Kinh Hoa Thủ

35-Phẩm PHÓ CHÚC thứ ba mươi lăm

Lại này Kiên Ý, nếu có thiện nam, tín nữ nào phát tâm Đại thừa hoặc lúc Phật còn tại thế hay đã diệt độ mà đem các thứ hương hoa, chuỗi anh lạc cúng dường Phật. Do nhân duyên đó nên đầy đủ tám phước báu

1) Được sắc thân đầy đủ

2) Tài vật đầy đủ

3) Quyến thuộc đầy đủ

4) Trì giới đầy đủ

5) Thiền định đầy đủ

6) Đa văn đầy đủ

7) Trí huệ đầy đủ

8) Chỗ mong cầu đầy đủ. Đó là tám loại phước đức đầy đủ

Lúc bấy giờ đức Thế Tôn muốn làm cho rõ nghĩa trên nên nói bài kệ rằng:

Nếu người cầu Phật đạo

Cúng dường chùa tháp miếu

Đời đời được phước báu.

Ông nên lắng nghe kỹ

Thường đầy đủ sắc thân

Người ấy thanh tịnh tâm.

Phước đức đại giàu sang

Được gặp thiện quyến thuộc

Cùng tu trong giới luật

Nên thiền định thâm nhập

Được trí huệ đa văn

Sâu rộng như đại dương.

Nếu mong cầu của cải

Đều được thành tựu cả

Được tôn quí trong đời

Ruộng tốt vào bậc nhất.

Nhờ căn lành đời trước

Được băm hai tướng tốt

Phước tướng chợt hiện ra

Trang nghiêm cả thân thể

Cứ mỗi tướng như thế

Xinh đẹp tốt trang nghiêm

Nơi mỗi các tướng kia

Có tám mươi tia sáng.

Trong mỗi một tia ấy

Chiếu soi thật rõ ràng

Tám mươi vẽ đẹp thanh

Những tia sáng kết thành

Do nhân duyên thiện nghiệp

Và do nguyện phát sanh.

Tùy theo nguyện khác biệt

Mà được tướng chân thật

Nơi mỗi lòng bàn chân

Có tướng tốt nghiêm trang

Nhờ thần lực, phước đức

Ông rất mực lóng nghe.

Trong lòng mỗi ngón chân

Tướng tốt chiếu hiện ra

Có ánh sáng chói lòa

Ẩn tàng ở trong đó

Ánh sáng chiếu rọi xa

Như gặp được ngọc ngà

Sáng ấy như trăng tỏa

Chóp Tu Di lơ lững.

Tên Kiên tập có tướng

Tám mươi ức tia sáng

Mỗi tia có tên khác

Cũng có sức sáng riêng.

Ta từ một tia viền

Hiện ra nghìn loại sắc

Vây quanh cõi đại thiên

Xuống trần làm Phật sự.

Nếu ta phóng quang đủ

Chỗ thiện nghiệp sáng tỏ

Thế giới có lớn nhỏ

Dứt sạch hết phiền não.

Ánh sáng ấy hiện vô số Phật

Đi khắp mười phương các cõi nước

Làm Phật sự để được độ sanh

Lực thần thông biến thành như thế

Ta có tam muội tỏa khắp nơi

Dùng tam muội thấy hết thế giới.

Tam muội này tên Tu Di Tướng

Tia sáng thiện pháp thường hiện ra

Thủ Lăng Nghiêm tên là tam muội

Hơn hết thảy môn này cao vọi

Nhờ tịnh tâm nên được như vậy

Thấu rõ mười phương không chướng ngại.

Có người thấy Phật hiện diệt độ

Hoặc Phật hiện đang nhập vào thai

Có người thấy thế không khiếp hãi

Ngài dạo đi tự tại tâm an

Hoặc thấy Phật ngồi tòa đạo tràng

Mà cho rằng ta đang thành Phật

Hoặc thấy ta hiện chuyển pháp luân

Hay thấy ta tu Bồ Tát hạnh

Các vị quán chiếu trong tam muội

Phật trụ ở trong được tự tại.

Có kẻ biết ta thọ một kiếp

Hoặc nửa kiếp có người rõ biết

Kẻ thấy ta thọ một tiểu kiếp

Hoặc hai, ba, bốn hay hơn thế.

Kẻ thấy ta thọ một ức năm

Người lại thấy hơn, kẻ ít hơn

Còn cõi Diêm Phù Đề chúng nhơn

Biết ta thọ mạng tám mươi năm

Hoặc thấy ta thọ một ngày đêm

Hay kẻ biết ta sống lâu thêm

Và chúng cõi tam thiên đại thiên

Rằng: ta thọ ngày đêm cõi trời

Ta biết họ tâm vui phơi phới.

Tùy chúng ưa thích lợi pháp ban

Tùy nơi cần thị hiện rõ ràng.

Mỗi người tự cho rằng ta thuyết

Tâm hoan hỷ tin chắc hiểu liền

Thần thông lực vô biên Phật hiện

Làm việc đó hiển nhiên ta sử

Cả bọn phàm phu đều cuồng nộ

Việc Như Lai trong số đã làm

Các ngươi giả thấy đâu dám biết.

Nếu Bồ Tát rõ thiệt ta hành

Là người thay thế chuyển pháp luân.

Những người nói pháp đều ưa thích

Mong sao biết hết chỗ ta hành.

Nếu không biết thì trí khó thành.

Nói như thế mong manh vô cớ

Nghe pháp rồi rất dễ thối tâm

Ta nhân đó nói 'vô sở thuyết'

Người nào hay biết trí rộng khắp

Là kẻ tâm không hề thối thác.

Bình đẳng trong hết thảy các pháp

Là người tùy thuận chỗ ta làm.

Kiên Ý nên biết các kinh văn

Đời vị lai không ai thọ trì

Duy tám vị Bồ Tát hội này

Nay chắp tay đang đứng trước ta.

Kiên Ý nên biết họ chính là

Người biết rõ pháp ta sâu rộng

Đứng hàng đầu pháp hội trong đây

Soi đuốc tuệ mở bày Phật pháp

Dạy chúng sanh Bồ Tát thiện tâm.

Vì chư Phật một lòng xưng tán

Như nay họ đang đứng trước ta.

Phật quá khứ chính là các vị

Bậc Thế Tôn số lượng hà sa.

Những người hiện hữu ở trước ta

Cả năm trăm từ tòa đứng dậy

Chấp tay đồng cúi lạy bạch thưa

Nguyện nghe Phật hộ pháp kế thừa.

Kiên Ý chính là người trong số

Tám mươi vị Bồ Tát thuở xưa

Cùng lo ủng hộ Phật pháp nữa.

Thế Tôn, con trong đời vị lai

Thọ trì Phật pháp hành đúng thuyết

Nên trong đời trược loạn xấu ác

Rộng lưu truyền chánh pháp khắp nơi

Thế Tôn Ngài tìm tới thọ ký

Rồi bay lên không bảy dặm xa

Tám mươi ức người cả thọ lạc

Mỗi người tự biết được thọ ký.

Bấy giờ Phật bảo A Nan kỹ:

Ông trong đời ác chí về sau

Có thọ trì được các kinh không?

Đáp: thưa Thế Tôn, con bất kham

Phật biết nên hỏi Ca Diếp thêm:

Sau ta diệt độ ông có thể

Thọ trì kinh pháp được như thế?

Đáp: thưa Thế Tôn, con bất kham.

Ta hay nắm giữ ba nghìn cõi

Biển cả, núi rừng khắp đó đây.

Ngoài ra hết thảy đều trong tay

Đời ác sau không ai hộ pháp

Tỳ kheo nay phần nhiều tệ ác

Không theo đúng giáo pháp Thế Tôn

Huống gì sau khi ta diệt độ

Kinh điển thâm huyền ai tín thọ?

Chắc chắn lời ta dự thế này:

Các ông quờ quạng không trí huệ

Làm sao có thể dạy chúng tôi?

Người lợi căn tức thời luận tỏ

Thế Tôn, những người tệ ác đó

Thích tranh luận ngoại đạo, sách đời

Xa lìa thiền định sâu mầu nhiệm

Mà tham việc đắm nhiễm thế gian

Lòng dục nhiều lại càng không đủ

Tham thức ăn ngon, cầu lợi dưỡng.

Ta không sao cứu bọn ác nổi

Thấy như thế ta thêm bối rối.

