Bồ Đề Tư Lương Luận

Quyển Thứ Nhất

Bồ Đề

Tư Lương Luận

HT. Như Điển

Thứ tự kinh văn số 1660 thuộc Đại Chánh Tân Tu Đại Tạng Kinh, quyển thứ 32, Luận Tập Bộ Toàn. Từ trang 517 đến trang 541.

- Bản gốc của Thánh Giả Long Thọ.

- Tỳ Kheo Tự Tại giải thích.

Đại Tùy Nam Ấn Độ Tam Tạng Đạt Ma Hấp Đa dịch từ Phạn văn ra Hán văn.

Sa Môn Thích Như Điển, Phương Trượng chùa Viên Giác Hannover, Đức quốc, dịch từ Hán văn ra Việt văn.

Mục Lục

Quyển Thứ Nhất

Quyển Thứ Hai

Quyển Thứ Ba

Quyển Thứ Tư

Quyển thứ năm

Quyển Thứ Sáu

Quyển Thứ Nhất

Nay y nơi chư Phật

Chắp tay mà đảnh lễ

Con nay như pháp nói

Phật Bồ Đề tư lương

Phật là kẻ ở nơi tất cả đều biết và giác ngộ. Đây nghĩa là Phật. Những gì đáng biết thì biết được. Lại ở nơi vô trí, thùy miên mà giác ngộ vậy. Giác ấy có nghĩa là giác ngộ, lìa vô trí và thùy miên (ngủ, nghỉ) Lại nữa những vị dịch chữ Phạn không rõ chữ giác nầy. Chỉ có nghe tên khắp cả ba cõi; nên có thể giác. Tất cả chư Phật có được giác là cái giác nầy. Tất cả các loại trí chỉ có Phật mới biết, mà chẳng phải Thanh Văn, Độc Giác hay Bồ Tát là những vị mà cộng pháp chưa hoàn toàn đầy đủ. Những vị nầy không phải là không lầm lỗi. Cho nên quá khứ, vị lai, hiện tại chia ra những kẻ bên trên như thế mà nên chắp tay, giữ gìn cung kính, đảnh lễ. Ta nay nói, tự phân biệt như giáo pháp mà những kinh điển kia đã nói rồi. Nay cũng lại như thế mà nói thôi.

Phật lìa vị đã lìa vô trí, là kẻ giác ngộ, biết được tất cả trí, là tư lương (hành trang) hay đầy đủ phép giác ngộ vậy. Vì hành trang của sự giác ngộ. Lại cũng có nghĩa là giữ gìn, giống như trong thế gian mặt trời giữ sức nóng, mặt trăng giữ độ lạnh. Nhiếp đây có nghĩa là giữ gìn vậy. Như thế có nghĩa là giữ gìn pháp giác ngộ, làm hành trang cho Bồ Đề. Nói là Tư Lương tức nghĩa là giữ gìn. Lại cũng có nghĩa là trưởng dưỡng, giống như trong thế gian có thể đầy đủ 10, 100 hay 1.000, hoặc chỉ tự đầy đủ, hoặc khó tự đầy đủ. Bồ Đề Tư Lương lại cũng như thế đó. Cho nên có nghĩa là Trưởng Dưỡng Bồ Đề. Lại cũng có nghĩa là nguyên nhân. Giống như nói xe của thành Xá Vệ thì nói là xá tư lương, thành tư lương, xa tư lương. Như thế là nơi sanh nhơn duyên pháp của Bồ Tát. Nên gọi tên là Bồ Tát Tư Lương. Lại nữa cũng có nghĩa là chia ra đầy đủ. Giống như chia phần lễ kỵ (cúng lễ) nhóm lửa đầy đủ; nên có tên là cúng lễ. Chẳng phải chẳng đầy đủ, lại như thân phận đầu, tay, chân và tất cả phải đầy đủ nên mới gọi là thân. Nếu chẳng đầy đủ mà chia phần thì cũng như thế. Kẻ bố thí thì cho đồ vật. Còn kẻ nhận thì hồi hướng. Cả hai đầy đủ nên gọi là thí tư lương. Lại chẳng đầy đủ, giới và tư lương cũng lại như vậy. Cho nên ở đây có nghĩa là phân chia từng phần đầy đủ gọi là tư lương. Như thế ta nói Bồ Đề Tư Lương, nay có thể đầy đủ, làm trưởng dưỡng, là nguyên nhơn của Bồ Đề, từng phần đầy đủ của Bồ Đề. Tất cả đều là nghĩa nầy vậy.

Vì lại nói chẳng khuyết

Bồ Đề các tư lương

Tuy tiếp cùng chư Phật

Riêng được hiểu vô biên

Với năng lực gì mà Thanh Văn, Bồ Tát biết còn ít, chẳng có năng lực vậy? Nếu muốn nói các Bồ Đề Tư Lương chẳng khuyết, chẳng dư. Chỉ có chư Phật riêng được vô biên giác, ngôn vô biên giác. Nghĩa là chẳng phải ít giác vậy. Đức Phật Thế Tôn ở nơi nghĩa của vô biên ứng trí mà giác biết vô ngại. Cho nên Phật có tên là Vô Biên Giác vậy. Lại nữa ở nơi dục lạc cùng với tự qua khỏi khổ, dứt bỏ thường, có, không v.v... qua sự thấy nghe biên kiến. Giác mà chẳng đắm trước. Ở nơi giác vô biên đó chỉ có Phật; nên gọi là vô biên giác. Hỏi vì sao mà tư lương nầy chỉ có Phật hay nói, mà người không thể đáp được.

Thể Phật đức vô biên

Giác tư lương làm gốc

Cho nên giác tư lương

Lại chẳng có biên giới

Phật Thể có nghĩa là Phật thân. Thân Phật kia có đầy đủ vô biên công đức. Cho nên nói là thân Phật có cái đức vô biên. Lại cũng còn có nhiều nghĩa khác nhau. Cũng giống như tụng đọc nhiều loại kinh sách khác nhau. Làm như thế gọi tên là công đức. Lại cũng có nghĩa là kiên cố. Giống như bện một sợi dây, hoặc se làm 2 hay se làm 3 lần mới thành. Lại cũng có nghĩa là tăng trưởng. Giống như lợi tức, hoặc tăng 2 làm công, hoặc tăng 3 làm công. Lại cũng có nghĩa là y chỉ (nương tựa). Giống như các vật, mỗi mỗi nương tựa vào nhau làm công. Như thế thân Phật là giới định và vô biên sai biệt công đức nương tựa mà có vậy. Cho nên nói là thân Phật có vô biên công đức. Lấy tư lương làm căn bản. Đó là Bồ Đề Tư Lương và Phật thể vô biên công đức làm căn bản vậy. Căn có nghĩa là kiến lập, bồ đề là trí. Căn tức là tư lương. Với tư lương kia có thể kiến lập tất cả trí huệ. Cho nên nói Tư Lương là căn bản của Phật thể. Bởi vì Phật thể có vô biên công đức. Do tu vô biên công đức mà thành Phật thể kia. Cho nên tư lương lại chẳng có ngằn mé.

Nay nói phần ít kia

Kính lễ Phật Bồ Tát

Cùng với các Bồ Tát

Sau Phật nên cúng dường

Những tư lương thì vô biên mà sự hiểu biết thì có giới hạn. Cho nên nói tư lương kia chẳng thể khuyết được. Lại nói rằng kia ít phần kính lễ Phật, Bồ Tát.

Hỏi: Nên lễ Phật mà tất cả chúng sanh là tối thắng. Còn nghĩa vì sao trong nầy lại lễ Bồ Tát ?

Đáp rằng: Vì các Bồ Tát đã thứ tự cúng dường các vị Phật vậy. Chư Bồ Tát từ sơ phát tâm cho đến giác ngộ, tất cả đều hay cúng dường. Bồ Tát có 7 loại. Đầu tiên là sơ phát tâm. Thứ 2 là chánh tu hành. Thứ 3 là đắc vô sanh nhẫn. Thứ 4 là quán đảnh. Thứ 5 là nhứt sanh sở hệ. Thứ 6 là tối hậu sanh. Thứ 7 là nghệ giác trường. Những Bồ Tát nầy theo chư Phật sau đó mà cúng dường. Từ thân, khẩu, ý cho đến ngoại vật đều cúng dường.

Kẻ mới phát tâm chưa được địa. Chánh tu hành cho tới thất địa được vô sanh nhẫn trụ ở bát địa. Quán đảnh giả trụ ở Thập Địa. Nhứt sanh sở hệ giả sẽ vào nơi cõi Đẩu Suất. Cuối cùng của lần sanh trụ ở cõi Đẩu Suất. Nghệ Giác Trường là kẻ muốn thọ dụng tất cả trí tri.

