnh Pháp phan duyên, được vô sanh nhẫn gọi là Vô phan duyên. Đây cũng có tên là được quyết định, tự tại vậy. (Phan duyên = Alambana = tâm không tự khởi lên).

Chư Phật hiện tiền trụ

Kiên cố Tam Ma Đề

Đây là cha Bồ Tát

Đại bi nhẫn là mẹ.

Đây đã nói về Tam Ma hiện tại, Phật hiện tiền trụ Tam Ma Đề, nhiếp các công đức của Bồ Tát và công đức của chư Phật. Nên nói là cha của các Bồ Tát vậy. Còn đại bi nằm ở nơi sanh tử lưu chuyển mà chẳng sanh mệt nhọc; lại ở nơi Thanh Văn, Độc Giác địa hiểm ngạn, mà luôn luôn hộ trì, làm cho chẳng đọa lạc nên nói là mẹ. Sự nhẫn nhục là nhẫn của Bồ Tát, ở nơi lưu chuyển khổ và các ác chúng sanh, mà chẳng sợ lưu chuyển, chẳng rời bỏ chúng sanh và Bồ Đề, chẳng sanh ý xa rời. Cho nên có tên là nhẫn, lại làm mẹ của các Bồ Tát vậy. Lại có kệ rằng:

Trí độ ấy làm mẹ

Phương tiện ấy làm cha

Sanh ra là giữ lấy

Nói Bồ Tát mẹ cha.

Đây là Bát Nhã Ba La Mật sanh ra các pháp của Bồ Tát vậy. Phật nói Bát Nhã Ba La Mật Đa là mẹ của các Bồ Tát. Pháp của các Bồ Tát đều từ Bát Nhã Ba La Mật sanh ra rồi, vì phương tiện thiện xảo mà giữ gìn; chẳng cho hướng đến Thanh Văn, Độc Giác địa hiểm ngạn; nên có tên là trì Bồ Đề. Nói là công xảo phương tiện, vì là cha của Bồ Tát.

Hỏi rằng: Bồ Tát có bao nhiêu phước đức để có thể chứng Bồ Đề ?

Đáp rằng:

Ít ít tích tụ phước

Chẳng thể được Bồ Đề

Trăm Tu Di sánh phước

Hơn thế có thể được

Đề Đề nghĩa là tất cả trí tri. Cái trí ấy cùng với vô ứng trí. Ứng trí cùng với hư không. Hư không vô biên; nên ứng trí lại cũng vô biên. Cái phước có giới hạn thì chẳng thể được cái vô biên trí. Cho nên tích tụ phước ít thì chẳng thể được Bồ Đề. Thì làm sao có thể sánh được cái phước của một trăm núi Tu Di, mà gom góp lại để có thể được.

Luận Bồ Đề Tư Lương

Hết Quyển ba

Quyển Thứ Tư

Hỏi rằng: Nếu như phước của 100 núi Tu Di tụ lại mà chẳng có thì chẳng có một người nào có thể đắc được Bồ Đề phải không?

Đáp rằng:

Tuy làm ít phước đức

Nầy lại có phương tiện

Ở nơi các chúng sanh

Nên hãy khởi phan duyên

Nếu ở đây Bồ Tát tuy tạo ít phước đức, mà có phương tiện thì thành phước đức lớn. Hoặc đồ ăn uống cung cấp cho chúng sanh; hoặc hoa hương, trầm cúng dường tượng của Như Lai thì những phước đức ấy ở nơi tất cả thế giới đều nhiếp các chúng sanh, tất làm phan duyên. Ta từ phước nầy làm cho tất cả chúng sanh chứng được vô thượng chánh giác. Lại nữa phước nầy cùng với tất cả chúng sanh và phước như thế cùng các chúng sanh hồi hướng Bồ Đề. Nên có tên là Bồ Tát phương tiện. Hồi hướng như thế phước nầy được thành vô lượng vô số vô biên. Cho nên ở kia tất cả trí tri tuy là vô biên mà lại có tướng vô biên phước có thể được. Lại nữa có nghĩa khác.

Ta có những động tác

Thường hay lợi chúng sanh

Như thế tâm hay làm

Ai thể sánh phước nầy.

Bồ Tát ngày đêm thường khởi tâm làm như thế. Nếu ta có động tác nào làm lành ở thân khẩu ý thì tất cả đều vì độ cho tất cả chúng sanh, lìa khỏi chúng sanh vậy. Chẳng dừng nghỉ nơi các chúng sanh. Từ chỗ tịch diệt nơi chúng sanh mà khởi dậy và vì làm cho tất cả chúng sanh đầy đủ tất cả trí tri, được đến tất cả trí tri vậy. Kia như thế đầy đủ đại bi, ở yên nơi thiện xảo phương tiện, các phước tụ lại, chỉ trừ chư Phật; con người làm sao có thể so sánh. Cho nên người có đầy đủ phước nầy hay được Bồ Đề.

Hỏi rằng: Vì sao phước nầy lại là vô lượng ?