Lúc một mình ta chỗ thanh vắng

Các trời Thích, Phạm đến hỏi rằng:

Nay Thế Tôn nói pháp phải chăng?

Khiến chúng sanh vào thẳng Thánh đạo

Có tỳ kheo kia được vô lậu

Hay có thần thông đến giác ngạn (bờ giác ngộ)

Ta nghe như thế tâm hỷ hoan

Trả lời trời Thích rằng, quái dị

Ác thế đời sau, Thích, Phạm Thiên

Đến chỗ ta kêu khóc rống lên:

Đại Đức nên biết pháp sắp diệt.

Ta nghe thế lòng sầu não nuột

Không thể nào nói tuốt tội duyên

Cũng không thể nào giữ được kinh

Cũng khó mà có thể chứng minh.

Tỳ kheo đời ác hình khó nói

Lúc ấy thiên thần dõi khóc kêu.

Bấy giờ Phật bảo theo Ca Diếp:

Ta biết trước rằng ông không thể

Thọ trì, hộ vệ pháp Như Lai

Chúng đệ tử Thanh Văn các Ngài

Không thể thọ trì kinh này được

Duy chỉ Bồ Tát nhờ Phật lực

Mới thọ trì được pháp này thôi.

Đời ác sau có thể sanh nghi

Nay ta phải trừ đi cho người.

Cớ sao kinh này trước vốn không

Chúng tỳ kheo đồng lòng tự tạo

hoặc thấy kinh đây nhiều vô lượng

đem đọc tụng mà tâm run sợ

Vì kinh sâu rộng, sanh tán loạn

Ai hay đọc tụng nghĩa rốt ráo?

Có người thấy ông hỏi đạo ta

Cũng nghe ta vì ông nói qua.

Người ấy trong đời xấu ác sau

Nghe kinh này chóng mau hoan hỷ

Phật nói pháp hộ trì như thế

Vô lượng chúng phát tâm Bồ Đề

Những chúng sanh này đều nghĩ rằng

Ta trong đời sau nghe pháp hẳn

Phải cung kính sánh bằng Thế Tôn

Một lòng cầu Phât trí thậm thâm

Cúng dường xá lợi và chùa tháp

Các loại trang nghiêm tạo tượng hình.

Lúc bấy giờ A Nan từ chỗ ngồi đứng dậy trịch áo hở vai bên mặt chắp tay quì gối sát đất bạch Phật rằng: bạch Thế Tôn, nên gọi kinh này tên là gì? và phải thọ trì như thế nào? Phật bảo A Nan: kinh này tên là Nhiếp Chư thiện căn, cũng gọi là Y chỉ công đức kinh, cũng gọi là an ủi tâm chư vị Bồ Tát, cũng gọi là chỗ thưa hỏi của Bồ Tát, cũng gọi là đoạn hết nghi ngờ cho chúng sanh kinh, nên thọ trì đúng như thế.

Phật nói kinh xong Bồ Tát Huệ Mạng, A Nan, Kiên Ý cùng chư thiên, long thần, càn thát bà, a tu la, nhơn và phi nhơn...tất cả đại chúng đều lấy làm đại hoan hỷ tin nhận lời Phật dạy.

Dịch xong ngày 10 tháng 7 năm 1990

(18 - 5 nhuần năm Canh Ngọ)

Pháp Bảo Tự - Sydney - Úc đại lợi - Trọng đông.

Tỳ kheo Thích Bảo Lạc

Hết

Hạnh viễn ly: tu hành ở chỗ vắng vẽ một mình. Xa lánh những nơi ồn náo, chỗ thị thành đông người tranh đua phức tạp. Nơi thích hợp cho việc tu tập này là núi cao, rừng vắng gần với thiên nhiên.

Kiết hạ an cư: Thời Phật còn tại thế trong ba tháng hạ, mùa mưa, Phật cùng chư đệ tử xuất gia kết các giới cấm, ở an một chỗ tu tập nhiếp niệm thân tâm thanh tịnh để có thời giờ tham thiền, tu tập... Vào tiết mùa hạ ở Ấn Độ thường có những trận mưa giông lớn; những loại côn trùng cũng sinh nở nhiều vào mùa này. Vì lòng từ bi, Phật muốn tránh cho hàng đệ tử dẫm đạp loài chúng sanh dưới đất, nên chế phép an cư ba tháng, từ rằm tháng tư đến rằm tháng bảy âm lịch.

Cứ theo lệ ấy, ngày nay chư Tăng các nước vâng theo lời Phật dạy tổ chức 3 tháng tu tập này. Tuy nhiên thời tiết tại mỗi quốc độ có thay đổi, việc an cư kiết hạ vì thế cũng đổi thay thời gian đôi chút cho phù hợp.

Pháp vương tử: Con đấng pháp vương, tức chỉ đức Phật. Những vị đại đệ tử hầu cận đức Phật đều được tôn hiệu là pháp vương tử đi liền sau tên riêng.

Du hóa: đi khắp mọi nơi hóa độ chúng sanh mà thầy tỳ kheo ngày đi đêm nghỉ lại ở bất cứ nơi nào, không luận nhà cửa hay tịnh xá. Đức Phật Thích Ca chính là người hành hạnh du hóa này trong suốt 49 năm truyền giáo của Ngài.

Hạnh đầu đà hay tu khổ hạnh, tức hạnh tu ép xác như tắm suối lạnh mùa đông, ngồi trên lửa, đứng một chân, ăn thuần rau cải hoặc trái cây v.v... như đức Phật khi xưa chẳng hạn.

Áo nạp tức áo bá nạp; bá: trăm, nạp: vải vụn. Đem kết hợp 100 thứ vải vụn lại thành chiếc áo thầy tỳ kheo mặc để không ai còn thấy tướng đẹp nữa cho dễ việc tu hành. Chiếc áo nạp cũng tượng trưng cho mãnh ruộng công đức để người tín đồ gieo phước lành

Ba y: Thầy tỳ kheo khi thọ giới phải sắm đủ ba y mới hợp pháp là y Tăng Gìa Lê hay đại y, gồm 9 điều, 12 điều, 17, 21 hoặc 25 điều, Uất Đa La Tăng là y 7 điều và An Đà Hội là y 5 điều.

(điều là do từng mãnh hay từng ô vải. Y 7 điều có 7 mãnh vải, 5 điều có 5 mãnh vải kết lại với nhau thành chiếc y). Sự nghiệp của người tu Phật chỉ có ba chiếc y này và một bình bát mà thôi. Y pháp là vật cần có luôn bên mình người tu, nên gọi là "y pháp bất ly thân" là thế.

Sáu loài hay 6 đường trong vòng sanh tử luân hồi là trời, người, a tu la, địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh.

Ba y: Thầy tỳ kheo khi thọ giới phải sắm đủ ba y mới hợp pháp là y Tăng Gìa Lê hay đại y, gồm 9 điều, 12 điều, 17, 21 hoặc 25 điều, Uất Đa La Tăng là y 7 điều và An Đà Hội là y 5 điều.

(điều là do từng mãnh hay từng ô vải. Y 7 điều có 7 mãnh vải, 5 điều có 5 mãnh vải kết lại với nhau thành chiếc y). Sự nghiệp của người tu Phật chỉ có ba chiếc y này và một bình bát mà thôi. Y pháp là vật cần có luôn bên mình người tu, nên gọi là "y pháp bất ly thân" là thế.

Vô học: Tu chứng quả A La Hán (Tiểu Thừa) và Bồ Tát hay Phật quả (Đại Thừa) là vô học, tức có ý nói không còn phải học gì nữa cả.

Tứ binh: bốn đạo binh thời xưa là đội binh voi, đội binh ngựa, đội binh xe (xa binh) và bộ binh của vua thường dùng.

Hữu học: Hành giả còn đang ở địa vị tu tập, nghiên tầm giáo pháp để dứt phiền não hoặc nghiệp, gọi là bậc hữu học. Chứng 3 quả vị đầu trong bốn Thánh quả: Tu Đà Hoàn, Tư Đà Hàm, A Na Hàm của Tiểu Thừa gọi là hữu học.

Sắc, thọ, tưởng, hành, thức: trong 5 yếu tố của sắc thân và tâm thức đều không có tự tánh, nên đều là không.

Đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xã: tức bốn vô lượng tâm: từ - bi - hỷ - xả mà chỉ có Phật, chư Bồ Tát mới có tâm đại lượng bình đẳng này đối với mọi loài chúng sanh.

