Thành Duy Thức Bảo Sanh Luận

Quyển 1

Hữu tình hằng bị các khổ bức,

Lửa cháy hừng hực đốt nội tâm.

Thiện sĩ ý lạc từ bi khởi,

Ví như tự mình đều tự chịu.

Kính lễ Thiện tuệ chư Phật chủng,

Đối các phiền não đều diệt trừ,

Cho kẻ bơ vơ làm chỗ tựa.

Khiến người sợ hãi tâm yên ổn.

Mỉm cười hàng phục đại ma quân,

Trí sáng hiểu rõ trừ các dục.

Đây là chỗ trụ của Đại thừa,

Hiểu sâu nguồn ái chỉ tự tâm.

Luận nói: Nghĩa là dựa vào Đại thừa thành lập thuyết ba cõi là duy thức.

Giải thích: Nói Đại thừa là ý thế nào? Nghĩa là vốn phù hợp tâm rộng lớn, kiên trì cấm giới, cứu vớt khắp các phẩm loại hữu tình đều khiến thoát ly sinh tử, đạt quả vị tối thắng khó đạt, không còn tội lỗi, cực diệu cát tường.

Các bậc Thiện thệ, đi thì tùy thuận mà đi, đường lớn vô biên, được quả cao tột viên mãn. Ngoài ra không thể biết, đó là nghĩa của Đại thừa.

Như kinh nói: Đại thừa là con đường đi của Bồ tát, là thắng quả của Phật. Để đạt mục đích này, cần phải tu quán duy thức. Đó là con đường phương tiện đúng đắn không lỗi lầm.

Vì lẽ này, để làm rõ phương tiện ấy, trong các kinh nói rộng các thứ hành tướng, như đất, nước, lửa, gió cùng các phẩm loại không thể kể hết, vì phương xứ vô biên. Do đó xét kỹ biết tướng là do tự tâm biến hiện. Vì vậy mà mọi nơi mọi chỗ, xả bỏ tướng bên ngoài, xa lìa sự yêu thích.

Lại quán biển hữu, động tĩnh không sai biệt. Bỏ con đường nhỏ hẹp kia mà hướng vọng Đại thừa. Ở trong các hữu, mọi thứ đam mê, quán tưởng như vách núi hiểm nghèo, sinh lòng sợ hãi, chỉ muốn thẳng một đường đến trung đạo.

Nếu biết tất cả chỉ là tự tâm tạo tác, thì dễ chứa nhóm nhiều tư lương, không đợi phải mất thời gian, chỉ một ít dụng công có thể làm nên việc lớn. Thiện thệ đi đến đâu thì rõ ràng như lòng bàn tay, do đó chỗ nào có nguyện cầu đều viên mãn tùy ý chuyển. Dẫu có ngoại sự, nhưng do nội tâm ý lạc và sức thệ nguyện rộng lớn, nên có thể đến được bến bờ vô biên của lục độ. Nếu được như vậy, những vật xả bỏ đều đem bố thí, cho đến thân mạng, làm sao có thể trải khắp khiến người được vui, thuận theo tâm cầu, trong mọi cảnh đều hành thí không bao giờ dứt.

Lại vì rộng lợi ích hữu tình mà giữ giới v.v…. Đối với các loại vô chướng hữu tình, tùy lạc dục của chúng làm cho vừa ý, bố thí chính hạnh cho nguyện vọng của chúng, để mau chóng thu thập chính giác tư lương. Do đây chỉ bởi tự tâm, chẳng cần ngoại cảnh. Nếu cho là ngoại sự, sẽ trái nghĩa của chính lý. Cho nên biết cảnh không có gì thắng diệu. Nếu do tự tâm vọng sinh phân biệt, cho rằng có sắc, khởi thân kiến v.v.., đó đều là không thật. Không đợi các hữu tình bên ngoài làm sở duyên, nhân đó mới sinh tâm xa lìa ô nhiễm. Nhưng đối với các việc bố thí v.v…, tùy theo việc mà làm đều được kết quả, thật chẳng nhờ cảnh giả ngoài thức. Nếu như có cảnh riêng ngoài thức, thì sẽ theo đó sinh các phiền não và đã bị chấp thủ thì sẽ tùy chuyển mà trụ. Thấy lỗi này rồi, sinh tâm lìa bỏ, không hãi sợ đại giác.

Đã bỏ cõi hữu tình làm sao mở rộng việc lợi ích?

Đó là do không nhiếp thủ các loài hữu tình. Nếu tiểu tâm tự độ thì hạnh lớn khó thành. Nhưng các Bồ tát y theo đây mà chuyển, mới có thể trưởng dưỡng Bồ đề tư lương. Nghĩa là tâm nhàm chán đối với những việc hữu vi của khách trần nên chứng vô vi pháp. Do thể của pháp vô vi không sinh trưởng, mong rằng những kẻ tiểu tâm cầu tịch diệt thiên chứng một bên, làm ngập chìm núi vô thượng giác, nếu bỏ được cả hai tâm yêu chán ngoại cảnh thì chính giác dễ thành. Nếu chẳng phải thường giữ niệm đại bi trong tâm, làm sao thành cực quả Bồ đề tát đỏa, mà lời nói duy thức lại trở thành có hại.

Thế nhưng tâm đại bi phải nhờ thân khác làm duyên, nếu đã trừ ngoại cảnh tức chỉ duyên tự thức, như vậy là tâm đại bi kia trở thành đại bi đối với chính mình. Cái đại hạnh lợi tha mới lập, chỉ còn là cho bản thân mình, thật trái với hoằng nguyện?

Tuy có lời chê trách như vậy nhưng thật chẳng có lỗi ấy. Nhờ cái tương tục bên ngoài làm duyên tăng thượng, trong tự thức hiện có tướng hữu tình, duyên tướng đó làm cảnh khởi tâm đại bi, mà làm việc lợi ích rộng lớn nơi hữu tình, thì chẳng có gì trái nhau. Quyết chắc như vậy, xin hãy khởi tín tâm.

Giả như ở nơi có sắc thanh kia, mỗi mỗi suy tìm cũng không thấy có ngã. Giả sử tập họp hòa nhau lại, cũng không thành ngã, nhưng bản tính thì không thể bỏ được. Và đã lấy vô ngã làm tông thì khởi niệm đại bi chỗ nào?

Người đời cho cái tình vọng chấp là sở duyên, lấy đó cho là hữu tình, nhưng cũng không nên nói rằng cái tình vọng chấp đó là ngoại cảnh. Do đó phải biết, cho dẫu không bằng lòng, nhưng lý chắc chắn là như vậy. Chỉ do nơi tự thức hiện tướng hữu tình, rồi do đó có sắc tướng sinh khởi. Cho nên chắc chắn biết là không có ngoại cảnh. Nếu lìa thức chắc là không có. Đó là vì điên đảo.

Sao gọi điên đảo?

Vì vốn không ngoại cảnh, thấy là thật vật. Nếu chẳng vọng chấp, cuối cùng có thể đạt được chỗ vô thượng. Có thể gọi là cái thấy đúng lý duy thức, vì đó là cái thấy chân thật, vì phương tiện kia mà thành hợp lý.

Vì sao biết đó là thấy chân thật?

Vì đã nói rõ tam giới là duy tâm. Tất cả mọi tranh luận để quyết định đều phải nhờ hai môn: một là thuận theo A cấp ma, hai là phù hợp chính lý. Nghĩa là vì muốn kia tin chứng lời Thánh nhân nói là không điên đảo, nên khi truyền dạy giáo pháp, dẫn chứng trong Kinh A cấp ma. Nếu có người chưa tin, thì nói rõ chính lý. Hoặc có thể vì cả hai mà trình bày hai cách. Ai tin sẽ được an trụ. Trong khi trình bày chính lý, có chỗ cũng nói A cấp ma để làm rõ luận lý của chính lý kia. Do chính lý không dựa vào sự truyền dạy giáo pháp. Nếu còn chưa thấy rõ, mà có nói năng gì, thì chỉ là sự suy tư miễn cưỡng. Cho nên phải biết rằng A cấp ma trở thành chỗ dựa của chính lý. Hoặc có thể là do chính tự bộ phái sử dụng nhiều, nên đưa giáo lý A cấp ma trước. Từ trước đến nay, căn cứ nghĩa Đại thừa, là thanh thứ bảy. Nghĩa là muốn chứng lý Đại thừa thì quán Duy thức. Vì đó là chân thật, tính không hư vọng, nên A cấp ma được thành lập.

Lại nữa căn cứ ngôn thuyết mà nói Đại thừa, cũng như đối với nghĩa, giả gọi là thừa, tức nương vào thanh của thanh thứ bảy. Nghĩa là nương gá vào các cú nghĩa của Đại thừa ngôn giáo mà thành lập. Nhưng chỉ lấy thức làm rõ tông nghĩa, nên dẫn một góc trong Đại thừa làm rõ chỗ lập tông, không có gì trái với tự giáo.

Vì sao gọi là A cấp ma? Và dẫn chứng cho lời này ư?

