Thành Thật Luận

Đại Chánh (Taisho) vol. 32, no. 1646

Hán dịch: Cưu-ma-la-thập Việt dịch: Nguyên Hồng (12/2011)

Tuệ Quang Wisdom Light Foundation PO Box 91748, Henderson, NV 89009 Website http://www.daitangvietnam.com Email info@daitangvietnam.com No. 1646 THÀNH THẬT LUẬN ( Quyển 1 )

Ha-lê-bạt-ma tạo luận Cưu-ma-la-thập dịch Nguyên Hồng dịch tiếng Việt

Phẩm 1 : Mở đầu trước tiên luận đầy đủ về Phật Bảo Trước lễ đấng đáng lễ, Bậc chính trí tự nhiên, Nhất thiết trí, Ứng cúng, Đại Sư lợi thế gian. Cũng lễ pháp chân tịnh,

Và các Thánh đệ tử. Nay muốn giải lời Phật, Lợi ích cho người đời.

Luận theo Tu-đa-la, Không trái tướng thật pháp. Cũng vào trong thiện tịch, Đó là luận chính trí.

Như mặt trời mặt trăng, Tính chúng vốn sáng sạch, Bị khói mây bụi mù, Năm thứ che không hiện, Tà luận che chính kinh, Nghĩa kinh không chiếu sáng, Vì nghĩa kinh không sáng, Cửa tà trí mở ra, Bị tội tiếng ác đồn,

Lòng ăn năn mệt mỏi… Suy não loạn tâm này, Đều do tà trí khởi.

Nếu ai muốn trừ nó, Tội ác và suy não, Phải tìm học chính luận Phải gần người trí sâu.

Gần người có trí sâu, Là căn bản chính luận.

Vì nhờ chính luận nầy, Có thể sinh phúc tốt.

Dù người trí lanh lợi, Tụng trăm ngàn tà luận, Với chúng không được gì.

Chỉ được tài miệng lưỡi.

Biết pháp Phật đệ nhất, Nói ra được quả vui. Muốn pháp tồn tại lâu, Thì không vì tiếng khen.

Rộng học các dị luận, Biết khắp ý người trí Muốn tạo thật luận nầy, Chỉ biết Nhất thiết trí.

Các Tì-kheo dị luận, Nhiều thứ, Phật đều cho.

Nên tôi muốn luận đúng

Thật nghĩa trong 3 tạng.

Bắt đầu vào phần luận : Hỏi : Tôi biết nay ông sẽ giảng thuyết Luận Thành Thật. Ông nói : Trước lễ đấng đáng lễ. Đó có phải là Phật không ? Vì sao gọi là Phật ? Thành tựu công đức gì mà đáng lễ ?

Đáp : Phật là người tự nhiên, dùng Nhất thiết chủng trí biết tất cả tự tướng sai khác của các pháp, lìa tất cả bất thiện, tập họp tất cả thiện, thường cầu lợi ích cho tất cả chúng sinh, nên gọi là Phật. Những điều nói ra để giáo hoá, gọi là Pháp. Người thực hành pháp ấy, gọi là Tăng. Như vậy Tam Bảo là nhân duyên đáng lễ.

Tôi nay sẽ nói Phật có đầy đủ 5 phẩm chất, nên được người và trời trên thế gian kính trọng. Hỏi : Có các Thánh nhân khác cũng có 5 phẩm công đức thì với Phật có chi khác ?

Đáp : Năm phẩm pháp của Phật đầy đủ thanh tịnh. Sở dĩ vì sao ? Vì các nghiệp của thân v.v… không sai lầm.

Giới phẩm đầy đủ, là Phật còn không sai lầm phạm cấm giới, huống là cố phạm.

Lại nữa Phật đã lâu đời tích chứa từ bi nên không phát ác tâm. Như trong kinh có nói : Phật bảo A-nan : Nếu có người từ khi sinh ra tu tập lòng từ thì lòng ác có thể sinh khởi được không ?

Thưa không, Thế Tôn ! Không thể khởi được. Phật đã lâu đời tích chứa tính thiện, không vì e sợ tiếng đồn mà phải tự giữ gìn cấm giới.

Lại nữa, Phật ở trong vô lượng nơi các Phật tu giới hạnh đã lâu, đã nhổ gốc 3 độc, vĩnh viễn không còn tập gì khác. Bởi các duyên ấy nên giới phẩm đầy đủ. Định phẩm đầy đủ, là Phật y theo định nầy chứng được Nhất thiết trí. Vì thế nên biết định phẩm đầy đủ. Như bơ dầu nhiều, tim đèn lớn thì ánh sáng cũng lớn. Lại nữa, định của Phật bền chắc như dấu sơn, sơn vào cây. Thiền định của người khác như hoa nổi trên nước không dừng được lâu. Lại nữa, thiền định của Phật trong vô lượng kiếp tuần tự dần thành nên được đầy đủ.

Lại nữa, định của Như Lai không đợi các duyên như người hoặc xứ, hoặc nói pháp v.v… Các người khác thì không như vậy. Lại nữa, định của Như Lai thường tu tập sâu, như người tự giữ hằng nhớ không quên. Phật khi vào thiền định không gắng tâm lực. Cũng như người ở tại bản xứ tự nói tiếng mẹ đẻ dễ dàng không khó, Phật ở trong định cũng vậy. Cho nên nói Như Lai thường ở trong Tam-muội. Lại các pháp như cả mừng hay phá hoại thiền định, Phật đều khéo dứt hết. Lại nữa, quả báo của định được tự tại đã lâu thần thông vượt trội bậc nhất. Dùng Như ý thông trong một niệm có thể vượt qua 10 phương vô lượng thế giới, tất cả việc phải làm tùy ý liền xong, với các biến hóa tự tại vô ngại. Tâm có thể phổ biến khắp tất cả các pháp. Còn các chúng sinh khác không sao kịp được. Lại nữa, Phật thành tựu pháp Thánh tự tại, nên với cái đáng vui có thể sinh tưởng không vui, với cái không vui có thể sinh tưởng vui, với cái vui và không vui có thể sinh tưởng bình thường.

Hỏi : Với cái không vui, có thể sinh tưởng bình thường, chứ làm sao có thể sinh tưởng vui ? Đáp : Vì khéo tu tâm nên với pháp không vui như ác khẩu chẳng hạn, không bị chướng ngại. Với các thần thông như thiên nhãn, thiên nhĩ, tha tâm thông, túc mạng thông cũng không bị ngại. Do định lực nên thần thông vô ngại. Với các thiền định thông đạt rõ ràng, các chúng sinh khác không nghe được tên, chỉ có Như Lai là ra vào thiền định không bị ngăn ngại.

Lại nữa, thiền định của Phật gọi là lực, như trong Phẩm Thập lực có nói, những người khác không có. Cho nên Như Lai định phẩm đầy đủ.

Tuệ phẩm đầy đủ, là có 2 thứ vô minh : một chướng thiền định, hai khởi phiền não, Như Lai đều dứ. Vì dứt pháp trái nhau nên tuệ phẩm đầy đủ.

Lại được pháp tự nhiên, không theo học với người khác mà khéo lời lẽ, khéo biết nghĩa thú, không cạn biện tài, không hết trí tuệ. Còn chúng sinh đối với các tài khéo ấy không thể đầy đủ, chỉ có Phật biết hết không thiếu chút nào. Cho nên Như Lai tuệ phẩm đầy đủ.

Lại nữa, Phật thuyết pháp làm rõ nghĩa thú. Những người tiểu trí nói ra lời gì, không thể không lỗi, chỉ có Như Lai nói ra không lầm lỗi. Cho nên biết Như Lai tuệ phẩm đầy đủ.

Lại còn vô lượng công đức thành tựu trí tuệ này nên được đầy đủ.

Lại nói pháp vi diệu, không sai lầm, như pháp quán bất tịnh để phá trừ dâm dục chẳng hạn. Lại nữa trí tuệ vượt trội nên oai nghi cũng vượt trội. Bởi các duyên ấy nên tuệ phẩm đầy đủ. Giải thoát phẩm đầy đủ, là với 2 thứ vô minh, tâm đều giải thoát không còn tập khí, vĩnh viễn không thoái lui. Như vậy gọi là giải thoát đầy đủ.

Giải thoát tri kiến đầy đủ, là có thể đối với việc đoạn tất cả phiền não, mỗi niệm đều biết. Như người chặt cây, tay cầm búa, bên cạnh có người trí thấy biết cán búa mòn hết. Phật cũng vậy với trí đoạn phiền não, từng niệm đều phân biệt biết. Lại biết trong thâm tâm chúng sinh nghĩ gì, theo đó thuyết pháp giáo hóa khiến được giải thoát. Cho nên có thể đối chúng sinh trong các đạo giải thoát, thấy biết đầy đủ.

Lại nữa, Phật Thế Tôn biết thời cơ nói pháp, như đối với các

Phạm Chí Nhũng-cù-lô vậy. Lại Như Lai biết rõ các pháp sai khác, nên vì người nầy nói pháp như vậy. Như Phật bảo A-nan nên vì Xa-nặc nói Kinh Ly Hữu Vô. Cho nên Như Lai khéo biết giải thoát, lại khéo đem phương tiện đoạn cấu uế cho chúng sinh, như vì Nan-đà dùng dục đoạn dục.

Lại Phật biết trước chúng sinh đã thuần thục các căn như tín v.v… rồi sau mới nói pháp, như trường hợp La-hầu-la. Lại có chúng sinh bị nghiệp báo chướng không được giải thoát, Phật có thể khiến dứt hết, sau mới nói pháp. Lại có chúng sinh đợi khi hết các lậu, như trong Kinh Phu

Phụ nói.

Lại có chúng sinh đợi người hết các lậu, như Xá-lợi-phất đợi

A-thuyết-kì.

Lại có chúng sinh đợi nơi hết các lậu, như Phất-ca-sa vương.

Lại có chúng sinh đợi hết một nửa các lậu như Phóng Ngưu Nan-đà đợi người làng là A-do-đà.

Lại có chúng sinh đợi gặp chân thân của Phật.

Lại có chúng sinh đợi chân thân Phật, hoặc đợi hóa thân Phật mới được hết các lậu, Phật đều phân biệt hết rồi vì họ nói pháp, khiến được giải thoát.

Phật nói nhiều các pháp vi diệu có thể phá tất cả nghiệp chướng. Vì là pháp giải thoát nên gọi là giải thoát tri kiến đầy đủ.

Lại nữa, Phật nói pháp nghĩa thú hay và lợi ích, không nói điều phi nghĩa và việc không quả báo.

Lại nữa, Phật tuần tự nói đạo giải thoát, giống như bài học toán pháp, nên dễ hiểu.

Lại nữa, Phật biết chúng sinh đời trước đã trồng thiện căn nên tuần tự nói pháp.

Lại nữa, Phật hiện chứng đắc giải thoát mà vì người nói pháp chứ không phải theo người học hỏi.

Lại nữa, Phật pháp đầy đủ nhiều các kỹ năng, như người dùng nhiều thứ thuốc đầy đủ chữa lành các bệnh, Phật pháp cũng vậy, dùng các pháp môn chữa trị trừ tất cả phiền não. Như 9 pháp quán tưởng thì các phiền não lớn nhỏ không thể làm hại lại được, cho nên có khă năng đầy đủ phá trừ các phiền não.

Lại nữa, Phật dùng phương tiện cao tột tế độ chúng sinh, hoặc dùng lời nói dịu dàng, hoặc lời khắc khổ, hoặc có khi dùng cả lời vừa êm dịu vừa khắc khổ. Đó là Như Lai giải thoát tri kiến đầy đủ.

Phẩm 2 : Mười lực Lại nữa, Phật thành tựu 10 lực nên trí tuệ đầy đủ. Vì nhân duyên đi về nên nói có 10 lực. Trước tiên, thị xứ phi xứ lực, là trí quyết định trong nhân quả. Biết từ nhân như vậy thì sinh quả như vậy, không sinh quả như kia. Như làm điều không lành, ắt bị báo khổ, không sinh báo vui.

Thị xứ, là có việc như vậy. Phi xứ là không có việc như vậy. Lực đầu tiên là gốc của các lực khác.

Hỏi : Người đời cũng biết nhân quả của thị xứ phi xứ như lúa mì sinh lúa mì, không sinh lúa gạo ?

Đáp : Thị xứ phi xứ lực nầy là biết các pháp về nghiệp nên nói lực này là sâu thẳm thứ nhất. Cái biết của trời, của người đời không sao kịp được.

Lại biết rõ nhân của sinh pháp tuần tự duyên tăng thượng. Cho nên nói lực nầy là vi diệu. Nghĩa là biết các nghiệp nhân và các quả báo của 3 đời, biết xứ, biết sự, biết nhân, biết báo. Cho nên gọi trí biết nầy là lực. Vì biết xứ, biết sự, biết nhân, biết báo cả 3 đời nên nói là rất sâu. Sở dĩ vì sao ? Hoặc có người bảo không có pháp quá khứ và vị lai, nên Phật có năng lực nói lên điều này. Lại nữa, các pháp trong quá khứ vị lai tuy không hiện tướng,

Phật cũng hiện biết.

Lại nữa, nghiệp có 2 thứ : thiện và bất thiện. Hoặc có nghiệp thiện mà hiện bị khổ, như vì trì giới mà bị các bức não. Hoặc có nghiệp tội mà hiện nay được hưởng vui, như phá giới mà được tự tại. Hoặc có người sinh nghi cho rằng đời vị lai cũng như hiện tại. Cho nên Như Lai tiếp theo nghiệp là nói về thụ. Thụ pháp có 4 thứ : Có hiện khổ sau vui, hiện vui sau khổ. Có hiện vui sau khổ, hiện khổ sau vui. Phật đều biết rõ biết xứ, sự, nhân, báo.