Đáp rằng:

Chẳng yêu riêng thân thuộc

Cùng với thân, mệnh, tiền

Chẳng tham vui riêng mình

Phạm Thế và chư Thiên

Lại chẳng tham Niết Bàn

Vì tất cả chúng sanh

Đây chỉ nghĩ chúng sanh

Phước nầy ai sánh được

Ở đây khi Bồ Đề hành lục độ thì bất cứ người nam người nữ cùng thân thuộc dùng vàng, bạc, tiền tài để cầu cho thọ mạng chính mình hoặc một phần của thân thể hay toàn thân; hoặc làm cho thân tâm vui, trời người tự tại; hoặc thân Phạm Thiên; hoặc vô sắc thiên cho đến Niết Bàn, vì chúng sanh mà tất cả đều chẳng yêu riêng, duy chỉ vì chúng sanh và thương xót chẳng bỏ. Ta nay đang làm cho những chúng sanh như bé thơ, phàm phu, vô trí, đui mù thoát được khỏi tam giới ngục, án trí họ ở nơi thường lạc Niết Bàn, chẳng sợ bị bủa vây. Như thế Bồ Tát hành lợi lạc. Ở nơi chúng sanh chẳng có nguyên nhân để yêu riêng. Cho nên phước đức ấy có người nào có thể sánh được! Lại có kệ rằng:

Chẳng nương tựa thế gian

Cứu hộ khổ não nầy

Khởi tâm làm như thế

Phước nầy ai sánh được

Bồ Tát nầy thường hay đại bi, nhớ nghĩ như thế. Làm cho thế gian nầy chẳng thể cứu, chẳng thể giúp được. Sâu vào 6 cõi, vào 3 nơi lửa khổ; chẳng nơi nương tựa, đây kia ra vào. Thân tâm các bịnh thường hay khổ não, chẳng nơi nương nhờ, ta nay cũng làm chỗ nương tựa, cứu cho thân tâm nầy mà thọ các khổ đó. Khởi tâm ấy để làm. Cho nên phước đức ấy có người nào sánh kịp.

Trí độ tập tương ưng

Như sữa bò mờ đục

Một tháng lại nhiều tháng

Phước nầy ai sánh kịp

Bát Nhã Ba La Mật nầy hay sanh ra chư Phật và Bồ Tát lại thành tựu chư Phật và các pháp của Bồ Tát. Bồ Tát như ở nơi sữa bò mờ đục, suy nghĩ tu tập thì phước kia tụ lại. Chẳng có gì có thể sánh kịp, hà huống có 1 ngày đêm, 2 ngày đêm, 3 ngày đêm cho đến 7 ngày đêm, nửa tháng, một tháng. Nhẫn đến nhiều tháng tu tập tương ưng. Cho nên phước nầy tụ lại làm sao có người sánh kịp.

Phật tán thán nhiều kinh

Tự nói hoặc dạy bảo

Lại vì phân biệt nói

Có tên gom phước đức

Thậm thâm có nghĩa là kinh thậm thâm, tương ưng với không mà ra khỏi thế gian. Sự thậm thâm kia lại phân biệt nơi duyên sanh; mà duyên sanh tức pháp nầy. Pháp tức là thân Như Lai. Như thế chư Phật Thế Tôn đã tán thán nơi kinh thậm thâm. Hoặc tự ca tụng hoặc dạy cho người khác ca ngợi. Hoặc vì kia mà giải thích nói cho kẻ chẳng có tâm hy vọng. Chỉ muốn chẳng vì làm mất đi thân của Như Lai vậy. Thân Như Lai tức là pháp thân, làm cho sống dài lâu. Phước đức kia ai có thể sánh được ?

Làm vô lượng chúng sanh

Phát tâm vì Bồ Đề

Phước chứa lại nhiều hơn

Sẽ chứng bất động địa

Đây có thiện xảo phương tiện Bồ Tát; trước tiên là dùng bốn nhiếp để nhiếp các chúng sanh. Biết những chúng sanh kia đã nhận lời nói của ta rồi, liền làm cho phát tâm Bồ Đề. Như thế đầy đủ thiện xảo phương tiện Bồ Tát, làm cho các chúng sanh phát tâm Bồ Đề. Với phước đức kia chẳng người nào có thể sánh được, nhiều nhiều lắm. Lại làm cho các chúng sanh phát tâm Bồ Đề. Phước ấy chứa càng ngày càng tăng; nên nói là phước tạng; phước ấy vô tận. Có thể cái vô tận ấy cũng không thể tận được. Bất động địa nghĩa là chẳng thể động; nên có tên là Bất Động Địa. Ở nơi nầy Bồ Tát làm cho kia phát tâm Bồ Đề. Ở nơi chúng sanh chẳng làm mất Bồ Đề tâm, chẳng động. Làm cho kẻ phát Bồ Đề tâm kia và với tâm nầy tức làm nhân cho bất động địa vậy.