Ba la mật: Tàu dịch là đáo bỉ ngạn, có nghĩa là đến bờ bên kia, tức bờ giác hay bến giác; đối lại với bờ bên này là bờ mê hay bến bờ sanh tử.

Tam muội hay Tam ma địa (Samadhi) hoặc tam ma đề là phép thiền định cao tột, nên còn gọi là nhập đại định.

Giải thoát, giải thoát tri kiến: giải là lìa khỏi sự trói buộc của mê lầm hoặc nghiệp; thoát là vượt ra ba cõi (dục, cõi sắc và cõi vô sắc). Giải thoát tri kiến : xa lìa chỗ biết, chỗ thấy hạn hẹp cố chấp của phàm phu, đạt đến tri kiến của bậc Thánh.

Tứ vô đẳng trí: Bốn trí của hàng Thánh giả khó thể sánh lường (vô đẳng). Đó là: 1- Đạo huệ trí: trí biết rõ cái Thật Tánh, tức Chân Tánh. 2- Đạo huệ chủng trí: biết khắp cả mười phương pháp giới. 3- Nhứt thiết trí: trí biết tất cả các pháp, các tướng tịch diệt. 4- Nhứt thiết chủng trí: trí biết các pháp hoàn toàn, các tướng đều tịch diệt, biết trọn vẹn hết thảy không ngăn ngại.

Sa môn: Tăng sĩ Phật Giáo đã thọ đủ giới luật; có ba nghĩa:

1-Tức giả: người dứt bỏ cá việc ác. 2- Cần giả: người siêng năng làm điều thiện giúp kẻ khác tăng trưởng đạo tâm cho lòng từ bi phát triển. 3- Bần giả: người chịu thiếu, chịu nghèo chẳng giữ của cải, chẳng có chi gọi là của mình. Sa môn còn gọi là bần đạo, bần giả, ý nói nhà tu thiếu thốn vất vả, không chứa giữ của cải, không tư sản; cũng gọi là đại sa môn hay tỳ kheo.

Tam thiên đại thiên thế giới: ba nghìn đại thiên thế giới. Một thế giới như thế giới chúng ta là 1x1000 của tiểu thiên thế giới. Một trung thiên thế giới có 1000x1000=1,000, 000. Một đại thiên thế giới có 1000x1000x1000= 1, 000,000,000. Một tam thiên đại thiên thế giới hay một đại thiên thế giới gồm 1,000 triệu tiểu thế giới.

Con số 3 nghìn đại thiên thế giới bao hàm các thế giới có chúng hữu tình đang sinh sống như trong kinh thường dẫn dụ. Điều này chứng tỏ cho thấy rằng ngoài thế giới chúng ta đang sống còn có nhiều thế giới khác đang thành hình, tồn tại hay hoại diệt.

Đàn ba la mật, thi ba la mật, sằn đề, tỳ lê da, thiền định, trí tuệ: tức là 6 pháp lục độ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định và trí tuệ.

Tỳ kheo, tỳ kheo ni, ưu bà tắc, ưu bà di: bốn chúng đệ tử của Phật gồm hai chúng nam nữ Phật Tử tại gia và hai chúng xuất gia. Ưu bà tắc tiếng Phạn là Upasak, tức người nam Phật tử đã quy y Tam Bảo và thọ 5 giới, có pháp danh (tên đạo) do vị Thầy truyền giới đặt. Ưu bà tắc còn gọi là cận sự nam: người nam gần gủi phụng sự ngôi Tam Bảo để phát triển đạo đức, phước trí...; Ưu bà di tiếng Phạn là Upasika, người nữ Phật Tử... (như trên).

Thất bảo: bảy thứ báu như vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xa cừ, xích châu, mã não.

Do tuần: đọc là do diên hoặc du thiên na hay Yojana, tên số mục để đo lường của Ấn Độ thời xưa. Một do tuần bằng 16 dặm (lý) của Tàu mà một dặm bằng 576 mét, thì một do tuần bằng 9,216 m tương đương với 1 km.

Bát công đức thủy: nước tám công đức, tức nước ao hồ thuần tịnh ở cõi Cực Lạc có đầy đủ tám công đức: 1- lắng trong, 2 - sạch mát, 3 - ngon ngọt, 4 - dịu dàng, 5 - thấm nhuần, 6 - an hòa,7 - lúc uống trừ được đói khát và vô số sự lầm lỗi lo âu, 8 - uống xong bổ khỏe các căn về thân thể và về tinh thần.

Pháp tổng trì: pháp nhập vào đại định, chỉ có Phật mới đạt được pháp định này.

Cú môn: tiếng Phạn là Pada hay Padakàya dịch là cú, tức bao hàm nghĩa lý của các pháp sai khác, làm cho người ta hiểu ngay vấn đề gọi là cú; môn là pháp hay một lãnh vực chuyên biệt.

Tám phương là Đông, Tây, Nam, Bắc, Đông Nam, Tây Nam, Đông Bắc, Tây Bắc. Nếu cộng chung hạ phương và thượng phương thành 10 phương.

Ba thứ phiền não làm chướng ngại sự tu hành giải thoát trong ba đời: quá khứ, hiện tại và vị lai. Đó là những thế giặc nguy hiểm nhất, nếu hành gỉa không lập bộ quốc phòng để phòng ngự thì giặc sẽ nhiễu loạn bất cứ lúc nào.

Đạo vô thượng chánh đẳng chánh giác: giải thoát, giác ngộ hay đạo Bồ Đề, tức thành Phật.

Vô lậu: không còn lọt, rơi sót lại phiền não; chẳng bị phiền não hoặc nghiệp chi phối tâm tư hành giả nữa, tức là giải thoát khỏi sanh tử.

Thập lực: 10 trí lực của Phật gồm có:

1- Trí biết sự đúng sai (tri thị xứ phi xứ trí lực),

2- biết nhân qủa của chúng sanh trong ba đời: quá khứ, hiện tại, vị lai (tri tam thế nghiệp báo trí lực),

3- biết các lớp lang tu hành của chúng sanh, biết sức thắng tình dục bằng sự tham thiền (tri chư thiền giải thoát tam muội trí lực),

4- biết tâm tánh của mọi loài chúng sanh (tri chúng sanh tâm tánh trí lực),

5- biết chúng sanh hiểu đạo tới đâu; biết rõ sự nhận hiểu của thế gian và xuất thế gian (tri chủng chủng giải trí lực),

6- biết hết các cảnh giới giống nhau hoặc khác nhau trong mười phương pháp giới (tri chủng chủng giải trí lực),

7- biết hết phần hành hữu lậu của 6 cõi chúng sanh và phần hành Niết Bàn vô lậu đến đâu, tức biết hết các đường mà chúng sanh theo để được giải thoát (tri nhứt thiết sở đạo trí lực),

8- thấy biết mọi việc của chúng sanh trong vô số thế giới thấu suốt không bị ngăn ngại. Thấy biết đường sanh tử và việc tạo nghiệp thiện ác của họ (tri thiên nhãn vô ngại trí lực),

9- biết rõ nhiều đời nhiều kiếp lâu xa về trước của chúng sanh (tri túc mạng vô lậu trí lực),

10- biết đoạn dứt hết mọi tập khí (những thói hư tật xấu bám rể thành nếp sẵn) làm cho các thói quen đều đoạn tuyệt (tri vĩnh đoạn tập khí trí lực).

Tứ vô sở úy: bốn đức dạn dĩ không sợ sệt. Phật và Bồ Tát có đủ bốn đức tánh ấy nên dễ giáo hoá chúng sanh, không còn khiếp sợ. Đó là:

1- Trí biết khắp tất cả

2- Dứt sạch hết mọi phiền não

3- Nói rõ chỗ ngăn chướng đạo, nên không còn e sợ

4- Giảng dạy để dứt trừ sự khổ, nên chẳng còn sợ sệt chi cả.

Hý luận: Nói bàn suông theo thế gian không ăn nhập gì với Phật Pháp, làm trở ngại sự tu hành giải thoát. Đây là một chướng nạn ngăn che tâm hành gỉa trên bước đường tu tập đạo Bồ Đề.

Vô úy: không sợ, tức người có một sức mạnh tinh thần dũng mãnh. Chính mình không sợ bất cứ việc gì và cũng ban cho người tánh không sợ sệt.