Nghĩa là từ năng thuyết như lý giáo, mượn sự tương tục kia làm duyên tăng thượng, mới sinh ra giáo này. Thể của nó có công năng trụ hiện tiền, nơi thức sai biệt của người nghe. Hoặc đích thân tự mình nghe, hoặc nghe nói lại. Còn về sở thuyên, thì có tướng trạng, thứ tự hình thành, như dùng bút viết thành câu, thành bài rõ ràng, từ đó gọi là A cấp ma. Hoặc cũng có khi tự nhớ lại, tùy thuận bản tướng của thức sinh. Từ đó sinh ra, nên được gọi là A cấp ma. Như Tự thuyết là lời Phật nói. Nghĩa tướng của người nghe là trí nhân, cho nên gọi là trí tư lương.

Lẽ nào tất cả chỉ có thức?

Nếu không phải, hóa ra trái với điều đã chấp nhận, và cũng trái với điều mình tự nói ra? Lý chắc chắn phải như vậy. Chẳng phải do sắc có sai khác, mà do thức sai khác lập ra. Như cõi Vô sắc cũng có sai biệt, mà cõi Vô sắc thật không có sắc. Chỉ do thức phân chia, mà thành bốn thứ Không xứ. Các cõi khác cũng vậy.

Nếu nói là ba thì với thức có hại gì không?

Ví như hữu tình tuy không sai biệt, nhưng lập ra có Dục giới, Sắc giới khác nhau. Đó là do trói buộc vào sự sai biệt đối với sắc. Cho nên sắc tuy không sai biệt mà lập ra khác, không có lỗi.

Lẽ nào thuyên giáo không nói chỉ có tâm, nay đây lập tông nói là chỉ có thức?

Cho là trái với bản giáo, là tại dựa vào hư nghĩa. Thật chẳng có gì sai, bởi trước đã chấp nhận tâm, ý, thức là một đó sao? Tên gọi khác nhưng đồng một thể. Sự tướng, tên gọi, không thể nói đầy đủ được. Vì vậy phải dùng tên khác để nói nghĩa của nó. Tức như ở đây nói chữ duy, chưa phải mọi người chấp nhận, muốn cho mọi người hiểu nghĩa, phải dùng tiếng mà mọi người đều biết, để nói rõ nghĩa còn lại. Nói lặp hai tiếng ý thức, lại càng thấy không trái với kinh. Huống chi hai tiếng kia chỉ có một nghĩa, thể của nó không khác. Đó là quả của chúng. Nếu muốn rõ là không trái với nghĩa kinh, thì phải hiểu tâm với thức, hai tiếng đồng một nghĩa, rõ ràng không trái với kinh giáo. Giải thích đã xong.

Tại sao lại phải nói ý và thức? Nếu đã nói là tên khác của tâm, thì tâm với tâm sở có thể riêng biệt, như các loại cảnh đồng sinh. Nhớ cảnh chiêm bao trước đây, giờ trở thành không, như vậy trước sau mâu thuẫn nhau?

Thật không có lỗi như vậy, vì có lý do. Trong đây nói tâm, là có tương ưng. Tức nói gồm cả thức.

Như vậy tức ý thuyên cảnh ngoài thức, nên ngoài “tâm” mới đặt thêm tiếng “duy”?

Ý là để ngăn chận cho đó là quả.

Nếu không có cảnh thì thành vô dụng, tiếng “duy” chẳng ngăn được gì. Đáng bị Như Lai quở trách.

Hiện ngăn chận cảnh sở duyên, sao bảo là vô dụng?

Nếu giải thích như vậy thì, do pháp cùng sinh và cảnh sở duyên, đều lìa tâm mà có cái thể riêng biệt. Vậy là một thì ngăn chận, một thì thấy còn lưu lại. Lẽ nào chỉ là cách nói suông?

Nếu không có ý riêng, thì cũng do tự ái, nên mới hỏi như thế. Nhưng do cảnh tâm họp lại cộng duyên, mà quyết định các việc có tính đồng loại. Cho nên nơi tâm sở, giả nói tiếng “tâm”. Lại nữa để ngăn chận sai lầm, nên nơi chữ tâm lại đặt tiếng “duy”. Dẫu có bàn luận chi cũng thành phi lý, cũng là không thủ tâm. Nói chẳng phải một chỗ, là làm rõ chân giả, hai việc đều có thể làm rõ là có dùng sức. Như tiếng trâu bò v.v…ở nơi tâm sở, đặt tâm này, mà nói tiếng tâm, tức là bỏ đi sự thật. Như nơi biên bỉ, giả nói là trâu bò. Sự lý rườm rà nên loại bỏ.

Có người nói rằng bản ý đều nói hai việc. Cũng nên làm một thứ tiếng khác để biểu thị nghĩa này, hoặc có thể bao gồm trong tiếng. Tóm tắt mà làm rõ theo Tục luận pháp. Như muốn dùng tiếng để biện giải. Chẳng phải tự ý có thể giải thích tốt.

Có phải vốn từ hệ thống sinh quyết định chăng?

Cũng chẳng phải do nói hữu nhiễm v.v… Trong kinh có nói hữu nhiễm v.v…đó là để ngăn chận, khiển trừ sự không dùng sức. Kia cũng nói có cảnh, cho nên cảnh cũng không ngăn chận việc nói tiếng “duy” mà thành vô dụng. Nếu nói ngoại cảnh là phi lý thì phải ngăn chận. Không có tiếng A cấp ma, Ma đát la, vì hai là một. Tùy ngăn một việc, không có nhân quyết định. Vì vậy phải theo kiến giải của tông khác. Tâm và tâm sở pháp, thể không lìa nhau, chỉ sai biệt về vị mà thôi. Như vậy tức là tiếng “duy” này có thể ngăn ngoại sự. Vì không pháp cùng sinh nào không ngăn. Tất cả tướng chung của tiếng có tên là thuyên. Tự sự của nó không sai biệt, chẳng phải vì quyết định mà đều hiện tiền. Do nó không ngăn lý nên gồm chung. Vì muốn nói rõ đạo lý như thế, nên nói tâm có tương ưng. Nếu lìa tâm sở, thì riêng chẳng có tâm. Cho nên không nên nạn vấn, cũng như khiển trừ đồng sự ngăn chận. Khi giải thích như thế này chỉ ngăn chận ngoại cảnh là thật có công năng. Nghĩa đã được thành lập. Cho nên nói “duy”, có thể dùng lý suy ra những cái khác, là chỉ ngăn chận những việc hiện tại, chứ chẳng phải chỉ dẫn chứng bằng lời nói. Biết rõ rằng những cái khác có, trừ tâm sở. Như vậy là như sáu thức thân, gọi là thức tụ.

Như vậy trong này khi nói thức uẩn là gồm có tâm sở?

Lý không phải như vậy. Vì các tâm sở pháp như thụ, tưởng và tư, các uẩn khác không có. Nếu nói như sắc uẩn thì giống như lấy phần vị Tì nhã na làm sắc uẩn. Tưởng v.v…đồng như vậy, nhưng chẳng phải tương tự, cho nên nếu lấy sắc sai biệt, tức lấy tiếng thức, nói thức uẩn ấy. Các pháp không phải sắc, là các phần vị sai biệt của tâm. Giống như đối với tưởng, nếu lấy phần vị sai biệt mà phân biệt, thì tùy sắc loại đã có sự giản biệt rồi. Lấy tiếng sắc mà lập nơi thức thì cũng phi lý, mà thành bác bỏ thức tụ, vì nó bị các tiếng sắc, thụ v.v…phân cắt. Chẳng phải ngoài phần vị sai biệt có thể có được. Lìa phần vị sai biệt của Tì nhã na ra ngoài, mà có sắc vị, chẳng khác nào khi hiện tướng vui mà lo sầu khổ não. Ở nơi tướng đặt tiếng thức. Tùy theo lý của chữ trâu bò.

Nếu như vậy thì thức của sáu thức thân, là thức uẩn chăng?

Nghĩa có khác nhau, như nhãn v.v…các thức có sắc v.v…các tướng hiện. Cho nên do đều là nơi sắc tụ, mà lại có các lỗi tạp loạn. Như khi tướng màu xanh v.v…hiện khởi thì sắc uẩn, hành uẩn trở nên tạp loạn, hoặc trái hoặc thuận. Như thế lại thành lạc vị v.v…Thụ v.v…các tướng tạp loạn cũng chuẩn theo đạo lý này, là phá cái nghĩa chung và riêng.

Có thuyết cho rằng thức là năng biến cho nên là tướng chung. Âm thanh như tướng ban đầu, cho nên là tướng riêng. Nghĩa là sắc v.v…là tính nguyên nhân, hiện các tướng vị sai biệt.

Đây cũng như thụ v.v… ở trước, lại có lỗi tạp loạn. Vì vậy trừ cái tính tâm sở mà nói, cũng giống như chỗ thành lập sắc tụ. Tiếng duy tâm là biểu thị duy thức đó.

Đây cũng không thể khiến dứt nghi được đối với tâm sở và sở duyên. Nói chữ duy, có ngăn chận được gì? Tuy nói tâm sở không lìa tâm, đây trở thành lời nói suông.