Tùy chuyển Phật hay chuyển

Tối thắng bánh xe pháp

Tịch diệt các việc ác

Đó Bồ Tát phước tạng

Như Đức Phật Thế Tôn ở nơi thành Ba La Nại nơi trụ xứ của Tiên Nhơn trong vườn nai khi chuyển pháp luân rồi. Ở nơi đó là tối thắng pháp luân vì tùy thuận mà chuyển. Lại cũng vì phước tạng nữa. Sự tùy thuận chuyển nầy có 3 loại nhơn duyên. Nghĩa là ở nơi Như Lai mà nói kinh sâu sắc cùng tương ưng với không để mà xuất thế gian. Hoặc giữ hoặc nói cùng thuận theo pháp mà thực hành; hoặc ở những kinh như thế, trì giữ làm cho chẳng mất. Đó là đệ nhất tùy thuận chuyển pháp luân. Vì có căn khí chúng sanh mà phân biệt diễn thuyết. Đó là đệ nhị tùy thuận chuyển pháp luân. Như trong các kinh đã nói, y pháp tu hành. Đây là đệ tam tùy thuận chuyển pháp luân. Tịch diệt các việc ác. Phật dạy việc ác đó là ngoại đạo tà kiến cùng với những ác ma ở cõi dục giới tự tại. Tăng việc ác trong sự giải thoát. Nếu ở trong 4 chúng hoặc có kẻ khác người phi pháp mà thuyết pháp, phi luật mà nói luật; chẳng phải lời dạy của Thầy mà nói là lời dạy của Thầy. Đó là lời dạy của Phật nói về việc ác, phải biết pháp như thế mà bẻ gãy, hàng phục. Những tà mạng, phá kiến ấy làm cho pháp bị hủy diệt. Nên đây có tên là tịch diệt các pháp ác. Tịch diệt ác pháp nầy lại có tên là Bồ Tát phước tạng.

Vì lợi lạc chúng sanh

Nhẫn địa ngục khổ lớn

Hà huống những khổ nhỏ

Bồ Đề tại tay mặt

Nếu Bồ Tát bị đắm trước chỗ kiên cố mà thường vì lợi lạc chúng sanh phát lên ý tinh cần thì ở nơi một chúng sanh. Vì họ mà làm cho họ giải thoát. Tuy trụ ở A Tỳ cho đến đại địa ngục trải qua gian khổ kham nhẫn chẳng động; huống hồ là những khổ ít. Bồ Tát hay nhẫn như thế. Phải nên biết những Bồ Tát như thế đang ở nơi phía tay mặt.

Khởi tác chẳng tự làm

Duy chỉ lợi chúng sanh

Đều do đại từ bi

Bồ Đề quanh phải trái

Bồ Tát khởi lên các việc làm như bố thí là do lòng đại bi. Duy chỉ vì lợi lạc cho chúng sanh; lại hay vì làm cho chúng sanh được Niết Bàn. Cuối cùng chẳng phải vì thân mình mà nay đến ngay cả một niềm vui nho nhỏ. Kia chỉ vì lòng từ như thế cho người lớn. Phải biết rằng Bồ Đề đã đến bên trái và bên phải.

Tứ huệ lìa hí luận

Tinh tấn lìa giải đãi

Xả thí lìa keo kiệt

Bồ Đề ở tay mặt

Hỏi: Trước đã giải thích về Đa Na (Bố Thí) và các Ba La Mật. Bây giờ lại muốn giải thích về việc làm như thế nào ?

Đáp rằng: Trước đã vì những người tu hành mà giải thích. Nay thì vì vô sở đắc nhẫn trí quang mà giải thích. Biết rõ một đường, mà trí kia lìa hí luận, chẳng xả ách nạn. Tinh tấn xa lìa giải đãi để trừ tham lam. Sự bố thí ấy để lìa keo kiệt. Như thế các Bồ Tát. Phải biết rằng Bồ Đề đã đến bên tay mặt.

Chẳng nương chẳng giác định

Viên mãn chẳng tạp giới

Chẳng nơi từ sanh nhẫn

Bồ Đề tay phải, trái

Nếu Bồ Tát lành thành tựu Thiền Na Ba La Mật rồi thì định nầy chẳng nương tựa nơi tam giới. Tướng ấy tịch diệt, không có tư tưởng hiểu biết, lại tròn đầy thi la (giới) chẳng tạp, chẳng nhớp. Hồi hướng Bồ Đề chẳng có tiêu mất. Lại lành thành tựu Bát Nhã Ba La Mật rồi, pháp duyên sanh trụ ở nơi vô sanh nhẫn. Căn bản thắng rồi, chẳng hề thoái chuyển. Phải biết Bồ Tát ở nơi tay phải.

Hỏi: Rồi về việc tu hành cho đến được nhẫn Bồ Tát tích tụ các phước điền. Do phước ấy tụ lại mà được Bồ Đề. Thế nào là Bồ Tát sơ phát tâm tích tụ các phước điền ? Mà với phước nầy tích tụ lại có thể thành giác ngộ ?

Đáp rằng:

Hiện tại ở mười phương

Sở hữu các chánh giác

Ta tất tại trước đó

Nói rõ ta bất thiện

Nếu có hiện tại chư Phật Thế Tôn ở 10 phương thế gian đều chẳng chướng ngại mà bổn nguyện lực chỉ vì lợi lạc chúng sanh mà ở, làm cho kia thật chứng trước phát lồ các tội, mà ta từ vô thỉ lưu chuyển đến nay, ở nơi đời trước cho đến hiện tại; hoặc tự mình làm nghiệp ác; hoặc bảo người khác; hoặc vui theo khiến tham sân si khởi lên nơi thân khẩu ý, ta đều nói rằng chẳng chứa nhóm, quyết lìa dứt chẳng làm lại nữa.