Xứ tức là người lãnh thụ, sự tức là vật bố thí, nhân tức là tâm bố thí. Như trong kinh nói : Trước tâm hoan hỷ, lúc thí tâm thanh tịnh, thí xong không hối hận. Nghiệp nầy được quả, gọi đó là báo. Duy Phật có thể biết nghiệp nầy nhiều ít hoặc quyết định, không quyết định, quả báo đời hiện tại, quả báo đời sau, quả báo sau đời sau v.v… các việc đều biết hết không sót nên gọi là lực. Phật đối với các pháp thiền định, giải thoát, Tam-muội, Tam-ma-bạt-đề biết cấu, biết trụ, biết tăng, và biết tịnh. Trong các nghĩa nầy, thiền là 4 thiền, 4 vô săc định. Tức các hành nghiệp của cõi Sắc và cõi Vô săc. Còn giải thoát là 8 giải thoát. Có thể làm sạch hết các nghiệp này là thiền định cõi Vô săc và 8 giải thoát. Đó là Tam-muội. Được dụng của Tam-muội nầy hiện tiền ra trước gọi là Tam-ma-bạt-đề. Tam-ma-bạt-đề phân biệt có 4 thứ là tùy cấu, tùy trụ, tùy tăng và tùy tịnh. Biết cấu là tùy cấu định, biết trụ là tùy trụ định, biết tăng là tùy tăng định, biết tịnh là tùy đạt định. Tùy đạt định là noãn, đảnh, nhẫn v.v… 4 pháp. Phật đối với các pháp nầy đều hiểu biết không sót, nên gọi là lực. Phật rõ biết các căn lợi hoặc độn của chúng sinh. Tín v.v… các căn vượt trội nên gọi là lợi, như chư Phật v.v… Độn là bất cập, như xà nô chẳng hạn, không có trung căn, vì không nhất định. Lợi căn có biên giới như chư Phật. Độn căn cũng có biên giới như xà nô. Còn trung thì không biên giới nên không nói trung căn.

Lại nữa, có 2 thứ đạo là tín hành và pháp hành.

Lại có 2 thứ đạo nữa là nan đạo và dị đạo. Khác với 2 đạo này gọi là trung. Quán người lợi độn tức là bậc trung. Lại nữa, tùy chỗ sở thích nên căn cơ có sai khác. Thích tín căn nên gọi là tín. Phần nhiều người có trí tuệ, các căn đều vượt trội. Bởi chỗ sở thích nên gọi Hòa-già-lợi là tín căn vượt trội. Các căn như vậy, Phật đều biết hết, nên gọi là lực. Phật biết chúng sinh đều có chỗ sở thích, sở thích đó là lạc tức là dục. Như người có sở thích nhậu nhẹt thì muốn vui cùng bạn bè chè chén. Phật tùy theo chỗ sở thích mà đều biết từng sở thích. Nghĩa là chúng sinh muốn vui thích nơi 5 thứ dục, hoặc vui thích tu đạo. Biết như vậy rồi tùy cơ nghi mà nói pháp, có thể rộng độ tất cả chúng sinh. Phật biết người đời có vô lượng chủng tính vì chúng sinh hằng lâu tập theo sở thích mà thành tính quen. Như Điều-đạt chẳng hạn, đời đời hủy báng Phật, ác tâm càng sâu, nên gọi là tính. Tính thiện cũng vậy. Hoặc có chúng sinh, từ tính sinh khởi dục, hoặc duyên hiện tại mà sinh khởi, Như Lai đều biết rõ chỗ sở thích và tính quen của chúng sinh ấy, nên gọi là lực.

Phật biết tất cả đạo, tức con đường đưa đến nơi. Biết nếu đi đường nầy sẽ sinh vào địa ngục, cho đến sinh lên trời. Biết nếu đi đường nầy được đến Niết-bàn. Những hành nghiệp này đều từ gốc dục tính phát sinh. Nghiệp nhân hữu lậu thì sinh trong 5 đường.

Nghiệp nhân vô lậu thì được đến Niết-bàn.

Trước chỉ nói đạo, giờ đây nói đến quả của đạo. Lại nữa, trước nói tướng chung, giờ đây nói đến tướng riêng. Có nghiệp như vậy thì đến địa ngục. Có nghiệp như vậy thì được đến Niết-bàn. Đến địa ngục cũng có sai khác nhau. Nghiệp này thì đọa vào Hoạt địa ngục, nghiệp nầy thì đọa vào Hắc thằng địa ngục. Cho nên Phật trong lực thứ 7 biết nghiệp vi tế, còn các người khác thì dù biết cũng không thể phân biệt được, cho nên gọi đó là lực.

Phật biết nghiệp quả đời quá khứ như vậy gọi là túc mạng trí lực.

Lại nữa, Phật biết chỗ tu đạo chúng sinh đời trước, rồi mới nói pháp, cho nên túc mạng thông cũng gọi là trí lực. Lại nữa, Phật không những nhớ biết tất cả chỗ sinh xứ của mình trong đời quá khứ hoặc tại cõi Sắc hoặc tại cõi Vô sắc mà còn biết cả của chúng sinh nữa, nên gọi là lực. Trí thiên nhãn của Phật xem thấy 3 cõi nối nhau trong đời vị lai, biết 3 thứ nghiệp nhân, 4 thứ thụ pháp, rồi cũng ghi nhận mà nói, rõ biết không ngăn ngại, nên gọi là lực. Và Phật dùng trí lực lậu tận, biết không liên tục. Chúng sinh mạng chết, hoặc có liên tục, hoặc không liên tục. Lực nầy đều làm cho tất cả chúng sinh đến chỗ đạo lực, nói chung là Niết-bàn.

Nay trong lực này rộng phân biệt nói rõ, Phật biết nhân cấu uế, thanh tịnh nên có 10 lực. Chứng được 9 thứ trước thì thành tựu trí. Chứng được lực thứ 10 thì thảnh tựu đoạn. Đầy đủ trí đoạn nên gọi là Thế Tôn, được trời người cung kính.

Phẩm 3 : Bốn vô úy Lại nữa, Phật thành tựu 4 vô úy, tức 4 thứ không khiếp sợ, cho nên đáng kính lễ. Bốn thứ không khiếp sợ, là Như Lai được nhất thiết trí, nhất thiết lậu tận, có thể nói chướng đạo và đạo hết khổ. Trong 4 pháp nầy, nếu có người đến nạn vấn đúng như pháp thì ta không chỗ e sợ gì cả. Cái không khiếp sợ đầu tiên là nhất thiết trí, mà cũng là 9 thứ lực trước. Cái không khiếp sợ thứ 2 là đoạn, tức là lực thứ 10, là đầy đủ trí đoạn. Như Lai tự mình đầy đủ công đức đức. Còn 2 thứ vô úy sau là khiến người đầy đủ. Phật nói chướng ngại là pháp thật chướng. Như là bất thiện hoặc thiện hữu lậu, vì bởi ngăn ngại sự giải thoát nên gọi là pháp chướng ngại. Vì muốn lìa chưóng ngại nên nói pháp xuất đạo.

Hỏi : Như ông vừa nói các thứ lực tức là vô úy. Nay lực và vô úy có sai khác chi không ?

Đáp : Trí gọi là lực. Vì nhờ lực nầy nên mới có sức kham chịu, nên gọi là vô úy. Có những người ngu si không biết hổ thẹn nên cũng có nhiều kham chịu. Sự kham chịu của Như Lai là từ trí tuệ mà sinh. Và cũng bởi trí tuệ mà không sợ người khác, nên gọi là vô úy. Sở dĩ vì sao ? Vì hoặc có người tuy có trí mà còn khiếp sợ.

Lại nữa, trí gọi là lực vì có thể nói trí nầy gọi là vô sở úy. Sở dĩ vì sao ? Vì có người tuy biết mà không nói tốt. Cho nên có thể hơn người gọi là vô úy. Sở dĩ vì sao ? Vì có người tuy biết không hơn người, cho nên trí nầy vô tận, nên gọi là lực. Biện tài vô tận, nên gọi là vô úy. Lại nữa, nói ra có nghĩa thú, nên gọi là lực. Nói ra tự tại, nên gọi là vô úy.

Lại nữa, nhân gọi là lực, quả gọi là vô úy vì từ trong trí sinh ra vô úy.

Lại như có người xưa nay khiếp nhược, về sau được chút trí tuệ liền có thể không sợ, huống chi Thế Tôn, từ kiếp lâu xa đến nay tâm trí rộng lớn, và chứng được Nhất thiết trí mà còn sợ ai ?

Lại nữa, có người không thể hơn người khác được, nên phải e sợ. Phật không có một người nào hơn, cho nên không e sợ. Lại có luận giả lời lẽ khéo hay, lại giỏi nghĩa thú, thì không e sợ, người ấy tức là Phật. Vì được Nhất thiết trí nên giỏi nghĩa thú;

được vô ngại biện nên khéo lời lẽ.

Lại có người gặp việc, vì bất lực mà sinh khiếp sợ. Như Lai đạt được Nhất thiết trí nên đối với tất cả mọi việc không bất lực.

Tất cả kinh sách, tất cả luận nghị v.v... đều thông suốt vấn đáp rõ ràng, nên không e sợ.

Lại nữa có người bị khuyết điểm về gia tộc, về tính tình, về hình sắc, về giới , về trí đa văn v.v…. nên bị đời chê bai. Như Lai với các điều kể trên đều không chút khiếm khuyết, cho nên không e sợ.

Lại như có luận giả luận đúng như pháp thì không ai phá hoại được, người ấy tức là Phật. Như Bà-la-môn A-thúc-la thưa Thế Tôn rằng : Luận đúng như pháp thì khó thắng, khó phá. Luận thuận đạo lý, luận có suy lường, luận có nhân cũng như vậy. Lại nữa nếu có người thành tựu 4 thứ luận pháp, cũng khó thắng, khó phá : 1. Trụ chính chấp. 2. Thụ nhân và phi nhân. 3. Có thể thụ thí dụ. 4. Trụ trong luận pháp. Phật đủ 4 thứ nầy, nên chư thiên và người không ai hơn được, cho nên không e sợ.

Lại nữa, người không học hỏi thầy giỏi mà luận nghị thì dễ bị phá hoại. Như Lai xưa từng ở chỗ Phật Định Quang và vô lượng chư Phật khác tu tập luận pháp, nên không thể phá hoại được.

Lại nữa, Phật nói có 2 đế : Thế đế và đệ nhất nghĩa đế, cho nên người trí cũng không thể phá hoại được. Phàm phu vô trí Phật không tranh với chúng.

Lại Phật không tranh cãi với người đời. Người đời bảo có, Phật cũng nói có. Người đời nói không, Phật cũng nói không, nên không tranh cãi. Vì không tranh cãi, nên không phá hoại được.

Lại nữa, luận nghị có 2 thứ : một là chân thật luận, hai là siểm khúc luận. Các ngoại đạo phần nhiều là siểm khúc luận. Phật là chân thật luận, nên không thể phá hoại.

Lại nữa, trong Phật pháp chính hành thanh tịnh nên luận nghị cũng thanh tịnh. Chính hành thanh tịnh là nhân hết khổ. Luận của các ngoại đạo có nhân tương tự, không có chính nhân nên không được đắc thắng.

Lại Phật kinh thanh tịnh, nói ra nghĩa thú không trái thật tướng, không giống như ngoại đạo. Hơn nữa, đạo Phật nói không chỉ tùy theo lời nói mà đều biết rõ ngay trong tự tâm. Như trong kinh nói Phật bảo Tì-kheo : Các ông chớ nên chỉ tin lời ta nói mà phải tự thấy biết, tự thân tu chứng nữa. Lại nói : Các ông đến những người không siểm khúc, như ta sớm mai vì các ông nói pháp khiến chiều được đạo, chiều vì nói pháp khiến sáng sớm được đạo.

Lại nữa, nếu người đối với pháp có chỗ không thông suốt thì ngưng không nói nữa, vì dù có nói ra chắc sẽ bị phá hoại. Phật không chỗ nào không thông suốt nên được vô úy. Lại nữa, Như Lai được các trí vô ngại, với tất cả pháp, không pháp nào không thông đạt, nên không phải sợ. Còn những người tiểu trí không biết chỗ biết của đại nhân. Đại nhân có thể biết tiểu trí. Phật là bậc đại trí nhất của chúng sinh, có thể biết tiểu luận nên không phải sợ. Lại luận của các ngoại đạo chỉ nhân chỗ thấy mà khởi; Phật biết cái thấy ấy là từ các duyên sinh, và biết tập, biết diệt, biết vị, biết lỗi và biết thoát ra. Các ngoại đạo không thể biết hết được, nên mới sinh tranh luận. Phật dùng Nhất thiết chủng trí biết tất cả các pháp, có thể phá tất cả luận, mà không bị tất cả các luận phá lại, nên không phải sợ. Bởi các duyên do như vậy cho nên lực và vô úy nghĩa có sai khác.

Hỏi : Phật đối với các pháp đều không e sợ, mà sao chỉ nói 4 thứ vô úy ư ? Đáp : Nói 4 thứ là đã gồm nói tất cả vô úy. Bởi vì sao ? Vì 2 thứ vô úy trước là tự nói trí và đoạn về phần mình, 2 thứ vô úy sau là vì người khác nói pháp chướng đạo. Nói đạo hết khổ, cũng gọi là trí đoạn. Thầy và trò trí đoạn đầy đủ, nên nói chung là nhất thiết vô úy.

Hỏi : Vì sao chúng sinh nghi Phật không phải người nhất thiết trí ? Đáp : Lời Phật nói ra, có khi có những lời tựa hồ không phải người có nhất thiết trí. Như Phật hỏi : Người từ đâu đến đây có những việc như vậy ?

Lại như trong kinh có nói : Có người đi vào trong thành đô, làng xóm rồi họ hỏi tên các nơi ấy. Ta không cho người ấy là Nhất thiết trí. Có người nghe kinh này nói thế, mới nghi Phật không phải bậc Nhất thiết trí.

Lại nữa, có khi Phật nói ra tuồng như còn tham trước, như trong kinh nói : Phật nói, Hay thay ! Tì-kheo đến đây, ông với thân này là được đại lợi. Tùy thuận pháp ta là ta vui mừng. Còn có những lời tuồng như giận dữ, như Phật bảo Điều-đạt : Người là thứ người chết… là người ăn đồ khạc nhổ của người khác… Lại còn có những lời in tuồng kiêu ngạo, như tự nói : Ta là sư tử trong loài người, vì ta thành tựu thập lực, tứ vô sở úy, nên trong đại chúng có thể rống lên tiếng rống sư tử. Lại có lời nói như kiến chấp, như nói : Khéo tu trì pháp ta như người bưng bát dầu. Và bảo Điều-đạt : Ta không đem chúng tăng giao cho Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên huống chi giao cho ông. Có người tiểu trí nghe các lời nói ấy vội bảo Như Lai chưa hết các lậu.