Do vì tướng trạng và thể của chúng đều riêng khác nên nói là thức. Duy là quán các tính tạp nhiễm của hiện cảnh. Chỉ ái trước mà không quán sát quán chiếu, làm sao thấy được. Do đó mà đối với chúng, thể thành ra khác nhau. Và sự tương hỗ thì từ trước đã nói nhiều đạo lý rồi, nhưng đối với bản tông, chưa phải mục đích thiết yếu. Vậy hãy chấm dứt sự luận bàn ngoài rìa mà nói thẳng vào chính tông. Nếu cho rằng tâm và tâm sở, thể riêng khác, nhưng trong chữ tâm cũng đã bao gồm trong đó. Nên biết rằng nghĩa này ổn định đã lâu. Nếu ở chỗ nào không dùng chính tên của các tâm sở pháp mà nói, thì nên biết rằng đó là tổng mục, là nói chung. Như có chỗ nói tâm tụ, hay điều tâm v.v…là đều nói cái tâm đó. Đã trở thành chung rồi. Cho nên biết rằng tiếng gọi duy là chỉ để ngăn cảnh.

Nếu không có cảnh, làm sao phân biệt biết được nào màu xanh, nào vị ngon ngọt? Đó chỉ vì lý không thể bác bỏ cái hiện thấy mà thôi.

Ai nói bác bỏ cảnh hiện thấy? Chỉ nói là cảnh tướng do tự thức sinh ra. Khi lãnh thụ tướng của tự thức rồi chấp trước có cảnh màu xanh v.v… hiện trụ ở bên ngoài. Đó là kiến giải tà vọng, như thấy sợi tóc, con ruồi v.v…Đây chỉ là những tướng của thức. Hiện tướng như con ruồi kia mà chấp là có con ruồi ư?

Nhưng nếu bên ngoài không có được tự tính con ruồi v.v…thì làm sao làm cảnh, khiến thức sinh ra? Đây nếu không có cảnh, làm sao sinh được tướng trạng tương tự như thức?

Phải có bản tướng mới sinh tướng tương tự như kia. Lúc bấy giờ mới gọi là giống như kia. Những điều như vậy người đời đều chấp nhận. Như nói sóng nắng giống như nước. Không phải không có cảnh đó. Cảnh đó có thể trông thấy. Như Tát đỏa có giác tướng sinh, nhưng chẳng phải lìa thể của sắc v.v…ra ngoài mà thật sự có được Tát đỏa. Cũng chẳng phải sắc v.v…hoặc chung hoặc riêng. Có tự tính, có tính biến hoại mà giản trạch sai biệt. Đối với tâm, thật sự cũng không thể bỏ được bản tính của nó. Hoặc có thể Tát đỏa là phú tục hữu. Như đạo lý đây. Ta cũng đồng như vậy. Ở nơi sắc v.v…là từ nơi thức sinh tính sai biệt, là phú tục vậy. Như dựa nơi sắc mà chấp là cái xe v.v…Nhưng do hữu tình chấp, đối với sắc v.v…che lấp thật tính. Đối với các chỗ duyên tạo ra tự tướng rồi đặt vào đó, như là ở bên ngoài. Rồi ngay nơi đó thấy cái xe v.v…

Chưa rõ phú tục là nghĩa gì?

Đó nghĩa là che lấp, thuận theo tục tình. Do nơi xe cộ v.v…chấp đó là tự tính. Phú tục hữu này, che lấp thật thể của nó, mà sinh các chấp trước. Cho nên vọng tình kia, lập ra các tướng, trước chấp thủ sự việc. Tuy không có thật tướng, vọng sinh tưởng là cảnh. Lại như hiện tướng của thường tình v.v…, nào có bản tướng gì mà thuận theo. Vì vậy cho nên không có thật cảnh ngoài thức. Đó là tướng do thức biến hiện ra. Lý đó đã thành rồi.

Hoặc có thể trong đây nói tướng tương tự. Đó là tùy thuận sự nghĩa điên đảo. Như nơi nói sóng nắng thì hiểu nghĩa là nước. Rồi có ý tưởng là nước. Thức ở nơi các tướng sắc v.v…sinh khởi vọng tình điên đảo, nên nói là hiện tướng, cũng không trái với đây.

Có thuyết cho là cảnh điên đảo đó cũng dựa vào thật sự mới sinh tâm.

Chỗ chấp này cũng giống như trước, đều đáng trách cả.

Lại có ngoại luật, chấp cho rằng lìa sắc có riêng cái thể của ngã. Vậy đây là dựa vào đâu sinh ra điên đảo này?

Kinh nói y nội. Đây cũng không sai. Nghĩa là nơi câu sinh, khởi thân kiến. Kín đáo mà nói, cho nên nói rằng đối với ta, chính khá dụng tâm sẽ thấy, hiện thấy. Còn như thân cận bạn ác v.v…tức nói là đối với ta nên nói như vậy. Nhưng những kẻ phàm tiểu kia, vọng sinh thức ấy, mới khởi điên đảo làm tướng ngoại cảnh. Hoặc tùy thuận theo kia thành sự, mà làm ngôn thuyết. Tức như thế gian cùng nhận một sự việc gì làm cảnh. Tức nơi sự việc đó chỉ do thức sinh khởi. Cho nên vì đó là tướng của cảnh tương tự, nên thức duyên sắc v.v…không thủ ngoại cảnh. Như người đau mắt thấy sợi tóc, con ruồi v.v…Ngoại cảnh này là không, duy chỉ có thức. Đó là tông nghĩa. Tức do nghĩa này mà nạn vấn bảo rằng thí dụ này không thành. Trong cảnh sáng sủa mà phân biệt vọng chấp sinh tưởng sợi tóc, đó là do nhãn lực kém.

Có người cho rằng có một đại chủng khác sinh ra, nên mới có thể thấy. Rồi khiến vọng tình chấp đó là sợi tóc v.v…Nếu như vậy mà lập ra tướng tương tự cảnh hiện, nếu duy chỉ có thức thì hiện nơi đâu, hiện lúc nào sẽ thành phi lý.

Nếu như nói các cảnh như sắc v.v…lìa thức mà có thì ở nơi sắc v.v…đó, phải định chắc có nơi chốn, phương sở, hình dạng, phân lượng.

Chính do thức quyết định hình lượng, phương sở mà sinh ra tướng tương tự như kia. Đúng lý là như vậy.

Nếu không chấp nhận không do ngoại cảnh, mà chỉ trong thức khởi vọng chấp sắc tướng sinh ra, thì tại sao ở những nơi khác không theo hình lượng quyết định thời gian nơi chốn sinh tướng hiện thức?

Tùy theo phương xứ thấy, mà định nơi đó, như tùy nơi có, chứ chẳng phải tất cả mọi nơi.

Cảnh đã không quyết định thì ở những nơi khác cũng có thể thấy, hoặc không thể thấy.

Nhưng chỗ kia lập là không lấy ngoại cảnh sinh thức. Cái biết ở nơi chẳng phải có cảnh sinh ra, chưa từng có quyết định là nơi đâu và lúc nào sẽ được. Có một sự thật là vì nói cảnh không, cho nên cái tướng quyết định sẽ hiện ở đâu lúc nào, thành ra chẳng có. Nhưng chẳng phải như vậy.

Đây đã là cái tâm không định thấy sắc v.v…thì với kia là tính không rời nhau. Vì vậy không nên chấp cảnh là không. Đã không chấp hai lần, tức rõ ràng có lỗi trái với chỗ lập tông. Nếu nói thí dụ ấy là đúng thì thân bất định trái với lý. Tương ưng với thời với xứ, hòa hợp cùng quán, không thiên về một bên.

Do thấy cảnh đây, nên không hợp lý. Vì đã nhận cảnh là không, cảnh đã không, thì hoặc là khác loại.

Nói khác loại là, khi thấy tướng khác, là vì căn hoại làm duyên, như người đau mắt. Cũng không nên có những người có khả năng trông thấy đều bị bệnh đau mắt. Nhưng vào thời xứ hiện tương ưng, vào các thân xứ bất định mà sinh, và với sắc v.v…thức sinh năng kiến, thì chuẩn theo đây mà biết ngoại cảnh là không.

Nơi sở lượng sự, tại thân bất định không thấy sinh, nên đây đồng với nạn vấn trước về lỗi của tông. Lại các sự dụng cũng không hợp lý. Các sợi tóc thật v.v… hiện thấy có thể là dùng gương soi v.v…sao không dùng tướng sợi tóc của thức này? Tuy không phải việc chân thật mà tác dụng chuyển sinh.

Đây cũng phi lý, vì không có công năng. Nếu thức phần kia có công năng thì sao sợi tóc do mắt đau kia thấy không có công dụng?

Cái giống nhau ở đây là, có tướng giống như tóc, cho nên cũng giống như trước. Vì công năng tác dụng của cảnh sở lượng không thể thấy, xuất phát từ lỗi của tông, dựa vào ba thí dụ, ba việc không giống nhau, lấy cảnh không có thật mà làm ba thí dụ. Do dựa vào công năng sai biệt của căn và cảnh.

Nên biết rằng căn có hai thứ, một là sắc căn, hai là phi sắc căn. Tức là căn thứ nhất do ám tổn nên vọng thấy như vậy, nên lập dụ thứ nhất. Tiếp đến là căn thứ hai, thấy cảnh sai biệt trong chiêm bao, nói thí dụ thứ hai. Do cảnh ấy có công lực có thể sinh ra cái thấy điên đảo, dẫn thí dụ thứ ba.