Ở nơi mười cõi kia

Nếu Phật chứng Bồ Đề

Mà chẳng nói Phật Pháp

Ta thỉnh chuyển pháp luân

Nếu Phật Thế Tôn đầy đủ đại nguyện, ở dưới gốc cây Bồ Đề chứng Vô Thượng Chánh Đẳng Giác rồi, ít muốn ở yên, chẳng vì thế gian mà chuyển pháp luân thì ta sẽ khuyến thỉnh Phật Thế Tôn chuyển pháp luân Phật, làm lợi ích cho nhiều người, làm an lạc cho nhiều người, thương tưởng thế gian mà vì đại chúng, lợi lạc nhơn thiên.

Hiện tại trong mười phương

Sở hữu các chánh giác

Nếu muốn bỏ thân mệnh

Đảnh lễ khuyến thỉnh ở

Nếu Phật Thế Tôn, thế gian chẳng ngại; ở nơi mười phương mà chứng Bồ Đề, chuyển pháp luân an trụ chánh pháp hóa độ chúng sanh. Khi hóa độ xong rồi muốn xả lìa thân mệnh, ta sẽ đảnh lễ vị Phật Thế Tôn kia thỉnh ở lại đời dài lâu hơn để làm lợi ích cho nhiều người, làm an lạc cho nhiều người, thương tưởng thế gian mà vì đại chúng, làm lợi lạc nhơn thiên.

Nếu các loài chúng sanh

Từ nơi thân miệng ý

Sanh ra thí giới phước

Và cả tu tư duy

Thánh nhơn và phàm nhơn

Quá hiện vị lai thế

Sở hữu phước tích tụ

Ta đều sanh tùy hỷ

Nếu các chúng sanh thí, giới, tu và sở tác các việc phước đức. Từ thân miệng ý mà sanh ra, đã tụ, hiện tụ và sẽ tụ lại - Thanh Văn, Độc Giác, chư Phật, Bồ Tát cùng chư thánh nhơn v.v... cho đến phàm nhơn tạo nên các phước, ta đều tùy hỷ. Như thế tùy hỷ. Là kẻ đi đầu, là kẻ thắng trụ, là kẻ dị thù, là kẻ tối thượng, là kẻ thắng nhiếp, là kẻ mỹ diệu, là kẻ vô thượng, là kẻ vô đẳng, là kẻ vô đẳng đẳng. Như thế tùy hỷ cho đến có tên tùy hỷ.

Nếu ta sở hữu phước

Tất cả đều vì một

Hướng về các chúng sanh

Vì muốn được chánh giác

Nếu ta đã từ vô thỉ lưu chuyển đến nay ở nơi Phật Pháp Tăng cùng với biên giới con người đã tích tụ phước đức cho đến bố thí cho các loài súc sanh một miếng ăn, quy y căn lành, hoặc hối quá căn lành, hoặc khuyến thỉnh căn lành, hoặc tùy hỷ căn lành, kia cùng tất cả so sánh với một miếng ăn mà ta vì chúng sanh vậy. Hồi hướng đến Bồ Đề làm cho tất cả cùng xả bỏ. Đây là căn lành làm cho tất cả chúng sanh chứng vô thượng chánh giác, được tất cả trí tri.

Ta hối quá như thế

Khuyến thỉnh tùy hỷ phước

Lại hồi hướng Bồ Đề

Hãy biết như chư Phật

Nếu ta vì tất cả chúng sanh hồi hướng Bồ Đề thiện căn; hoặc hối quá căn lành; hoặc khuyến chuyển pháp luân thiện căn; hoặc thỉnh sống lâu căn lành, hoặc tùy hỷ căn lành. Kia có thể sánh với một miếng rồi như quá khứ vị lai hiện tại chư Phật Thế Tôn vì lúc làm Bồ Tát, đã hồi hướng hay sẽ làm việc hồi hướng ta lại như thế cùng các thiện căn hồi hướng Bồ Đề. Với hồi hướng căn lành nầy làm cho ta và các chúng sanh sẽ chứng được vô thượng chánh giác. Ta mang lại lược nói:

Hối quá tội ác ta

Thỉnh Phật tùy hỷ phước

Hồi hướng đến Bồ Đề

Như tối thắng đã nói

Cho đến khi tội ác tận tất cả đều nói việc hối quá, cùng thỉnh Phật chuyển pháp luân, sống lâu tùy hỷ với các phước, hồi hướng các phước, như trước đã hồi hướng vì Bồ Đề vậy. Như người tối thắng đã nói, như thế hỏi về hồi hướng lại hồi hướng kia thì phải làm thế nào ?

Đáp rằng:

Gối phải quỳ sát đất

Một vai đỡ chéo áo

Ngày đêm cả ba thời

Chắp tay làm như thế

Vì tự thanh tịnh mà mặc đồ sạch sẽ, rửa ráy tay chân mặc áo chỉnh tề, vai trên ngay ngắn rồi mới mặc áo, rồi dùng gối phải quỳ xuống nơi đất, hai tay chắp lại một lòng lìa các ý phân biệt. Hoặc ở nơi tháp của Như Lai, hoặc ở trước hình tượng, hoặc ở nơi hư không phan duyên (Alambana = tâm không tự khởi lên = duyên) chư Phật như ở trước, khởi lên ý ấy rồi như trước đã nói, hoặc ngày đêm 3 thời đều làm:

Một lúc lại làm phước

Nếu có kẻ hữu hình

Hằng sa số đại thiên

Lại chẳng thể chứa hết

Ở nơi đó nói về sáu thời hồi hướng. Nếu phân biệt một thời mà làm thì nơi đó sanh phước đức. Chư Phật Thế Tôn thấy như thật mà nói như thế. Cái kia nếu có hình tướng thì dụ như lúa thóc dồn lại. Phước nầy tích tụ cũng vô hạn lượng, giống như hằng hà sa so với ba ngàn thế giới có thể cùng tận; nhưng phước nầy thì không có biên tế. Lại cũng chẳng thể dung chứa. Hồi hướng phước báu nầy cùng với hư không giới vậy. Cho đến một thời hồi hướng, phước ấy cũng tụ lại như thế. Huống gì là nhiều hồi hướng. Chỉ là Bồ Tát sơ phát tâm mà do lực hồi hướng nầy lại thành phước lớn. Cái tướng của phước nầy cũng tụ lại như thế. Dần đến có thể chứng đắc Bồ Đề.