Lại nữa, Phật nói các thứ dục là thứ chướng đạo, mà có người thụ dục cũng vẫn đắc đạo.

Lại nữa, trong Luật chế ra pháp ngăn chận, mà có người hủy hoại pháp ấy cũng vẫn được đạo. Cũng vì vậy mà có người tiểu trí nghi Phật không biết pháp chướng đạo.

Lại có người tu đạo mà vẫn có kết sử, nên người tiểu trí nghi cho rằng tu Thánh đạo không thể hết các kết sử, kết sử không hết làm sao hết khổ ? Vì vậy Như Lai với 4 pháp nầy nói không e sợ.

Hỏi : Đã bị các nghi như trên, làm sao dứt cho được ?

Đáp : Đó là những lời Phật tùy theo lời nói thế tục, vì người đời có những việc đã biết mà vẫn hỏi và không cho thế là có lỗi. Phật cũng vậy, vì ở trong thế gian nên tùy theo thế tục mà hỏi.

Lại nữa, người đời cũng có người tâm không tham mà nói ra lời nói in tuồng có tham, có những trường hợp như vậy. Phật cũng vậy, vì muốn lợi cho chúng sinh nên hiện ra có những lời nói như thế. Hoặc nói : Dục không phải chướng pháp. Như Lai nói dục thật là chướng pháp, nếu dục còn ở nơi tâm thì không tu đạo được, phải trước trừ dục, nhiên hậu mới đắc đạo. Hoặc người nói tuy phạm pháp ngăn cũng vẫn đắc đạo, mà phá pháp thật ngăn, thì chắc chắn không đắc đạo. Nếu không phải thật tội mà vì trọng duyên nên Phật tự cho phép, chứ không phải phá hoại pháp ngăn. Hoặc nói người tu đạo cũng còn kết sử. Thánh đạo có thể phá trừ tất cả kết sử, vì chưa đầy đủ nên không thể phá trừ hết ví như tính của bơ có thể chữa được bệnh nóng, mà vì uống ít nên không lành bệnh. Tu đạo cũng vậy cho nên không có lỗi. Như Lai thành tựu 4 thứ không khiếp sợ, cho nên đáng kính lễ.

Phẩm 4 : Mười hiệu Lại nữa, trong kinh nói : Như Lai có 10 thứ công đức : Đó là Như Lai, Ứng cúng, Chính biến tri, Minh hạnh túc, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng sĩ, Điều ngự trượng phu, Thiên nhân sư, và Phật Thế Tôn. Như Lai là nương đạo như thật đến thành chính giác, nên gọi là Như Lai. Có nói ra điều gì đều đúng sự thật không hư dối. Như Phật hỏi A-nan : Như Lai có nói 2 lời chăng ? Thưa không, Thế Tôn. Cho nên gọi là như thuyết.

Lại nữa, Như Lai từ đêm đắc đạo cho đến đêm Niết-bàn, trong thời gian ấy, có nói ra lời gì đều chân thật không phá hoại được, nên gọi là như thuyết.

Lại dùng nhất thiết chủng trí biết biên tế trước sau, rồi sau mới nói, nên nói ra đều chân thật. Lại nữa, chư Phật Thế Tôn ký ức bền chắc không quên mất.

Có người hoặc đem trí so sánh hay theo trong kinh sách mới nói có thể được, hoặc có sự việc hiện tại không khéo thấy mà nói có thể. Người nầy nói ra là khi được khi mất. Như trong kinh nói :

Người có trí so sánh nói ra khi được khi mất. Phật đối với các pháp hiện biết rồi mới nói cho nên lời nói đều không phá được, nên gọi là thật thuyết.

Lại nữa, Phật nói ra đều nói thật nghĩa, không phải như các người nói ra có thật có không thật, nên không phá được.

Lại nữa, lời nói hợp thời, như trong kinh nói : Phật biết chúng sinh tâm vui thích điều gì rồi nói đạo pháp, nên gọi là như thuyết.

Lại nữa, với người đáng nói, liền nói ngay, như trong Kinh Khẩn-thúc-già có nói.

Lại nữa, chỗ nên nói pháp liền vì nói ngay, như chỗ nói sơ lược, hoặc chỗ nói rộng các môn ấm, nhập. Cho nên nói ra đều là chân thật.

Lại nữa, có 2 thứ pháp ngữ : một là dựa vào thế đế, hai là dựa vào đệ nhất nghĩa đế. Như Lai dựa vào 2 đế nầy mà thuyết pháp, nên nói ra đều thật.

Lại nữa, Phật không nói thế đế là đệ nhất nghĩa đế, cũng không nói đệ nhất nghĩa đế là thế đế, cho nên lời nói của đôi bên đều không trái nhau.

Lại nữa, Như Lai nói pháp hoặc ngăn, hoặc mở cũng không trái nhau. Tùy theo việc ngăn thì điều này không mở, tùy theo việc mà mở thì điều này không ngăn, cho nên lời nói đều không trái nhau.

Lại có 3 thứ pháp ngữ : một từ kiến sinh, hai từ mạn sinh, ba từ giả danh sinh. Phật không có 2 loại trước, đối với loại thứ 3 thanh tịnh không nhiễm.

Lại có 4 thứ pháp ngữ : là kiến, văn, giác, tri. Phật với 4 lối nói nầy đều thanh tịnh tâm không tham đắm. Lại có 5 thứ pháp ngữ : là quá khứ, vị lai, hiện tại, vô vi và bất khả thuyết. Năm thứ nầy, Phật đều thông suốt rõ ràng, biết rồi nhiên hậu mới nói, nên gọi như thuyết. Có thể như thuyết cho nên gọi là Như Lai. Bởi vì hết phiền não mới được pháp nầy, các thứ tham, sân si là cội gốc của vọng ngữ, diệt hết các kết sử nầy, cho nên gọi là Ứng cúng.

Lại nữa Như Lai nói pháp ứng cúng là pháp diệt kết sử, do chính trí sinh, đem trí tuệ của chính quán các pháp vô thường, khổ, không …nên mới diệt hết các phiền não. Nhờ chính trí mới sinh pháp ứng cúng. Pháp chính trí nầy từ minh, hành mà sinh biên tế trước sau và không liên tục, khéo thông suốt nên được gọi là chính trí. Tận hành các pháp bố thí Ba-la-mật v.v… nên gọi là minh hành túc. Các người khác cũng ở trong vô thủy sinh tử tu các pháp bố thí, v.v… mà không có chính hành nên không gọi là Thiện thệ. Phật có chính đạo tu bố thí v.v… các hạnh nên gọi là Thiện thệ. Được 5 pháp nầy công đức của Như Lai về phần mình đầy đủ. Được chính trí nên có thể biết tất cả tâm niệm của thế gian, biết tâm niệm rồi mới vì đó nói pháp, nên gọi Vô thượng sĩ. Những người đáng điều phục chế ngự không một người nào không được điều phục. Đã được điều phục thì vĩnh viễn không còn bại hoại nữa. Người được điều phục là người, trời, nên gọi là Thiên nhân sư. Hoặc có người sinh nghi : Như Lai sinh trong loài người mà làm sao có thể giáo hóa trên cõi trời được ?

Cho nên Phật đã nói : Ta là bậc thầy của trời và người. Phật khi ngồi nơi đạo tràng, trừ giấc ngủ vô minh, chứng được nhất thiết trí, sáng tỏ đại ngộ tất cả các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại, các pháp hữu vi vô vi, hữu tận vô tận hoặc thô hoặc tế v.v... đều giác ngộ, nên gọi là Giác giả.

Như vậy 9 thứ công đức đầy đủ là đấng cao cả trong 3 đời 10 phương thế giới nên gọi là Thế Tôn.

Phật đầy đủ 10 hiệu nên tự thân đầy đủ, khiến người khác cũng đầy đủ, lợi mình lợi người, cho nên đáng kính lễ.

Phẩm 5 : Ba không hộ Ba không hộ là 3 thứ không phải bảo hộ giữ gìn. Đó là 3 nghiệp thân khẩu ý của Phật không cần giữ gìn. Sở dĩ vì sao ? Vì 3 nghiệp ấy của Phật không có bất tịnh, muốn khiến người khác không thấy không biết.

Lại các người khác hoặc có khi vô ký, tựa như 3 nghiệp thân khẩu ý có bất tịnh nên bị người trí chê trách. Phật không có như vậy. Sở dĩ vì sao ? Vì tất cả 3 nghiệp ấy của Như Lai đều do trí tuệ và sự nghĩ nhớ chân chính mà sinh khởi. Còn những người tiểu trí bị vọng niệm không được nghiệp như vậy. Lại người đời hoặc vì vội vã mà nói lầm lỗi. Phật thì không có các việc như vậy.

Lại nữa, Phật khéo tu thân giới tâm tuệ, các pháp như vậy đều khéo tu nên tất cả nghiệp nhân bất thiện và tương tự bất thiện v.v... đều trừ diệt.

Lại nữa, Thế Tôn từ kiếp lâu xa đến nay đã từng tu hành các thiện pháp không phải mới đời này, cho nên các nghiệp tính thanh tịnh không phải giữ gìn. Lại Phật thường ưa tu giới hạnh, không phải vì lo sợ đọa ác đạo mà tu. Lại tất cả 3 nghiệp thân khẩu ý của Phật đều vì lợi người nên không bất thiện, vì không bất thiện nên không phải gìn giữ. Vì 3 nghiệp thanh tịnh không cần gìn giữ nên đáng kính lễ.

Lại nữa, Phật thành tựu 3 niệm xứ, nên đáng kính lễ. Mỗi khi thuyết pháp, thính giả nhất tâm nghe, không lấy làm mừng, hay không chăm lòng nghe, cũng không lấy làm buồn, vì thường tu tâm xả. Sở dĩ vì sao ? Vì Phật không còn chút mảy may tham sân tập khí. Lại Phật biết các pháp rốt ráo là không, nên không mừng không buồn.

Lại Phật khéo nhóm họp tâm đại bi, nên đối với thiện hay bất thiện, tâm không vui buồn, mà chỉ sinh khởi tâm đại bi bình đẳng. Lại Phật am hiểu tâm tính của mỗi chúng sinh, nên chăm nghe, không lấy làm mừng, không chăm nghe cũng không lấy làm buồn, vì bản tính là vậy, nên thường tu tâm xả.

Lại tâm Phật kiên cố như đại địa, cất bớt vật nặng không lên cao, hay đặt thêm vật nặng cũng không thấp xuống. Còn tâm phàm phu như cái cân, thêm chút là thấp xuống, bớt chút thì cao lên.

Lại Phật Thế Tôn gọi là đấng đại bi, cho nên người, trời đều nên kính lễ. Lại Phật bỏ cái vui trong cảnh sâu thiền định mà vì người nói pháp. Bi tâm của người khác không thành xong. Đại bi của Thế Tôn có thể cứu chúng sinh, nên gọi là hữu quả. Và cũng nhờ đại bi mà thành tựu đạo vô thượng chứ không phải dựa vào duyên nào khác. Lại nữa, Phật không có ngã tâm, hành thiểu dục tri túc rất là bậc nhất. Cũng do đại bi nên tự khen thân mình.

Lại nữa, tính Phật nhu hòa, mà vì đại bi nên mới có những lời khổ thiết, khởi đại phương tiện, chịu các điều cần khổ vì độ chúng sinh. Và Phật vì đại bi độ chúng sinh nên trụ trong thế gian mà thụ thân 5 ấm như hoàn sắt nóng, trong giây lát cũng không kham chịu nổi.

Lại Phật Thế Tôn khéo tu tâm xả, rồi bỏ tâm xả thưòng hành đại bi, nên được tôn kính.

Lại Phật là người thiện trong những người thiện. Sở dĩ vì sao ? Vì mình được đại lợi cũng làm cho người khác được đại lợi, lợi mình lợi người, nên gọi người thiện.

Lại Phật là chân thiện tri thức của chúng sinh. Như trong kinh nói : Ta là chân thiện tri thức của chúng sinh, là người thương xót, người làm lợi ích…

Lại nữa, Phật Thế Tôn là nơi hội tụ các công đức như tinh tiến v.v…như Hòa Lợi dùng một trăm câu kệ khen Phật. Do các công đức đức nầy. Cho nên đáng kính lễ.

Lại nữa, Phật tự nói công đức của mình, như trong Kinh Tăng Nhất A-hàm, Phẩm Như Lai, Phật tự nói : Ta là sư tử trong loài người, là người đẹp như hoa, là người hùng như voi là đệ nhất Sa-môn mà cũng là đệ nhất trong Bà-la-môn, và là vua trong các Thánh, vì hành vi không còn sai lầm, là không tùy theo khổ vui, đó chính là thân ta. Hỏi : Vì lý do gì Phật tự khen thân mình ? Tự khen thân mình là tướng của người ngu.

Đáp : Thế Tôn không cầu danh lợi mà chỉ vì người khác nên tự khen thân mình. Lại Phật tâm vô ngã, vì muốn lợi cho người khác nên tự khen không lỗi.

Lại cũng bởi nhân duyên mà tự khen ít nhiều vậy thôi, chứ với công đức của Phật không thể nói hết được, cho nên không đọa vào tướng người ngu, vì không có tự cao.

Lại như trong Kinh Thanh Tịnh, Xá-lợi-phất đứng trước Phật mà ngợi khen công đức của Phật. Cho nên đáng kính lễ.

Lại các hạnh thiểu dục tri túc và vô lượng công đức đều hội tụ nơi thân Phật. Sở dĩ vì sao ? Vì Phật hội tụ đầy đủ tất cả các công đức đức. Bởi các duyên do đó nên kính lễ Phật.

Phẩm 6 : Ba thiện đầu tiên trong luận về Pháp Bảo Hỏi : Trước ông có nói nên lễ Pháp Bảo. Mà Pháp Bảo có công đức gì đáng kính lễ ?

Đáp : Phật tự khen ngợi nói : Pháp ta nói ra trước, giữa, sau đều thiện, nghĩa thiện, ngữ thiện, độc pháp, cụ túc, thanh tịnh điều nhu, tùy thuận phạm hạnh. Trước giữa sau đều thiện là Phật pháp không thời nào không thiện. Với thiếu thời, tráng thời, lão thời, 3 thời đều thiện. Nhập thời, hành thời, và xuất thời cũng đều thiện. Và trước là ngăn ác, giữa là xả phúc báo và sau là xả tất cả, cho nên gọi là ba thiện.