Đến đây là của một nhà giải thích khác. Có những nhà giải thích lại nói thời xứ quyết định, cho nên các tâm duyên sắc v.v…là nương gá, chẳng phải việc nội hiện mà làm cảnh. Như cái tâm duyên các chương cú kia, nhưng trong tâm là căn cứ lúc ban đầu mà khởi, tùy hiện việc mà chấp thủ vậy. Vả lại các bậc giác ngộ thì có định thời, nhưng trong tâm thì làm sao định xứ?

Chẳng phải không phương xứ. Vật có phương xứ, định và bất định. Cho nên đây căn cứ các pháp ở nơi cảnh, mà giả nói nơi tâm xứ. Đây cũng không lỗi. Vì xứ này có thể tạo hiện tướng, cho nên nói là định xứ.

Tất cả những gì do việc kia mà tâm sinh khởi, thì gọi đó là cảnh. Đây gọi là thành lập có ngoại cảnh riêng. Lấy cái điều cùng chấp nhận làm thí dụ. Ở nơi tương ưng thời xứ trụ, đều cùng sinh tướng không khác, cho nên ngoài một việc tâm duyên sắc v.v…làm nhân, như những người đồng học đều dựa vào giáo lý. Tâm dựa vào thức tăng thượng, đây được sinh khởi, là tùy tác dụng của tự tướng mà sinh, cho nên biết rằng lìa thức có sắc v.v…Đây không nên thành lập sự hiểu biết cái tướng kia là không có công dụng của sợi tóc v.v…Cái tính hiểu biết như là chiêm bao tỉnh dậy. Từ trước những điều đã nói phần nhiều thành lập trái với đạo lý. Ý muốn ngăn cái lỗi không nhất định của kia.

Ngoài ra lại có những người khác nói cho rằng ở nơi hai thứ thời xứ này có nghĩa thật của nó. Tức ở nơi thời xứ này, quyết định nên thành phi hữu.

Nhân đã không nhận có cảnh sự, thì cũng không nhận những gì dựa vào nó mà có sai biệt, cần chi phải vì đó mà tạo thành lỗi. Nếu đây là phi hữu tức phù hợp nhau rồi. Như kẻ giặc bị bắt cưỡng la đau đớn. Miễn cưỡng lập tông như trước, thật là thô thiển, vì không đúng lý. Nếu nói những tướng trạng do thức biến hiện mà được chấp nhận là không đúng đạo lý, thì dù có trình bày hay ho đẹp đẽ cũng chẳng khác giải thích trước. Hoặc tùy vào sự việc lúc thời xứ khác nhau, tức lấy thời xứ nơi đó làm quyết định. Dẫu nhận có ngoại cảnh thật, nhưng sắc v.v…luôn luôn là định, đây cũng phi lý vì có khi thấy ở lúc khác nơi khác. Giả như ở đây luôn luôn thấy có, nhưng nơi khác thì không, tại sao ở nơi khác không chung cảnh? Đây có thể quyết định riêng. Đạo lý có thể không chấp nhận ư? Cho nên chỉ ở thức mà hiện ra tướng.

Lại có người lập ra cái tương vi nhân mà chất vấn. Như thành lập cảnh là không vô ngã, trở lại thành lập thời xứ quyết định mà thành phi hữu.

Nếu thời xứ ấy là cùng chấp nhận thời xứ ấy, thì thành cùng chấp nhận ngăn chận khiển trừ. Bởi vì không khác phương mới có thể nói trái nhau. Nếu nói mà không được nhiều người chấp nhận thì đó là hoàn toàn không, là điều ta chẳng muốn. Do lý này mà câu chất vấn thành không hiệu lực.

Lại có người tự nhận là chỉ để ngăn chận khiển trừ, ở nơi không có cảnh, cái thức duyên không, không định thời xứ cho nên cái nơi nó quyết định đối với sắc v.v…cùng thấy có. Thành lập ngoại cảnh là thật có. Đây cũng nên biết rằng lìa kia cũng thành. Có điều là ngăn chận khiển trừ không hợp lý.

Chỉ dùng một lý lẽ này không thể khiến kia sinh chính giải. Đây chẳng phải chân thật. Hơn nữa như nghĩa trước tông đã lập, do Để mật la bị thương tổn, tròng mắt có màng mỏng như mắt lưới màu trắng, nhìn ra ngoài sáng qua các khe thấy như những sợi tóc v.v… Tức dùng thí dụ mà lập, tùy thành lý khuyết.

Nay nên hỏi kia nếu trong ánh sáng mặt trời thấy có hình trạng như sợi tóc v.v… Đây không hợp lý. Ánh sáng mặt trời có người thấy vàng, có người thấy đỏ, nhưng với tóc v.v… hoặc thấy màu đen, hoặc thấy các màu, hoặc thấy như cây cung của Thước yết la v.v…. Nhưng những người mắt sáng thì đối với ánh sáng kia chẳng thấy có tướng khác. Xem đó thì có thể nói như vậy. Nơi khe sáng điên đảo cho là sợi tóc. Do đó mà thành sợi tóc. Thấy sợi tóc đó là tâm, cảnh không có tự tính, ánh sáng chẳng phải tính của cái tướng sợi tóc. Và cái tướng giống như sợi tóc kia biến hiện, chẳng phải chỉ là nhân có thể sinh khởi, mà khiến làm tính sở duyên. Không duyên sắc v.v… các thức, mà thành duyên nhãn v.v… các căn, vì nhân nghĩa đồng, hoặc có thể có ý riêng như đây, nhân gá vào thật sự mới sinh điên đảo, ngoài ra thì không như vậy. Lời nói này là thật, đây cũng dựa vào. Bên trong an bố chủng tử thành tựu, không đợi ngoại cảnh. Phàm luận cảnh thì phải an bố tự tướng trong tâm, vậy sau mới thành tính sở duyên được.

Cái quang minh phần khởi kia, không liên quan tâm, làm sao làm tính sở duyên được?

Đây cũng chưa hài lòng. Sau đây có người chấp cho rằng người đau mắt do đại chủng mất bình thường, tròng mắt bị thương tổn, do đó sinh các tướng khác, khiến ngoại cảnh sinh một đại chủng khác, do sự suy tổn thức căn, nên thấy như kia. Vì vậy quyết định biết Đê mật lê ca có giác tuệ duyên ngoại cảnh thật.

Những người chấp này có sai lầm lớn.

Tất cả tà vạy điên đảo khởi giác tâm đều đến nạn vấn. Đối với lạc v.v…điên đảo nương gá cái gì làm duyên mà sinh tướng ấy cảnh ấy?

Tuy không ngoại cảnh mà có vọng kiến, thì đó là điên đảo, là phi hữu.

Nếu nói những gì thế tục không cùng chấp nhận, ta cho đó là tà kiến điên đảo, thì lại có lỗi lầm lớn.

Những kiến giải về khổ không, khi duyên Tát đế, những loại như thế không phải nhọc công sức mới thấy là sai, là điên đảo. Những người có đủ phiền não đều ngộ chân lý, thì Như Lai ra đời tuyên dương chính pháp thành ra không có quả lợi gì cả.

Những đoán định như vậy là từ đâu mà có? Chỉ nghiêng về việc đau mắt mà chịu tà mê.

Lại ở loài hữu tình có tướng trạng kia, thấy hữu tình bay đi qua lại, khiến những người giác tỉnh trông thấy kia dập dìu. Các Tát đỏa này có đại chủng sinh, sao không nhận có mạng? Giả sử có trăm ngàn người đau mắt cùng hợp lại ở một chỗ thì hình tướng mỗi người trông thấy đều riêng khác. Lúc bấy giờ có đối ngại vật như thế nào mà không cùng nhau xua đuổi nó đi?

Câu nói này cũng là do tình trạng của sự đau mắt. Tức như Để mật la đa dùng công tu các ảo thuật có thể khiến tự tính các pháp dời đổi, hoặc thấy là không chất ngại, vì không chất ngại như không tham v.v…tức chẳng phải tính của sắc. Đây thì có khác gì Duy thức luận?

Lại nữa chẳng cần nhọc sức chỗ nào chấp nhận đại chủng kia, ở nơi mỗi mỗi chẳng phải tính xanh v.v…chỉ do sức các thứ nhân duyên họp lại, nhãn v.v…các thức duyên tướng kia sinh. Đây là nghĩa của bản tông, phàm những gì tập họp lại, là chẳng có thật vật. Tức cái thức duyên chẳng phải thật vật, chẳng phải nhọc sức khổ công cho lắm mới thành lập được.

Quyển 2

Luận nói: Lại nói xứ thời định như chiêm bao. Nghĩa là như những người tỉnh thức, tuy không có cảnh đó, cùng nhận định là có. Nếu thời quyết định mà có phương xứ, thấy làng mạc vườn tược v.v…lại có định thời, hiện tiền có thể có được, nhưng chẳng phải nó có. Lời nói này nói rõ rằng tuy biết có quyết định thời xứ, nhưng vì không có cảnh, nó đối với kia thành nhân vô dụng. Tức nhân kia nói các cảnh không, trở thành không quyết định thời xứ. Do đạo lý này đã có quyết định ấy. Cho nên biết nói quyết định kia, chẳng phải nói hữu, mà muốn nói cảnh ấy là không, là phi hữu.