Thọ ký: Những đệ tử có căn cơ, trình độ chứng ngộ chân lý được Phật truyền tâm ấn hay ấn chứng để thành Phật, Bồ tát hay Tổ; cũng chỉ định quốc độ, số chúng hội, tuổi thọ dài ngắn v.v... cho người kế tục, tức là thọ ký.

Tam minh, lục thông: Ba món trí huệ sáng suốt và sáu phép thần thông của bậc Thánh.

Tam minh là:

1-Túc mạng minh: Biết rõ kiếp trước của mình và người một cách thấu suốt, 2- Thiên nhãn minh: mắt thấy thấu suốt các cõi không bị ngăn ngại,

3- lậu tận minh: trí sáng rỡ làu làu, diệt tận hết các phiền não.

Lục thông là:

1-Thiên nhãn thông: con mắt thông suốt được các cõi trời, cõi chúng sanh , 2- thiên nhỉ thông: nghe khắp hết mọi ngôn ngữ, âm thanh của chúng sanh, 3- túc mạng thông: biết rõ kiếp trước của mình và người,

4- tha tâm thông: biết rõ tâm niệm chúng sanh,

5- thần túc thông: có sức biến hoá phi thường, dạo đi khắp đó đây trong tích tắc,

6- lậu tận thông (xem lậu tận minh trên).

Lục nhập: Sáu pháp hay 6 trần cảnh bên ngoài tiếp xúc các căn của thân thể. Đó là màu sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm và pháp.

Chiên đà la: hạng người hạ tiện nhất Ấn Độ thời xưa chuyên nghề hàng thịt, đánh cá và làm nô bộc. Người nam gọi là chiên đà la, người nữ gọi là chiên đà lỵ mà từ Pali gọi là Pariahs hay bất xúc dân (intouchable), không được tiếp xúc đụng chạm tới những người giai cấp khác.

Chấp đoạn, chấp thường: hai lối kiến chấp cho rằng: con người sau khi chết là hoàn toàn mất hẳn (chấp đoạn), hoặc sau khi chết vẫn trở lại làm người (chấp thường). Cả hai lối kiến chấp ấy đều sai lầm cả, không đúng với Phật pháp.

Diệt độ, tịch diệt, thị tịch hay nhập Niết Bàn chỉ đức Phật hay các bậc Thánh qua một chặng đường hiện thế hành đạo.

Pháp tràng: Nơi thiết lập đạo tràng trang nghiêm để giảng pháp cho thính chúng nghe mà tu tập đạo giác ngộ.

Hữu lậu: hữu là có; lậu: rỉ, lọt, chảy rơi tràn, sót lại, chỉ kẻ phàm phu còn phiền não nghiệp chướng buộc chặt chưa thể giải thoát được.

32 tướng tốt: Phật đủ 32 tướng tốt là:

1- Mười đầu ngón tay và chân có xoáy tròn ngay chính giữa,

2- ngón tay thon dài,

3- tay chân mềm mại,

4- tay, chân có màng lưới giao tiếp,

5- gót chân đầy đặn,

6- mu chân cao đẹp,

7- vế tròn lám như con hưu,

8- tay dài quá gối,

9- dương vật ẩn tàng như dương vật con ngựa,

10- mình cao lớn, từ chân đến đầu cao bao nhiêu, hai tay duỗi ra cũng bằng ấy,

11- lỗ chân lông sinh sắc xanh,

12- lông trên mình chia xoáy hướng đều,

13- thân sắc vàng,

14- lòng bàn chân có nghìn vòng xoáy,

15- luôn luôn có hào quang phóng xa một trượng,

16- da dẻ mịn bóng,

17- lòng bàn chân, tay, hai vai, đỉnh đầu đều đầy đặn, bằng,

18- hai nách đều đặn,

19- thân uy nghiêm như sư tử,

20- thân hình đoan chánh,

21- vai tròn đầy,

22- bốn mươi cái răng,

23- răng trắng, bằng và khít,

24- bốn răng cửa trắng sạch,

25- gò má đầy như má sư tử,

26- nước tân dịch trong cổ họng có thượng vị,

27- lưỡi rộng dài,

28-tiếng vang xa và trầm ấm,

29- con ngươi mắt xanh biếc,

30- lông mi mắt cong dài,

31- khoảng giữa hai lông mày có tia hào quang trắng,

32- đầu có thịt nổi lên như búi tóc (nhục kế).

Tám mươi vẻ đẹp: căn cứ 32 tướng tốt mà phân biệt tỉ mỉ ra như:

1- vô kiến đãnh tướng (tướng nhục kế cao không trông thấy được),

2- mũi cao không thấy lỗ, 3- lông mày cong vòng nguyệt,

4- vành tai rủ xuống,

5- thân mình rắn chắc như lực sĩ,

6- chỗ đầu xuơng giao nhau như vòng câu,

7- thân không nghiêng vẹo,

8- khi đi chân cách đất 4 tấc mà vẫn có dấu chân in xuống đất,

9- móng tay, chân mỏng và bóng như đồng đỏ,

10- ngón tay tròn, thon, nhỏ,

11- dung nghi đầy đủ,

12- có uy đức chấn động mọi loài, 13- hết thảy chúng sanh trông thấy đều vui,

14- mặt không dài, lớn,

15- dung mạo nghiêm chỉnh sắc không biến đổi,

16- môi sắc đỏ như thoa son,

17- tiếng nói rền vang như sư tử gầm,

18- mặt đầy đặn trong sáng như mặt trăng,

19- miệng luôn tỏa mùi thơm ngát,

20- dung nghi đỉnh đạc như tiếng sư tử,

21- mắt dài rộng,

22- tay chân trắng hồng như màu hoa sen,

23- bụng thon nhỏ,

24- thân không rung động, nghiêng vẹo,

25- thân cao lớn,

26- tay chân mềm, sạch, trơn, bóng,

27- hào quang bốn bên phóng ra xa một trượng,

28- thuyết pháp âm theo tiếng nói của chúng sanh,

29- cất giọng nói hợp tiếng chúng sanh,

30- hết thảy chúng sanh xem dung tướng mãi không chán,

31- tóc dài mượt,

32- tóc không rối,

33- tóc cuộn quăng,

34- màu tóc như ngọc xanh,

35- tay chân coi dáng có đức,

36- nói chung toàn thân hình tỏa ra phước tướng trang nghiêm v.v... từ lỗ chân lông, từ nét đặc biệt tạo thành 80 vẻ đẹp.

Ấy là nhờ công đức tu hành tích lũy từ nhiều đời kiếp trước mới có được thân tướng như Phật.

Tứ niệm tức bốn phép quán niệm để tu tập đạo giác ngộ. Đó là:

1/ Quán thân bất tịnh: quán xét thân thể từ đầu đến chân hoàn toàn bất tịnh, không có gì tinh sạch cả. Như lông, móng, đờm, dãi, tinh, khí, máu, mũ... đều là những thứ tanh hôi bẩn thỉu. 2/ Quán thọ là khổ: quán xét sự thọ nhận buồn, vui, giận, ghét, yêu thương, thích muốn, tử biệt, sinh ly, bịnh ốm... hoành hành tâm sinh lý con người là khổ. 3/ Quán tâm vô thường: quán xét tâm luôn luôn biến đổi không ngừng như vượn chuyền cành, ngựa sổ dây cương; khó nắm bắt lại được. 4/ Quán pháp vô ngã: quán xét các pháp không có chủ tể, không tự tánh, không có thật thể... như huyển hóa (hư dối) nên dễ biến hoại.

Bát Thánh Đạo hay Bát Chánh Đạo: Tám con đường chân chánh hành giả cần tinh tấn thực hành để đạt chân lý. Đó là:

1/ chánh kiến: thấy biết chân chánh, không tin nhãm, theo càn, mà phải giảo nghiệm, cân nhắc kỹ càng trước khi tin bất cứ điều gì.

2/ chánh tư duy: suy nghĩ chân chánh.

3/ chánh ngữ: nói lời chân chánh, không bẻ cong sự thật.

4/ chánh nghiệp: hành động chân chánh.

5/ chánh mạng: nghề nghiệp sinh sống chánh đáng, không làm những nghề thiếu lương thiện, trái với lương tâm.

6/ chánh tinh tấn: cố gắng tiến tới mãi không ngừng cho đến khi đạt thành như ý nguyện.

7/ chánh niệm: nhớ nghĩ chân chánh.