Ở nơi bảy loại Bồ Tát nầy - Sơ phát tâm Bồ Tát, tất cả chúng sanh đều nên lễ kính, hà huống khác nữa. Vì sao vậy? Thân tâm thật to lớn vậy. Như Lai dạy cho vô lượng vậy. Khi Bồ Tát phát tâm Bồ Đề thì ở nơi mười phương không giảm, chư Phật quốc độ không giảm, các chúng sanh không giảm. Do lòng từ bủa khắp đầy đủ khi phát tâm Bồ Đề. Nếu có chúng sanh nào chưa được độ thì ta sẽ độ. Những kẻ chưa giải thoát thì ta sẽ làm cho họ giải thoát. Những kẻ chưa tỉnh, ta sẽ làm cho tỉnh lại. Những kẻ chưa tịch diệt ta làm cho tịch diệt. Ở nơi Thanh Văn ta làm cho họ nhập vào Thanh Văn thừa. Ở nơi Độc Giác ta làm cho họ nhập vào Độc Giác thừa. Ở nơi Đại Thừa ta làm cho họ nhập vào Đại Thừa. Muốn làm cho chúng sanh tất được tịch diệt, chẳng phải làm tịch diệt thiểu phần chúng sanh, mà cho những kẻ có thân tâm thật to lớn. Tất cả chúng sanh đều nên lễ kính, như Như Lai đã dạy. Như Thế Tôn đã bảo Ngài Ca Diếp. Giống như mặt trăng non lại hay làm lễ, chẳng chờ trăng đầy. Như thế Ca Diếp. Nếu có ai tin ta, phải nên lễ kính các vị Bồ Tát. Chẳng phải Như Lai. Vì sao vậy? Từ nơi Bồ Tát mà xuất sanh Như Lai vậy. Lại nữa ở nơi Thanh Văn thừa mà nói rằng:

Ở kia biết pháp nầy

Hoặc già hay trẻ thơ

Nên cúng dường cung kính

Như Phạm Chí thờ lửa

Như thế các Bồ Tát ở sau các Đức Phật, nên thứ tự cúng dường. Như kệ nói:

Như giữ gìn giống Phật

Thắng dư ít phần làm

Cho nên chư Bồ Tát

Sau Phật mà cúng dường

Từ sánh với hư không

Phổ biến khắp chúng sanh

Cho nên đứa con ngoan

Sau Phật mà cúng dường

Ở nơi các chúng sanh

Đại bi giống như con

Cho nên là Phật Tử

Sau Phật mà cúng dường

Bi tâm lợi chúng sanh

Không hai giống hư không

Cho nên lại không sợ

Sau Phật mà cúng dường

Tất cả thời như cha

Tăng trưởng các chúng sanh

Cho nên các Bồ Tát

Sau Phật mà cúng dường

Giống như đất nước lửa

Chúng sanh hay thọ dụng

Cho nên kẻ cho vui

Sau Phật mà cúng dường

Chỉ vì lợi chúng sanh

Xả ly chính nhơn vui

Cho nên kia tất cả

Sau Phật mà cúng dường

Phật cùng Phật có thừa

Tất cả từ tâm đầu

Cho nên các Bồ Tát

Sau Phật mà cúng dường

Hỏi Tôn Giả rồi mới nói ngay về duyên khởi của tư lương và bây giờ thì đáp về tư lương như sau:

Giống như mẹ Bồ Tát

Lại như mẹ các Phật

Bát Nhã Ba La Mật

Là giác đầu tư lương

Bát Nhã Ba La Mật là mẹ của các Bồ Tát. Là tư lương đầu của Bồ Đề. Vì sao vậy? Vì tối thắng vậy. Như các thân căn thì nhãn căn là tối thắng. Những phần của thân thì đầu là quan trọng. Trong tất cả Ba La Mật Đa thì Bát Nhã Ba La Mật Đa là tối thắng cũng lại như thế. Cho nên Bát Nhã Ba La Mật Đa là tối thắng vậy. Vì là tư lương đầu tiên. Lại là kẻ đi trước vậy. Như trong các pháp thì tín là đi trước. Trong các Ba La Mật thì Bát Nhã Ba La Mật đi trước cũng lại như vậy. Như Bố Thí mà chẳng hồi hướng Bồ Đề, tức chẳng phải Bố Thí Ba La Mật. Như thế Thi La (giới) mà chẳng hồi hướng Bồ Đề lại chẳng phải là Thi La Ba La Mật. Hồi hướng Bồ Đề tức thị Bát Nhã. Do Bát Nhã đi trước nên có thể hồi hướng. Cho nên gọi là tiền hành vậy. Trong các Ba La Mật thì Bát Nhã Ba La Mật vì Bồ Đề mà làm tư lương đầu tiên. Lại các Ba La Mật là nhơn thể của Tam Luân Tịnh (kẻ cho, người được cho và vật cho). Cho nên Bát Nhã Ba La Mật vì Bồ Đề mà làm tư lương đầu tiên. Tam Luân Tịnh là Bồ Tát y nơi Bát Nhã Ba La Mật mà hành bố thí chẳng nghĩ đến tự thân, lìa thủ chấp của tự thân vậy. Chẳng nhớ nghĩ đến người nhận sai khác, lìa tất cả các nơi phân biệt; chẳng nhớ nghĩ đến kết quả của sự bố thí mà các pháp chẳng đến chẳng đi vậy. Như thế chư Bồ Tát được Tam Luân Tịnh thí. Như tịnh thí, tịnh giới lại cũng như thế. Ở nơi Bát Nhã Ba La Mật Đa nầy, các Bát Nhã Ba La Mật thì Tam Luân Tịnh là cái nhơn thể vậy. Bát Nhã Ba La Mật vì Bồ Đề mà làm tư lương đầu tiên. Lại có kết quả lớn, mà Bát Nhã Ba La Mật là quả lớn hơn Ba La Mật. Như kinh nói rằng:

Bồ Đề tâm phước đức

Cùng với pháp giữ gìn

Nơi không mà tin giải

Đều hơn mười sáu phần

Trong kinh Bi La Ma về đại quả và nhơn duyên đã nói, thì đây là quả lớn vậy. Bát Nhã Ba La Mật vì giác ngộ mà làm tư lương đầu tiên.

Hỏi: Vì sao mà Bát Nhã Ba La Mật là mẹ của Bồ Tát?

Đáp: Vì hay sanh vậy. Vì phương tiện mà nhiếp (gìn giữ) Bát Nhã sanh ra các Bồ Tát, làm cho cầu được vô thượng Bồ Đề, chẳng cầu Thanh Văn Độc Giác là nhơn sanh ra thân Phật vậy. Nên nói Bát Nhã Ba La Mật là mẹ của các Bồ Tát. Lại đối với 5 Ba La Mật kia như nói Yên Bát La Nị Ba Đệ vậy. Yên là tánh. Bát La Nị Ba Đệ là tụng (gọi). Tức là tánh tướng làm Ma Đa (Ma Đa phiên dịch là mẹ. Ở nơi chữ Ma Đa là từ Yên Bát La Ni Ba Đệ có chữ Yên là thể tánh của Ma Đa. Bát La Nị Ba Đệ là tụng nghĩa của Ma Đa mà Bát La Nị Ba Đệ dịch đúng nghĩa là mẹ vậy). Giống như mẹ sanh con thì hoặc để nơi giường hoặc để trên đất. Bát Nhã Ba La Mật Đa cũng lại như thế. Sanh kia cầu Bồ Đề, Bồ Tát thì lúc ấy để nơi thí với 5 Ba La Mật, hay cầu cho Bồ Tát giác ngộ vậy. Cho nên nói Bát Nhã Ba La Mật Đa là mẹ của Bồ Tát. Lại nói về lượng như nói: Mang Ma Nê vậy, Mang là tánh, Ma Nê là âm đọc tụng. Tức tánh tướng nầy là Ma Đa (nơi chữ Ma Đa lại từ chữ Mang Ma Nê sinh ra chữ Mang cũng thể tánh Ma Nê khi tụng thì nghĩ Ma Nê, dịch đúng là lượng. Cho nên lượng nầy cũng là mẹ vậy). Giống như mẹ sanh con rồi tùy thời mà lo liệu. Như thế con ta do ăn uống mà thân lớn và cũng do đây mà tổn giảm. Bồ Tát cũng lại như thế. Ở nơi Bát Nhã Ba La Mật tự so sánh với thân nầy, ta nên như thế mà bố thí, ta nên như thế mà trì giới v.v... Đều do tự lượng nhơn duyên vậy. Cho nên nói rằng Bát Nhã Ba La Mật Đa là mẹ của Bồ Tát vậy. Giống như đồ đo lường có Bát La Tát Tha, có A Trạch Già, có Đột Lộ Nõa, có Khư Lê Đệ v.v... (như những loại đong lường của thế gian). Sự thẩm lượng các Bồ Tát cũng lại như thế. Với sơ phát tâm nầy, với sự tu hành nầy, với sự nhẫn chịu nầy, là nhơn duyên đo lường vậy. Cho nên nói Bát Nhã Ba La Mật là mẹ của các Bồ Tát. Lại nữa Tu Đa La (kinh) thì đọc tụng. Nghĩa là ở nơi kinh làm mẹ, gọi là tụng. Ở trong những kinh điển ấy có xưng dương tên của các nước Phật, Bồ Tát. Gọi là Tỳ Ma La Kiết Lợi Đế, nói là Già Tha (tiếng cũ nói là tạp Ma Cật là không đúng).

Bát Nhã Ba La Mật

Là mẹ của Bồ Tát

Làm cha của phương tiện

Con gái là từ bi

Lại trong các kinh khác lại tụng (gàtha = già tha) như thế mà các kinh đã nói: Bát Nhã Ba La Mật là mẹ của Bồ Tát.

Hỏi: Vì sao nói Bát Nhã Ba La Mật lại cũng là mẹ của chư Phật?

Đáp: Là vì sanh ra và hiển thị (chỉ bày) cái trí vô chướng ngại. Quá khứ, vị lai, hiện tại chư Phật là do Bát Nhã Ba La Mật A Hàm vậy. Phiền não diệt rồi, sẽ diệt và đang diệt sẽ xuất sanh, mà Bát Nhã Ba La Mật là mẹ của chư Phật, lại hiển bày chỉ cho cái trí vô chướng ngại. Tất cả chư Phật Thế Tôn trong quá khứ, vị lai, hiện tại đều hiển thị cái trí vô ngại nầy đều do nơi hiển bày của Bát Nhã Ba La Mật. Nên sự hiển thị nầy là trí vô chướng ngại vậy. Chư Phật chỉ cho thấy rằng Bát Nhã Ba La Mật là mẹ, mà trong đây có Luân Lô Ca.