Không hợp lý. Đây tức là hoàn toàn không lỗi của tông. Lại khi thành lập, có thể có công năng, có công năng nói sở lập đã không, năng lập phi hữu. Năng biến không, nên sở biến cũng không, mới có thể đưa ra cùng người lỗi của tông. Như nơi cái cân không có trọng lượng, không phân biệt được. Đây đã cùng nhận nói không có trọng lượng nên vật để cân cũng bỏ. Nhưng không phải ở đây lật đổ kia mà thành. Thời xứ định nên có thể thành lập được. Nay cảnh là có, không tùy cái gì mà thành. Như cái tính nghe của nhĩ thức, không thể thành lập âm thanh là thường còn. Tuy cái tính là không gì không nghe, nhưng không ngăn cái không thường còn. Kia thành lập ngoại cảnh là hữu, nay muốn làm rõ rằng đó là nhân bất định. Dẫu chẳng phải ngoại sự, nhưng đối với tình cũng lại thấy cái nghĩa quyết định thời xứ.

Có thuyết cho rằng do tâm hoặc loạn, mới sinh ra cái định giải về thời xứ. Nhưng trong chiêm bao, không một thật cảnh quyết định nào có thể có được. Cho nên những gì người đời chấp nhận, làm sao đem so sánh các định sự, mà cho là lỗi ư? Nếu như các tưởng trong chiêm bao muốn đồng với tỉnh giác, thì lẽ ra tâm chiêm bao phải là hiểu lầm. Đây tức là chỉ suy bụng ta mà nói, thật chẳng biết bản ý của người khác. Chẳng phải là người kia không chấp nhận, do đó lại đặt những sai biệt mà nạn vấn.

Để thành chính lý, điều này trước đã giải thích thông suốt rồi. Do đó những điều như thời xứ định, ngoài tâm chẳng có cảnh, không nên nạn vấn nữa. Tâm vướng thì tướng sinh, có gì không hợp lý?

Lại như trước đã nói hoặc loạn là định giải, nhận lìa thức ra, không có định thời xứ, từng không có gì chẳng phải giả, nên khiến chọn lấy kia. Đâu có thể không nói những việc khác là vọng. Đây là đúng lý.

Nhưng nhận các sắc loại đây đều chẳng phải ngoại cảnh, cần gì phải phi xứ mới có thể đưa lỗi ra được. Như thế ở trong chiêm bao kia, thật cũng không có xứ thời quyết định, thì nói tướng trạng tại tâm lấy gì biết được?

Như có tụng nói:

Như ban đêm nằm ngủ,

Thấy mặt trời phương Bắc.

So le mộng thời xứ,

Làm sao có định tâm?

Đây không phải chỉ gán cho những gì đã nói trước sau, những xảo ngôn trống rỗng của bè đảng, do không chấp nhận thời xứ. Có điều là duy ở đây không nên vặn hỏi thời xứ quyết định, vì chấp nhận không tương ưng với nơi khác, như trước đã nói.

Lại có người bảo tâm trong chiêm bao có cảnh, đó là do niệm. Chuẩn theo đó mà biết đó là quyết định của xứ v.v…

Đây là do duyên kia từng khởi cảnh, cho nên trong chiêm bao thấy có nhiều cảnh. Giả như ở trong không trung thấy có nước chảy, hoặc ở nơi biển rộng thấy lửa cháy to, đó cũng là những gì xưa đã từng thấy. Nào nước, nào hư không, hoặc lửa cháy, hoặc biển, là những sự việc đã trông thấy, ở những nơi khác nhau. Trong chiêm bao khởi niệm chấp ở một chỗ là không trung, là con sông. Nếu không như vậy thì phải chấp nhận rằng người mù bẩm sinh, nhớ lại màu xanh v.v…Nếu không chấp nhận điều này, thì những hồi ức trong chiêm bao, người mù bẩm sinh phải hồi ức được màu xanh màu đỏ.

Tất cả những gì hồi ức nhớ lại đều là những gì đã từng tiếp nhận. Vì vậy cho nên những người mù bẩm sinh này, không thể nào tưởng tượng được màu xanh. Điều đó đã thành đạo lý. Hoặc trong chiêm bao thấy mình bị chém đầu, đó cũng là hợp các nghĩ nhớ những việc khác, mà có công năng tác dụng như vậy, như trước đã nói. Hoặc thấy tự thân bị người cắt xẻ, thì quán tiền thân mà tự rõ, tức đã từng thụ, nay còn nhớ lại. Điều này cũng không sai trái.

Như vậy lẽ nào không phải như nghĩ nhớ những việc trước từng trải qua, nên trong chiêm bao mới thấy những điều quái lạ.

Chẳng phải cùng một việc đã thấy lúc xưa, chẳng phải vì bất định, cho nên chẳng phải chỉ một mực chuyện gì đã từng trải qua mới nghĩ nhớ ư? Tức như đã từng học gì đó nhiều năm, sau nghĩ nhớ lại, hoặc đảo lộn thứ tự, hoặc thêm lời thêm ý, hoặc có quên chỗ học.

Nếu nghĩ nhớ vậy tức thành phi hữu. Cảnh của nghĩ nhớ thành không. Chẳng phải như thật vật, có sự tướng riêng biệt. Đối với quyết định, sự thật là tâm tưởng lập ra. Như ở nơi đầu con ngựa chưa từng bao giờ thấy có sừng. Nhưng trong lúc hồi ức, thấy có cảnh đó như đã từng lãnh thụ. Trong lúc nghĩ nhớ, sinh ra các thấy biết khác lạ, không duyên ngoại cảnh. Nhưng trong chiêm bao khởi tưởng điên đảo, sinh các nghĩ nhớ như hư không, con sông. Đây cũng như vậy. Dẫu cho có cái thấy không điên đảo, nơi chiêm bao kia, trong thức tương tục mà sinh cái chấp kia, thì các tướng trông thấy vẫn không phải ngoài thức. Cho nên phải biết rằng các nghĩ nhớ trong chiêm bao là có cảnh thật, là không thành đạo lý.

Nhưng các sự việc thấy trong chiêm bao, như thấy núi sông ở trước mắt v.v…nhưng không phải lúc thức nghĩ nhớ mà có thể trông thấy được rõ ràng như vậy. Đã không có tướng khác là do ý gì vậy?

Giống như trong chiêm bao, tâm bị ngủ mê loạn tâm sinh nghĩ nhớ, cảnh thấy rõ ràng trước mắt, nhưng không phải là sau khi chiêm bao thức dậy, tâm bình thường mà thấy được như vậy. Do đó những cảnh hiển hiện rõ ràng trong chiêm bao, kia và đây quyết chắc giống như cảnh thấy rõ ràng lúc thức. Suy từ đó những vật tâm thấy trong chiêm bao chẳng liên quan đến hồi ức nghĩ nhớ. Trước khi chiêm bao đã từng thấy có vật. Sau đó trong chiêm bao nhớ chuyện trước. Nhưng cái nhớ trong chiêm bao này, như người thức kia, tuy tướng trạng của cảnh nghĩ nhớ, tựa như có cách ngăn, xứ thời xa cách, không thể thấy sắc được rõ ràng v.v…

Lại như có chỗ nói những người mù bẩm sinh, trong chiêm bao không thấy gì cả. Tuy có lời lẽ khéo léo, nhưng lý không thành.

Đây cũng tùy tự chủng công năng của người ấy mà đưa đến thành tựu. Rồi trong chiêm bao trong tâm thấy màu xanh v.v…nhưng đây là màu xanh mà họ chưa từng có ý niệm. Những loại người này, tuy nói chiêm bao thấy màu xanh v.v…là nói như vậy, nhưng không do khởi phát từ đâu. Lại nữa những cảnh thấy trong chiêm bao phần nhiều là những sự việc chưa từng trải qua trong đời hiện tại. Vì vậy mà tâm chiêm bao chẳng liên quan ý niệm hồi ức. Nếu cho ức niệm ấy duyên cảnh quá khứ, tức là thành lập cảnh ức niệm là không. Vì quá khứ, vị lai không phải hiện tại, cho nên cũng như phi hữu. Căn cứ sự thật cho nên trong này ý nói năng duyên cảnh lúc thức tuy là phi hữu, nhưng có thể quyết định thời xứ. Cho nên chấp nhận cảnh là trước rồi mới thấy.

Chưa có thể đối với ta làm chuyện không lợi, lại còn nói những gì. Do chiêm bao chướng tâm, có lực dụng, cho nên tạm thời sinh khởi. Thể của thức thanh tịnh hiện tiền không ngại. Như định là sức của Tam ma địa, vì thanh tịnh quang minh quán vô ngại. Như ở trong một nhà nhỏ mà chiêm bao thấy một bầy voi và thấy các vật to lớn khác. Lại chiêm bao thấy mình thác sinh ở một cảnh giới khác v.v…

Nhưng không thể nói những thân thể nơi kia, thân không chấp thụ đó là thân ta, như thân thụ dụng lúc chẳng phải chiêm bao.

Nhưng chẳng phải bỏ thân của cảnh giới này mà chấp thân ở các cõi khác mà có được lý như vậy. Lại chẳng phải lúc này có việc sinh tử, liền thành lỗi thấy có thây chết.

Lại nữa nếu nhận có sự sinh tử đó, nhưng có sự sai trái đối với sự sinh hai lần. Sau đó thức dậy, thân thể cũ chẳng chút hao tổn nào.