Lại 3 thời Phật thường thuần thuyết chính pháp không xen phi pháp như các ngoại đạo.

Lại 3 thời trước giữa sau Phật thường vì chỗ ưa thích của người trí mà thuyết.

Lại trong 3 thời tất cả pháp đều rất sâu, không như kinh khác trước to, giữa nhỏ, sau nát vụn. Bởi các lẽ ấy nên gọi là 3 thiện. Nghĩa thiện, là nghĩa Phật pháp có lợi ích sâu xa : được lợi đời nầy và đời sau, lợi xuất thế đạo, không phải như ngoại điển nguyện cầu tăng thêm thiên nhãn.

Ngữ thiện, là tùy theo phương ngôn tục ngữ có thể hiển thị chính nghĩa, nên gọi là ngữ thiện. Sở dĩ vì sao ? Vì kết quả lời nói chính là nghĩa. Cho nên những lời nói ra có thể biện luận nghĩa lý, nên gọi là ngữ thiện.

Lại nữa, cái quý của Phật pháp là làm đúng như nói, chứ không quí ở nói suông, cho nên tùy theo phương ngôn tực ngữ, có thể khiến được đạo, đó gọi là ngữ thiện. Không như ngoại điển, chỉ quí lời nói, nếu sai lời nói hoặc lỗi âm thanh thì luận chủ bị tội. Lại nữa khéo nói chân đế gọi là nghĩa thiện, khéo nói thế đế gọi là ngữ thiện.

Độc pháp, là Phật chỉ nói chính pháp chứ không vì hý luận mà nói chuyện đời xưa, và cũng không nói xen tạp pháp với phi pháp. Lại độc pháp là Phật chỉ nói vì vô dư Niết-bàn, và chỉ độc nhất Phật có thể thuyết, cho nên gọi là độc pháp.

Hỏi : Có kinh Thanh Văn bộ, chỉ có Thanh Văn nói.

Lại có các kinh khác do các thiên thần nói, sao bảo chỉ độc nhất Phật nói ? Đáp : Là căn bản của pháp đều từ Phật mà ra, nghĩa là các Thanh Văn và thiên thần đều là những người truyền đạt lời Phật. Như trong Tì-ni có nói : Phật pháp là những gì Phật nói. Những lời đệ tử Phật nói, các vị biến hóa và chư thiên nói, tóm lại tất cả thiện ngữ trong thế gian đều là lời Phật nói nên gọi là độc pháp. Cụ túc, là pháp Phật nói ra không có giảm thiểu, như trong Kinh Uất-đà-la-già nói về tướng cụ túc.

Lại Phật pháp không đợi các kinh mới được thành tựu, như Kinh Hòa-già-la-na đợi 5 kinh nhiên hậu mới được thành tựu. Phật pháp không phải như vậy, trong một bài kệ vẫn đầy đủ ý nghĩa, như nói : Chớ làm các ác, vâng làm các lành; tự tịnh tâm ý, là chư Phật dạy. Cho nên gọi là cụ túc. Thanh tịnh điều nhu, là có 2 thứ thanh tịnh, nên gọi là thanh tịnh điều nhu. Đó là lời thanh tịnh gọi là thanh tịnh, nghĩa thanh tịnh gọi là điều nhu.

Lại Phật cho phép trong nghĩa chính đặt lời tùy nghĩa. Trong chính ngữ đặt nghĩa tùy ngữ, không phải như ngoại đạo tùy theo kinh mà lấy.

Lại trong Phật pháp, căn cứ vào pháp không căn cứ vào người. Mà trong pháp cũng còn phân biệt, là căn cứ vào kinh liễu nghĩa, mà không căn cứ vào kinh không liễu nghĩa, đó là tịnh pháp, không chỉ theo kinh.

Lại trong Phật pháp có 3 pháp ấn : Tất cả vô ngã. Các pháp hữu vi, niệm niệm vô thường. Niết-bàn tịch diệt. Với 3 pháp ấn này, các luận giả không thể phá hoại được, vì là chân thật nên gọi là thanh tịnh điều nhu.

Tùy thuận phạm hạnh, là 8 chính đạo gọi là phạm hạnh.

Phạm là đạo Niết-bàn, vì có thể đến Niết-bàn nên gọi là phạm hạnh. Pháp Bảo thành tựu công đức như vậy, cho nên đáng kính lễ.

Phẩm 7 : Các giáo pháp Lại nữa, Phật tự khen ngợi rằng : Pháp ta có thể diệt, có thể đến Niết-bàn, có thể sinh chính trí có thể khéo dẫn đường. Có thể diệt, là diệt tắt các lửa phiền não tham, sân si nên gọi là có thể diệt, như tu quán bất tịnh diệt được lửa dâm dục, như tu từ tâm diệt được giận dữ, không phải như ngoại đạo tu pháp đoạn thực, cho nên gọi là có thể diệt. Có thể đến Niết-bàn, là rốt ráo Phật pháp chắc chắn đến Niết-bàn, không phải như ngoại đạo an trụ trong hữu phần, hay say đắm các thiền định.

Lại trong Phật pháp, nói tất cả pháp hữu vi đều có tội lỗi nên không đáng khen ngợi, không phải như Bà-la-môn khen ngợi trời Phạm Thế, cho nên nói Phật pháp có thể đến Niết-bàn.

Có thể sinh chính trí, là có bao nhiêu Phật pháp đều vì Niết-bàn, cho nên có thể sinh chính trí. Và trong Phật pháp có quả chân trí, như từ văn tuệ sinh tư tuệ, từ tư tuệ sinh tu tuệ, nên nói Phật pháp có thể sinh chính trí.

Có thể khéo dẫn đường, là Phật pháp mình trước khéo thành tựu, sau làm cho người khác an trú trong chính pháp, nên gọi khéo dẫn.

Lại nữa, Phật pháp có 6 pháp : 1. Thiện thuyết. 2. Hiện báo.

3. Vô thời. 4. Có thể đem, 5. Đến nếm biết. 6. Người trí tự biết.

Thiện thuyết, là các pháp Phật nói đúng như thật tướng của các pháp, như pháp bất thiện là nói tướng bất thiện, thiện là nói tướng thiện, gọi là thiện thuyết.

Hiện báo, là Phật pháp có thể được quả báo hiện tại, như trong kinh nói : Sớm mai thụ giáo, khiến chiều đắc đạo, chiều vì nói pháp khiến sáng ngày đắc đạo.

Lại hiện báo là như hiện tại trong Kinh Sa-môn Quả nói :

Hiện được cung kính, danh tiếng, thiền định, thần thông, các việc lợi ích. Lại nữa, Phật pháp đều có nghĩa lý, nên khiến được cung kính hiện đời, quả báo đời sau và quả báo Niết-bàn. Các pháp ngoại đạo không có nghĩa lý nên không được quả báo hiện tại và đời sau huống chi Niết-bàn, cho nên gọi là hiện báo. Vô thời, là Phật pháp không đợi ngày tháng năm nào hay tinh tú cát hung mới được tu đạo, hay ngày tháng năm nào đó không được tu đạo. Không phải như pháp của Bà-la-môn là đầu xuân Bà-la-môn thụ pháp lửa, cuối xuân Sát-lợi thụ pháp lửa. Hoặc đợi mặt trời mọc, hoặc chưa mọc mới cúng dường lửa. Như thấy ngũ cốc đợi thời vụ mới gieo trồng, rồi bảo Phật pháp cũng phải như vậy. Cho nên nói là Vô thời. Như trong kinh nói : Phật pháp dễ tu, đi đứng ngồi nằm không lúc nào không tu được.

Có thể đem, là vì nhờ chính hành nên có thể đem chúng sinh đến chỗ giải thoát, nên gọi là có thể đem.

Đến nếm biết, là Phật pháp cần phải tự thân tác chứng, không phải chỉ theo người khác, như Phật bảo các Tì-kheo : Các ông đừng chỉ tin lời ta, mà phải tự suy nghĩ pháp ấy nên tu hay không nên tu. Không phải như ngoại đạo bảo các đệ tử rằng : Hãy bỏ lối vấn đáp này, như người rửa sạch không thích bụi đất, phải chỉ theo lời ta như đứa điếc câm . Cho nên gọi là nếm biết. Người trí tự biết, là lợi ích của Phật pháp, người trí tuệ mới có thể tin hiểu, còn pháp đoạn thực những người thô ngu tin ưa, chứ người trí không chấp nhận. Bởi chính trí tuệ có thể phá trừ phiền não. Những pháp như thế người trí mới hiểu. Tuy dùng vật thực đầy đủ nuôi thân mà nhất tâm tinh tiến tu trì, không nhiễm tham sân. Các việc như thế người trí hiện biết, như người lành bệnh tự nhiên biết được khỏi bệnh, như tướng nước lạnh chỉ người uống mới biết.

Lại nữa, hoặc có quá ngữ pháp, như nói tướng cứng của đất.

Cứng lấy gì làm tướng ? Không thể lấy lời nói đáp được, mà phải chạm đến mới biết. Cũng như có người mù bẩm sinh không thể nói cho người đó biết màu xanh vàng đỏ trắng được. Nếu người chưa thấm được khí vị Phật pháp thì không thể đem thật nghĩa Phật pháp mà bảo với người đó được, vì Phật pháp là pháp tịch diệt.

Lại nữa, Phật pháp có thể tự chứng biết chứ không thể đem chỗ chứng của mình trao cho người khác như đồ vật hay của cải. Như trong Kinh Bà-la-diên Phật nói : Ta không thể tự dứt nghi cho ông để ông có thể chứng pháp của ta. Nghi của ông tự dứt lấy. Lại nữa pháp ấy khi đến thân người khác thì không thể thấy được, như lửa đã truyền đi nơi khác. Lại người phàm phu ngu nhân bị núi vô minh che ngăn nên không tin pháp nầy, như Phật nhân Sa-di A-di-la-việt nói thí dụ núi lớn. Cho nên gọi người trí tự biết. Lại nữa, Phật pháp rất sâu, khai thị thì cạn để dứt trừ hư ngụy, lưu bố khắp người trời. Rất sâu, là Phật pháp rất sâu, vì không biết nguyên nhân nên người đời phần nhiều chỉ thấy hiện quả, không thể biết nguyên nhân nên nói do trời Tự Tại v.v…. các thứ tà nhân. Mười hai pháp nhân duyên thâm sâu nên khó hiểu. Người đời trí cạn đối với Phật pháp không có tưởng sâu xa được nên không thể thông suốt các pháp nhân duyên, cho đến cộng cỏ nhỏ cũng do các nhân duyên. Suy nghĩ quan sát thì tướng nó càng trở nên sâu. Như Phật có nói : Các pháp nhân duyên, điều này rất sâu, ái hết lìa diệt, và chỗ Niết-bàn, cũng là khó thấy.

Hỏi : Nếu nhân duyên rất sâu sao A-nan sinh nghĩ tưởng nông cạn ?

Đáp : Có luận sư đã bảo rằng : Lời nói ấy không đúng. A-nan là bậc đại đệ tử thông đạt pháp tướng làm sao lại nói pháp nhân duyên là nông cạn ?

Lại nếu đem tướng chung mà quán sát pháp nhân duyên nên sinh tưởng nông cạn. Bởi vì sao ? Vì người ấy không khéo phân biệt mà quán nghiệp phiền não.

Lại nữa, như người đối với sở học đã được rốt ráo liền sinh lòng nghĩ cạn dễ, như khi được đại trí trở lại xem bài học ban đầu. Trái lại có người trí tuệ chưa thành tựu, đối với pháp rất sâu, sinh tưởng dễ dàng nông cạn.

Lại nữa, vì Phật khéo thuyết pháp nên hoặc có chúng sinh nghe liền sinh ý nghĩ cho là cạn dễ.

Lại Phật pháp đều không, vì lý không nầy rất sâu nên Phật dùng nhiều thứ nhân duyên thí dụ nói rõ nghĩa làm cho dễ hiểu, trẻ con cũng hiểu được, như Sa-di Tu-đà-da chẳng hạn.

Lại nữa, Phật pháp kiên cố, nên trong các lời nói rất là chân thật, không phải như những kinh Bà-la-đà-la-ma-diên chỉ có lời nói mà không có thật nghĩa. Như Phạm Chí Lô-Đề thưa Thế Tôn rằng : Các Tì-kheo đối với pháp chân thật lợi ích tinh cần tu học thì được hết lậu.

Lại nữa, Phật pháp vì làm lợi ích cho tất cả người đời nên mới nói chứ không phải như Bà-la-môn nói : Pháp Bà-la-môn chỉ có tự mình được đạo người khác không được. Phật pháp là pháp tôn trọng, các vì Thiên vương là những người buông thả hưởng ngũ dục mà vẫn đến tín thụ. Vì các nhân duyên nầy, cho nên đáng kính lễ Pháp bảo.

Phẩm 8 : Mười hai bộ kinh Lại nữa, Phật pháp phân biệt có 12 bộ : 1. Tu-đa-la. 2. Kì-dạ.

3. Hòa-già-la-na. 4. Già-đà. 5. Ưu-đà-na. 6. Ni-đà-na. 7. A-ba-đà-na. 8. I-đế-viết-đa-già. 9. Xà-đà-già. 10. Tì-phật-lược. 11. A-phù- đa-đạt-ma. 12. Ưu-ba-đề-xá.

Tu-đa-la, là những lời nói thẳng.

Kì-dạ, là dùng kệ tụng lại Tu-đa-la, hoặc Phật tự nói, hoặc các đệ tử nói.

Hỏi : Vì sao phải dùng kệ tụng lại Tu-đa-la ?

Đáp : Muốn cho nghĩa lý vững chắc, như dùng dây xâu hoa thứ lớp chặt chẽ, lại muốn trau giồi lời lẽ, khiến người ưa thích, như rải hoa, hoặc cầm hoa xâu để trang nghiêm.

Lại nữa, đưa nghĩa lý vào trong kệ thì tóm tắt dễ hiểu. Hoặc có chúng sinh ưa nói thẳng, hoặc thích kệ tụng.

Lại trước nói thẳng pháp, sau dùng kệ tụng thì nghĩa lý rõ ràng khiến lòng tin kiên cố.