Do lòng từ tương ưng

Bát Nhã Ba La Mật

Nơi vô vi bờ kia

Con Phật hay qua khỏi

Được đến vô đẳng giác

Lợi nhiếp các chúng sanh

Trí là mẹ như vậy

Người lớn phải như thế

Do được trí độ rồi

Lại được thành thân Phật

Lại làm mẹ các Phật

Hơn cả như đã nói

Vì sao đây có tên là Bát Nhã Ba La Mật? Không cùng với Thanh Văn, Độc Giác vậy; nên có tên là Bát Nhã Ba La Mật. Ở nơi bên trên không thể biết hết; nên gọi tên là Bát Nhã Ba La Mật. Điều nầy phải biết là đến tất cả bờ kia vậy. Nên gọi tên là Bát Nhã Ba La Mật. Bát Nhã Ba La Mật nầy không có cái gì hơn được; nên có tên là Bát Nhã Ba La Mật. Ba đời đều bình đẳng vậy; nên có tên là Bát Nhã Ba La Mật, hư không vô biên đều bình đẳng; nên có tên là Bát Nhã Ba La Mật. Như thế là những nhân duyên thù thắng, như trong Bát Nhã Ba La Mật Đa đã nói; nên có tên là Bát Nhã Ba La Mật.

Hỏi rồi lược nói tư lương đầu tiên của Bồ Đề và bây giờ thì nói phần tư lương thứ hai.

Thí, giới, nhẫn, tấn, định

Và cùng với năm nầy

Đều do trí mà được

Ba La Mật giữ gìn

Trong nầy Đa Na (thí) Ba La Mật là tư lương thứ 2 của Bồ Đề. Vì Bát Nhã mà thực hành trước. Bồ Tát vì Bồ Đề mà làm việc bố thí. Cho nên thí là tư lương thứ hai. Ở nơi ấy sanh thân, ý, lạc khác. Nhơn đây gọi tên là bố thí. Chẳng làm khổ ai. Nó có 2 loại. Nghĩa là tài thí và pháp thí. Tài thí lại cũng có 2 loại. Nghĩa là cùng ý thức và chẳng cùng ý thức. Cùng ý thức lại cũng có 2 loại. Nghĩa là trong và ngoài. Nếu tự thí thân thể tay chân mình hay thí toàn thân. Ở đây gọi là nội thú. Nếu thí con trai, con gái, vợ con và 2 chân, 4 chân v.v... Đây gọi là ngoại thí. Chẳng cùng ý thức cũng có 2 loại. Đó là có thể ăn và không thể ăn. Đây có nhiều loại. Nếu thí thịt thân thể thì thọ dụng để làm vật ăn uống. Đây nói là có thể ăn. Hoặc thí ngoài thân thọ dụng như nước hoa, giữ vàng bạc trân bảo, y phục, đất đai, tài vật, vườn, nhà, ao hồ, nơi du hí v.v... Thì đây là những loại không thể ăn được. Sau đó có thể thọ dụng pháp thí. Lại cũng có 2 loại. Nghĩa là thế gian và xuất thế gian. Nếu có gây nhân pháp thí mà lưu chuyển sanh ra vì ái trong cảnh giới ấy (cựu dịch sanh tử là chẳng đúng. Tên bây giờ sửa thành lưu chuyển vậy. Sau đó dịch lưu chuyển là do nghĩa nầy). Đó là thế gian. Nếu có nhân pháp thí mà quả báo vượt khỏi lưu chuyển, thì đó là xuất thế gian. Tài thí và pháp thí kia mỗi thứ đều có 2 loại. Nghĩa là có đắm trước và không đắm trước. Nếu vì tự thân, hay vì sanh riêng, hay vì thắng quả, hy vọng tương tục nơi tài pháp thì thì đây là có đắm trước. Nếu vì lợi ích an lạc của tất cả chúng sanh. Nếu chẳng chứng ngại trí, thì đây là không đắm nhiễm. Ngoài ra còn có vô úy thí. Lại tùy thuận vào nơi tài thí mà 2 loại quả thí kia cùng với dư khí (nước loãng) như trong kinh Đại Thừa nói. Nơi đây lược nói kệ rằng:

Ăn uống cùng đồ mặc

Tùy thuận đều bố thí

Lại thí hoa, hương, đèn

Mùi thơm cùng âm nhạc

Hoặc thí các mỹ vị

Thuốc men cùng đồ nằm

Cùng với chỗ dưỡng bịnh

Thầy thuốc cùng người hầu

Nam nữ và vợ con

Nô tỳ cùng kho báu

Trang sức và dâm nữ

Tùy thuận đều bố thí

Cùng với các bảo vật

Mỗi mỗi đều trang nghiêm

Voi, ngựa, xe hết thảy

Vật quý đều thí cho

Vườn rừng nơi tu hành

Ao, giếng, nơi hội họp

Đất đai cùng vật khác

Khách xá cũng đều thí

Hoặc hai chân, bốn chân

Hoặc chỉ một bãi cát

Thôn, lý cùng quốc độ

Cả ngôi vua cũng thí

Thí tất cả vật quý

Lợi lạc tùy thuận cả

Vì chỗ chúng sanh nương

Kẻ bố thí chẳng sợ

Thí những vật khó xả

Tay , chân, mắt, tai, mũi

Lại cho tim cùng đầu

Cùng thân cũng cho nốt

Lúc tu hạnh bố thí

Thường ở nơi người nhận

Tưởng nên sanh phước điền

Lại như quyến thuộc lành

Bố thí các quả báo

Đầy đủ lành tụ tập

Hồi hướng vì mình người

Thành Phật và Tịnh Độ

Bồ Tát hay bố thí

Hồi hướng đúng thân Phật

Bồ Tát Bố Thí nầy

Được tên Ba La Mật

Hoặc bờ nầy bờ kia

Lại chẳng thể nói hết

Quả thí đến bờ kia

Nói là thí bỉ ngạn.

Bây giờ lại nói về thí chủ sai biệt:

Chẳng tham nơi quả ái

Từ bi ba luân tịnh

Chánh giác nói thí kia

Đó là cầu giác ngộ

Ta đã làm việc nầy

Làm đúng lại đang làm

Nếu xả như thế nầy

Chất chứa chẳng bố thí

Tăng tham, quả của thí

Tùy thuận tức hay xả

Nói là lợi vì người

Biết nhớ chẳng thí chủ

Chẳng tham, tăng quả nhiều

Duy chỉ thí tâm từ

Đây tên thật thí chủ

Tất cả ngoài bán buôn

Như mây lớn thành mưa

Mọi nơi có tâm thí

Đây tên đại thí chủ

Ngoài ra là rất ít

Thí và quả báo thí

Thương tưởng cùng tùy thuận

Thí chủ nơi mọi người

Giống như là cha mẹ

Chẳng nghĩ cho vật gì

Kẻ nhận cùng người cho

Hay vui mà bố thí

Đây tên là thí chủ

Nếu chẳng phân biệt Phật

Bồ Đề cùng Bồ Tát

Mà vì thí giác ngộ

Kia đó sớm thành Phật.

Hỏi và giải thích về bố thí Ba La Mật rồi, bây giờ nói về Thi La (giới) Ba La Mật.

Giải rằng: Ba La Mật như ý nghĩa phía trước đã giải đáp. Còn Thi La thì bây giờ sắp nói đây. Nói Thi La có nghĩa là tập cận vậy. Điều nầy chỉ về thể tướng. Lại cũng có nghĩa là bổn tánh, như thế gian có giới vui, giới khổ vậy. Lại nữa cũng có nghĩa là thanh lương. Vì chẳng hối là nguyên nhân, lìa tâm nóng giận ưu não vậy. Lại có nghĩa là an ổn, hay làm nhơn cho đời khác an lạc. Lại cũng có nghĩa là an tịnh, hay kiến lập chỉ quán. Lại cũng có nghĩa là tịch diệt, là nguyên nhơn chứng được Niết Bàn an lạc. Lại cũng có nghĩa là đoan nghiêm, hay trang sức vậy. Lại có nghĩa là tinh khiết, hay tẩy trừ các việc thô ác. Lại có nghĩa là đứng đầu hay vì chúng mà chẳng sợ yếu đuối. Lại cũng có nghĩa là tán thán, hay sanh danh xưng. Giới nầy làm cho thân khẩu ý chuyển đổi làm lành. Ở nơi đó lìa việc giết hại, cũng chẳng thủ dục tà hạnh v.v... Đây là 3 loại giới thuộc về thân, xa rời nói dối, nói phá hoại, nói lời thô ác, nói tạp hí (giỡn) v.v... Đó là 4 giới thuộc về miệng. Xa rời tam sân tà kiến. Đây là 3 loại giới thuộc về ý. Như thế biết rằng thân khẩu ý thực hành những điều thiện thì 10 giới nầy chuyển đổi qua. Cùng với tham sân si sinh ra 10 loại ác, để mà đối trị. Mà 10 loại hành động ác như trên, dưới, giữa thường hay ưa bắt chước, gần gũi vậy. Mà chúng sẽ làm cho đọa vào cõi địa ngục, súc sanh, Diệm Ma v.v...

Như 10 giới lành mà trước đã nói. Nếu chẳng hiểu biết phân chia rõ ràng, hạ trung thượng, thường hay gần gũi. Tùy theo phước đức mỗi mỗi sai biệt. Sanh làm trời người cũng sai biệt. Nếu hay hiểu biết phân biệt làm 10 điều thiện, giới ấy mỗi mỗi thường hay gần gũi, bắt chước thực hành nhiều thì sẽ được vào địa của Thanh Văn và địa của Bồ Tát cũng chuyển đổi sai biệt khác nhau.

Lại nữa ở đây là Bồ Tát tụ giới, có 65 loại vô tận. Như trong kinh Vô Tận Ý đã nói nên biết. Lại lược nói có 2 loại giới. Nghĩa là loại bình đẳng thì giới và bất bình đẳng thì giới. Loại bình đẳng thì giới là làm tích tụ việc lành nơi thân khẩu ý nầy. Đời đời được sanh nơi thì; nghĩa là chỗ giàu có vui sướng; hoặc Thanh Văn, Độc Giác. Cũng có tương báo nơi Tịnh Độ hay sanh làm những chúng sanh thuần thục; lại cũng thành Chánh Biến Giác. Những loại trên đây được gọi là bình đẳng chủng thì giới. Sai biệt với cái nầy thì có bất bình đẳng thì giới.