Lại trong lúc nằm, người kế bên chẳng thấy thân có gì khác lạ. Nhưng sự chậm nhanh trong lúc thụ sinh này có khác nhau. Do đó nên biết duy chỉ là công năng huân tập kia của thức. Hiện thời xem thấy các thứ tướng mạo rõ ràng tại tâm, đó là hợp lý.

Lại nữa nếu nằm ở nơi đồng rộng núi đá bãi cỏ mênh mông xem cảnh sắc to lớn như thế này cũng là chẳng phải sắc, vì không chất ngại, cũng như thụ v.v…

Lại đây đã chấp nhận thì nơi đất, nước v.v…thể của sắc, tính phải có chất ngại. Nếu không chấp nhận thì mất tính đối ngại, lại chẳng phải vô biểu, có lỗi bất định, do đây và kia cùng một đạo lý.

Tâm trong chiêm bao này có gì kỳ lạ. Làm đại công nghiệp không mượn ngoại hình. Nếu có thể tinh xảo làm cho tráng lệ, hoặc thấy tường cao chín nhận, mái rui mười trượng, ngọc bích hoa hồng, hoắc hương, phỉ vu rực rỡ, dẫu thợ giỏi cũng khó điêu khắc nên hình. Kia cũng khó như đây vậy.

Kia không có lỗi này. Không mượn ngoại sắc công sức mà khởi, cho nên chỉ do chủng tử thuần thục, nhờ thức làm duyên, liền khi ấy ý thức hiện khởi. Lại chưa hề thấy có kinh luận nói trong chiêm bao kia sinh cảnh sắc khác. Vì vậy biết chắc khó dùng xảo thuyết đối với tông của mình. Bởi lấy chỗ sơ hở làm phương tiện, cuối cùng cũng không thể khiến trong chiêm bao khởi cảnh sắc nào khác.. Cho nên xứ thời định như chiêm bao, lý đó đã được thành lập.

Thân bất định như quỷ nghĩa là, thật là nước sông trong trẻo, không có cảnh gì khác, nhưng các ngạ quỷ đều thấy đó là một dòng chảy đầy máu mủ, mà không phải chỉ một quỷ thấy như vậy. Nhưng ở đây thật không có tí máu mủ nào, làm gì có đầy sông trôi chảy?

Tuy không có cảnh thật quyết định thuộc một, lý cũng không thành. Phải biết đây, cái tâm quán sắc v.v…tuy không ngoại cảnh, không tính quyết định, đối với thân là phi hữu, thì không có cảnh ngăn chận, như vậy tức kia thành lập nhân có cảnh, là có lỗi bất định.

Ở nơi không có cảnh, cũng có nhiều thân, cùng xem bất định, làm sao có chuyện không thật máu mủ mà các ngạ quỷ chẳng thấy khác?

Do đồng một nghiệp, nên tất cả đều thấy dòng chảy là máu mủ. Nghiệp xan lẫn thành thục nên đồng thấy cái khổ này. Do xưa cùng một nghiệp đều huân tập nơi tự thể, nên lúc ấy dị thục đều hiện tiền. Chúng hữu tình kia đồng thấy như vậy, mà thật sự ngoại cảnh chẳng chút thêm bớt. Chuẩn theo đạo lý đó thì cùng một sự tạo tác, khi huân tập thành thục, thì tướng phần từ thức sinh, mà không có sắc v.v…hay một tướng nào khác. Cho nên biết chắc không do ngoại cảnh thức mới sinh được.

Lẽ nào chẳng phải nhận đây đồng một cõi sinh, nhưng chẳng phải quyết định hữu tình kia là đồng nghiệp. Do hiện thấy có người giàu nghèo sang hèn khác nhau, mà thấy những cảnh sắc ấy có sai biệt. Đồng một dị loại kia, thấy thành ra chẳng phải, cho nên biết rằng loại này và kia không đồng. Kia cũng chẳng do sức ngoại cảnh, sinh các cảnh như sắc v.v…, nhưng các ngạ quỷ tuy đồng một cõi, thấy cũng khác nhau. Do nghiệp khác nhau, nên tướng trông thấy cũng vậy. Chúng hoặc thấy là khối sắt nóng chảy khổng lồ đang trôi, hoặc có khi thấy như phân nhơ ô uế đầy ắp đang trôi chảy. Cho nên tuy đồng một cõi người, mà người phúc mỏng thì khi đai vàng hiện, thấy là xích sắt nóng khó lại gần được, hoặc thấy là rắn phun lửa độc. Cho nên biết chắc là tuy đồng ở trong cõi người, cũng thấy không giống nhau. Nếu những loại như vậy, có tính thấy không khác biệt nhau, là do chúng có nghiệp đồng loại. Nhưng do nghiệp đồng phần, sinh vào cõi đồng phần, mà lại có biệt nghiệp nên có thấy khác nhau. Hai công năng này tùy sức của mỗi thứ, khiến cho những người kia có chỗ thấy giống hoặc khác nhau. Cũng có thể dùng nghĩa này giải đáp các câu nói khác.

Có thuyết nói các hữu tình ở các cõi khác như quỷ, bàng sinh v.v…vì do tính dị thục của các tác nghiệp sai biệt, nên chẳng một nơi, có cái thấy không sai biệt. Cái nghiệp đồng xem, lại có cái không khác, tức các hữu tình trong tương tục có sự dị biệt ấy. Vì nghiệp chủng đi theo, nên mặc kia tùy duyên đều được sinh khởi.

Lại có những người khác nói các ngạ quỷ v.v… khi cùng thấy một việc, chẳng phải là không có ngoại cảnh. Bởi do cõi này là nơi sinh của các hữu tình có chung nghiệp tăng thượng. Phải mượn nước sông trong sạch hiện hữu, mới thấy nơi đây là dòng chảy máu mủ v.v…Do phúc mỏng, xan tham cấu uế, cho nên mới thấy cái thứ chẳng mấy yêu thích này. Nếu chúng không thấy là nước, tức các hữu tình này đồng sức tăng thượng, cùng cảm được một quả chung. Vì lý còn thiếu sót. Biết rằng loại này có thật cảnh ấy, máu mủ v.v…thức phải nhờ vào việc này nên mới có. Như nơi thân tương tục tà chấp điên đảo, chấp là ta rõ, không có sự việc nào khác cùng thấy máu mủ. Vì vậy cho nên bất định là thuộc một thân sinh. Đây là do không hiểu rõ sở duyên, cho nên có thấy như thế, phải đợi khi tâm tâm sở hiểu rõ tướng của tiền cảnh, mới nói là sở duyên.

Nhưng không phải ngạ quỷ thấy nước chảy kia, làm sao không thấy được làm sở duyên?

Nếu dùng biệt tướng, tức nơi chỗ nước thấy là máu mủ, thì nơi đâu có được sự phán định thấy đó là nước thật. Nhưng nơi tướng của nước chẳng có quan sát được tí nào, chỉ thấy tướng đó mà làm cảnh giới.

Có thuyết nói rằng là do tướng trạng tương tự của thức, gọi đó là cảnh. Cái thức của máu mủ vì không có tướng kia nên mới biết không duyên nước v.v…làm cảnh, cũng như chiêm bao tỉnh dậy, chẳng phải là nhân thành tính sở duyên.

Có lỗi sai lầm lớn. Trước đã nói rõ, nhưng ngoại cảnh này đối với tâm sở duyên từng không thêm được gì, nếu chỉ là nhân cũng là sai lầm lớn, vì trước đã nói rồi.

Lại như có nói do nghiệp cộng tướng chiêu cảm cho nên ắt phải thấy.

Đây cũng chẳng phải vậy. Chưa sinh thiên nhãn và viễn phương, không thể quán được. Sinh Vô sắc cũng phải thấy được. Nếu nói chẳng phải nghiệp lực kia sinh, thì chuyển đến các đời sinh khác, cũng không thấy được. Nếu nói sau mới có, thì ta cũng đồng như vậy, nhưng như cõi Vô sắc khi, sinh các đời chẳng phải là vô ích. Nhưng đối với ngạ quỷ, lý cũng đồng như vậy. Lại nữa duyên tà kiến do ta sinh ra, tức như đạo lý trước đã dẫn, không duyên các sự hữu vi như sắc v.v…, không duyên tướng kia, cho nên như biết vô vi. Vì vậy chắc biết, tự không hiểu rõ thì không thể khiến người khác có thể hiểu rõ. Nhưng các văn luận hết sức rõ ràng. Như có tụng nói:

Dẫu có nước sông quỷ chẳng thấy,

Mà thấy thành ra hình dạng khác.

Mới biết đó là do nghiệp trước,

Nghiệp chướng làm cho mắt chẳng tinh.

Cảnh tuy phi hữu, do nghiệp lỗi lầm khiến cái thể của mắt thấy hiện hữu mà không thể thấy như chính nó, nên vật trông thấy thành hình dạng khác. Do đó biết rằng thật không có máu mủ, mà có vọng kiến.

Lại có những người khác nói rằng các ngạ quỷ do nghiệp lực khiến mắt thấy các tướng như vậy.

Tuy cùng một thời gian, mà những loại có phúc thì không trông thấy. Đây quán sát đúng là cảnh đáng chán ghét. Do đây nên biết các ngạ quỷ tâm duyên thật cảnh đó.