Lại nghĩa được đưa vào trong kệ thì thứ lớp làm rõ cho nhau, dễ xưng tán. Cho nên phải cần nói kệ. Hoặc có người bảo : Phật pháp không nên tạo kệ vì giống lối ca vịnh. Lời nói ấy không đúng, vì Phật pháp cần nên tạo kệ. Sở dĩ vì sao ? Vì Phật tự dùng kệ nói các nghĩa.

Lại như kinh nói : Tất cả các lời đẹp đẽ trong thế gian đều phát xuất từ pháp ta. Cho nên kệ tụng mới có lời đẹp đẽ.

Hòa-già-la-na, là các kinh có giải nghĩa thì gọi là Kinh Hòa-già-la-na. Nếu có kinh không đáp không giải như Tứ Vô Ngại chẳng hạn thì gọi là Tu-đa-la, kinh có vấn đáp gọi là Hòa-già-la-na, như nói có 4 hạng người : từ tối vào tối, từ tối vào sáng, từ sáng vào tối, từ sáng vào sáng. Hạng từ tối vào tối, là như những người bần tiện mà còn gây 3 ác nghiệp sẽ đọa vào ác đạo. Những kinh như thế gọi là Hòa-già-la-na.

Hỏi : Vì sao Phật nói kinh không đáp không giải ? Đáp : Có kinh nghĩa lý thâm sâu, nghĩa của kinh này sẽ nói riêng trong phần A-tì-đàm, cho nên không giải. Hoặc có người nói : Phật nói kinh đều có giải nghĩa. Nhưng vì người kết tập Pháp bảo lựa kinh nào nghĩa thâm sâu đặt vào trong A-tì-đàm, như bởi 2 nhóm người kết tập trong hang và ngoài hang, trọn đêm giải nghĩa. Nghĩa này nên ở trong nhóm kết sử.

Già-đà, là đệ nhị bộ thuyết Kì-dạ. Kì-dạ là kệ. Kệ có 2 thứ :

một gọi là Già-đà, hai gọi là Lộ-già. Lộ-già lại có 2 thứ : một thuận phiền não, hai không thuận phiền não. Không thuận phiền não là trong Kì-dạ gọi là Già-đà.

Trừ 2 thứ kệ nầy, ngoài ra các kinh không phải kệ, gọi là Ưu-đà-na.

Ni-đà-na, là các kinh nhân duyên. Sở dĩ vì sao ? Vì chư Phật hay các bậc hiền thánh nói kinh pháp cần có nhân duyên. Nhân duyên của các kinh này hoặc ở trong Tu-đa-la, hoặc ở nơi khác, thì gọi là Ni-đà-na. A-ba-đà-na, là nói có đầu đuôi thứ lớp, như trong kinh nói :

Người trí nói thì có gốc ngọn, có thứ lớp, có nghĩa có giải không cho tán loạn. Đó gọi là A-ba-đà-na.

I-đế-việt-đa-già, là kinh nhân duyên và kinh thứ lớp. Nếu 2 kinh này ở quá khứ thì gọi là I-đế-việt-đa-già, tiếng Trung Quốc dịch là : Điều này đời quá khứ như vậy.

Xa-đà-già, là nhân việc hiện tại mà nói việc quá khứ. Như Lai tuy nói việc đời vị lai, nhưng điều này đều nhân quá khứ và hiện tại nên không nói riêng.

Tì-phật-lược, là kinh Phật nói rộng thì gọi Tì-phật-lược. Có người không tin bảo : Các bậc Đại Thánh, vì thích vắng lặng không ưa ồn ào, chán tạp ngữ thế gian, vì muốn nhổ các gốc ưa vui, nên không ưa nói rộng. Như trong kinh nói : Có người chứng được đạo, hơn 2 tháng mới nói một lời. Vì muốn dứt nghi này nên nói có kinh nói rộng rất nhiêu ích cho người khác. Như nói Như Lai có 2 lối thuyết pháp : một rộng hai sơ lược. Cố nhiên là rộng hơn sơ lược.

A-phù-đà-đạt-ma, là các kinh nói việc chưa từng có. Như nói các việc lạ khi kiếp hết như có đại biến, thân lượng các chư thiên, đại địa chấn động. Có người không tin các việc như vậy cho nên nói có kinh nói việc chưa từng có. Hiện nghiệp quả báo, thế lực các pháp, không thể nghĩ bàn.

Ưu-ba-đề-xá, là như Đại Ca-chiên-diên v.v… là các bậc đại trí rộng giải lời Phật. Có người không tin cho là không phải Phật nói, Phật vì những người ấy cho nên nói có luận kinh. Kinh mà có luận thì nghĩa dễ hiểu.

Mười hai bộ kinh này là Phật pháp. Pháp Bảo đầy đủ công đức như thế, cho nên đáng kính lễ.

Phẩm 9 : Trước tiên là thanh tịnh, luận về Tăng Bảo Hỏi : Trước ông có nói nên kính lễ Tăng Bảo. Sao phải kính lễ ?

Đáp : Ở nhiều nơi Phật tự khen ngợi Tăng. Tăng Bảo là giới phẩm thanh tịnh, định phẩm, tuệ phẩm, giải thoát phẩm, giải thoát tri kiến phẩm đều thanh tịnh; nên thỉnh nên lễ, chắp tay cung kính cúng dường thì thí chủ có thể được lợi ích, vì đó là ruộng phúc cao tột.

Giới phẩm thanh tịnh, là các đệ tử Phật giữ giới không bị tì vết, cho đến bị lỗi nhỏ cũng rất ôm lòng lo sợ. Lại đệ tử Phật, không phải vì cầu phúc báo sinh về cõi người, trời, cũng không phải lo sợ địa ngục, ngạ quỷ mà siêng có thể giữ giới chỉ vì ưa thiện pháp nên gọi là thanh tịnh.

Lại nữa, giữ tịnh giới chẳng hạn cuộc theo thời tiết, không như Bà-la-môn giữ giới 6 tháng, hay 1 đêm, cho đến rốt ráo. Nên gọi là thanh tịnh. Lại nữa, giữ tịnh giới lìa 2 bên là xa lìa vui ngũ dục và lìa khổ nơi thân. Nên gọi giới này Thánh ưa mến, mà giới này cũng được người trí yêu chuộng.

Lại nữa, bởi tâm tịnh nên giới cũng thanh tịnh. Lại bởi thâm tâm ngăn ác, chứ không phải giữ giới chỉ vì lo sợ đời sau cho nên gọi Tăng Bảo là giới phẩm thanh tịnh. Định phẩm thanh tịnh, là nhờ thiền định có thể sinh chân trí nên gọi thanh tịnh. Tuệ phẩm thanh tịnh, là nhờ tuệ mới được hết phiền não, nên gọi thanh tịnh.

Giải thoát thanh tịnh, là như được hết các phiền não, không phải chỉ có thể ngăn chận phiền não, nên gọi giải thoát thanh tịnh. Giải thoát tri kiến thanh tịnh, là đối với các phiền não hết mà được trí tuệ. Nghĩa là hết ngã sinh, chứ không phải hết phiền não mà nói hết ngã sinh. Đó là giải thoát tri kiến thanh tịnh. Nên thỉnh nên lễ nên cúng dưòng, là vì có thể đầy đủ các công đức như thế, cho nên cần cầu thỉnh kính lễ và cúng dường các bậc phúc điền ấy. Đối với trong đó mà trồng phúc thì được quả báo vô lượng, cho đến khi các vị vào Niết-bàn cũng không thể được. Có thể làm lợi ích thí chủ, là có thể khiến công đức của thí chủ tăng thêm lợi ích, như ruộng 8 công đức, làm tươi tốt ngũ cốc không cho hư hoại. Ruộng Tăng Bảo cũng vậy, vì thành tựu 8 công, nên có thể khiến thí chủ được tăng trưởng công đức. Cho nên đáng kính lễ.

Phẩm 10 : Phân biệt hiền thánh Hỏi : Do pháp gì nên gọi là Tăng ?

Đáp : Do 4 hành, 4 đắc, và giới, định, tuệ các công đức thanh tịnh, nên gọi là Tăng.

Bốn hành, là hành Tu-đà-hoàn, hành Tư-đà-hàm, hành A-na- hàm, hành A-la-hán. Bốn đắc, là Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán. Hành Tu-đà-hoàn có 3 hạng người : 1. Tùy tín hành 2. Tùy pháp hành. 3. Tùy vô tướng hành.

Tín hành, là nếu người chưa được trí không vô ngã, vì tin Phật pháp thực hành theo lời Phật dạy gọi tín hành. Như trong kinh nói : Ta đối điều này vì tin nên làm. Nếu được chân trí thì không chỉ theo lòng tin mà làm. Như trong kinh nói : Biết người không làm, người không tin, đó là Thượng nhân. Cho nên phải biết chưa được chân trí là Tùy tín hành. Như trong kinh nói : Nếu người đối với Pháp đem chút trí tuệ quan sát nhẫn, lạc, gọi là Tín hành. Vượt khỏi bậc phàm phu, nhưng chưa chứng được quả Tu-đà-hoàn, trong thời gian ấy không bị mạng chết, gọi là Tín hành. Người nầy trong văn tư tuệ chính quán các pháp, tâm nhẫn dục lạc, tuy chưa được trí không vô ngã mà có thể sinh tâm thế gian tương tự nhẫn pháp, từ đây trở đi gọi là vượt khỏi bậc phàm phu. Sở dĩ vì sao ? Sau sẽ nói rộng. Nếu không có tín v.v… 5 căn, thì người nầy còn ở ngoại phàm phu. Cũng người nầy lần hồi tu tập được noãn v.v… các pháp tu tuệ mà bản danh vẫn còn nên cũng gọi là Tín hành, vì hoàn toàn không kịp người Pháp hành. Kinh nầy nên nói cần phải chứng được quả Tu-đà-hoàn, chứ không nên nói không bị mạng chết. Sở dĩ vì sao ? Vì người Tín hành hãy còn xa. Như trưởng giả Úc-già cúng dường chúng Tăng, có Thiên thần cáo thị cho biết vị này là A-la-hán, vị này là hành A-la-hán, cho đến vị nầy là Tu-đà-hoàn, vị này hành Tu-đà-hoàn. Nếu còn ở 15 tâm thì không có thể được cáo thị như vậy. Phải biết người hành Tu-đà-hoàn có gần có xa, gọi là Tín hành. Người pháp hành, là người này được trí không vô ngã, mà còn ở trong pháp noãn, đảnh, nhẫn, thế đệ nhất. Tùy thuận pháp hành tu các pháp không vô ngã thì gọi là pháp hành. Hai hành nhân này nhập vào kiến đế đạo thấy diệt đế, nên gọi là vô tướng hành. Ba hạng người này là hành quả Tu-đà-hoàn. Trong đạo thế tục vì không đoạn kết, nên không được gọi là hành. Còn 3 quả kia, sau sẽ nói.

Tu-đà-hoàn, như trong kinh Phật nói : Nếu người đoạn được 3 kết là thân kiến, nghi, giới thủ thì gọi là Tu-đà-hoàn, không đọa ác đạo, chắc chắn được chính trí, cùng cực đến 7 hữu.

Hỏi : Nếu Tu-đà-hoàn kiến đế, các phiền não đều đoạn hết, diệt được vô lượng khổ, như Kinh Địa Dụ nói, sao đây chỉ nói đoạn 3 kết ư ?

Đáp : Vấn đề này sau sẽ nói rộng. Nghĩa là thân kiến hết, các thứ khác cũng hết theo. Còn không đọa ác đạo thì ra sau, trong phần nghiệp tụ cũng sẽ nói rộng. Nói chắc chắn được chính trí, là người nầy được vào trong dòng pháp chắc đến Niết-bàn, như cây trôi giữa sông Hằng, lìa 8 nhân duyên chắc chắn đến biển cả. Nói cùng cực 7 hữu, là người nầy trong 7 đời trí vô lậu sẽ thành thục, như Ca-la-la v.v… trong bào thai, cứ bảy ngày biến thành trạng thái khác.

Lại như uống các thứ tô lạc đến 7 ngày thì lành kiên bệnh.

Lại như dòng họ giới hạn đến 7 đời.

Lại như thân người bị một thứ rắn độc cắn, vì sức của tứ đại chỉ đi được 7 bước và vì sức độc của nọc rắn nên không đi được bước thứ 8.

Lại pháp dối gạt cũng đến 7 đời.

Lại như đến khi 7 mặt trời xuất hiện là thì kiếp thiêu hết.

Như vậy 7 đời chứa nhóm tuệ vô lậu đốt cháy hết phiền não.

Lại pháp ấy ứng với 7 hữu. Có Tu-đà-hoàn đời nay vào Niết-bàn, có đời thứ 2 thứ 3 cùng cực là đến đời thứ 7. Đó gọi là Tu- đà-hoàn.

Hành Tư-đà-hàm, là tư duy đoạn kết có 9 phẩm. Nếu đoạn 1, 2, cho đến 3 4 5, đó là người hành Tu-Đà-Hàm. Có người nói chỉ dùng 1 vô ngại đạo mà đoạn. Điều này không phải như vậy, vì trong kinh Phật nói phải đem vô lượng tâm mà đoạn trừ, như trong Kinh Phủ Kha Dụ đã nói.

Lại hành giả Tư-đà-hàm còn có tên là Gia gia, là người nầy hoặc 2 hoặc 3 phen qua lại hoặc hiện thân nầy được vào Niết-bàn.

Đó là hành giả Tư-đà-hàm.

Tư-đà-hàm, là chỉ còn đến nhân gian một phen rồi nhập Niết-bàn. Người nầy do tư duy đoạn được kết bạc, trụ trong bạc địa này gọi là Tư-đà-hàm. Tư-đà-hàm này, hoặc hiện đời nầy vào Niết- bàn.

Hành A-na-hàm, là nếu đoạn được kết phẩm thứ 7, thứ 8, người nầy đều gọi là hành A-na-hàm. Đoạn phẩm thứ 8 gọi là Nhất chủng. Người hành A-na-hàm, hoặc có người hiện đời nầy được vào Niết-bàn. Lìa hết 9 phẩm kết của cõi Dục nên được gọi là A-na-hàm. A-na-hàm nầy có 8 thứ sai khác. Như là có người do thân trung ấm nhập diệt, có người do sinh hữu nhập diệt, có người không hành nhập diệt, có người có hành nhập diệt, có người lên đến A-ca-ni-trá hành nhập diệt, có người đến Vô sắc xứ, có người chuyển thế nhập diệt, có kể do hiện đời nhập diệt. Tùy theo căn cơ thượng, trung, hạ nên có sai khác.