Lại nữa có 2 loại giới. Nghĩa là tác giới và vô tác giới. Nếu ở nơi có làm thì có người tạo nên; gọi tên là tác giới. Khác với đây, gọi là vô tác giới.

Lại có 9 loại giới khác nhau. Đó là phàm phu giới, ngoại đạo ngũ thông giới, nhơn giới, giới của Thiên Tử ở cõi dục, giới của Thiên Tử ở cõi sắc và vô sắc. Có học, không học Thanh Văn giới, Độc Giác giới, Bồ Tát giới.

Phàm phu giới nghĩa là sanh vào nơi có giới hạn. Ngoại đạo ngũ thông giới, nghĩa là thần thông hết thì lùi. Nhơn giới có nghĩa là thập thiện nghiệp đạo hết thì hết. Dục giới Thiên Tử giới có nghĩa là phước báu hết thì hết. Sắc giới Thiên Tử giới có nghĩa là Thiền Định hết thì hết. Vô Sắc giới Thiên Tử giới có nghĩa là Tam Ma Bát Đề (chỉ) hết thì hết. Có học vô học Thanh Văn giới nghĩa là khi cứu cánh Niết Bàn hết thì hết. Độc Giác giới có nghĩa là khi Đại Bi thiếu thì hết. Bồ Tát giới nghĩa là chẳng có cùng tận. Giới nầy có thể làm sáng tỏ những giới khác vậy. Hạt giống tiếp nối chẳng dứt. Cho nên Bồ Tát cũng luôn luôn tồn tại không dứt. Cho nên Như Lai nói là giới vô tận vậy. Do nhơn duyên đó mà giới Bồ Tát được nói là giới vô tận. Các giới Bồ Tát đều hồi hướng đến Bồ Đề. Cho nên có tên là giới Ba La Mật. Sau đây là bài kệ:

Giống như cha thương con sức mạnh

Lại như chính mình yêu mạng sống

Ra khỏi yêu ấy chỉ có giới

Tâm lớn tạo ra yêu thương ấy

Giới nầy gần gũi nơi Phật rồi

Giải thoát liền rời khỏi ái nầy

Giống chim người đời thường thí cho

Kẻ trí thường hay thích giới nầy

Giới nầy lợi ích cho mình, người

Làm thân đoan nghiêm lìa lo lắng

Đời nầy đời sau đều trang nghiêm

Giới ấy kẻ trí nên mến mộ

Giới nầy chẳng do nơi tha lực

Chẳng phải không được chẳng cầu ăn

Tất cả đều do chính tự mình

Cho nên người trên yêu giới nầy

Tài vật quốc gia cùng đất đai

Tự thân, xương thịt cùng đầu não

Có thể xả được, chẳng bỏ giới

Vì muốn thanh tịnh đến Bồ Đề

Giả sử từ trời đọa xuống đất

Lại làm từ đất lên cõi trời

Vì mãn ly cấu, đất chẳng dơ

Nên phải quyết định chẳng thay đổi

Nếu đã đầy đủ giới phương tiện

Bây giờ tức được đệ nhị địa

Tức được lìa dơ sanh đất lành

Lúc ấy thành tựu tâm ưa muốn

Nếu cả Trời, Người, A Tu La

Cho đến súc sanh có thể đổi

Nếu biết giáo hóa phương tiện rồi

Theo niệm vãng sanh về nơi kia

Hoặc hay bố thí giúp chúng sanh

Hoặc hay nói ngọt ở ý nầy

Hoặc lại cùng kia ở yên ổn

Hoặc cùng đồng sự giúp lực nầy

Hoặc tại cõi người làm ông chủ

Hoặc tại cung trời mà tự tại

Lớp lớp phương tiện làm chỉ đạo

Tức hay an trú nơi bạch pháp

Đầy đủ giới thật cùng thần thông

Có thể làm khô nơi biển lớn

Thế gian hết rồi lửa thiêu đốt

Chỉ trong sát na liền diệt hết

Quán xem thế gian nhiều phiền não

Não ấy sinh bịnh do lìa quen

Kẻ trí có giới cùng phương tiện

Vì đời gần nương chỉ đường lành.

Hỏi và đã giải thích về Thi La (giới) Ba La Mật rồi. Bây giờ lại nói Sằn Đề (nhẫn nhục) Ba La Mật.

Đáp rằng: Sằn Đề (Ksànti) nghĩa là thân và tâm thọ các khổ lạc, với ý chí kiên nhẫn chẳng cao chẳng thấp, tâm chẳng nhiễm thấu. Đây có tên lược nói là Sằn Đề. Nếu nói cách khác thì có 3 loại. Nghĩa là thân trụ trì, tâm trụ trì và pháp trụ trì.

Ở nơi thân trụ trì phải nhẫn, nghĩa là thân ấy gặp khổ. Nếu tâm ở ngoài hoặc vô tâm thì chẳng yên lúc gặp; nên thân sanh khổ, mà nhẫn thì không lường được. Đây có tên là thân trụ trì. Nhẫn bên ngoài sanh ra. Nghĩa là do nhân duyên ăn uống mà khởi lên sợ sân si và sợ các loài muỗi mòng, rắn, cọp, sư tử, beo v.v... Loài 2 chân, bốn chân hoặc nhiều chân. Những vật ấy làm cho thân gặp nhiều não hại. Hoặc lại ăn đến tay, chân, tai, mũi, đầu, mắt, tứ chi mà bị sát hại. Ở những việc ác như thế mà tâm không bị bấn loạn, lại chẳng kinh động thì đó có tên là thân trụ trì nhẫn. Lại nữa do nhân của gió dữ, trời nóng lạnh, mưa bão, trời sét v.v... làm cho lo lắng khổ sở; thân nầy khổ như vậy nhưng vẫn giữ yên ổn. Điều nầy có tên là nhẫn. Lại nữa nơi thân nổi lên các bịnh tật cùng với 404 thứ bịnh làm cho thân khổ. Lúc gặp khó khăn như thế mà nhẫn chịu không so lường. Thì đó có tên là thân trụ trì nhẫn

Ở nơi tâm trụ trì nhẫn có nghĩa là bị mạ lị, sân nhuế, chửi bới, phỉ báng, tìm lỗi nói xấu v.v... toàn những lời chẳng ái ngữ, lại làm não loạn; nhưng lúc ấy tâm bất động, lại chẳng bị xúc loạn. Đây có tên là tâm trụ trì nhẫn. Lại nữa trong 8 loại thế pháp tiếp xúc như: Được lợi, mất lợi, tiếng tốt, tiếng xấu, khen, chê, khổ, vui mà tâm chẳng cao thấp, bất động như núi. Đây có tên là tâm trụ trì nhẫn. Lại nữa đoạn hẳn đi sự gắt giận vậy. Tâm chẳng sát hại, tâm chẳng kết hận, tâm chẳng đấu tranh, tâm chẳng chấp trước, tự giữ cho mình và cho người. Ở nơi chúng sanh tương ưng với lòng từ. Lại hay bi mẫn làm cho khởi lên sự hoan hỷ, ý thường hay xả bỏ. Những loại nầy lại có tên là tâm trụ trì nhẫn. Ở nơi pháp tâm trụ trì nhẫn nầy. Phải quán sát trong ngoài như thật. Ở ngoài có nghĩa là sự mạ lị, sát hại. Mạ lị có nghĩa là nghe chữ hòa hợp đồng thời chẳng tán thành. Chỉ trong sát na, chữ ấy trở thành không. Nghe như một âm hưởng vậy. Chẳng thể nói những nghĩa tương ưng lần lượt với nhau được. Ở trong đó không có mạ lị. Nếu kẻ phàm phu hư vọng phân biệt mà sinh giận dữ. Nếu chữ và âm thanh ấy biết nơi nghĩa tự tánh của nó thí chẳng thể được, tâm tất tùy thuận, chẳng sanh giằng co. Thọ nhận bình đẳng. Đây có tên là pháp trụ trì nhẫn. Lại nữa ở nơi sát hại thường hay niệm rằng thân ta không bị hại, thân nầy vô tâm, giống như cỏ cây, tường, ảnh v.v... tâm lại chẳng bị hại. Vì tâm chẳng có hình tướng, chẳng có quái ngại. Ở đệ nhứt nghĩa chẳng sát hại nầy quán sát như thế thì chẳng thấy sát hại. Đó là hay nhẫn; nên có tên là pháp trụ trì nhẫn. Bên trong nghĩa là: Lúc quán pháp bên trong liền nhớ nghĩ như thế nầy: Sắc như bột tụ lại từ duyên mà sanh ra, chẳng có động tác, chẳng phải tự sanh, không gì cả, lìa ngã và ngã sở. Thọ giống như bong bóng, tưởng như sức nóng mặt trời, hành giống như cây chuối, thức như huyễn hóa. Từ nhân duyên mà sanh ra, chẳng động tác, chẳng tự sanh, sát na sanh diệt, không, lìa ngã và ngã sở. Ở nơi sắc ấy chẳng có ngã; nơi sắc cũng chẳng có ngã sở, như thế thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy. Thức chẳng có ngã và cũng chẳng có ngã sở. Những pháp như thế nầy từ duyên mà sanh ra. Nếu từ duyên sanh ra tức nhiên tự tánh vô sanh. Nếu tự tánh vô sanh tức nhiên không thể hại được. Như thế khi quán sát. Nội, ngoại các pháp tự tánh đều chẳng thể được; nên có tên là pháp trụ trì nhẫn. Lại ở nơi thân, tâm pháp ấy khi quán tại tánh tức thời thuận với vô sanh nhẫn. Đây có tên lược nói là Sằn Đề Ba La Mật, như trong kinh đã nói. Nơi đây có bậc Thánh làm kệ rằng:

Oán thân và con người

Bi niệm thường bình đẳng

Nhơn sân thường chẳng có

Sao lại giận chúng sanh

Lành tu tập tâm từ

Chúng sanh giống thân mình

Bình đẳng chẳng có hai

Vì sao giận chúng sanh

Tâm thường xa rời sân

Nhiều loại vui thích vậy

Người làm cũng vô ngại

Vì sao khác với đời

Ở nơi chúng sanh ấy

Thường muốn làm lợi lạc

Vì sao khởi sân si

Thêm nhiều chúng sanh ác

Thế gian tiếp tán pháp

Tâm nầy chẳng dao động

Giống như miệng núi lửa

Phải biết kia mà nhẫn

Thân tâm lìa các cấu

Việc ngại chẳng thể nhiễm

Như bùn và hư không

Biết được phải nên nhẫn

Nơi thân chẳng yêu riêng

Nơi mạng lại chẳng tham

Các oán không thể có

Xách động ý liên tục

Lại chẳng yêu riêng tiếng

Tâm an giống như vọng

Tiếng nói lại như không

Tâm nhẫn ở nơi tay

Lại chẳng nơi năm chúng

Thủ ngã và tướng mệnh

Thân lại chẳng ngã sở

Biết thế phải nên nhẫn

Nếu chẳng thấy nơi ta

Và ngã sở tự tánh

Liền được vô sanh nhẫn

Phật tử được an ổn

Luận Bồ Đề Tư Lương

Hết quyển một

Quyển Thứ Hai

Hỏi về nhẫn Ba La Mật đã giải thích rồi. Bây giờ lại nói về tinh tấn Ba La Mật.