Nay nên hỏi kia là do nhãn căn tạo các vọng kiến này. Tuy không tiền cảnh, chẳng phải việc đáng ưa thích, vì tiền cảnh thật có những việc này.

Nhãn thức dựa nơi đây sinh liễu biệt ư?

Ban đầu là phi lý, chấp nhận cảnh chẳng đáng ưa thích, cho nên thành không có vọng tâm. Nếu nói cái thấy đây là do tưởng sai biệt, thật không trái với tiền cảnh là không. Đó là điều chấp nhận. Còn cái chấp thứ hai, là làm sao cảnh kia có thể hiện ra hình dạng này? Nếu nói do ác nghiệp sinh thì làm sao một nơi có đông nhiều đồng loại ở chung được?

Không chấp nhận vật có chướng ngại thì có thể cùng ở một nơi được. Như đá và gạch có thể ở cùng một nơi. Cho nên biết rằng máu mủ và nước thể khác nhau, mới có thể thấy đồng một chỗ, đó là đúng lý, vì chất ngại tính. Cũng như lạc v.v…thành phi ngại tính.

Nếu nói máu mủ v.v… là chất ngại tính thì không thể thấy một chỗ như đá. Do đó cho nên biết rằng thấy một chỗ, là trái với lý. Nếu nói vật nhóm hợp lại có nhiều khoảng hở, ở chỗ trống đó có nhiều ánh sáng vào, nếu tương tự nhau thì không thể thấy khác biệt, giống như nước và sữa hòa hợp nhau vậy. Lại như đá kim cương rất cứng, cho vào lửa thì khác nhau. Lại nữa định là nhãn dược của nghiệp lực, từ đó phát nhãn căn, quyết định có thể quán các việc tiền cảnh xa gần thô tế. Bất luận là vừa ý hay không vừa ý, tùy lực dụng đều có thể thấy tất cả.

Thật có thuyết như vậy nhưng đây không thể lập thuyết như thế. Nơi chỗ trống hở kia lại nhập vào. Tuy ở một nơi, trừ có thể nghĩ là nước chẳng phải ưa thích máu mủ. Đây là chấp nhận có ngoại cảnh thật sự. Những gì mọi người trông xem, từng không duyên ngại và xem nước phải thấy các hình dạng khác. Quỷ cũng giống như vậy, cùng xem nước. Như nấu dầu thơm, mọi người đều nghe mùi. Nếu nói tuy kia không có nhân duyên khác, chỉ do nghiệp, không thể ở nơi cảnh, nước, máu mủ đều thấy. Đây hẳn là tạm trái với sự chấp nhận chung, phi lý ưa thích máu mủ. Nhưng do tự thức, một loại đồng nghiệp, khi tự chủng thuần thục, tùy duyên hiện tiền, khởi các tướng mạo. Sao không tin diệu lý này ư? Lại nữa có những hộ vệ, hình dung đáng khiếp sợ, hươi đao bén, cầm dây quyến sách, xua đuổi không cho đến gần. Giả sử lúc ấy gặp chống cự, cũng không thể phân bua. Các loại chúng sinh này do ác nghiệp kia làm thắng duyên, cho nên tuy trước không mà thoạt nhiên thành có. Đây tức liền thành, phò trợ duy thức, cộng lập chân tông. Do đạo lý này các tướng do thức biến hiện cố nhiên không trái. Như vậy nên biết rằng bất định là thuộc thân, tuy không ngoại cảnh, mà thành tựu nơi thức.

Như chiêm bao có tổn tác dụng, tuy không ngoại cảnh, lý cũng được thành. Do trong chiêm bao nam nữ giao hợp, các căn của mình tiếp xúc nhau, tuy không có cảnh tiếp xúc bên ngoài, nhưng có tác dụng, làm xuất bất tịnh. Đây chỉ là tự thức tướng, hội hợp làm động tác kia.

Việc này như thế, thì các việc khác cũng vậy, như chiêm bao thấy các việc ác độc, đao binh, sương mù, mưa đá làm tổn hại, tuy không ngoại cảnh, chỉ y nơi thức kia mà có ác độc đao binh v.v…sao không có tác dụng như vậy?

Đã chấp nhận là sự thành, mặc dầu không có ngoại cảnh, sao còn cho là lỗi của tông? Nếu kia nhất định cho rằng không thể thành tác dụng, thì đây cũng ở nơi cách lìa nhau, cho thấy các tiếp xúc sai khác, trên thức phần, hiện các tướng trạng như đây, vậy là tự tông của mình có lỗi bất định. Nhưng chỉ ở nơi thức, mà việc xuất bất tịnh xảy ra.

Lại có thuyết cho rằng nghĩ nhớ như đây, các loài hữu sinh trong tất cả thời không thấy có. Nhưng chỗ đây nói không thể thành nhân, có lỗi bất định. Giác tình đối với sự việc cũng thành tác dụng. Do thức chuyển, là nhân của sự tiết xuất.

Lại nữa định kia là nhân, không thành tác dụng, là chỉ căn cứ thức tổng tướng.

Nói không thể thành sai biệt của thức, điều này mới thấy thì không đồng dụ. Do đây nói thức có thể làm tác dụng. Thức tăng thượng kia cũng có thể sinh. Nếu là cái chấp thứ hai, thì thức kia có thể làm sở hữu tác dụng, lại cùng với nhân không thể thành sự, có lỗi bất định.

Nếu vậy thì nơi nào có được định như đây, sự đồng không có cảnh? Hoặc khi có duyên, có thể làm sự dụng, chứ không phải tất cả sao?

Vì công năng khác nhau. Do các duyên mà công năng khác nhau. Tùy theo công năng mà làm tác dụng. Lại nữa các sư cùng với ông chấp ngoại cảnh, lý tương tự thì cảnh đồng có, tại sao không tất cả mọi sự, tất cả mọi lúc đều thành? Vì vậy phải chấp nhận. Đối với các sự việc riêng biệt, khi có công năng tác dụng, thì có các tướng khác. Đây tức đồng kiến giải của các nhà Duy thức.

Lại có những người khác nói rằng thật ra lý không phải do tiếp xúc người nữ có thể sinh bất tịnh.

Lúc thức cũng vậy. Nhưng do sự ái nhiễm quá nặng hiện ra, nên xảy ra tướng tiết xuất. Vì trong chiêm bao có sức sai biệt đẳng vô gián duyên, mới dẫn khởi sự tác ý phi lý, lấy đó làm nhân mới thấy tiết xuất. Nếu như trong chiêm bao, tuy không thật cảnh, mà có thể xuất bất tịnh, bị độc, ăn uống, chạm xúc nữ hình v.v..thân thể nóng lạnh, các căn sung sức, sinh tưởng nam nữ v.v…thì trong chiêm bao đó, phải thành ra có sự. Cho nên biết chắc sự tiết xuất trong chiêm bao là không cảnh mà có dụng.

Khi thức tuy có dụng mà không cảnh, chẳng phải hợp lý.

Tuy không có cảnh đó, nhưng công dụng của thức thành. Nếu khi thức, dẫu chẳng có cảnh, mà chấp nhận chỉ có tác dụng của thức mà thành, thì lẽ nào chẳng phải rất phù hợp Duy thức đó sao? Các luận sư chủ trương không có cảnh, sao lại không thích?

Nếu nói đó là có ý riêng, thì mọi sự có tiếp xúc đều phải nhờ có ngoại sự mới thành tác dụng, và như vậy cái lý chỉ có thức, là không thành. Như gỗ chiên đàn, mài làm bột nhão thoa vào thân thể, có thể trừ nóng sốt được mát mẻ, nhưng sự tiết xuất này chỉ y thức sinh, điều này đối với lý chưa thỏa đáng. Y vào cảnh tiếp xúc v.v…mà có tác dụng, vì chưa được chấp nhận, nên do không chấp nhận có sự tiếp xúc ngoại cảnh, mà muốn khiến kia y vào sự tiếp xúc đây, mà tác dụng khởi, cho nên do đây, không nên cùng kia, làm thành lỗi phi hữu.

Bởi các nhà chủ trương chỉ có thức, là sự vật có tác dụng, các sai biệt đều từ thức xứ sinh. Ở đây có câu hỏi như sau. Đã không ngoại cảnh, làm sao lìa thức lại có thể có tác dụng thành sự được?

Nếu đã hỏi thì xin thí dụ như thế này. Như trong chiêm bao thấy có việc tổn hại. Đây là chỉ có thức có thể có tác dụng. Như trước đã nói rõ, nếu ông chiêm bao thấy ăn phải thứ độc, thì thân ông sẽ thành bệnh, vì đây cũng là chỉ có thức có tác dụng, cũng như đối với cảnh có định thuộc. Câu trả lời sau có thể dứt trừ nghi trước. Hoặc lại có khi thấy độc v.v…, tuy không thật cảnh mà có tác dụng. Như do thấy bị rắn cắn, nhưng vì nghi có độc khiến ngất xỉu, toát mồ hôi, rồi hôn mê. Chuyện rắn cắn cũng như chuyện trong chiêm bao, nhờ sức tăng thượng của thần chú, khiến được no nê, khí lực sung túc cường tráng. Ông có nghe chuyện người cầu con, trốn trong giường, mơ thấy cùng người giao hợp mà rồi có con không?