8/ chánh định: quán tưởng thiền định hay nhiếp tâm chân chánh.

Tam giải thoát môn là ba cửa giải thoát. Đó là Không, Vô Tướng và Vô Nguyện.

1/ Không: vạn pháp ở thế gian này đều không.

2/ Vô Tướng: các pháp nói chung không có thể tướng nhất định mà do giả hợp tạo thành.

3/ Vô Nguyện hay Vô Tác: không mong cầu gì hay không tạo tác riêng tư cho mình. Hành giả do ba cửa giải thoát này mà đạt tới Niết Bàn an lạc.

Pháp bất nhị: pháp môn không hai, tức pháp Đại Thừa duy nhứt, ngoài ra không còn thừa nào khác.

Các pháp trợ đạo Bồ Đề gồm chung trong 37 phẩm được phân ra như sau:

1/ Tứ niệm xứ (xem c.th. 1 trên),

2/ tứ chánh cần: bốn pháp luôn cần hành:

a) điều ác chưa sanh đừng cho sanh,

b) ác đã sanh làm cho tiêu diệt,

c) thiện chưa sanh khiến phát sanh,

d) thiện đã sanh làm cho tăng trưởng.

3/ tứ nbư ý túc: bốn pháp biết đủ như ý.

a) dục như ý túc,

b) niệm như ý túc,

c) tinh tấn hay nhứt tâm như ý túc,

d) định như ý túc.

4/ ngũ căn: năm căn là:

a) tín (niềm tin),

b) tấn (dũng mãnh tiến tới),

c) niệm (suy nghĩ chín chắn kỹ lưỡng,

d) định (quán tưởng thiền định),

e) huệ (trí huệ).

5/ ngũ lực là tín, tấn, niệm, định, huệ lực, tức sức mạnh của 5 căn phản ảnh trung thực đúng với công hạnh tu tập của hành giả.

Ngũ dục hay năm thứ khoái lạc là: 1/ tiền tài, 2/ sắc đẹp, 3/ danh thơm, 4/ ăn ngon mặc đẹp, 5/ ngủ nghỉ.

Tướng bỉ thử: tướng còn phân biệt giữa người với ta có sự cách biệt nhau, giữa kẻ thân người sơ, kẻ yêu người ghét. Vì còn thấy có các tướng như thế nên việc tu hành khó giải thoát được.

Ngũ ấm: năm thứ chứa nhóm, tập hợp hay còn gọi là ngũ uẩn:

a) sắc (sắc thân hay sắc chất),

b) thọ (nhận chịu, có ba hình thức: khổ, lạc, và không khổ không vui gọi là xã thọ), d) tưởng (tưởng tượng hay nghĩ tới đối tượng),

e) hành (hành vi tạo tác từ ý niệm khởi),

e) thức (hiểu biết, phân biệt đúng sai, chánh, tà...).

Pháp nhãn: con mắt pháp, tức là con mắt trong đạo lý. Một trong ngũ nhãn của Phật và Bồ Tát là nhục nhãn, huệ nhãn, thiên nhãn, pháp nhãn và Phật nhãn. Pháp nhãn soi rõ thấu suốt tất cả vạn pháp. Bồ Tát dùng pháp nhãn quán xét vạn pháp rốt ráo đến tột cùng để độ khắp tất cả chúng sanh.

Pháp vô sanh nhẫn: pháp vô sanh hay pháp nhẫn nhục tuyệt vời của người tu hành đã đạt đến chân lý. Vạn pháp vốn không sanh thì cũng không diệt; nếu thấu triệt như thế là được giải thoát, đạt đến Niết Bàn tịch tịnh.

A tăng kỳ: số tự dùng chỉ số nhiều không thể tính đếm bằng toán số được nên gọi là vô số. Một a tăng kỳ kiếp là một thời hạn vô số kiếp (cõi). Một a tăng kỳ gồm con số 1 và theo sau 47 số zéro.

Pháp đà la ni: đà la ni có nghĩa là trì (giũ gìn) hay tổng trì (giữ tất cả); có sức giữ, gom nhóm các pháp lành không để tản lạc mất, như món đồ tốt dùng chứa nước, nước không thể chảy ra ngoài được. Có bốn thứ đà la ni:

1) Văn hay pháp đà la ni,

2) nghĩa đà la ni,

3) chú đà la ni,và,

4) nhân đà la ni. Pháp đà la ni đối với giáo pháp của đức Phật, nghe rồi thu nhiếp lấy không để quên mất. Nghĩa là nghĩa lý ý thú các pháp, giữ gìn, ghi nhớ không quên. Chú hay chơn ngôn, thần chú. Những câu bí mật của chư Phật, Bồ Tát truyền lại trợ lực cho việc tu hành, trừ dứt những sự độc ác, thọ trì tất cả không quên; cũng gọi là pháp ấn hay linh phù. Nhân đà la ni là nhân cái thật tướng của các pháp, hành giả nhẫn nhục an trụ được thì thân tâm không xao động.

Nghiệp báo: nghiệp là hành vi tạo tác có thiện, ác; báo: đáp ứng lại, trả lại có vui, có khổ do đời trước ta làm lành hay làm ác chiêu cảm nên, đến thời kỳ phải thọ báo.

Núi Tu Di: một ngọn núi cao lớn nhất thế giới nơi chư Thánh, Tiên thường ngự trên đỉnh. Đức Phật Thích Ca cũng có một thời ngự trên đỉnh Tu Di để thuyết pháp cho bốn vị thiên vương: Trì Quốc Thiên Vương (chủ trị phương Đông), Quảng Mục Thiên Vương ( phương Tây), Tăng Trưởng Thiên Vương (phương Nam), và Đa Văn Thiên Vương (phương Bắc). Núi Tu Di có nhiều đặc điểm, nên trong kinh thường dùng để so sánh với những việc lớn lao không gì địch lại.

Sáu thời: Khoảng thời gian tính theo âm lịch trong một ngày; mỗi giờ theo âm lịch tương đương 2 tiếng đồng hồ. Ban ngày tính từ giờ thìn, tỵ, ngọ, mùi, thân đến giờ dậu, ban đêm từ giờ tuất, hợi, tý, sửu, dần đến giờ mẹo (7 giờ tối đến 7 giờ sáng).

Ba đường ác: địa ngục, ngạ quỉ (quỉ đói), súc sanh hay sáu giống vật nuôi trong nhà.

Bốn châu: cõi thế gian này phân thành bốn châu trong thiên hạ.

1/ Đông Thắng Thần châu: cõi này hình tròn, dân cư là chư thần sống đến 600 tuổi.

2/ Tây Ngưu Hoá châu ở về hướng Tây núi Tu Di. Ở cõi này có rất nhiều bò mà người ta dùng thay cho tiền bạc trong việc buôn bán, nên gọi là Ngưu Hóa vậy.

3/ Nam Thiệm Bộ Châu: là cõi chúng ta đang sống, ở về phương Nam núi Tu Di.Ở trung tâm châu này có loại cây Diêm Phù.

4/ Bắc Cu Lô châu, cũng gọi là Uất Đan Việt, ở về hướng Bắc núi Tu Di. Người cõi ấy sống lâu đến 1000 tuổi, được an vui, bình đẳng, tức cõi của chư Tiên nhơn chung ở.

Bảo cái, tràng phan: bảo cái là cây lọng che lớn phủ trùm ra chu vi rộng từ 1m đến 1m50; tràng phan: cờ phướn dài treo thòng xuống mỗi khi chùa, đình có lễ lược gì quan trọng, hay dùng trang hoàng chỗ Phật, Thánh, Thần Tiên... cho được trang nghiêm.

Bảy cành hoa sen: con số tượng trưng. Ở đây là thất giác chi hay thất Bồ Đề phần; trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, niệm, định, xã.

A Dật Đa: có nghĩa là vô năng thắng, tên của đức Bồ Tát Di Lặc (Maitreya Buddhisattva) là vị Phật tương lai. Ngài là bậc giáo chủ cõi Long Hoa và sẽ hạ sanh kế thừa đức Thích Ca Mâu Ni Phật.

Pháp bất công: pháp không đồng nhau, có cao thấp cho hàng Thanh Văn, Duyên Giác và Bồ Tát.

Bất hư hạnh: hạnh không hư dối, hạnh chân thật; cũng tức hạnh Bồ Tát hay hạnh của Phật.