Đáp rằng: Đó là dũng kiện thể tướng, dũng kiện tác nghiệp v.v... có tên là tinh tấn. Ở trong đó có các Bồ Tát từ sơ phát tâm cho đến cứu cánh tọa Bồ Đề. Kiến lập tất cả Bồ Đề phần tương ưng với thân khẩu ý thiện nghiệp. Đây gọi tên là Tinh Tấn Ba La Mật. Lại nữa nếu cùng phàm phu, học, vô học, Thanh Văn, Độc Giác thì chẳng gọi là tinh tấn. Đây có tên là Tinh Tấn Ba La Mật - mà tinh tấn thì có 3 nghĩa. Đó là thân khẩu ý. Đối với thân khẩu tinh tấn thì tâm tinh tấn phải đi trước. Lược nói là 3 loại phước điền, mà thân và phước tương ưng thì gọi là thân tinh tấn. Khẩu cùng tương ương, thì gọi khẩu tinh tấn. Ý tương ưng thì gọi là ý tinh tấn. Lại nữa ở nơi tự lợi hoặc lợi tha thì thân đều làm việc lành. Đây là thân tinh tấn. Khẩu làm việc khẩu tinh tấn. Ý làm việc ý tinh tấn. Nghĩa là chẳng dứt chủng tử tinh tấn nơi Tam Bảo, thành thục vô lượng chúng sanh tinh tấn. Nhiếp thọ vô lượng lưu chuyển tinh tấn, vô lượng cúng dường để gần gũi tinh tấn. Tụ tập vô lượng thiện căn tinh tấn. Xuất sanh vô lượng tinh tấn tinh tấn, lành nói làm cho chúng sanh hoan hỷ tinh tấn. An ủi tất cả chúng sanh tinh tấn. Tùy thuận các chúng sanh mà làm tinh tấn. Ở nơi tất cả chúng sanh mà làm hạnh xả tinh tấn. Thọ các giới học tinh tấn. Nhẫn lực điều nhu tinh tấn. Xuất sanh các Thiền Định chỉ quán tinh tấn. Đầy đủ chẳng nhiễm, trí huệ tinh tấn. Thành tựu bốn phạm hạnh tinh tấn. Xuất sanh 5 thần thông tinh tấn. Ở nơi tất cả quốc độ Phật, công đức thành rồi, Phật độ tinh tấn. Hàng phục các ma tinh tấn. Như pháp hàng phục các ngoại đạo luận sư tinh tấn. Đầy đủ 10 lực vô úy và Phật Pháp tinh tấn. Trang nghiêm thân, khẩu, ý tinh tấn. Độ được tất cả sở hữu tinh tấn. Hại các phiền não tinh tấn. Kẻ chưa độ làm cho độ, kẻ chưa giải thoát làm cho được giải thoát; kẻ chưa hồi tâm làm cho hồi tâm; kẻ chưa Niết Bàn làm cho Niết Bàn tinh tấn. Tụ tập trăm phước tướng tư lương tinh tấn. Nhiếp thọ tất cả Phật Pháp tinh tấn. Di vô biên nước Phật tinh tấn. Thấy vô lượng chư Phật tinh tấn.

Tất cả những tinh tấn nầy đều từ lòng đại bi mà ra, lìa thân khẩu ý, trụ ở nơi chẳng thủ chẳng xả. Được chẳng cao chẳng thấp, nhiếp chẳng sanh chẳng khởi. Như thế 32 pháp đầy đủ rồi, tinh tấn Ba La Mật sẽ được thanh tịnh viên mãn. Trong nầy lại có kệ tụng của Thánh:

So với các thí Ba La Mật

Tinh tấn là lực sẽ thành tựu

Cho nên tinh tấn là căn bản

Chư Bồ Tát đã được thân Phật

Tinh tấn phương tiện cầu Bồ Đề

Ta nghĩ tinh tấn thắng phương tiện

Nơi đây xả ly tinh tấn rồi

Phương tiện chẳng thế làm, bị làm

Chỉ có độc nhất một phương tiện

Chẳng phải khuyên răn làm sự nghiệp

Làm đó là làm cho tinh tấn

Cho nên tinh tấn hơn phương tiện

Tâm có xảo lực làm phương tiện

Tâm nầy từ đây sanh tinh tấn

Cho nên các việc làm như thế

Đều lấy tinh tấn làm căn bản.

Các luận và những công xảo nầy

Đủ tinh tấn rồi sang bờ kia

Cho nên ở tất cả việc làm

Tinh tấn tối vi thành tựu vậy

Cho đến tự tại và tài vật

Người tinh tấn kia liền gặt được

Cho nên họ ở được an lạc

Tất cả đều do nhân tinh tấn

Khi đã thù thắng tinh tấn rồi

Phật đối Thanh Văn là trên hết

Cho nên với lực tinh tấn nầy

Tối vi thắng nhơn chẳng khác hơn

Thắng hơn tinh tấn kẻ dũng kiện

Tuy ở mỗi mỗi chung cùng đất

Nhưng kia lại hay được nơi cao

Cho nên thường hay khởi tinh tấn

Phật ngồi lúc ấy dưới Bồ Đề

Vì tinh tấn ấy mà giác ngộ

Cho nên tinh tấn là căn bản

Được thân Phật ấy là nhơn rồi.

Hỏi và đã đáp ngắn gọn về tinh tấn Ba La Mật rồi, bây giờ sẽ nói về Thiền Na Ba La Mật.

Đáp rằng: Thiền Na có nghĩa là có 4 loại thiền. Nghĩa là có giác, có quán, ly sanh hỷ lạc. Ở nơi sơ thiền thì vô giác vô quán, định sanh hỷ lạc. Ở nơi nhị thiền lìa vui, hành xả niệm huệ thọ lạc. Ở nơi tam thiền thì diệt khổ lạc, xả niệm thanh tịnh, bất khổ bất lạc. Ở nơi tứ thiền thì trong 4 loại thiền ở đây lìa chứng Thanh Văn, Độc Giác địa. Hồi hướng Phật địa rồi, liền có tên là Thiền Na Ba La Mật. Các Bồ Tát có 16 loại Thiền Na Ba La Mật. Các Thanh Văn, Độc Giác thì không có.

Thế nào là 16 loại? Nghĩa là chẳng giữ thật thiền. Chẳng đắm trước vị thiền, Đại bi phan duyên thiền, Tam Ma Địa hồi chuyển thiền, Khởi tác thần thông thiền, Tâm kham năng thiền, Chư Tam Ma Bột Đế thiền, Tịch tĩnh phục tịch tĩnh thiền, Bất khả động thiền, Ly ác đối thiền, Nhập trí huệ thiền, Tùy chúng sanh tâm hành thiền, Tam Bảo chủng chẳng đoạn thiền, Bất thoái đọa thiền, Nhứt thiết pháp tự tại thiền, Phá tán thiền. Như thế có 16 loại thiền. Đó là Thiền Na Ba La Mật.

Bất thủ thật thiền nghĩa là đầy đủ Như Lai thiền vậy. Bất trước vị thiền có nghĩa là chẳng tham vui riêng. Đại bi phan duyên thiền nghĩa là thị hiện đoạn trừ những phương tiện phiền não của chúng sanh. Tam Ma Địa hồi chuyển thiền là lấy phan duyên của dục giới làm duyên. Khởi tác thần thông thiền nghĩa là muốn biết tất cả tâm hạnh của chúng sanh. Tâm kham năng thiền nghĩa là thành tựu tân tự tại trí vậy. Chư Tam Ma Bột Đế thiền là ra khỏi cõi sắc và vô sắc. Tịch tĩnh phục tịch tĩnh thiền là ra khỏi Thanh Văn, Độc Giác, Tam Ma Bột Đế. Bất khả động thiền là cứu cánh hậu biên. Ly ác đối thiền là hại các sự huân tập tương tục. Nhập trí huệ thiền là ra khỏi thế gian. Tùy chúng sanh tâm hạnh thiền là độ cho chúng sanh. Tam Bảo chủng bất đoạn thiền là Như Lai thiền vô tận. Bất thoái đọa thiền là thường hay nhập định. Nhứt thiết pháp tự tại thiền là các nghiệp đã mãn. (Trong nầy, chỉ thứ 16 Phá tán thiền, không giải thích).