Hỏi rồi về các Bồ Tát được thành phước lớn phương tiện, bây giờ muốn giúp đỡ dùng phước nầy thì phải dùng phương tiện gì ?

Đáp rằng:

Kia sơ phát tâm rồi

Ở nơi tiểu Bồ Tát

Hay khởi tôn trọng thương

Giống như Thầy, cha, mẹ

Bồ Tát sơ phát tâm kia; nếu muốn hộ giữ các thiện căn và tự thân thì ở nơi các Bồ Tát sơ tâm ấy phải phát khởi tâm ái kính thật mãnh liệt, giống như Thế Tôn là bậc Nhứt Thiết Trí Sư và từ đó sanh ra cha mẹ. Như vậy lấy sơ phát tâm Bồ Tát làm đầu. Ở nơi các Bồ Tát lại cũng nên như thế mà yêu thương tôn trọng. Nếu khác điều nầy thì chính tự thân và căn lành của tất cả đều tận diệt. Như trong kinh Thế Tôn hằng nói ta chưa thấy dư một phép chướng ngại của Bồ Tát và diệt tận thiện căn. Giống như khi Bồ Tát khởi tâm sân, thì dẫu cho Bồ Tát có tích tụ căn lành trong 100 kiếp mà do sân nầy còn nơi tâm của Bồ Tát thì tất cả đều mất hết. Cho nên ở nơi các Bồ Tát phải khởi lên lòng tôn trọng. Giống như chư luận sư dạy:

Bồ Tát tuy có quá

Như thế chẳng nên nói

Hà huống việc chẳng thật

Chỉ như thật tán thán

Nếu Bồ Tát hủy hoại hạnh của người Đại Thừa thì tội ấy gọi là ác. Nếu đời đời có các thiện pháp đều bị tiêu diệt; chẳng thể tăng trưởng pháp lành. Cho nên các Bồ Tát tuy có tội ác; nhưng vì hộ trì các thiện căn của mạng sống mà chẳng hiển thị ra lời nói, hà huống là việc chẳng thật; giống như tội của vua, như trong kinh nói: Có những Bồ Tát thanh tịnh, đời sống linh hoạt, chẳng thể hủy nhục mà những Đạt Ma Tỷ Kheo kia đã nói dối là ác. Cho đến 70 kiếp bị tội báo nơi bùn nhơ. Lại sáu vạn lần (60.000) sanh ra làm người bần cùng; thường bị đui, câm, ngọng, điếc. Cho nên ở nơi Bồ Tát; nếu có ác hoặc chẳng ác, tất cả đều chẳng nên nói. Chỉ có cái đức thật là nên xưng dương tán thán. Vì làm cho chính căn lành của mình được tăng trưởng vậy. Lại vì người khác sanh tín tâm.

Nếu người muốn làm Phật

Muốn cho bất thối chuyển

Thị hiện và lửa mạnh

Lại làm sanh vui vẻ

Nếu có chúng sanh đã phát nguyện cầu Bồ Đề, thì nên làm cho điều nầy chẳng thối chuyển, mà chỉ có người ngu si, sân nhuế và tham lam tự mình tạo băng đảng rồi nói lời rằng: Tại sao phải thực hiện lâu dài việc khó làm của Bồ Tát, mà Niết Bàn thì an lạc bình đẳng giống nhau. Hành hạnh Thanh Văn cũng chứng Niết Bàn vậy. Những lời nói như thế về sau sẽ gặt quả báo. Nhiều thí dụ như thế làm hiển thị công đức của Phật làm cho nhập vào tâm. Đó gọi là thị hiện. Làm cho đầy đủ tinh tấn các hạnh của Bồ Tát. Khi bị đốt cháy, muốn làm cho tinh tấn liền tăng tật lợi vì nói công đức chánh giác mà làm đại thần thông. Đó là niềm vui tịch duyệt. Như thế làm cho kia chẳng bỏ Bồ Đề tâm.

Chưa giải kinh sâu xa

Đừng nói Phật không nói

Nếu nói như thế ấy

Thọ quả báo thật xấu

Thậm thâm kinh có nghĩa là Phật nói về không, vô tướng, vô nguyện tươngưng, trừ vô lượng đoạn thường và biên kiến, diệt ngã, nhơn, chúng sanh, thọ giả và tự tánh. Hiển thị Như Lai đại thần thông công đức hy hữu. Ở nơi kinh luật nầy nếu chưa rõ biết thì chớ nên nghi ngờ; nên nói đó không phải là lời Phật nói. Vì sao mà Phật đã nói ? Nếu hủy báng Như Lai mà nói kinh thì quả ác đó rất khổ sở.