Pháp quán tượng vương: một pháp quán vượt hơn hết có mãnh lực phi thường như voi chúa dẫn đầu, làm bẻ dẹp tất cả mọi vọng niệm, mê chấp...

Sư tử phấn tam muội: sức thiền định vận dụng toàn thân tâm lực hùng mạnh như sức sư tử dũng dước, không con thú nào bì kịp. Phật cũng vậy, dùng định lực oai mãnh, sức phấn tấn của Ngài thì không một chúng sanh nào sánh kịp. tức Phật dùng định lực mạnh mẽ, phi thường, mau chóng không gì bằng.

Vô kiến đảnh tướng: Tướng trên đỉnh đầu của đức Phật, người phàm phu không thể thấy được. Trên đỉnh đầu của Phật có tướng nhục kế, tức khối thịt lồi lên như búi tóc, là một trong 32 tướng tốt mà chỉ có đức Phật mới có được. Có tướng thật mà không trông thấy nên gọi ''vô kiến'' là vậy.

A La Hán: Tàu dịch là bất lai hay vô sanh, không sanh lại nhân gian nữa mà được giải thoát, giác ngộ. Quả vị cao tột trong 4 Thánh quả của hàng Tiểu Thừa. So sánh quả vị của Đại Thừa thì tương đương như Bồ Tát, nhưng hàng A La Hán không phát nguyện độ sanh như Bồ Tát; vì tự cho đã mãn nguyện nên không chịu tiếp tục tu tiến nữa mà dừng lại đó.

Các lậu: những phiền não, tập nhiễm (thói quen khó trừ) còn rơi rớt hay sót lại chưa trừ sạch hẳn nên gọi là 'lậu'.

Đại nhơn: bậc giác ngộ - Phật và Bồ Tát - dùng để chỉ những ai có đủ đức tính nhu hòa, nhẫn nhục như được không kiêu, bại không nãn, lòng luôn luôn tự tại an lạc, không tự đắc kiêu ngạo.

Tài thí, pháp thí: ban bố, cấp phát cho người tài vật, và giáo pháp. Tài vật có 2 hình thức: nội tài như các phần của cơ thể đều sẵn sàng cho không tiếc, khi hành gỉa hành Bồ Tát đạo; ngoại tài như của cải, vật chất do công sức mồ hôi, nước mắt tạo nên. Pháp thí là đem ban bố giáo pháp cho mọi người hiểu để tu tập đạo giải thoát.

Giải đãi: lười biếng, mệt mỏi, uể oải; đối trị với tâm bịnh này là pháp tinh tấn vậy.

Pháp hý luận (xem chú thích 34 Quyển I)

Ấn chứng: truyền đạt đạo lý qua tâm thức hiểu biết nhau giữa hai người.

Không nhàn, tịch xứ: chỗ vắng vẽ nhàn tịnh không người lui tới, như chốn núi rừng xa xôi hẻo lánh không ai lui tới quấy rầy được cả, nên người tu hành ưa chọn những nơi ấy để tu tập.

Ba la mật: dịch nghĩa là đáo bỉ ngạn là đến bờ bên kia, tức bờ giải thoát; để đối lại với bờ bên này là sanh tử, bến mê.

Vô dư Niết Bàn: cảnh Niết Bàn rốt ráo không còn thừa sót lại gì cả, tức nghiệp báo, khổ quả đã dứt sạch hết.

Ấm: che đậy, ngăn che lấp mất tâm tánh bởi vô minh, phiền não khiến hành gỉa thiếu sáng suốt nên khó tiến xa trên đường giác ngộ.

Hương chiên đàn: một loại hương thơm quí, mùi nhẹ nhàng mà người Ấn Độ hay dùng cúng Phật.

Mạt pháp thời: thời kỳ Phật pháp suy đồi, sau khi đức Phật Thích Ca diệt độ độ 1000 năm trở đi. Chúng ta đang ở trong thời kỳ mạt pháp; người tu chứng quả không bao nhiêu, kẻ lợi dụng đạo lại quá nhiều, nên gây lắm tệ hại, tai tiếng cho đạo. Nhiều kẻ muốn phá tháp, hủy chùa, giam nhốt hành hạ Tăng, Ni... không cho hành đạo; cấm đoán người đi lễ bái. Những nơi thờ tự trang nghiêm bị biến thành kho chứa, nhà thương, hảng, xưởng v.v...Như Phật Giáo đang bị bức hại đàn áp tại các nước Cộng Sản ngày nay

Chiêm lễ: lễ bái, chiêm ngưỡng kỹ dung nhan của Phật, Thánh.

Trời Đâu Suất: cõi trời ở thượng giới. Đức Di Lặc Bồ Tát hiện đang hành đạo giáo hóa chúng sanh ở đó, chờ ngày giáng sanh thành Phật cõi Ta Bà trong đời đương lai.

Vô lượng quang Phật: ánh hào quang của Phật chiếu khắp không lường được.

A duy việt trí hay a bệ bạt trí: trí bất thối chuyển hay trí siêu việt của các bậc tu hành tinh tấn thẳng đến Phật quả mà không còn bị thối lui trở lại cảnh phàm nữa; trừ phi do bổn nguyện độ sanh.

Tam muội: hay còn gọi là tam ma đề hoặc tam ma địa: dịch là thiền định, đại định hay giải thoát. Phật, Bồ Tát, A La Hán đều nhập trong thiền định để giúp hộ thân và độ đời. Có nhiều hình tướng tam muội như Pháp Hoa tam muội, Tịnh Đức tam muội, Thanh Tịnh tam muội, Trang Nghiêm Vương tam muội, Thần Thông Du Hí tam muội...

Ba cõi: cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc. Cõi dục chúng ta đang sống, cõi sắc là cõi của các tiên nhơn chung ở và cõi vô sắc của chư thiên.

Pháp tổng trì: (tiếngPhạn là Dhàrani, dịch âm: đà la ni) : giữ lấy tất cả, tùy câuniệm, cách định ấn chú mà giữ lấy, thâu lấy tất cả giáo pháp của Phật, của ba cõi hay thâu sức anh linh trong vũ trụ. Pháp tổng trì hay đà la ni là chơn ngôn hay thần chú, có nghĩa là giữ gìn trọn vẹn điều thiện, không cho điều ác dấy khởi

Thọ và trì: nhận và giữ gìn hay hành trì đối với kinh điển hay giáo pháp của Phật, trong tinh thần hiểu biết và đem áp dụng pháp tu ngay vào cuộc sống.

Pháp khí: chỉ người đạo đức tinh anh, có khả năng đem giáo pháp truyền bá khắp nơi như một khí giới tinh nhuệ, sắc bén không khiếp sợ trước một mãnh lực nào. Bậc pháp khí là người xứng đáng nhận lãnh sứ mạng thay thế dức Phật hoằng truyền đạo giác ngộ cho nhân quần xã hội như thời đức Phật có ngài A Nan, Ca Diếp; về sau có các Ngài Bồ Đề Đạt Ma, lục tổ Huệ Năng...

Điều phục: chế ngự ba nghiệp: thân, miệng, ý; trừ diệt những việc làm xấu ác, lỗ lầm. Như Bồ Tát vì muốn điều phục những vị Tỳ Kheo phạm giới, nên chung cùng họ trong việc đạo đức sáng suốt, mà không chung cùng họ trong những thói tà lầm lạc, để hướng họ về với chánh đạo.

Thất niệm: mất chánh niệm, tức rơi vào trong điên đảo vọng tưởng, si mê lầm lạc không còn biết đến giáo pháp nữa.

Thâm tín: tin sâu vào giáo pháp, những lời Phật dạy và hiểu nghĩa lý để tu hành là được phước báu, nên hoàn toàn được mãn nguyện hay thành tựu được tất cả những gì theo lòng mong ước.

12 nhập hay 12 xứ gồm 6 căn: nhãn, nhỉ, tỷ, thiệt, thân, ý tiếp nhập với 6 trần: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, tiếp xúc và các pháp hợp thành.

18 giới: giới là ngăn chia thành từng lãnh vực, giới hạn, do 6 căn, 6 trần như trên đã nói và 6 thức là nhãn thức, nhỉ, tỷ, thiệt, thân và ý thức. Thức là cái tánh biết của 6 căn nên khác 6 căn. Như người có mắt mà không trông thấy được là thiếu nhãn thức rồi vậy.