Lại nữa Niệm tịnh, Huệ tịnh, Thú tịnh, Tàm tịnh, Trì tịnh, Trì tâm hy vọng tịnh, Hồi hướng Bồ Đề tịnh, Căn tịnh, Vô ý tịnh, Bất thủ thật tịnh, Khởi tác thần thông tịnh, Tâm kham năng tịnh, Thân viễn ly tịnh, Nội tịch thanh tịch, Ngoại bất hành tịnh, Hữu sở đắc kiến tịnh, Vô chúng sanh vô mệnh vô nhơn tịnh, Tam giới trong bất trụ tịnh, Giác phần môn tịnh, Ly ế quang minh tịnh, Nhập trí huệ tịnh, Nhơn quả bất tương vi tịnh, Nghiệp tư duy nhẫn tịnh, Khai bào tạng tương trí tịnh, Nhiếp phương tiện tiền xảo tịnh, Bồ Đề tràng chướng ngại tịnh, Bất trước Thanh Văn, Độc Giác tịnh, An trụ thiền xa xuất sanh quang minh tịnh, Phật Tam Ma Địa bất tán loạn tịnh. Quán tự tân hành tịnh, Tri chư chúng sanh các căn như ưng thuyết pháp tịnh. (Bản nầy thiếu 2 tịnh), gồm 16 loại Thiền Na Ba La Mật, do đây mà sanh ra 32 tịnh và được thanh tịnh, được vào Như Lai địa. Ở đây có kệ nói rằng:

Kia có mười sáu loại

Lại ba mươi hai tịnh

Cùng Thiền độ tương ưng

Đó là cầu giác ngộ

Đến Thiền kia bờ giác

Thiện trí thiền na nghiệp

Trí giả năng thần thông

Ra khỏi nơi đọa lạc

Các sắc không cùng tận

Thông đạt thật tánh nầy

Lại hơn mắt cõi trời

Thấy khắp các sắc tướng

Chỉ tai trời thanh tịnh

Xa nghe các âm thanh

Kẻ trí đều biết hết

Tiếng không thể nói được

Do nơi tâm chúng sanh

Quán xem mỗi mỗi tướng

Các tâm dụ như huyễn

Rõ biết tự tánh nầy

Chúng sanh ở đời trước

Như thật nhớ biết rõ

Các pháp chẳng quá khứ

Lại biết tự tánh nầy

Sanh về nơi biết trước

Thấy đó đủ trang nghiêm

Tướng đất như hư không

Rõ biết thật tánh nầy

Chúng sanh các phiền não

Đều do loạn tâm sanh

Cho nên là người trí

Rộng tu các thiền định.

Hỏi và giải thích về Thiền Na Ba La Mật rồi như đã lược nói bên trên. Bây giờ theo thứ tự lại nói về Bát Nhã Ba La Mật.

Đáp rằng: Bát Nhã Ba La Mật như trước đã giải thích là làm tư lương ban đầu. Bây giờ giải thích về tướng nầy, như trước nói kệ.

Thí, giới, nhẫn, tiến, định

Đầy đủ là năm loại

Với những Ba La kia

Trí tuệ nhiếp phục hết.

Nơi đây còn có 4 Ba La Mật khác. Nghĩa là Xảo phương tiện Ba La Mật; Nguyện Ba La Mật; Lực Ba La Mật và Trí Ba La Mật. Bốn Ba La Mật nầy đều được nhiếp bởi Bát Nhã Ba La Mật là Đức Phật Thế Tôn ở nơi cội Bồ Đề, một niệm tương ưng trí, giác ngộ rõ biết hết các pháp. Đó là Bát Nhã Ba La Mật. Lại nữa, đó là tướng vô ngại, không có thân, không có tướng biên giới, hoàn toàn là hư không, tưởng chẳng thể so sánh được. Các pháp chẳng phải chỗ được, tướng xa rời, cứu cánh đều không, tướng chẳng thế hàng phục, lại chẳng được vậy. Tướng không câu văn, vô danh thân, tướng chẳng tụ họp, lìa đến đi. Vô nhơn tướng, lìa kẻ làm. Vô sanh tướng, sanh chẳng còn. Tướng chẳng đến đi, lìa lưu chuyển. Tướng chẳng tán hoại, lìa trước sau. Tướng vô nhiễm, chẳng thể thủ. Tướng vô hí luận, lìa các hí luận. Tướng vô động, pháp giới tự thể. Tướng vô khởi, chẳng phân biệt. Tướng vô lượng, lìa sự đo lường. Tướng vô y chỉ, nương tựa chẳng có. Tướng chẳng dơ, chẳng sanh ra. Tướng chẳng thể đo, không giới hạn. Tướng tự nhiên, biết các pháp tự tánh.

Lại Bát Nhã Ba La Mật là tướng văn huệ. Cùng vào chánh tư duy; tướng văn huệ kia có 80 loại. Nghĩa là lạc dục và chánh tư nhập. Có 32 loại. Nghĩa là an trụ Xa Ma Tha (chỉ). Lại nữa Bát Nhã Ba La Mật chẳng cùng với 16 loại túc trụ và vô minh cụ. Như thế tướng Bát Nhã Ba La Mật tùy lượng mà nói rồi. Nếu nói đầy đủ thì cho đến vô lượng. Bát Nhã Ba La Mật nầy hay nhiếp phương tiện thiện xảo trong Ba La Mật. Có 8 loại thiện xảo. Đó là: Chúng thiện xảo, Giới thiện xảo, Nhập thiện xảo, Đế thiện xảo, Duyên sanh thiện xảo, Tam thế thiện xảo, Chư thừa thiện xảo, Chư pháp thiện xảo.

Ở trong nầy thiện xảo Ba La Mật có biên tế (giới hạn). Lại hay tùy theo sanh vào nơi cảnh giới nào mà theo hình tướng nơi đó. Vì sự giác ngộ mà tự tăng trưởng thiện căn và điều phục chúng sanh. Ở nơi những cảnh giới kia sanh ra và làm tất cả những loại phương tiện ở mọi nơi. Những bậc đại nhơn đã phân biệt nói. Ta nay chỉ nói một phần nhỏ trong kinh kia. Nếu đã làm hay đang làm một việc lành nhỏ thì có thể làm cho càng ngày càng nhiều lên. Đây là phương tiện. Chẳng phải vì mình mà vì cho chúng sanh. Đây cũng là phương tiện. Duy chỉ có Đa Na (thí = cho) làm cho Ba La Mật đầy đủ. Đây là phương tiện. Giống như Thi La (giới) nhiếp phục các nơi của chúng sanh để trang nghiêm thân, khẩu, tâm vì sự giác ngộ. Tỳ Lê Ya an trú tinh tấn ở nơi Thiền chẳng thối chuyển. Bát Nhã là xa rời vô vi, hay nương theo từ bi để làm. Bi chẳng bị lưu chuyển. Vui hay nhẫn, chẳng vui lạc mà xả đi để sinh khởi việc thiện. Thân nhãn chấp lấy Phật nhân. Thân nhĩ làm đầy đủ Phật nhĩ. Biết được tâm trí kia mỗi mỗi gốc rễ. Nhớ nghĩ ở ba đời chẳng ngại, tự tại thông được Như Lai tự tại thông, nhập vào tâm chúng sanh muốn biết các hành tướng. Khi độ xong thì hoàn nhập trở lại, vô nhiễm mà xả nhiễm, đảm đương lại đảm đương, vô lượng thị hiện có giới hạn tối thắng hiện ra. Vì phương tiện mà tương ưng với Niết Bàn mà có đọa lạc lưu chuyển. Duy Niết Bàn nầy chẳng cứu cánh tịch diệt hiện thành 4 ma mà siêu quá các ma, đạt 4 đế trí, lại quán vô sanh, mà không vào chánh vị. Tuy làm thật ồn mà chẳng làm theo con mắt phiền não. Tuy đi xa lìa mà chẳng nương vào thân tâm cùng tận. Tuy làm ở 3 cõi mà ở nơi ấy chẳng làm việc của thế đế. Tuy làm việc ở nơi không, mà tất cả thời hằng cầu Phật pháp. Tuy làm việc vô vi, mà chẳng ở nơi vô vi tác chứng. Tuy ở lục thông mà chẳng tận lậu. Tuy hiện uy nghi của Thanh Văn, Độc Giác mà xả vui, muốn cầu Phật pháp. Như thế những xảo phương tiện Ba La Mật là vì giáo hóa chúng sanh mà phương tiện. Những phương tiện kia là Bồ Tát giáo hóa xảo phương tiện trụ xứ, nên biết như vậy. Đây là bài kệ:

Súc sanh ở trong đường khổ não

Sanh địa ngục ngạ quỷ cũng vậy

Nơi ấy lưu chuyển tương ưng thọ

Chúng sanh nhiều loại gây quá ác

Những khổ gom lại chẳng thể chướng

Ở nơi chúng sanh khởi từ tâm

Chư Phật liền bảo Bồ Tát kia

Tất cả thế gian thương vô ngại

Luận nói nhiều thiện có họp lại

Chúng nhiều như số họ tạo nghiệp

Công xảo các minh và việc khác

Tất cả đều cùng ái ngữ giữ

Giới, tiền nghe tu liền tịch tĩnh

Đây là công đức nhiếp hóa chúng

Nhiếp rồi liền làm cho tương tục

Hơn cả chư Tiên ở đường lành

Hoặc hiện nữ thân hay nam thân

Làm cho điều phục mà thọ giáo

Hoặc hiện nam thân hóa nữ thân

Làm cho điều phục mà thọ giáo

Nếu chẳng ở yên nhiễm cảnh vui

Thương cho không chỗ lại vào chỗ

Tùy cửa chúng sanh mà hóa hiện

Gặp não thật nhiều lại chẳng xả

Hoặc có tín giải nơi vô ngã

Hoặc biết các pháp lìa tự tánh

Người nầy chưa lìa pháp thế gian

Hay làm như thế quán đổi thay

Bởi nghiệp và quả, sanh tin tưởng

Mà bởi vô biên những khắc khổ

Ở nơi ấy thọ quả khổ rồi

Chẳng vui các khổ như đã gặp

Nếu ở Thanh Văn mà xuất gia

Liền cho ở nơi thật yên ổn

Hoặc cho ở nơi của Duyên Giác

Hoặc cho ở nơi mười thừa tốt

Làm cho chứng được thừa chánh giác

Hoặc được yên ổn và cõi trời

Như thế từ sơ đến cứu cánh

Trượng phu khó làm đều làm được

Nương đó nhiều loại xảo phương tiện

Xa rời tất cả thương chẳng thương

Thừa nầy chư Phật thường tán thán

Trăm ngàn công đức thật trang nghiêm

Hay sanh thế gian chỗ tin sâu

Mà nói con đường thật vi diệu

Ở nơi Duyên Giác và Thanh Văn

Cho đến cõi trời cùng các thừa

Đều do thập thiện mà thành thục

Lại nơi nhơn thừa mà thành người.