Trung ấm nhập diệt cũng có 3 thứ thượng căn, trung căn, hạ căn. Có A-na-hàm rất chán thế gian mà có chút chướng ngại nên hiện đời không được nhập diệt, người nầy khi ở trong thân trung ấm mới nhập diệt. Sinh hữu cũng có 3 hạng là sinh diệt, hành diệt và không hành diệt. Sinh diệt, là khi sinh rất chán lìa sinh hữu liền vào Niết-bàn, gọi là sinh diệt, vì căn cơ lanh lợi. Hoặc có khi sinh xong, các pháp vô lậu đạo tự nhiên hiện tiền không cần gia hạnh siêng tu mà vào Niết-bàn, gọi là không hành diệt, vì căn cơ bậc trung. Hoặc có người sinh xong rất sợ việc thụ thân, siêng tu hành đạo mới vào Niết-bàn, gọi là hành diệt vì căn cơ đần độn. Thượng hành diệt cũng có 3 hạng : Hoặc từ một nơi mạng chung, đến một nơi khác sinh, rồi bèn vào Niết-bàn, gọi là lợi căn. Hoặc từ 2, 3 nơi sinh gọi là trung căn. Tất cả nơi mạng chung, tất cả nơi sinh, gọi là độn căn. Từ Sơ thiền đến cõi trời Quảng Quả, gọi là quyết định. Đến cõi trời Quảng Quả rồi nếu sinh về cõi trời Tịnh Cư, người nầy không còn đến cõi Vô săc xứ, vì ưa thích tuệ. Nếu vào Vô sắc xứ thì người này quyết không sinh về cõi trời Tịnh Cư, vì ưa thích định.

Chuyển thế, là hoặc đời trước chứng được quả Tu-đà-hoàn, hay quả Tư-đà-hàm; về sau chuyển thân lại chứng được quả A-na- hàm. Người nầy không vào cõi Sắc, cõi Vô sắc.

Hiện diệt, là người lợi căn số một, tức hiện thân này được vào Niết-bàn.

Lại có 2 hạng người : một là tín giải thoát, hai là kiến đắc. Hai hạng nầy vì căn cơ có sai khác, như người học nhân độn căn trong tư duy đạo gọi là tín giải thoát. Lợi căn là kiến đắc. Nếu A-na-hàm đủ 8 pháp giải thoát gọi là thân chứng, các hạng nầy đều là người hành A-la-hán vì đồng đoạn kết. Nếu đoạn diệt tất cả phiền não gọi là A-la-hán. A-la-hán có 9 hạng : 1. Thoái tướng. 2. Thủ tướng. 3. Tử tướng. 4. Khả tiến tướng. 5. Trụ tướng. 6. Bất hoại tướng. 7. Tuệ giải thoát tướng. 8 Cầu giải thoát tướng. 9. Bất thoái tướng. Các bậc A-la-hán nầy vì chứng được Tín v.v… các căn nên có sai khác nhau.

Người rất độn căn gọi là thoái tướng, là thoái lui mất Tam-muội. Vì thoái lui Tam-muội nên trí tuệ vô lậu không thể hiện tiền. Thủ tướng, là người có chút căn cơ khá hơn, nếu gìn giữ Tam-muội thì không lui mất, mà không giữ thì mất. Tiền thoái tướng, là trước kia dầu có cố giữ cũng lui mất. Tử tướng, là người nầy căn cơ lại khá hơn chút nữa; rất chán các hữu, người nầy vì không thể được Tam-muội nên trí tuệ vô lậu khó được hiện tiền, giả sử được nhưng vui mừng rồi cũng mất, nên tự tìm lấy cái chết.

Trụ tướng, là nếu được Tam-muội, nhưng không tiến không lui gọi là Trụ tướng. Ba hạng trước là ở trong thoái phần Tam-muội, còn trụ tướng nầy ở trong trụ phần Tam-muội. Khả tiến tướng, là nếu được Tam-muội thì tăng thêm bền chắc, người nầy trụ ở trong tăng phần Tam-muội. Bất hoại tướng, là được Tam-muội rồi các thứ nhân duyên không thể làm hư hoại. Người nầy trụ ở đạt phần Tam-muội, vì trí tuệ rất sắc bén nên khéo lấy Tam-muội nhập vào tướng trụ khởi nên không thể hoại. Do diệt tận định nên có 2 hạng người không được định này gọi là Tuệ giải thoát. Được định này gọi là câu giải thoát. Bất thoái tướng, là những công đức được đều không thoái mất, như trong kinh nói : Phật bảo các Tì-kheo : Nếu đệ tử ta đem giường chở ta, ta trước đã được, đều không lui mất.

Chín hạng như vậy gọi là vô học nhân. Trước có 18 học nhân và 9 vô học là 27 hạng người, tất cả gọi là ruộng phúc của thế gian. Trong Tăng Bảo có đầy đủ công đức cho nên đáng kính lễ.

Phẩm 11 : Ruộng phúc Hỏi : Do những gì mà các hiền thánh nầy gọi là ruộng phúc ? Đáp : Dứt hết tham, sân si và các phiền não nên gọi ruộng phúc. Như nói không trừ bỏ thứ cỏ giống như lúa, thì hại cây lúa. Cho nên cúng thí người vô dục được quả báo lợi lớn.

Lại người nầy tâm không, nên gọi ruộng phúc. Sở dĩ vì sao ?

Vì không tướng nên các phiền não tham, sân si không khởi, không sinh ác nghiệp.

Lại các hiền thánh chứng được pháp bất tác nên gọi là ruộng phúc.

Lại các người nầy thiền định đã được v.v... đều thanh tịnh, vì đã vĩnh viễn lìa các phiền não lớn nhỏ. Lại xả bỏ hết sự buồn vui nên gọi ruộng phúc.

Lại có thể dứt trừ 5 thứ trói buộc tâm, nên tâm được thanh tịnh gọi là ruộng phúc.

Lại nữa, thành tựu 8 thứ ruộng công đức.

Lại dùng 7 thứ định cụ khéo giữ nơi tâm.

Lại có thể tận diệt 7 thứ lậu nên không còn các lầm lỗi.

Lại đầy đủ các giới hạnh, 7 pháp thanh tịnh.

Lại được thành tựu 8 công đức của hạnh thiểu dục và tri túc.

Lại có thể vượt qua bờ bên kia, và đang siêng có thể cầu độ, nên gọi là ruộng phúc. Như trong kinh nói : Chỉ có thể phát tâm muốn tu thiện pháp còn được nhiều lợi ích, huống chi là tu hành. Các hiền thánh nầy thường hành thiện pháp nên gọi ruộng phúc.

Như trong kinh nói : Có người thí chủ nào cúng dường Tì-kheo có trì giới, vị ấy nhận cúng dường rồi nhập vô lượng định, người thí chủ được phúc vô lượng. Trong chúng có người nhập vô lượng Tam-muội, vô tướng Tam-muội, vô động Tam-muội có thể khiến thí chủ được quả báo vô lượng, nên gọi ruộng phúc. Lại như trong kinh nói : Ba việc hòa hợp nên được phúc lớn. Một là có lòng tin, hai là vật thí, ba là ruộng phúc. Với trong chúng Tăng, người có nhiều công đức, đối với người có công đức ấy dễ sinh lòng tin.

Lại nữa, cúng chúng Tăng đủ 9 nhân duyên nên được quả báo lớn, và cúng chúng Tăng là vì người thụ thanh tịnh nên người thí chắc chắn được thanh tịnh.

Lại cúng thí có 8 thứ : Có tâm thanh tịnh ít, vật thí cũng ít, thí cho người phá giới. Có tâm thanh tịnh ít, vật thí nhiều, thí cho người phá giới. Có tâm thanh tịnh ít, vật thí cũng ít, thí cho người giữ giới. Có tâm thanh tịnh ít, vật thí nhiều, thí cho người trì giới.

Có tâm thanh tịnh nhiều, thí 4 thứ vật cũng như vậy. Ở trong chúng Tăng cúng thí chắc chắn được thành tựu hoặc 2 hoặc 3. Tất cả người thiện đều nhờ chúng Tăng mà tăng thêm công đức, nhiên hậu mới tùy ý nguyện hồi hướng Bồ-đề. Và nhờ đem vật thí Tăng nầy đều sẽ được quả giải thoát ở trong sinh tử quyết không thể hết.

Lại đem thí chúng Tăng đều vì trang nghiêm tâm.

Lại nữa, nếu đối với một vị Tăng sinh lòng tin thanh tịnh hoặc có khi có thể hoại, nhưng đối với chúng Tăng lòng tin thanh tịnh quyết không hư hoại.

Lại đối với một người sinh lòng ái kính hoặc không được rộng, mà đối với chúng Tăng sinh lòng tin kính thì tâm được rộng lớn vì cảnh duyên nhiều vô lượng.

Lại nữa, cúng thí vì muốn tất cả người vào Tăng số, vì tâm rộng lớn nên được quả báo cũng lớn.

Do các duyên như trên nên các hiền thánh nầy gọi là ruộng phúc. Cho nên đáng kính lễ.

Phẩm 12 : Cát tường Bởi Tam Bảo nầy có công đức đầy đủ nên kinh nói đến trước.

Lại nữa, ngôi Tam Bảo nầy với tất cả thế gian là điều tốt lành thứ nhất. Như trong kệ Cát tường nói Phật, Pháp và chúng Tăng gọi là rất tốt lành.

Lại có các kinh lấy tốt lành làm tăng tuổi thọ muôn năm cho người mới học đạo được tiếng tăm đồn khắp, đó là ý kiến của người tác kinh, như dùng các chữ A Đà trước đầu kinh, đây không phải là tướng tốt lành, sau sẽ nói rộng. Nếu người nào muốn cầu điều rất tốt lành thứ nhất chính là Tam Bảo. Cho nên phải qui y. Như bài kệ Cát tường nói :

Phật là bậc Đại giác, Đấng Đạo sư cao tột, Trong các cõi trời, người, Đó là rất tốt lành.

Nếu người đối với Phật, Vững lòng tin không động, Vâng giữ giới thanh tịnh, Đó là rất tốt lành. Xa lìa người ngu si Gần gũi người có trí, Người đáng kính thì kính, Đó là rất tốt lành.

Cho nên phải kính lễ Tam Bảo vì rất tốt lành. Tôi trước phải thuyết minh.

THÀNH THẬT LUẬN ( Quyển 2 )

Ha-lê-bạt-ma tạo luận Cưu-ma-la-thập dịch Nguyên Hồng dịch tiếng Việt

Phẩm 13 : Lập luận Nay muốn luận giải Phật pháp lợi ích thế gian, vì Phật đem tâm đại bi làm lợi ích cho tất cả thế gian nên nói pháp nầy rộng không biên giới. Như hoặc có người chỉ vì dòng họ Bà-la-môn mà nói kinh giải thoát. Phật nói kinh đều vì độ thoát 4 phẩm loại chúng sinh cho đến loài súc sinh cũng không giới hạn.

Hỏi : Không nên tạo luận để luận giải lời Phật. Sở dĩ vì sao ? Nếu Phật tự luận thì nên gọi là luận, nếu Phật không luận thì người khác không nên luận. Sở dĩ vì sao ? Vì khó hiểu thấu ý thú của bậc Nhất thiết trí, không biết nói việc ấy để làm gì. Nếu không hiểu được ý Phật, mà nói ra tức là tự hại. Như trong kinh nói : Có 2 hạng người hủy báng Phật, một là vì không tin, ganh ghét nên hủy báng, hai là tuy có tin lời Phật nói, nhưng không thể lãnh thụ chắc chắc cũng là hủy báng Phật. Dù có chân trí mà không hiểu ý Phật, còn không nên luận giải lời Phật nói, huống là chưa được chân trí mà muốn tạo luận luận giải ý Phật ư ? Sở dĩ vì sao ? Như trong Kinh Dị Luận, Phật vì xúc nên nói việc như vậy. Các Tì-kheo có nhiều luận nghị khác nhau đều không đúng ý

Phật.

Lại như trưởng lão Đại Ca-chiên-diên bảo các Tì-kheo rằng :

Như người đốn cây đại thụ, bỏ hẳn thân gốc, mà chỉ lấy cành lá.

Các người cũng vậy, bỏ rời Như Lai mà hỏi ta ư ? Như Đại Ca-chiên-diên trong luận nghị mà thí dụ mình như cành lá huống chi người khác làm sao hiểu được lời Phật.

Lại Phật hỏi Xá-lợi-phất : Thế nào là học nhân ? Thế nào là số pháp nhân ? Ba phen hỏi mà không đáp được.

Lại nữa, Phật là cội gốc của tất cả các pháp, duy Phật mới hiểu, các người khác không thể hiểu được.

Lại khi A-nan bạch Phật rằng : Trong đường đắc đạo gặp thiện tri thức là được nửa phần lợi ích. Cũng có lý. Sở dĩ vì sao ? Vì phải nhờ 2 nhân duyên chính kiến mới được sinh, một nghe từ người khác, hai tự mình chính niệm. Phật bảo A-nan : Chỉ gặp được thiện tri thức, thế là đầy đủ lợi ích đắc đạo cho mình rồi. Lại như Phật nói : Nếu ta vì ông nói pháp, mà người ấy không hiểu ý ta nên sinh việc tranh luận. Nay các luận sư, mỗi người đều chấp theo ý mình. Hoặc cho quá khứ vị lai có pháp; hoặc có người cho là không. Phải biết các luận sư ấy chấp như vậy, là vì không hiểu Như Lai tùy cơ thuyết pháp nên sinh tranh luận.

Lại như A-nan vì Tam-ma-đề mà nói các thụ đều là khổ. Bấy giờ, Phật bảo các Tì-kheo rằng : Các ông xem A-nan hãy còn lờ mờ nghĩa ấy.

Lại có các luận sư bảo : A-la-hán nên thụ cúng dường trước. Có Tì-kheo không hiểu liền đến hỏi Phật. Phật bảo : Ở trong pháp ta, người xuất gia trước nên thụ cúng dường. Việc ăn uống là thường mà còn không biết huống chi ý Như Lai nói pháp vi diệu.