12 nhân duyên: mười hai mối dây liên hệ buộc chặc với nhau như móc xích không rời nhau là vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sanh, lão, tử dẫn chúng sanh đi thọ thai kiếp khác.

Theo nghĩa chớ y lời: nên hiểu theo tinh thần hiểu biết chớ nên theo lời phao truyền sẽ rơi vào nẽo tà, lầm lạc trong vô minh điên đảo

Tam hữu: ba cõi có chúng sanh và cảnh vật, có nghiệp duyên, nghiệp quả và có sanh tử. Tam hữu tức là ba cõi: cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc có chúng sanh chung nhau nương ở.

Ngồi kiết già: ngồi thiền mà tư thế hai chân bắt tréo lên nhau như hoa sen; hai bàn chân để lên hai bắp đùi và ngồi ngay thẳng như pho tượng để quán tưởng

Lưỡng túc tôn: cả hai phần phước và trí hay huệ đầy đủ nên được tôn kính. Một tôn hiệu của Phật, vì Ngài viên mãn cả hai phần tu: phước đức và trí huệ.

Bốn đại hay bốn yếu tố kết hợp thành thân thể. Đó là đất (địa) như da thịt lông móng, răng tóc..., nước (thủy): chất lỏng gồm nước tiểu, nước miếng, nước mắt, nước mũi, máu mũ..., hỏa là chất ấm hay nhiệt lượng trong cơ thể và gió (phong) như hô hấp trong bộ máy tuần hoàn, tức là hơi thở ra vào giúp con người tồn tại.

Tâm sở: tâm có hai phần là tâm vương và tâm sở. Tâm vương làm chúa tẻ sai sử, có quyền như ông vua ra lệnh; tâm sở tùy thuộc như các quan tùy tùng như các phiền não, kiến chấp, tham, sân, si v.v... tạo ra lỗi lầm, gây xấu ác.

Tám khổ: sanh, già, bệnh, chết là bốn cái khổ lớn nhất trong đời không ai tránh khỏi, và bốn cái khổ chất chồng khác là: yêu nhau mà phải xa lìa, cầu mong không được toại nguyện, thù ghét nhau mà phải đối đầu, chung đụng nhau và đeo theo sắc thân, cảm thọ, tưởng tượng, hành vi tạo tác, ý thức bộc phát hẫy hừng thiếu quân bình gây ra cho thân tâm bất an.

Giáo hạnh: chỉ dẫn, thể hiện hạnh trong sạch (hạnh lành) trong nghĩa giáo hóa cho người khác noi theo.

Pháp phục: y áo của giới tăng sĩ dùng trong việc lễ bái, cầu nguyện, còn gọi là pháp y hay đạo phục.

Bình bát, tích trượng: cái bình sành, đất nung hay nhôm của nhà sư dùng đựng thức ăn, hình tròn quả bí, vòng kính chừng 20 cm, chiều cao cũng gần giống nhau. Bình bát còn gọi là đồ pháp khí, nhờ đó người tu hành có phương tiện nuôi thân tâm để làm tăng trưởng trí huệ; tích trượng: cây gậy chống hay để làm hiệu lệnh thiền của các vị tăng niên trưởng trong các tăng viện.

Hiền kiếp hay thiện kiếp là kiếp lớn hiện tại, trong đó có nhiều bậc Thánh hiền xuất thế, nên gọi là hiền kiếp. Kiếp đã qua gọi là quá khứ trang nghiêm, kiếp hiện tại hay hiền kiếp và kiếp vị lai hay tinh tú kiếp.

Xá lợi: hài cốt của Phật sau khi hỏa thiêu còn lưu lại chất tinh ba lẫn trong tro tàn, được hàng đệ tử chia nhau phụng thờ.

Đời mạt pháp: giáo pháp được chia làm 3 thời kỳ: chánh pháp, tượng pháp và mạt pháp. Thời kỳ chót của giáo pháp sắp bị tiêu diệt. Công cuộc truyền giáo bị bức hại, đàn áp, khủng bố; Tăng, tín đồ thiếu tự do hành đạo. Đó là thời kỳ sau khi Phật diệt độ 2000 năm trở lui, người tu chứng hầu như thưa vắng, mối giềng của đạo bị lỏng lẽo, bị thế quyền xâm lấn v.v...

Pháp vương tử (Xem chú thích ở trước)

Năm đường hay năm loài qua lại lên xuống trong các ngã luân hồi là cảnh giới người, a tu la, địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh.

Tứ đế: bốn chân lý chân thật do đức Phật Thích Ca thuyết minh đầu tiên tại vườn Lộc Uyển cho 5 người bạn đồng tu với Ngài lúc trước về chân nghĩa kiếp người là khổ, tập, diệt, đạo. Người tu hành quán chiếu tự nội để thấy rõ chân ý nghĩa cuộc đời, con người trong vũ trụ vạn hữu.

Bốn chánh cần: bốn pháp chánh yếu cần hành là: điều ác chưa sanh đừng cho sanh, điều ác đã sanh khiến cho tiêu diệt, điều thiện chưa sanh làm cho phát sanh, điều thiện đã sanh khiến cho tăng trưởng.

Bốn như ý túc: bốn điều biết đủ như ý là ham muốn biết đủ, suy nghĩ, tinh tấn, thiền định phải thỏa đáng những điều tri túc của thân tâm.

Ngũ căn, ngũ lực: năm căn là tín, tấn, niệm, định, huệ là cái gốc rễ cội nguồn tiềm tàng bên trong con người; và năm lực là sức mạnh hay năng lực của năm căn tác động mạnh mẽ trên sự vật.

Thất Bồ Đề phần hay 7 pháp trợ đạo Bồ Đề là chọn pháp tu, tinh tấn, hỷ, khinh an, niệm, định và xã (không bận buộc, vướng mắc)

Tám ngọn gió làm lay động đời sống chúng ta trong mọi trường hợp. Đó là lợi, hủy (nói xấu), ai (thương), dự (khen), xưng (tán dương), cơ (chê), khổ (hoạn nạn), lạc (vui thú).

Lậu tận: lậu là rỉ, lọt, rơi rớt, thắm rịn... chỉ cho phiền não đã hết sạch

Tội ngũ nghịch: năm tội nghịch phải đọa địa ngục: giết cha, giết mẹ, giết A La Hán, phá hòa hợp tăng và làm cho thân Phật chảy máu.

Tứ vô sở úy: bốn đức tánh không sợ sệt, chỉ chư Phật và Bồ Tát mới có. Bốn trí của Phật: 1) có trí biết tất cả nên không sợ, 2) dứt hết các phiền não nên không sợ, 3) nói rõ chỗ ngăn ngại đạo nên chẳng sợ gì cả, 4) giảng dạy đạo dứt hết mọi sự khổ nên không sợ sệt; bốn trí của Bồ Tát: 1) giữ trọn chẳng quên, thuyết pháp chẳng sợ, 2) biết món thuốc pháp lý và biết căn tánh dục của chúng sanh, nên thuyết pháp chẳng sợ, 3) tái vấn đáp giỏi nên thuyết pháp không sợ, 4) Có thể trừ các mối nghi của chúng sanh, nên thuyết pháp chẳng sợ (Xem thêm chú thích 33, Q1).

Tứ vô ngại trí: bốn trí không ngại của Phật và của Bồ Tát. Đó là: 1) Pháp vô ngại trí: trí biết các pháp và diễn giải không ngăn ngại, 2) Nghĩa vô ngại trí: trí biết nghĩa lý của các pháp, tùy tên mỗi pháp mà giảng nghĩa không bị ngăn ngại, 3) Từ ngại trí: trí biết các danh tự, ngôn từ một cách không ngăn ngại, 4) Nhạo thuyết vô ngại trí: trí biết căn tánh chúng sanh, ưa thuyết không bị chướng ngại, không lui, không sợ trở ngại chi cả.

Lợi, độn: lợi là bén nhạy, độn là cùn lụt hay thông minh lanh lợi và đần độn ngu si.

Áo nạp: áo chắp nhiều mãnh vãi ráp lại. Chiếc áo (hậu) của thầy tỳ kheo do nhiều mãnh vãi kết thành để cho không còn đẹp xinh nữa, tức là làm áo biến màu đi cho dễ việc tu hành, không bị quấy rầy.

Cà sa: áo cà sa của tăng sĩ Phật giáo. Có ba loại: tăng già lê hay đại y gồm có 9 điều, 12, 17, 21 và 25 điều, uất đa la tăng là y 7 điều và an đà hội hay còn gọi là hạ y, tức y 5 điều.