Đã giải thích về xảo phương tiện Ba La Mật rồi. Nay ta sẽ nói về nguyện Ba La Mật.

Nầy các Bồ Tát! Đầu tiên có 10 Đại Nguyện.

Nghĩa là cúng dường cung cấp cho chư Phật không thừa. Đó là nguyện thứ nhất.

Ở nơi chư Phật mà giữ đại chánh pháp, nhiếp thọ chánh giác, phổ hộ chánh giáo. Đó là nguyện thứ hai.

Cùng xuất hiện trong các thế giới với các Đức Phật. Đầu tiên từ ở nơi cõi trời Đẩu Suất cho đến giáng sanh, nhập vào thai, ở nơi thai cho đến sơ sanh và xuất gia, chứng chánh giác, thỉnh chuyển pháp luân, nhập Đại Niết Bàn. Tất cả đều cung cấp cúng dường từ đầu chẳng hề rời bỏ. Đó là đại nguyện thứ ba.

Chư Bồ Tát hành quảng đại vô lượng, chẳng lìa Ba La Mật, mà nhiếp lành các nơi thanh tịnh, ra đời cùng chung hay phân biệt, đồng tướng, dị tướng, cùng chuyển hoặc chẳng cùng chuyển với các hạnh của Bồ Tát, như thật, như 10 địa mà nói, tu giữ Ba La Mật, giáo huấn, giáo thọ, thọ rồi hay giữ gìn, phát khởi sanh ra tâm như thế. Đó là đệ tứ Đại Nguyện.

Không biết bao nhiêu thế giới của chúng sanh như hữu sắc, vô sắc, hữu tưởng, vô tưởng. Noãn sanh, thai sanh, thấp sanh, hóa sanh, tam giới cùng vào ở chung với 6 loài chúng sanh ấy. Thuận theo sự sanh và sự mất với hình tướng ấy mà nhiếp thọ. Cùng với không biết bao nhiêu chúng sanh đều làm cho họ thành thục, làm cho họ thâm nhập Phật Pháp. đoạn trừ các cảnh giới, an lập họ ở nơi tất cả trí tuệ. Đó là đệ ngũ Đại Nguyện.

Không biết bao nhiêu thế giới, rộng không thể kể xiết, dầu nhỏ, dầu thô, dầu ngang, dầu dọc, dầu bằng, dầu nông v.v... cùng nhập vào ở chung vào tùy thuận theo họ. Trong mười phương ấy phân chia như màn lưới; nhưng vào nơi ấy thứ tự thuận hành. Đây là Đại Nguyện thứ 6.

Tất cả quốc độ tức một quốc độ; một quốc độ, tức tất cả quốc độ, bình đẳng thanh tịnh vô lượng quốc độ. Đều làm cho trang nghiêm lìa các phiền não. Đường lành đầy đủ vô lượng tri tướng. Đầy đủ chúng sanh vào cảnh giới thượng diệu của Phật. Tùy theo tâm chúng sanh mà thị hiện, làm cho hoan hỷ. Đây là Đại Nguyện thứ 7.

Vì cùng với các Bồ Tát đồng nhất tâm mà chẳng đồng căn lành gần gũi với nhau. Vì cùng với các Bồ Tát cùng một nhân duyên hay chẳng rời sự bình đẳng của Bồ Tát. Vì phát khởi tự tâm, nhập vào Như Lai uy thần. Vì được bất thoái, hành thần thông. Vì du hành các thế giới. Vì ảnh đến vây quanh Đại Chúng. Vì tự thân thuận nhập vào sanh các nơi. Vì đầy đủ bất tư nghì Đại Thừa. Vì hành Bồ Tát hạnh. Đây là Đại Nguyện thứ 8.

Vì lúc nào cũng thăng tiến, chẳng thoái chuyển khi hành Bồ Tát hạnh. Vì thân, khẩu, ý nghiệp chẳng không; tức ở nơi thấy thời làm cho quyết định Phật Pháp.Vì khi phát xuất một âm thanh, thời làm cho nhập vào trí huệ. Vì lúc có lòng tin thì làm cho chuyển đổi phiền não. Vì được như thân của Đại Dược Vương vậy. Vì hành các hạnh Bồ Tát. Đây là Đại Nguyện thứ 9.

Vì ở nơi thế giới chánh giác A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề (Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác). Vì một sợi lông cho đến tất cả đường tơ kẽ tóc. Tất cả đều xuất hiện sanh ra, ngồi nơi đạo tràng, chuyển pháp luân, nhập vào Đại Bát Niết Bàn. Vì làm cho nhập vào trí huệ Phật đại cảnh giới uy thần lực. Vì ở nơi tất cả chúng sanh như thân ý của Phật đúng thời thì khai ngộ, làm cho được tịch tịnh mà thị hiện. Vì chánh giác một pháp và tất cả pháp và tướng Niết Bàn. Vì thốt ra một âm thanh làm cho tâm của chúng sanh hoan hỷ. Vì hiện Đại Bát Niết Bàn mà chẳng đoạn sức lực khi làm. Vì hiện đại trí huệ địa mà an lập các pháp. Vì các cảnh giới Phật, pháp trí thần thông biến vào các thế giới. Đây là Đại Nguyện thứ 10.

Như thế 10 sự mong muốn to lớn khi tái sanh, lấy 10 Đại Nguyện ấy làm đầu. Khi đầy đủ 10 Đại Nguyện nầy rồi, kiến lập Bồ Tát A Tăng Kỳ hơn trăm ngàn lời nguyện. Đắc trụ Bồ Tát hoan hỷ địa. Đây có tên là Ba La Mật. Nguyện Ba La Mật đã giải thích rồi, nay ta sẽ nói về lực Ba La Mật. Trong nầy lược nói các Bồ Tát có 7 loại lực. Đó là phước báo sanh lực, thần thông lực, tín lực, tinh tấn lực, niệm lực, Tam Ma Đề (định) lực và Bát Nhã lực.

Phước báo sanh lực có nghĩa là như 10 con voi nhỏ hợp lực lại thành lực một con Long Tượng (voi lớn). Mười Long Tượng lực sẽ thành một Hương Tượng lực. Mười Hương Tượng lực sẽ thành một Đại Hương Tượng lực. Mười Đại Hương Tượng lực thành một Đại Lực Sĩ lực. Mười Đại Lực Sĩ lực thành một nửa Na La Diên lực (Nàràyana = tên vị lực sĩ ở Thượng Thiên). Mười nửa Na La Diên lực thành một Na La Diên lực. Mười Na La Diên lực thành một Đại Na La Diên lực. Mười Đại Na La Diên lực thành hơn 100 kiếp Bồ Tát lực. Mười lần hơn 100 kiếp Bồ Tát lực thành hơn một trăm ngàn kiếp Bồ Tát lực. Mười lần hơn trăm ngàn kiếp Bồ Tát lực trở thành một Đắc Nhẫn Bồ Tát lực. Mười Đắc Nhẫn Bồ Tát lực sẽ thành Tối Hậu Sanh Bồ Tát lực.

Ở những lực như thế rồi, Bồ Tát lúc sanh thường đi bảy bước. Mười lần Tối Hậu Sanh Bồ Tát lực, cho đến Bồ Tát lực lúc thiếu niên. Bồ Tát trụ ở lực nầy rồi, vui nơi Bồ Đề Đạo Tràng thành đẳng chánh giác. Khi đã chánh giác rồi, trải qua hơn trăm ngàn công đức lực sẽ thành tựu Như Lai Chánh Biến Tri Nhứt Chủng Xứ Phi Xứ lực. Như thế thập lực thành tựu. Tên gọi nầy chư Phật Bồ Tát cùng với một ít chúng sanh có phước báu nầy; nên gọi là Phước Báo Sanh lực.