Vì các lẽ nói trên, cho nên không nên tạo luận.

Đáp : Không phải vậy. Sở dĩ vì sao ? Vì có nhân duyên nên có thể biết ý người khác, như trong kệ nói : Có thể biết ý người thuyết giả hướng về nơi nào, cũng biết thuyết giả muốn nói việc gì. Có 2 thứ đạo : Thánh đạo và Thế gian đạo. Vấn đề này sau sẽ nói rộng. Nhờ 2 đạo này nên được biết ý thuyết giả. Lại nữa, trong Kinh Dị Luận Phật cũng vẫn cho tạo luận.

Lại như Ca-chiên-diên và các vị đại luận nghị, đã lĩnh hội được ý Phật, nên Phật đều khen ngợi. Lại các Tì-kheo như Ưu-đà-di, Tì-kheo-ni Đàm-ma-trần-na đều muốn xin tạo luận Phật pháp. Phật nghe liền cho ngay. Bởi Phật pháp thâm diệu, ai hiểu thì tạo mà không hiểu thì thôi. Như vậy ngoải ra các câu hỏi, Phật là cội gốc các pháp đều lấy đây làm câu trả lời chung.

Lại nữa, cần nên tạo luận. Sở dĩ vì sao ? Vì, nếu kinh mà có tạo luận thì ý nghĩa dễ hiểu, Pháp-Bảo được tồn tại ở đời bền lâu. Lại Phật đã cho tạo luận, như trong kinh nói : Phật bảo Tì-kheo tùy ý tạo luận nhưng nên khéo thụ trì. Cho nên trong Tu-đa-la lấy nghĩa mà lập luận, riêng gọi là Dị Bộ, cho nên phải tạo luận. Lại như Phật vì các chúng sinh đáng độ nên nói các môn luận nghị thế gian, như bọn Sa-đề không hiểu nổi nên tâm họ mê loạn. Nghĩa là bọn Sa-đề Tì-kheo chủ trương sinh tử vãng lai thường là một thức. Phật mới nói các pháp như vậy. Nếu không luận nghị làm sao giải thích được ? Bởi các duyên nói trên, nên phải tạo luận.

Phẩm 14 : Các môn luận Luận có 2 môn : 1. Thế giới môn. 2. Đệ nhất nghĩa môn. Do thế giới môn nên nói có ngã. Như trong kinh nói : Ta thường tự đề phòng, làm thiện tự được thiện, làm ác tự được ác. Lại trong kinh nói : Tâm thức là thường. Lại nói : Trọn đêm tu tâm, chết được sinh lên cõi trên. Lại nói : Tác giả khởi nghiệp, tác giả tự chịu. Lại nói : Chúng sinh nào đó sinh về nơi nào đó v.v… Như vậy đều do thế giới môn mà nói.

Đệ nhất nghĩa môn, là đều nói Không, nói Vô. Như trong kinh nói : Trong 5 ấm nầy không có ta và vật sở hữu của ta. Tâm như gió như ngọn lửa, sinh diệt từng mỗi niệm, tuy có các nghiệp và quả báo của nghiệp, nhưng tác giả và thụ giả đều bất khả đắc. Như Phật do nhân duyên 5 ấm liên tục tiếp nối nên nói có sinh tử.

Lại có 2 thứ luận môn : 1. Thế tục môn. 2. Hiền thánh môn. Thế tục môn, là do thế tục nên nói tháng hết. Kỳ thật tháng không hết. Như bà mẹ Ma-già-la xưng với con dâu là mẹ nhưng kỳ thật không phải mẹ. Như trong kinh nói : Lưỡi có khả năng biết vị, nhưng đó là do thiệt thức biết vị chứ không phải cái lưỡi biết vị. Như nói người giáo đâm là người bị khổ. Thực ra đấy cũng là thức biết khổ, chứ không phải người thụ khổ. Như người bần tiện mà đặt tên là Phú Quý. Phật cũng tùy người mà gọi Phú Quý. Lại Phật gọi ngoại đạo Bà-la-môn cũng gọi Sa-môn. Lại như các dòng Sát-lợi, Bà-la-môn, Phật cũng tùy tục gọi họ là tôn quý.

Lại như một đồ vật, tùy theo mỗi nước mà có tên gọi khác. Phật cũng tùy theo mà gọi.

Lại như Phật nói : Đây là lần chót ta xem thành Tỳ-da-ly.

Những lời nói như vậy đều tùy theo thế tục mà nói gọi là Thế tục môn.

Hiền thánh môn, là như trong kinh nói : Do nhân duyên sinh thức, mắt v.v… các căn giống như biển cả.

Lại như kinh nói : Chỉ có ấm, giới và nhập các duyên hòa hợp, chứ không có tác giả và thụ giả.

Lại nói tất cả khổ. Như trong kinh nói : Người đời nói vui, thánh nhân nói khổ. Trái lại thánh nhân nói khổ, người đời nói vui. Lại có thuyết, nói không, vô tướng gọi là Hiền thánh môn.

Và còn có Ba thời luận môn là nếu trong điều này nói là sắc, nếu sắc đã từng có, sẽ có, nay có, đều gọi là sắc. Thức cũng như vậy, nếu thức đã từng biết, sẽ biết, nay biết, đều gọi là thức. Các điều như trên, đều gọi là Ba thời luận môn.

Lại nữa, hoặc có luận môn, là nếu có xúc chắc chắn do 6 nhập, chứ không phải tất cả 6 nhập đều làm nhân cho xúc. Nếu có ái chắc chắn do nơi thụ, không phải tất cả thụ đều làm nhân cho ái. Hoặc nói nhân đầy đủ, như xúc là nhân duyên cho thụ. Hoặc nói nhân không đầy đủ, như thụ làm nhân duyên cho ái mà không vô minh. Hoặc có dị thuyết, như trong kinh nói : Tâm hoan hỷ thì thân khoan khoái. Tam thiền không hỷ, thân cũng có khoan khoái. Lại nói khoan khoái là thụ lạc. Tứ thiền có khoan khoái mà không có thụ lạc. Đó gọi là dị thuyết. Lại có thông suốt và bế tắc 2 thứ luận môn. Như trong kinh nói : Nếu có người khởi hành đi đến tháp để cúng dường, giữa đường bị chết, liền được sinh lên trời. Đó gọi là thông suốt. Lại kinh khác nói : Người gây nghịch tội không được sinh lên trời. Đó gọi là bế tắc.

Lại trong kinh nói : Người thụ các thứ dục không điều ác nào không gây. Đó gọi là thông suốt. Bậc Tu-đà-hoàn tuy còn thụ các thứ dục, mà không hay gây nghiệp nhân đọa ác đạo. Đó gọi là bế tắc.

Lại trong kinh nói : Do mắt duyên sắc mới sinh nhãn thức.

Đó gọi là thông. Nếu vậy thì nên duyên tất cả sắc đều sinh nhãn thức, nhưng không phải vậy. Lại trong kinh nói : Do tai duyên tiếng sinh nhĩ thức, mà không sinh nhãn thức. Đó gọi là tắc.

Lại nữa, đã nói thông, tắc đều có đạo lý không hoại pháp tướng.

Lại có 2 thứ luận môn : Một quyết định, hai không quyết định. Quyết định là như nói Phật bậc Nhất thiết trí. Lời Phật nói ra gọi là chân diệu pháp. Chúng đệ tử của Phật gọi là người chính hạnh.

Lại nói tất cả pháp hữu vi v.v... đều vô thường, khổ, không, vô ngã, tịch diệt, Niết-bàn. Các pháp môn như thế thì gọi là quyết định. Không quyết định, là như nói ai chết cũng đều sinh. Thế là bất định; vì có ái thì sinh, hết ái thì diệt.

Lại trong kinh nói : Nếu được tâm định đều sinh thật trí. Đây cũng bất định, vì thánh nhân được định có thể sinh thật trí mà ngoại đạo được định thì không thể sinh trí.

Lại như kinh nói cầu gì đều được. Đấy cũng bất định. Hoặc được hoặc không được. Như nói 6 nhập chắc chắn có thể sinh xúc, cũng là bát định. Hoặc khi có sinh hoặc khi không sinh. Các điều như thế gọi là Bất định môn.

Lại như hữu vi không phải luận môn. Như nói hoa thơm cỏ lạ, không xông nghịch gió.

Lại nói hoa Câu-tì-la có thể nghịch gió nghe mùi, vì là hoa người nên nói nghich gió không nghe; vì là hoa trời nên nói xông nghịch gió.

Lại nói có 3 sự cảm thụ là cảm thụ khổ, cảm thụ vui và cảm thụ không khổ không vui. Lại các kinh khác nói có bao nhiêu cảm thụ đều là khổ. Có 3 thứ khổ là Khổ khổ, hoại khổ, và hành khổ. Vì nghĩa nầy nên mới nói có bao nhiêu thụ tất cả đều khổ. Lại nói khổ này có 3 thứ là mới, cũ, vừa. Thụ mới thì vui, lâu chán thì khổ, vừa thì không khổ không vui.

Lại nói vì người đã đắc đạo nên gọi là đạo nhân, người chưa đắc đạo cũng gọi là đạo nhân. Có những nhân nương nhau như vậy mà được tên gọi.

Lại còn có Cận luận môn, như Phật bảo Tì-kheo : Ông dứt hý luận thì được Nê-hoàn. Tuy chưa được liền, nhưng vì gần được nên cũng gọi là được. Lại có Đồng tướng luận môn, như nói một việc mà các việc khác đồng nhau, đều gọi là đã nói. Lại như Phật nói tâm là nhẹ nhàng tức là đã nói các tâm số pháp khác.

Lại có Tùng đa luận môn, như Phật nói : Nếu người không biết tướng sinh diệt của 2 thứ kiến chấp, người ấy còn gọi đều có tham dục, nếu ai biết được thì gọi được ly dục. Người Tu-đà-hoàn cũng biết tướng sinh diệt của 2 kiến mà còn tham dục, nhưng bởi là người biết được phần nhiều là người ly dục. Lại nữa, có thứ luận môn trong nhân nói quả, như nói thí thực là cho 5 việc : Mạng sống, sắc đẹp, sức mạnh, niềm vui và biện tài. Kỳ thật không cho mạng sống v.v… 5 việc kia chỉ cho cái nhân.

Lại như nói ăn tiền. Tiền không thể ăn được, chỉ nhờ tiền mà được cái ăn, nên gọi là ăn tiền đó thôi. Lại như kinh nói : Nữ nhân cấu uế. Kỳ thật không phải cấu uế, bởi tham đắm các cấu uế phiền não, do đó mà gọi cấu uế.

Lại nói 5 trần là dục, mà thật không phải dục; vì nó hay sinh dục, mới gọi nó là dục. Lại nhân duyên vui, gọi là vui. Như nói lấy pháp tập hợp người, người này là vui.

Lại nhân duyên khổ, gọi đó là khổ, như nói ở chung với người ngu, gọi đó là khổ. Như nói quá khổ quá vui.

Lại nói mạng sống là nhờ vật mạng, như trong kệ nói : Của tư sinh đều là ngoại vật của mạng sống, như cướp vật của người, gọi là cướp mạng.

Lại nói lậu nhân gọi là lậu. Như Kinh Thất Lậu nói : Trong đây 2 thứ là thật lậu, ngoải ra 5 thứ kia là nhân duyên cho lậu mà thôi. Lại trong quả nói nhân, là như Phật nói : Ta phải chịu nghiệp đời trước. Nghĩa là lãnh lấy nghiệp quả. Như thế có rất nhiều luận môn đều cần phải biết hết.

Phẩm 15 : Luận về sự khen ngợi Nên học luận nầy. Sở dĩ vì sao ? Vì học tập luận nầy được pháp của người trí. Như trong kinh nói : Đời có 2 hạng người, một là người trí, hai là người ngu. Nếu không khéo phân biệt các pháp ấm, giới, các thứ nhập, 12 nhân duyên và nhân quả gọi là người ngu. Nếu khéo phân biệt được các pháp ấm, giới nhập thì gọi là người trí. Nay trong luận nầy chính là phân biệt giải rõ các pháp ấm, giới, nhập, cho nên nhờ luận nầy nên không gọi là phàm phu. Lại có 2 hạng người : một là phàm phu, hai là không phải phàm phu. Như nói tuy cạo râu tóc, mặc áo pháp y, thụ oai nghi Phật, mà còn cách xa Phật pháp là vì không thành tựu các căn như tín v.v… Nếu người có thể thành tựu các căn như tín v.v… tuy là cư sĩ tại gia mà không gọi là phàm phu. Như trong kinh nói : Có 4 hạng người. Có người vào Tăng oai nghi mà không vào Tăng số, có người ở trong Tăng số mà không có Tăng oai nghi, có người vào Tăng oai nghi và vào Tăng số, có người không có Tăng oai nghi, cũng không phải Tăng số. Hạng đầu gọi là xuất gia phàm phu, hạng tiếp theo gọi là tại gia thánh nhân, hạng thứ 3 gọi là xuất gia thánh nhân, hạng thứ tư gọi là tại gia phàm phu. Do đó mới biết lìa các căn tín v.v… thì không vào Tăng số. Cho nên phải vì các căn tín v.v… siêng tu tinh tiến. Muốn được tín v.v… các căn cần phải đối với Phật pháp nghe học lãnh thụ đọc tụng như thuyết tu hành. Cho nên cần phải học tập luận Phật pháp nầy.

Lại nữa, từ luận nầy được 2 thứ lợi là tự lợi, lợi tha. Như trong kinh nói : Có 4 hạng người là có người tự lợi không lợi tha, có người lợi tha không hay tự lợi, có người lợi cả hai, có người không lợi cả hai. Nếu có thể tự đầy đủ các công đức giới mà không thể làm cho người trụ trong giới, đều gọi là tự lợi. Như vậy 4 hạng, nếu người tuy có khả năng tự lợi lại làm cho người khác tu bố thí v.v… được quả báo lớn, cũng gọi là lợi tha. Trong đây ý Phật không nói lợi nầy. Nếu người chỉ vì người khác nói pháp thì gọi là lợi tha. Người ấy tuy không tự tùy pháp hành, nhưng vì người nói pháp nên mình cũng được lợi. Như trong kinh nói : Vì người nói pháp được 5 thứ lợi. Trong đây ý Phật cũng không nói lợi nầy. Trong nầy chỉ nói lợi đệ nhất cao tột, nghĩa là như thuyết tu hành sẽ được hết các thứ lậu. Cho nên nói pháp có thể làm lợi cho người khác. Vì là gồm lợi, nên gọi là hơn cả trong mọi người, như vị đề hồ so với các vị khác.