Cù Đàm: hay Cồ Đàm là một tên khác của đức Phật Thích Ca khi Ngài còn tại thế, chúng đệ tử xưng Ngài là sa môn Cù Đàm.

Phái Lộ Già Da, dịch nghĩa là thuận thế, một phái ngoại đạo có từ thời đức Phật, có nghĩa là thuận theo thế tục, nên không được xuất thế giải thoát.

Tám nạn: tám thứ nạn chẳng may rơi vào trong đó là:

1) địa ngục, 2) ngạ quỉ, 3) súc sanh, 4) Bắc Cu Lô châu (vì sung sướng quá nên không tu hành được), 5) Cõi trời trường thọ, 6) đui, điếc, câm ngọng (manh, lung, ám á), 7) thế trí biện thông (thông minh biện bác theo thế gian nên không thể tu hành được), 8) sanh ra đời trước và sau Phật (cả hai thời kỳ ấy đều khó tu hành).

Trung đạo: (midle way) là đạo lý trung dung không nghiêng lệch về một bên, nên không thái quá, chẳng bất cập. Chỉ có Phật giáo chủ trương như thế, là con đường đưa tới chân lý cứu cánh, giải thoát.

Ba món tham cầu hay ba nhu cầu tất yếu của người đời là: ăn, mặc và chỗ ở. Người tu phải biết đủ về ba món này.

Chín việc thiện hay chín điều lành do ba nghiệp: thân, khẩu, ý phát khởi. Thân có ba: không sát sanh, không trộm cắp, không dâm dục, khẩu có bốn: không nói dối, không nói lời trau chuốt, không nói đòn xóc nhọn hai đầu, không buông lời độc ác, chửi mắng, ý có hai: không sân và không si.

Sáu trần: sáu cảnh sắc bên ngoài như sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp hợp với 6 căn giúp ta phân biệt được sự vật dễ dàng.

Kết sử hay kiết sử: những phiền não ràng rịt đan bện chặt lâu đời trong tâm tưởng chúng sanh khó mà cùng lúc dứt bỏ hết được.

Phóng túng: buông lung quá đà, chỉ người không giữ giới dễ bị lôi cuốn bởi đời sống vật chất hào nhoáng bên ngoài.

Trọng tội: tội nặng, tội sâu dày khó có thể giải kết được.

Đồng tử: đứa bé có khí phách của bậc hiền nhân, căn tánh thông tuệ mẫn lợi

Đấng Pháp Vương: bậc vua các pháp, chỉ cho đức Phật. Vì Phật mới biết rõ vạn pháp trong vũ trụ và tìm ra chân lý giải thoát cho chúng sanh.

Pháp thí: ban bố giáo pháp đến tất cả những nơi cần

Nhiễm y: áo bẩn, áo thế tục bị nhiễm bụi trần lao phiền não

Hoà Thượng: Tàu dịch là Lực Sanh hay Thân giáo sư. Lực Sanh là có đạo lực làm cho dệ tử phát sanh trí huệ; thân giáo sư là bậc thầy thân cận đệ tử. Vị Tăng sĩ từ 40 tuổi hạ trở lên và tuổi đời trên 60 tuổi mới được gọi Hòa Thượng.

Xà Lê hay A Xà Lê, Tàu dịch nghĩa là Giáo Thọ, tức Thầy dạy đạo. Trong đạo tràng truyền giới có ba vị trưởng lão hòa thượng chứng minh: trong đó có một thầy giáo thọ để hỏi về giới luật, kiến thức Phật pháp của những người thọ giới.

Pháp yết ma: phép hỏi đáp của các vị tỳ kheo trong giới đàn hay những ngày bố tát, được đại chúng tỳ kheo đồng lòng hoan hỷ chấp thuận, phép tác bạch mới thành tựu đúng pháp.

Giới hoàn bị: đầy đủ giới tướng (250) của thầy Tỳ kheo và cũng đủ khả năng cung cách để làm việc đạo.

Thiện lai: lời nghinh đón những vị tỳ kheo danh đức từ xa đến viếng thăm tự viện, đàm đạo Phật sự với một vị trưởng lão khác. Ngay như đức Phật cũng dùng từ ấy xưng tán tỳ kheo thiện đức.

A Tỳ Đàm: còn gọi là A Tỳ Đạt Ma (Abhidharma) là một trong ba tạng thánh điển: kinh , luật, luận của Phật giáo. A Tỳ Đàm chỉ về phần luận tạng bao hàm nghĩa mầu thâm diệu trong giáo pháp của Phật.

Ba môn: nói đủ là ba môn học là giới, định, huệ hay còn gọi là văn, tư, tu; giữ giới, tu thiền, phát sanh trí huệ hoặc nghe hiểu, suy xét, thực hành phát sanh trí huệ.

Pháp ấn: trong Phật pháp là dấu hiệu của một ý định như đã hằn sâu trong tâm thức mà nhà tu hành quyết đạt tới quả Phật. Đó còn là cách bắt ấn của các vị tăng phái chân ngôn, mật giáo Tây Tạng thường thực hành để truyền đạt đạo lý với nhau giữa thầy trò. Là sự ấn chứng huyền diệu của Phật cho các đệ tử có căn cơ thâm nhập diệu lý của những lời Phật dạy; là sự trao truyền tâm pháp giữa Phật với Phật, Tổ với Tổ để ấn định việc duy trì giáo pháp.

Bốn chúng: bốn chúng đệ tử của Phật. Xuất gia có hai chúng: tỳ kheo, tỳ kheo ni và tại gia có hai chúng: ưu bà tắc hay cận sự nam và ưu bà di hay cận sự nữ, tức là những người Phật tử đã phát nguyện quy y tam bảo và thọ giữ 5 giới.

Thượng nhơn: người đạo cao đức trọng được người đời kính phục tôn xưng

Chư hành: các hành, có nghĩa là dời đổi từ chỗ này đến chỗ khác. Các pháp hữu vi do nhân duyên mà sanh ra, dời đổi trong ba đời: quá khứ, hiện tại và vị lai. Các pháp hữu vi có rất nhiều ở nơi tâm hoặc ở nơi cảnh, cũng đều gọi chung là chư hành.

Kim cang: cứng rắn như chất kim cang khó gì có thể làm nao núng được, lửa cũng không làm chảy được. Có bộ kinh Kim ang là dụ cho nghĩa này.

Pháp tạng: kho tàng giáo pháp bao hàm những pháp đức Phật đã thuyết

Trùng cú môn: câu trùng lặp như cửa nhiều lớp chồng khít lên nhau, giống thể văn kệ tụng có nhiều câu trùng ý lặp đi lặp lại nhiều lần cho hành giả dễ thâm nhập lý đạo.

Đệ nhất nghĩa: ý nghĩa vào bậc nhất. Những kinh pháp do chư Phật và Bồ Tát thuyết để giáo hóa chúng sanh tu hành chánh đạo, thuộc hai lãnh vực: chơn đế và tục đế. Chơn đế hay đệ nhất nghĩa đế là giáo lý cao siêu của hàng thánh giả, bậc xuất gia tu trì đạt đạo giải thoát, nên cũng gọi là thắng nghĩa đế

Bổn hạnh: hay bản hạnh là hạnh gốc hoặc chánh hạnh của người tu học Phật. Lập bổn hạnh là phát nguyện căn bản, cố đeo đuổi tới cùng không bỏ.

Tướng bạch hào: tướng lông trắng giữa chặn mày của đức Phật. Đó là một trong 32 tướng tốt của Ngài. Chỉ có Phật mới có được tướng tốt này.

Tâm keo kiệt: lòng bỏn sẻn, nhỏ mọn, tính từng li từng tí miễn sao có lợi cho mình là được.

Tứ thiền: bốn phép tu thiền định là sơ thiền, có thể xuất thần và thác sanh lên những tầng trời Phạm thiên, Phạm chúng, Phạm phụ hay Đại phạm; nhị thiền: sanh lên những tầng trời Thiểu Quang,Vô Lượng Quang, Quang Âm thiên; tam thiền: thuộc cõi Thiểu Tịnh thiên, Vô Lượng Tịnh và Biến Tịnh thiên; tứ thiền: có sức định thần siêu thoát khỏi cảnh Tiên ở cõi dục, và cõi sắc.