Thần Thông lực nghĩa là: Lành tu bốn thần túc nhiều lần rồi, lại có Thần Thông lực hy hữu nầy, có thể điều phục tất cả chúng sanh. Hy Hữu Thần lực ấy hiển hiện hoặc hình tướng, hoặc sức lực, hoặc trụ trì, hoặc các chúng sanh hợp theo với những sắc tướng ấy mà điều phục. Tức sắc tướng nầy ở nơi tất cả chúng sanh thị hiện hoặc sắc thân Phật, hoặc sắc thân Độc Giác, hoặc sắc thân Thanh Văn như thế; hoặc Thích Phạm Hộ Thế Chuyển Luân Vương hình tướng. Ngoài những hình tướng như thế, cho đến hình tướng của súc sanh. Vì điều phục chúng sanh mà thị hiện những hình tượng như thế. Nếu có nhiều lực như kiêu mạn, sân nộ, hung ác, tự cao của chúng sanh thì liền hiện ra những lực như thế để điều phục. Tức hiện ra lực nầy; hoặc Đại Lực Sĩ lực. Hoặc tứ phần Na La Diên lực. Hoặc nửa phần Na La Diên lực; hoặc một Na La Diên lực. Với lực nầy; Tu Di Sơn Vương cao 16 vạn 8 ngàn Thâu Giá Na, cho đến 8 vạn 4 ngàn Thâu Giá Na nơi 3 lóng tay. Như lấy qua Am Ma Lặc để nơi thế giới khác, mà Tứ Thiên Vương Thiên cùng với 33 cõi trời vô sở Nhiệt Não. Ở nơi Bồ Tát lực ấy lại chẳng giảm tổn. Lại nữa ở nơi ba ngàn đại thiên thế giới lại càng rộng hơn nữa. Từ cõi nước cho đến cõi trời Hữu Đảnh, để nơi tay mà trải qua nhiều kiếp để ở nơi các Thần Thông lực, đầy đủ thị hiện những thần lực như thế. Nếu có những chúng sanh kiêu mạn, tăng thượng mạn, sân nộ, hung ác, tự cao thường hay thuyết pháp điều phục làm cho lìa kiêu mạn, tăng thượng mạn, sân nộ, hung ác v.v... kia được những thần túc, rồi biết giữ gìn. Với trí giữ gìn nầy có nơi được giữ gìn tùy ý mà được như Đại Hải làm dấu tích của trâu. Tức thành dấu tích của trâu. Nếu dấu tích của trâu như biển lớn, tức thành biển lớn. Nếu ở kiếp thiên mà nước đọng lại, tức thành thủy tụ. Nếu thủy tụ làm hỏa tụ, tức thành hỏa tụ. Sau khi hỏa tụ rồi thì gió tụ, tức thành gió tụ. Khi gió tụ thì hỏa tụ, tức thành hỏa tụ. Như thế nơi đây được giữ gìn. Tùy theo sự giữ gìn theo pháp thượng, trung, hạ, liền nắm giữ rồi. Chẳng có người nào hay chấn động, ổn một. Nghĩa là hoặc Thích, hoặc Phạm cho đến cùng với pháp thế gian, trừ Phật Thế Tôn. Ở nơi những chúng sanh, mà chẳng có chúng sanh nào ở nơi Bồ Tát mà giữ gìn pháp chấn động ổn một. Giữ gìn lực ấy rồi vì nhiều loại thắng thượng vui vẻ ca tụng, tôn kính các chúng sanh mà thuyết pháp. Thần túc lực kia bay cao tự tại. Qua khỏi phiền não ma, vào cảnh giới của Phật làm cho chúng sanh giác ngộ, gom góp thiện căn đời trước làm tư lương mà ma và thân ma, chư thiện v.v... chẳng thể làm chướng ngại. Đây có tên là Bồ Tát Thần Thông lực.

Tín lực nghĩa là: Ở nơi Phật Pháp Tăng cùng các hàng Bồ Tát, một lòng tín giải hướng về chẳng có gì cản trở hủy hoại. Nếu có ác ma hiện làm thân Phật đến mà dùng mọi pháp muốn phá hoại lòng tin nầy thì với Bồ Tát tín giải lực làm cho ma kia không thể động đến Bồ Tát tín lực được. Đây có tên là Tín Lực.

Tinh Tấn lực có nghĩa là Bồ Tát nếu phát khởi tinh tấn cùng với những thiện pháp tương ưng thì ở nơi ấy được Kiên Cố lực. Tùy theo chỗ thọ lãnh mà chư thiên hay loài người chẳng thể động hoại làm cho ngưng nghỉ được. Nên đây có tên là Tinh Tấn lực.

Niệm Lực có nghĩa là trụ ở nơi Pháp, tâm nầy dừng nghỉ an ổn, loại trừ các phiền não, làm cho chẳng thể tán loạn. Nếu niệm lực nầy giữ gìn thì các phiền não sẽ bị phá bỏ. Những phiền não kia chẳng thể phá hoại nơi sở niệm của Bồ Tát. Nên đây có tên là Niệm lực.

Tam Ma Đề lực nghĩa là nơi không yên ổn mà hành hạnh viễn ly. Các âm thanh và lời nói xuất hiện cũng chẳng làm chướng ngại ở cõi Sơ Thiền. Làm lành quán giác chẳng ngại nơi nhị thiền. Sanh nơi ái lạc chẳng ngại tam thiền. Thành thục chúng sanh nhiếp thọ các pháp chưa xong bỏ phế, chẳng ngại tứ thiền. Như thế qua lại 4 loại thiền. Các việc ác đối với thiền chẳng thể phá hoại được. Tuy ở các thiền mà chẳng phải tùy nơi thiền sanh. Nên đây có tên là Bồ Tát Tam Ma Đề lực.

Bát Nhã lực nghĩa là thế, xuất thế pháp có trí chẳng thể hoại. Ở nơi đời đời chẳng do Thầy dạy, những nghiệp làm tuy theo công xảo minh cho đến thế gian tối thắng khó làm khó nhẫn, Bồ Tát tất cả có thể hiện tiền. Nếu ở pháp xuất thế có thể cứu đời. Khi Bồ Tát dùng trí tuệ để tùy thuận nhập vào rồi thì cả trời, người, A Tu La đều chẳng thể phá hoại. Đây có tên là Bát Nhã lực.

Như thế Bồ Tát có 7 lực, đã lược nói giải thích rồi, nếu nói đầy đủ, chẳng có cuối cùng. Đây có tên là Bồ Tát lực Ba La Mật.

Đã giải thích về lực Ba La Mật rồi, bây giờ ta sẽ nói về Trí Ba La Mật.

Ở đây trong đời có kẻ làm sách vở, tính toán v.v... cho đến tánh giới luận (như gió mưa, bói toán v.v...), phương luận (nghĩa là y phương luận) để trị các bịnh khô héo, cuồng tâm v.v... các bịnh như thế, phá các trùng độc. Lại tạo ra những chuyện vui cười, viết nên những bài hư ảo v.v... làm cho sanh vui thích. Sanh ra trong thôn, thành, vườn, ấp, ao, hồ, giếng, hoa quả, thuốc thang hoặc nơi tòng lâm. Hay thị hiện vàng bạc Ma Ni lưu ly, ngọc thạch, san hô v.v... cùng các loại đồ quý. Và nơi trời, trăng, tinh tú, địa chấn, mộng mị v.v... tạo nên tướng và các phần của thân thể v.v... Biết cấm giới hành xứ, thiền na, thần thông vô lượng sắc xứ cho đến chánh giác tương ưng lợi lạc chúng sanh đến bờ kia. Lại nữa biết tất cả sự thành hoại của thế giới. Tùy theo thế giới thành, tùy theo thế giới hoại, tất cả đều rõ biết. Lại nữa biết rõ về nguyên nhân của nghiệp để tạo thành thế giới đó và bao giờ nghiệp tận thì thế giới ấy hoại. Biết thế giới ấy thành tựu lúc nào và biết thế giới ấy ở lại bao lâu thì hoại diệt. Biết rõ giới hạn của đất nước, gió, lửa, lớn, nhỏ vô lượng sai biệt. Biết rất rõ ràng từng vi trần một. Lại biết rõ từng hạt bụi cực nhỏ tụ tập và từng vi trần phân tán. Biết trong thế giới ấy có rất nhiều vi trần về đất. Như thế cũng nên biết nước, lửa, gió v.v... vi trần cũng nhiều như thế. Biết tất cả chúng sanh số nhiều như vi trần và quốc độ cũng nhiều như vi trần. Biết rõ thân của chúng sanh sai biệt từ thô đến tế. Cho đến lại biết những vi trần hợp thành địa ngục, súc sanh, ngạ quỷ, A Tu Lan, thân của trời, người v.v... Biết sự thành hoại của dục giới, sắc giới và vô sắc giới. Cho đến biết vô lượng sự sai biệt sai biệt lớn nhỏ khác. Biết về thân thể của chúng sanh về nghiệp, về báo và về sắc thân. Biết tất cả các thân trong các quốc độ lớn nhỏ về dơ sạch, cho đến biết rõ sự sai biệt ngang, dọc, mặt phẳng, mặt lưới v.v...

Biết về nghiệp báo của thân có tên sai biệt gọi về thân. Biết sự gọi tên sai biệt về thân của Thanh Văn, Độc Giác, Bồ Tát. Biết thân Như Lai, thân Chánh Giác, nguyện thân, hóa thân, trụ trì thân. Hình sắc tướng hảo trang nghiêm thân, uy quang thân, ý niệm thân, phước thân, pháp thân. Biết rõ về trí thân, phân biệt như lý, suy nghĩ tốt xấu. Nếu quả tương ưng thì nhiếp lấy thế gian và xuất thế gian. Hay an lập tam thừa, cộng pháp và bất cộng pháp. Hoặc xuất thế, hoặc chẳng xuất thế; hoặc học, hoặc vô học; biết trong pháp thân đều bình đẳng bất động. Làm cho nơi thế đế có tên gọi. An lập cho chúng sanh và chẳng phải chúng sanh. An lập Phật Pháp Thánh Chúng. Biết thân hư không có vô lượng thân ở trong ấy. Tất cả các xứ chẳng hình tướng, chơn thật vô biên, vô sắc thân sai biệt. Được sanh ra những thân có trí tuệ như thế. Lại được mệnh tự tại, tâm tự tại, chúng cụ tự tại, nghiệp tự tại, nguyện tự tại, tín giải tự tại, thần thông tự tại, trí tự tại, sanh tự tại, pháp tự tại. Được 10 tự tại như thế rồi thì làm kẻ có trí bất tư nghì, kẻ vô lượng trí, kẻ bất thoái trí. Như thế, trí có 8 vạn 4 ngàn hình tướng. Đó là Bồ Tát Trí Tri Ba La Mật. Như thế tùy phần giải thích trí Ba La Mật. Nếu muốn nói đầy đủ chỉ có Đức Thế Tôn mới có thể giải nói hết.

Sáu Ba La Mật nầy

Gồm Bồ Đề tư lương

Giống như giữa hư không

Nhiếp hết tất cả vật.

Như đã giải thích về Ba La Mật. Tổng nhiếp tất cả Bồ Đề tư lương, giống như sự đi đứng của các vật trong hư không, có thức, chẳng thức, tất cả đều nhiếp hóa. Như thế những tư lương nầy đều được nhiếp hóa ở sáu Ba La Mật. Cùng tướng, khác tướng hãy nên biết.

Luận Bồ Đề Tư Lương

Hết quyển hai