Vô gián cùng các tội

Tất cả là một miếng

Trước đó hai loại tội

Chia ra chẳng thể hết

Đức Thế Tôn đã nói nơi kinh bất thoái chuyển rằng: Ngũ vô gián nghiệp là gồm các tội mà khắp trong tam thiên đại thiên thế giới làm mạng của chúng sanh đều bị tội báo. Nếu có hằng hà sa đẳng Phật Thế Tôn diệt độ rồi mà có những chi đề (caitya = tích tụ); hoặc hoại; hoặc thiêu; hoặc chướng ngại quá khứ, vị lai, hiện tại chư Phật pháp nhãn cho đến các tội báo. Như thế tất cả đều tập trung lại. Nếu ở nơi chưa giải thâm kinh mà khởi lên chấp trước rồi nói chẳng phải Phật nói, cho đến Bồ Tát phát Bồ Đề nguyện rồi mà làm cho thoái tâm Bồ Đề thì 2 loại tội nầy so với ngũ vô gián tội phía trước, tội nầy còn nhiều hơn trăm phần và ngàn phần chẳng bằng. Cho đến số phần, Ca La phần, toán phần, thí dụ phần, Ưu Bà Ni Sa Đà phần (Upanisad = là sáu nguồn mạch của 6 tông phái triết học) chẳng thể sánh kịp. Đây là tướng tội. Vì hộ tự thân và tự thiên căn, chớ nên làm 2 tội như thế.

Hỏi rồi về Bồ Tát hộ tự thiện căn. Còn tu đạo thắng nghĩa là thế nào ?

Đáp rằng:

Ở nơi ba giải thoát

Hãy nên lành tu tập

Đầu không sau vô tướng

Thứ ba là vô nguyện

Ở nơi Bồ Tát lúc thực hành bát Nhã Ba La Mật thì hay tu ba giải thoát môn. Đầu tiên nên tu không giải thoát môn để phá tan các kiến giải. Sau đó là vô tướng giải thoát môn; vì chẳng chấp thủ phân biệt phan duyên của ý. Thứ ba là vô nguyện giải thoát môn. Vì siêu quá dục giới sắc giới và vô sắc giới vậy.

Hỏi rằng tại sao gọi tên là giải thoát môn ?

Đáp rằng:

Không tự tánh là không

Không nầy sao có tướng

Các tướng liền tịch diệt

Người trì nguyện thế nào

Vì duyên sanh, nên các pháp đều vô tự tánh. Đây có nghĩa là không. Vì không nên tâm chẳng phan duyên, tức thị vô tướng. Lìa các tướng rồi, tức vô sở nguyện. Lại nữa nếu pháp từ duyên sanh thì tự tánh ấy chẳng sanh, mà tự tánh chẳng sanh thì pháp ấy là không. Nếu pháp là không thì trong ấy vô tướng. Là tướng chẳng có vậy; nên gọi là vô tướng. Nếu đã là vô tướng thì nơi ấy chẳng có chỗ nương tựa. Đã không có chỗ nương tựa thì ở 3 cõi, tâm vô sở nguyện.

Ở nơi tu niệm ấy

Vui gần nơi Niết Bàn

Chớ nghĩ chẳng phương tiện

Nơi ấy đừng buông lung

Khi tu tam giải thoát môn nầy; nếu chẳng nhiếp lấy phương tiện; tức vui gần nơi Niết Bàn, chỉ muốn tu tập, chưa đến nơi Bồ Đề, phải cầu vô sở đắc nhẫn; nên phải ở nơi phương tiện thiện xảo.

Ta ở nơi Niết Bàn

Chẳng muốn chứng đạo liền

Mà phát tâm thế nầy

Được thành thục trí độ.

Phát tâm như thế rồi ta sẽ vì lợi ích của chúng sanh mà độ thoát chúng sanh. Chỉ tu tam giải thoát môn mà chẳng muốn chứng nơi Niết Bàn. Rồi thì ta học theo Bát Nhã Ba La Mật. Ở nơi 3 cửa giải thoát ấy chuyên chú thành thục, ta sẽ tu về không, mà chẳng chứng không. Ta muốn tu về vô tướng, mà chẳng chứng về vô tướng. Ta muốn tu về vô nguyện mà chẳng chứng về vô nguyện.

Như Thầy bắn phóng tên

Mỗi mỗi đúng chỗ bắn

Giữ đúng đừng cho sai

Đại Bồ Tát cũng thế

Giống như Thầy bắn tên đã học bắn giỏi rồi, phóng tên vào không trung và tiếp theo các tên khác lần lượt đều trúng mục tiêu. Tên đã bay qua, trên không chẳng dấu vết mà cũng chẳng có dấu dưới đất.

Giải thoát môn không trung

Lành phòng nơi tâm tên

Xảo liền tiếp giữ tên

Chẳng cho vào Niết Bàn

Bồ Tát cũng như thế, giống như những người bắn tên giỏi họ học tu về không, vô tướng, vô nguyện cung. Ở nơi 3 cửa giải thoát không, phóng tâm tên rồi, lại thương xót chúng sanh, tạo tên xảo phương tiện. Triển chuyển tiếp theo ở nơi hư không của tam giới, giữ tâm tên ấy, chẳng làm cho vào nơi Niết Bàn thành.