Làm sao biết được ở trong chiêm bao kia bị độc bị thương v.v.. là phi hữu?

Vì sau khi thức dậy không thấy.

Nay chuyện bàn luận này trở lại giống như những chuyện kia. Trong lúc đang thức cho là thật sự, thấy thuốc độc v.v…chấp là sai lầm. Vì chân trí lúc thức không thấy. Đồng với trong chiêm bao kia thể chẳng phải thật, nhưng trong chiêm bao nhận là thật sắc, kia cũng như đây, chẳng phải việc đáng ưa thích, độc v.v…quả dụng bèn thành thật hữu. Nếu nói không, là chỉ có cái tướng của độc, còn cái dụng của độc v.v… thì không.

Đây nói trạng thái của độc lại thành sai trái. Chấp nhận cái tướng của độc thành ra vô ích.

Vì trên thức kia, cái thể của thuốc độc là không. Cho nên biết chắc là thật không có ngoại cảnh, chỉ do tâm khi thức, sinh ra tác dụng kia. Giống như khi chiêm bao tỉnh dậy cũng như vậy. Đây thật đúng là khế hợp đạo lý.

Trên đây là tùy theo sự việc mà nói, đem chuyện chiêm bao và quỷ làm thí dụ, như bốn câu hỏi kia đều đã thí dụ xong. Nay lại đem thí dụ Nại lạc ca trả lời các câu hỏi. Việc đó hoàn thành tốt. Do các cực ác hữu tình, cực ác ngục tốt v.v…có định, xứ, thời, bất định đều thấy, đều không lìa thức, mà có hình thù khác biệt. Và chó, quạ v.v…gây các cảnh khổ cho tội nhân, có thể lấy thí dụ này trả lời các câu hỏi như trên, nên suy nghĩ.

Lại nữa, lý thật không có ngục tốt cực ác, như đã nói, có định, bất định nhân đâu mà sinh. Nhưng cũng ở nơi kia, khởi tâm tác dụng sinh ra nhân này, đúng thời có tác dụng được sinh. Tức chỗ trông thấy chúng có nhiều khác nhau, mượn lấy công năng và do tâm tương tục, tùy chuyển nghiệp lực sai biệt, mà làm chính nhân, lại nhờ các thuận duyên như thủ v.v…tương trợ cho nên tùy sự mà khởi kiến v.v… chuyển thành các quả dị thục, thảy đều hiển hiện. Do đó tuy không có ngục tốt, nhưng trong chúng, phải nhờ sức tăng thượng của nghiệp tự tạo ác tương tự, cùng nhau trong đó thấy xứ định v.v…rồi lại ở nơi chúng, sinh tâm tác dụng. Những thứ này tức là nơi sắc của chúng, chẳng phải ngoại cảnh thật có, rõ ràng là do thức sinh. Thành lập như vậy là để làm rõ nghĩa này. Nhưng do không đợi cảnh lìa thức là năng biến, nên ra lỗi trái nhau. Nếu xúc các cảnh v.v…là sắc tự tính, vậy tức là lập. Nếu nói chỉ là thật sự định chấp là lập đã thành. Do đưa ra lỗi của kia làm phương tiện, nên biết tức là làm rõ tướng thành lập của tông mình. Trong đây lập nhân tùy thuận, dùng thức chiêm bao v.v…làm thí dụ cho nên ngay lời chấp này cho thấy rõ như nghĩa này quyết định xứ thời có sự thể. Đương tình hiển hiện các tướng mạo, nên như trong chiêm bao biến khắp tâm. Sau khi chiêm bao tỉnh dậy rồi, khi thấy các sắc, thật cũng chẳng duyên.

Cái sắc chẳng phải thức, vị tất cần phải hiện sắc v.v… các cảnh.

Nhưng do đồng nghiệp dị thục chiêu cảm, khi cùng thụ dụng, đối với tự tương tục bất định thuộc một, mà sinh khởi vậy. Cũng như bọn ngạ quỷ đói khát, có đồng một nghiệp ác, thấy sông máu mủ v.v…, hoặc ở nơi cực ác đều thấy các ngục tốt hung dữ.

Đây nên thành lập cả hai, như cảnh hiện thấy có tác dụng ấy mà hiển hiện, cho nên ở trong chiêm bao chỉ có tướng của thức thấy cùng người nữ giao hợp, thấy các ngục tốt hành hình, đều có thể nói đến. Lẽ nào chẳng phải cần các ngục tốt cực ác mới thành phi hữu, mới đem làm việc năng lập. Đây đã không thành, bèn thành không có. Đồng lỗi của dụ là không, như vậy liền thành lỗi.

Do các vật này cũng đem làm hữu tình. Cũng như không nói lìa chấp thụ, là vì chẳng phải thụ sự. Nhưng đây cũng chẳng phải là việc chấp thụ. Cũng như gạch đá cây gỗ, cũng như hang kiến, do vì những thứ ấy không phải hữu tình.

Vì có ý gì mà không chấp nhận ngục tốt và chó quạ v.v…là hữu tình? Nhưng chúng đồng thấy hình dáng và cử động như hữu tình, cũng không nhờ sức ngoại duyên như bao nhiêu tát đỏa khác? Nếu vậy đây là các nhân bất thành?

Câu hỏi này phi lý. Các Na lạc ca có các động tác không cần nhờ ngoại duyên. Na lạc ca kia tội ác nghiệp trước tự nó dao động. Như bóng cây lay động, tướng chúng sinh cũng vậy.

Lại do chúng nhất định không phải là hữu tình, vì trong ngũ thú không gồm có chúng, cũng như gỗ đá. Do đây biết rằng chúng nhất định không đồng loại với ác chúng sinh, như bao nhiêu ác chúng sinh sinh ở nơi đây, đồng chịu các khổ nơi đây. Chúng không chịu các khổ nơi đây, không đồng chịu khổ chung với các hữu tình cõi này. Như trời Trì Man v.v…chẳng phải Na lạc ca mà cùng chịu khổ với các ác chúng sinh. Do nghiệp chung của chúng mà cùng sinh nơi xứ này.

Nếu khác đây thì sinh còn khó được huống chi là bị hại ư?

Tuy có lý này, các ngục tốt v.v…không chịu các khổ ở đó, không phải là cộng thành.

Đây chưa phải chính thuyết. Chúng sinh vào đấy mà không đồng thụ khổ, bị hại là do không có kẻ có thể hại được chúng, nên trở lại bị chúng hại. Nhưng chúng cùng chịu khổ nóng đốt như nhau. Nếu vậy thì chúng cũng não hại nhau, cho nên phải chấp nhận rằng có lúc chúng chịu khổ.

Đây cũng phi lý, do khi lần lượt hại nhau, đây là Na lạc ca, đây là Ba la sẽ mất hành vị, vì có thể hại nhau, có thể có tác dụng làm duyên do.

Nói là ngục tốt, một ngục tốt đã vậy, các ngục tốt khác cũng thế. Tức cả hai đều là tính ngục tốt. Tức không lìa thể tính Na lạc ca, như vậy thành ra sai trái. Do đó không phải tính ngục tốt, như trời thứ Ba mươi ba. Ý muốn làm rõ ý nói Na lạc ca chẳng phải là người bị hại.

Nếu chấp nhận có sự hại lẫn nhau thì khi gây hại nhau nếu cho mình lực lượng hình thù khỏe mạnh thì sẽ khinh khi đối phương chứ không sợ. Giả sử thấy kia thân hình to lớn, nhưng nghĩ mình can đãm dũng khí thì sẽ thắng. Biết mình như vậy thì đâu còn sợ, lẽ đâu như Na lạc ca trông thấy ngục tốt v.v… Huống chi hình dáng, lực lượng, khí lực không khác, khi trông thấy kia, khiến sinh khiếp sợ.

Lại nữa đều là ngục tốt thì hình thù lực lượng như nhau, sức mạnh cũng đồng không có kẻ mạnh kẻ yếu. Lẽ ra phải có hình lượng dũng kiện khác nhau nên trông thấy mới sinh khiếp sợ. Như vậy khi Na lạc ca thụ khổ hình, thấy các ngục tốt kia đến mới sinh sợ hãi. Lửa lo âu trong lòng phát ra, đốt cháy toàn thân, liên tục chịu khổ hình, ác nghiệp chúng sinh chịu khổ như vậy. Cho dẫu người trí sáng thông minh cũng không thể biết hết các sự việc kia. Các giai vị này lý ắt khác nhau, mà ở thế gian cũng thấy việc ấy. Kẻ có ác ý, ôm tâm độc hại muốn hại người, khiến sinh khiếp sợ. Tuy ở nơi đáng khiếp sợ cùng cực, lúc bị câu tỏa rất ngặt, nhưng sự kinh khiếp, nỗi sợ hãi không như nhau. Nhưng bọn chúng ngục tốt thì lòng cứng rắn, còn loại Na lạc ca thì chịu thụ hình hãi sợ. Cho nên bọn Na lạc ca này không phải kẻ có khả năng làm hại. Bọn ngục tốt như kẻ đồ tễ trói thú vào cột, chúng là nguyên nhân gây sự sợ hãi, không phải kẻ chịu khổ hình.