Hỏi rằng: Làm sao cho tâm kia chẳng vào Niết Bàn được ?

Đáp rằng:

Ta chẳng bỏ chúng sanh

Vì lợi lạc chúng sanh

Trước khởi ý như thế

Sau đó liền tương ưng

Nếu ta ở nơi 3 cửa giải thoát đã lành thành thục rồi, muốn giữ lấy Niết Bàn như ở tại bàn tay. Rồi thì ta thấy những con nhỏ phàm phu giống như kẻ khát sữa, ta chẳng thể hướng đến thành Niết Bàn mà chưa vào Niết Bàn vậy. Ta ở nơi Niết Bàn chẳng phải vào một mình; ta sẽ như thế mà phát khởi tinh tấn, tùy theo ta làm, duy vì lợi ích cho tất cả chúng sanh và lại vì các chúng sanh mà được Niết Bàn. Trước nên khởi lên việc làm như thế, sau đó cùng tâm với 3 cửa giải thoát mà tùy thuận tương ưng. Tùy thuận có nghĩa là tùy theo nghĩa ấy. Nếu chẳng phải thế, như tâm tiễn kia, không có xảo phương tiện để nhiếp hóa vậy.

Lúc thực hành 3 môn giải thoát nầy tức rơi vào Thanh Văn giải thoát. Nếu ở nơi Độc Giác giải thoát, bây giờ liền có xảo phương tiện.

Có chấp các chúng sanh

Đêm dài cùng đi với

Điên đảo cùng các tướng

Tất cả đều si mê

Con nhỏ phàm phu các chúng sanh là những kẻ si mê. Từ nơi vô thỉ đã bị lưu chuyển ngày đêm, đắm trước ở 4 điên đảo. Vô thường cho là thường, khổ cho là vui, bất tịnh cho là tịnh, vô ngã cho là ngã. Cho đến vào nơi trong ngoài giới của chúng sanh, so đo ta, người nghĩa là chỗ được. Đêm dài như thế kéo dài mãi đến hiện tại.

Chấp tướng kẻ điên đảo

Thuyết pháp mà đoạn trừ

Đầu phát tâm như thế

Sau đó lại tiếp tục

Như thế các chúng sanh vì mê muội khởi chấp ta người 2 loại đắm trước. Lại ở nơi sắc chẳng sở hữu vọng khởi phân biệt chấp tướng, sanh ra 4 loại tà điên đảo. Ta vì đó thuyết pháp làm cho đoạn trừ. Trước phát tâm như thế rồi, liền sau đó vào nơi 3 cửa giải thoát, tu tập tương ưng. Nếu khác cái nầy mà tu 3 cửa giải thoát thì vui gần với Niết Bàn.

Bồ Tát lợi chúng sanh

Mà chẳng thấy chúng sanh

Đây lại là rất khó

Hy hữu khó nghĩ được

Bồ Tát khởi lên việc nhớ nghĩ đến chúng sanh, điều nầy lại thật khó suy lường như chưa từng được họa hư không. Ở nơi tối thắng nghĩa thật ra chẳng có chúng sanh. Cho nên Bồ Tát nầy chẳng biết chẳng được mà làm lợi lạc cho chúng sanh vậy. Khuyên làm việc tinh tấn, duy trì đại bi. Ở nơi nào lại có việc khó như thế.

Tuy vào vị chánh định

Liền ở cửa giải thoát

Chưa mãn bổn nguyện vậy

Chẳng chứng nơi Niết Bàn

Điều nầy nên suy nghĩ là nếu đến vị chánh định Bồ Tát, mà ở nơi 32 pháp ấy nhập vào chánh định vị cùng với cửa giải thoát tương ưng thì ở giữa đó chưa đầy đủ bổn nguyện, để chứng Niết Bàn mà chẳng chứng. Như trong kinh Thế Tôn nói rằng: Bốn đại có thể làm cho thay đổi khác, vô hữu nhập chánh định vị. Bồ Tát ở khoảng giữa chưa đủ bổn nguyện chứng Niết Bàn. Cho nên đến chánh giác vị Bồ Tát chưa đầy đủ bổn nguyện thì chưa chứng Niết Bàn.

Nếu chưa đến định vị

Xảo tiện lực nhiếp hóa

Do chưa đủ bổn nguyện

Lại chẳng chứng Niết Bàn

Nếu Bồ Tát sơ phát tâm, chưa đến được chánh định vị, thì Bồ Tát dùng phương tiện mà nhiếp hóa, lúc tu 3 cửa giải thoát thì ở trung gian chưa đầy đủ bổn nguyện lại chẳng chứng Niết Bàn.

Thật sâu nơi lưu chuyển

Mà lại hướng lưu chuyển

Tin vui nơi Niết Bàn

Mà lại chẳng Niết Bàn

Bồ Tát nầy trong khi lưu chuyển có 3 loại lửa thiêu đốt; nên muốn xa lìa, chẳng muốn khởi tâm nương vào sự lưu chuyển. Nay vì chúng sanh mà tin rằng vào hướng lưu chuyển cùng với vui tin nơi Niết Bàn. Như người giữ vườn nhà, chẳng muốn ở nơi Niết Bàn, vì để đầy đủ tất cả trí tri vậy. Ở nơi lưu chuyển mà muốn xa lìa, tức nơi Niết Bàn lại có niềm tin vui. Nếu chẳng hướng đến lưu chuyển, chẳng ưa Niết Bàn vì chưa đầy đủ bản nguyện khi tu tập cửa giải thoát. Tức ở nơi Niết Bàn sẽ chứng.

Hay nên sợ phiền não

Chẳng muốn hết phiền não

Vì làm cho chúng sanh

Từng loại phiền não một

Đó là nguyên nhân của sự lưu chuyển vậy. Hay sợ phiền não, chẳng muốn cứu cánh hết ở nơi phiền não. Nếu đoạn phiền não, tức chẳng được thực tập Bồ Đề Tư Lương. Cho nên Bồ Tát lần lượt chế ra các pháp phiền não. Do các phiền não nầy làm cho vô lực, làm cho tập trung được Bồ Đề tư lương thiện căn. Khi tập trung thiện căn đầy đủ bổn nguyện rồi, có thể đến được Bồ Đề.

Hỏi rằng: Vì sao chẳng đoạn diệt mà diệt được phiền não ?

Đáp rằng:

Bồ Tát tánh phiền não

Chẳng lìa tánh Niết Bàn

Chẳng đốt các phiền não

Sanh chủng tử Bồ Đề

Giống như các bậc Thanh Văn Thánh Nhơn, lấy Niết Bàn làm tánh là phan duyên Niết Bàn, được quả của Sa Môn. Chư Phật chẳng có tánh Niết Bàn mà chư Phật lấy phiền não làm tánh. Bồ Đề tâm do đây mà sanh. Thanh Văn, Độc Giác đốt cháy các phiền não, chẳng sanh được hạt giống của Bồ Đề tâm. Hai thừa tâm chẳng tỏ chẳng lưu chuyển. Cho nên nói phiền não là tánh Như Lai. Vì có chúng sanh phiền não nên phát tâm Bồ Đề; nên sanh ra thân Phật mà chẳng lìa phiền não.

Hỏi về thiêu đốt phiền não mà chẳng sanh chủng tử của Bồ Đề tâm thì tại sao kinh Pháp Hoa nói rằng cùng với việc thiêu đốt các phiền não nhưng Thanh Văn vẫn được thọ ký ?

Đáp rằng:

Ghi lại nơi chúng sanh

Thọ ký là nhơn duyên

Chỉ có Phật thiện xảo

Phương tiện đến bờ kia

Chẳng hiểu những chúng sanh thành thục sao. Trong ấy nhân duyên chỉ có Phật biết được thôi và điều phục để cho đến bờ kia, chẳng cùng giống với các chúng sanh vậy, mà chẳng sanh chủng tử của Bồ Đề tâm để nhập vào vô vi chánh định vị. Như trong kinh nói:

Như không và liên hoa

Cao lớn và hầm sâu

Chẳng người nam bao vây

Giống như đốt hạt giống

Như ở trong hư không chẳng sanh hạt giống, như thế là vô vi, chẳng thể sanh Phật Pháp. Lại chẳng thể sanh, như cao nguyên đồng ruộng. Chẳng sanh hoa sen. Như thế Thanh Văn, Độc Giác vào vô vi chánh định vị chẳng sanh Phật Pháp. Cao lớn đây có nghĩa là tất cả sự thành đạo trí tri. Có 2 sự cao lớn. Đó là Thanh Văn Địa cao lớn và Độc Giác Địa cao lớn. Thanh Văn, Độc Giác nếu có tất cả trí, tức chẳng phải Bồ Tát cao lớn 2 lần. Thâm khanh có nghĩa là như kẻ trượng phu hay học nhảy. Tuy rớt xuống hầm nhưng an ổn mà ở. Nếu chẳng khéo học mà rớt vào hầm sâu thì sẽ chết ngay. Như thế Bồ Tát tu tập vô vi lành tương ưng. Tuy tu vô vi mà chẳng rơi vào vô vi. Thanh Văn và tu tập vô vi, chẳng lành tương ưng tức rơi vào vô vi. Giới ở đây có nghĩa là Thanh Văn hay ở tại vô vi giới, chẳng thể hành vô vi. Cho nên ở trong ấy chẳng sanh tâm Bồ Đề. Kẻ bất nam như không có căn của kẻ trượng phu mà ở nơi ngũ dục chẳng có được lợi ích như Thanh Văn đủ vô vi pháp ở nơi pháp của chư Phật sự lợi ích ấy chẳng có. Già giá có nghĩa là châu ngọc mà chư thiên đối với thế gian tuy tu thiện giống như châu Già Giá, chung cuộc chẳng thể sánh làm hiệu lưu ly bảo được. Như thế Thanh Văn tuy đầy đủ giới học đầu đà công đức Tam Ma Đề; nhưng chung cuộc chẳng thể ngồi nơi đạo tràng chứng vô thượng chánh giác, lại giống như thiêu đốt hạt giống có nghĩa là chủng tử ấy bị thiêu đốt. Tuy có để vào đất nước sưởi ấm ngày đêm; nhưng chung cuộc chẳng thể nảy mầm được, như Thanh Văn thiêu chủng tử phiền não vậy. Ở nơi ba cõi lại chẳng sanh ra ý nghĩa như trong kinh đã nói vậy. Nến biết khi Thanh Văn được vô vi pháp rồi, chẳng sanh Bồ Đề tâm.

Luận Bồ Đề Tư Lương

Hết quyển 4