Lại nữa, người nầy đang ở chỗ sáng, sau cũng vào chỗ sáng. Chúng sinh trong thế gian, phần nhiều từ chỗ tối, vào chỗ tối. Nếu tu chút ít Phật pháp, người nầy cũng có thể từ tối vào sáng. Sở dĩ vì sao ? Vì tu bố thí được lợi không bằng lợi nghe Phật pháp. Nếu được nghe chút ít lời Phật nói có thể được đạt tuệ, phá các suy não, được lợi ích vô lượng. Như trong kinh nói : Có 4 hạng người, có người từ tối vào tối; có người từ tối vào sáng; có người từ sáng vào sáng; có người từ sáng vào tối.

Lại có 4 hạng người, có người thuận dòng; có người nghịch dòng; có người trụ giữa dòng; và có người được qua khỏi dòng.

Nếu người nhất tâm nghe Phật pháp, người ấy liền trừ được 5 thứ ngăn che, tu 7 thứ giác ý. Cho nên người nầy ngăn được dòng sinh tử, gọi là nghịch dòng, cũng gọi là trụ, cũng được gọi là qua khỏi dòng.

Lại có 4 hạng người, có người chìm luôn, có người tạm ngoi đầu lên rồi chìm lại, có người được ngoi lên xem, và có người được vượt qua. Nếu không thể sinh các công đức đức tùy thuận Nê-hoàn như tín v.v… thì gọi là chìm luôn. Hoặc sinh các công đức thế gian như tín v.v… mà không thể bền chắc, vừa sinh liền lại lui mất, gọi là tạm ngoi lên liền chìm, sinh khởi các công đức tùy thuận Nê-hoàn như tín v.v… và phân biệt thiện ác, gọi là ngoi đầu lên xem, và đầy đủ tu tập các công đức tùy thuận Nê-hoàn như tín v.v… thì gọi là người được vượt qua. Nếu người có thể hiểu chính nghĩa Phật pháp, hoàn toàn không chìm mất, giả sử có tạm thời thoái lui cũng không mất vĩnh viễn, là vì người nầy gọi là người tu công đức. Nếu người không tu thân giới tâm tuệ dù làm ác nghiệp ít cũng bị đọa ác đạo. Nếu người có tu tập thân giới tâm tuệ, dầu gây nhiều ác, vẫn không vào ác đạo. Người tu thân, nhờ văn tuệ mà tu thân thụ tâm pháp. Vì tu thân nên dần dần có thể sinh các phẩm giới, định, tuệ, có thể diệt các nghiệp. Vì các nghiệp diệt nên sinh tử cũng diệt theo.

Lại như trong kinh nói có 4 hạng người : Có hạng kết sử nhạy bén mà không sâu. Có hạng sâu mà không nhạy bén. Có hạng cũng sâu cũng nhạy bén và có hạng không sâu không nhạy bén. Hạng đầu tiên gọi là có tăng thượng kết, vì thường thường đến. Hạng kế gọi là nhuyễn trung kết, thường đến ở tại tâm. Hạng 3 gọi là như tăng thượng kết, thường đến ở tại tâm. Hạng 4 gọi là như nhuyễn trung kết thỉnh thoảng mới đến.

Nếu người được nghe chính luận Phật pháp, thì dứt được 2 thứ kết sâu mà nhạy bén và hiểu rõ chính nghĩa Phật pháp thì không những không não hại mình mà cũng không não hại người khác nữa. Ngoại đạo giữ giới tức là tự não hại thân, nếu lạc vào tà kiến tức hại người khác nữa, vì cho rằng không có tội phúc nghiệp nhân quả báo gì cả. Nếu tu bố thí thì cũng hại mình hại người, như trong các miếu thờ trời, sát hại biết bao nhiêu bò dê. Nếu hiểu được nghĩa Phật pháp thì được lợi ích là không hại mình và không hại người khác, như người được thiền định tu hạnh từ bi. Cho nên cần phải học tập luận Phật pháp nầy.

Lại như người học luận nầy, là có thể cùng trao đổi, vì đã hiểu chính nghĩa. Như trong kinh nói : Nếu khi luận nghị, cần phân biệt là nên cùng nghị luận hay không nên cùng nghị luận.

Nếu người không trụ trong pháp của người trí, không trụ trong xứ phi xứ, hoặc không trụ trong phân biệt và không trụ trong đạo thì những người ấy đều gọi không nên cùng nghị luận. Nếu trái lại các thứ trên gọi là có thể cùng nghị luận. Không trụ trong pháp của người trí, là luận giả lấy chính trí tuệ khéo giải nghĩa thú, nhiên hậu mới chấp dụng. Người ấy không biết thì không chấp.

Như các phái Ni-kiền tử tự nói : Thầy ta là người đáng tin. Nhưng đó chỉ theo lời nói suông mà thôi. Không trụ xứ phi xứ, là không trụ trong dụng nhân. Các ngoại đạo đối với 2 thứ nhân là nhân chung và nhân khác. Nếu có người hỏi nhân chung, thì họ lấy nhân khác đáp. Hoặc có người hỏi nhân khác, thì lại lấy nhân chung đáp. Thế là không trụ trong 2 thứ nhân như vậy. Không trụ trong phân biệt, là không trụ trong thí dụ. Không trụ trong đạo là không trụ đạo luận nghị. Như nói luận giả đừng thốt ra lời thô ác, đừng bỏ nghĩa tông, chỉ nên nói lời phương tiện thiệt lợi khuyến dụ khiến người tỏ ngộ tự tâm vui mừng gọi là Thánh ngữ pháp. Trong đây nếu luận giả là người hiểu biết chính nghĩa Phật pháp mới nên cùng luận, ngoải ra đều không phải.

Lại có người không nên cùng nghị luận. Có lối nên dùng quyết định để đáp câu hỏi thì lấy bất định đáp, nên dùng phân biệt đáp câu hỏi thì lấy bất phân biệt đáp, nên chất vấn lại để đáp câu hỏi thì không chất vấn lại mà đáp, nên bỏ không đáp câu hỏi mà đáp chứ không bỏ. Trái lại với các thứ trên thì gọi là nên cùng nghị luận.

Nên định đáp câu hỏi, là duy có một nhân. Như Phật Thế Tôn người đời không sánh bằng. Cứ như đây mà suy rộng ra.

Nên phân biệt đáp câu hỏi, là lại có các nhân duyên như chết rồi lại nối tiếp nhau.

Nên chất vấn lại đáp câu hỏi, là như có người hỏi mình, mình hỏi lại bắt người ấy đáp.

Nên bỏ không đáp câu hỏi, là như pháp không có thật thể, chỉ có giả danh. Nếu hỏi pháp này là một hay là khác, là thường hay là vô thường v.v…, đó là nghĩa không đáp, vì duy có người nào hiểu Phật pháp mới có thể biết được. Cho nên phải cần học tập luận Phật pháp nầy.

Lại có 3 hạng người : chính định, tà định và bất định. Người chính định quyết vào Nê-hoàn, người tà định quyết không vào Nê-hoàn, ngoài ra gọi là bất định. Nếu người có thể hiểu nghĩa Phật pháp, thì quyết vào chính định.

Lại có 4 hạng người : thuần tội, nhiều tội, ít tội và không tội. Thuần tội là như người chỉ có bất thiện mà không có một pháp thiện, nhiều tội là nhiều ác ít thiện, ít tội là nhiều thiện ít ác, và không tội là chỉ có thiện pháp mà không có bất thiện. Nếu người nào có thể hiểu chính nghĩa Phật pháp quyết được vào 2 hạng ít tội và không tội.

Lại nữa, nếu người hiểu nghĩa Phật pháp thì chịu khổ có hạn, vì quyết sẽ được đến Niết-bàn.

Phẩm 16 : Bốn pháp Lại nữa, nếu học tập luận nầy được thượng nhiếp pháp. Như trong kinh nói : Có 4 nhiếp pháp là bố thí, ái ngữ, lợi hành và đồng lợi. Bố thí là áo cơm các vật, đem các vật nầy bố thí để thâu nhiếp chúng sinh, nhưng vẫn bại hoại. Ái ngữ là tùy theo ý mà nói, mà cũng có lỗi vì thủ lấy ý người kia. Lợi hành là mình cầu lợi vì người khác, như có cơ hội giúp người thành sự, cũng bị hư hoại. Đồng lợi là như đi chung một thuyền, buồn vui cùng nhau, cũng hoặc có khi hoại. Nếu người đem pháp mà bố thí, mà ái ngữ, mà lợi hành và đồng lợi để nhiếp hóa chúng sinh thì không thể hư hoại, vì đem pháp mà nhiếp hóa là học tập luận nầy.

Lại nữa, học tập luận này sẽ được chỗ y chỉ cao. Như trong kinh nói : Y theo pháp không y theo người. Có người tuy nói : Tôi theo Phật nghe pháp, hoặc theo Tì-kheo nhiều tri thức mà nghe, hoặc theo nghe hai ba Tì-kheo, hoặc nghe trong đại chúng, hoặc ở bên các Đại đức tôn túc mà được nghe. Không nên tin những người nầy mà liền lãnh thụ những lời nói của họ. Nếu lời nói của họ ăn nhập trong Tu-đa-la, không trái pháp tướng, tùy thuận Tì-ni nhiên hậu mới nên lãnh thụ. Nói ăn nhập trong Tu-đa-la là đúng vào trong liễu nghĩa khế kinh. Liễu nghĩa khế kinh là nghĩa lý không trái với pháp tướng. Pháp tướng là tùy thuận Tì-ni. Tì-ni gọi là Diệt. Như quán pháp hữu vi là Thường, là Lạc, là Ngã, là Tịnh thì không diệt được tham sân si v.v… Nếu quán pháp hữu vi là vô thường, khổ, không vô ngã thì diệt được tham v.v.... Biết được vô thường v.v... gọi là biết pháp tướng. Cho nên y pháp không nên y người. Như nói y pháp thì đã gồm hết tất cả pháp. Cho nên tiếp theo nói kinh liễu nghĩa chứ không y kinh không liễu nghĩa. Kinh liễu nghĩa tức là đệ tam y nghĩa là y nơi nghĩa, không y nơi lời nói. Nếu lời nghĩa nầy ăn nhập trong Tu-đa-la, không trái với pháp tướng, tùy thuận Tì-ni, ấy là y chỉ. Y trí bất y thức, nói thức là biết sắc v.v... các pháp. Như trong kinh nói : Có thể biết nên thức trí là thông đạt thật pháp. Như trong kinh nói : Như thật biết sắc, thụ, tưởng, hành và thức cho nên nói là trí. Như thật tức là không. Cho nên thức có chỗ sở đắc, vì thế không nên y. Nếu y nơi trí, tức là y nơi không. Muốn thông đạt pháp thượng y chỉ đây, nên cần phải học tập luận nầy.

Lại như trong kinh nói : Trời, người có 4 điều có thể tăng trưởng thiện pháp: 1. Ở chỗ thiện. 2. Y người thiện. 3. Tự phát chính nguyện. 4. Đời trước đã trồng thiện căn. Ở chỗ thiện là ở giữa nước, được xa lìa 5 nạn. Y người thiện là sinh được gặp Phật ra đời. Đời trước đã trồng thiện căn là không bị điếc, câm và các tật khác. Tự phát chính nguyện là chính kiến. Nhờ theo học nghe Phật pháp mà sinh chính kiến. Cho nên cần phải học tập chính luận Phật pháp nầy.

Lại nữa, người nào tụng tập luận nầy, trong tuổi thọ được lợi ích lớn và kiên cố. Như trong kinh nói : Có 4 kiên pháp : Thuyết kiên, định kiên, kiến kiên, giải thoát kiên. Thuyết kiên là như nói tất cả pháp hữu vi đều là vô thường, khổ, tất cả vô ngã, tịch diệt Nê-hoàn thì gọi là thuyết kiên, đây là văn tuệ đầy đủ. Nhờ đây mà được định, đây là tư tuệ đầy đủ.

Lại nhờ định nầy mới quán pháp hữu vi là vô thường, khổ v.v... mới được chính kiến, gọi là tu tuệ đầy đủ. Được quả của 3 tuệ thì gọi là giải thoát kiên.

Lại như được học nghe chính luận Phật pháp thì được lợi lớn. Như trong kinh nói 4 pháp lợi ích lớn là gần gũi người thiện, lắng nghe chính pháp, tự chính nghĩ nhớ, tùy thuận pháp hành. Nếu gần người thiện thì được nghe chính pháp, vì chính pháp ấy ở nơi người thiện. Nghe chính pháp rồi thì sinh chính niệm. Đem vô thường v.v... chính quán các pháp. Nhờ chính quán nầy, có thể tùy pháp hành, tức được kiến giải vô lậu.

Lại được nghe luận nầy thì đủ 4 thứ đức xứ là tuệ đức xứ, thật đức xứ, xả đức xứ, tịch diệt đức xứ. Nghe pháp sinh tuệ là tuệ đức xứ. Nhờ trí tuệ nầy thấy được chân đế không, là thật đức xứ. Vì thấy chân không, nên được lìa phiền não là xả đức xứ. Vì hết phiền não tâm được tịch diệt là tịch diệt đức xứ.

Lại nữa người được nghe chính luận Phật pháp thì trồng được 4 thứ thiện căn tùy thuận Nê-hoàn đó là noãn pháp, đảnh pháp, nhẫn pháp, và thế gian đệ nhất pháp. Vì khi đem vô thường v.v... các hạnh quán 5 ấm sinh tùy thuận Nê-hoàn là hạ noãn thiện căn, có thể khiến tâm nóng nên gọi là noãn pháp. Noãn pháp tăng trưởng thành trung thiện căn gọi là đảnh pháp. Đảnh pháp tăng trưởng thành thượng thiện căn gọi là nhẫn pháp. Nhẫn pháp tăng trưởng thành thượng thượng thiện căn gọi là thế gian đệ nhất pháp.

Lại có 4 thứ thiện căn là thoái phần, trụ phần, tăng phần và đạt phần. Lìa các thiền định mà lễ kính đọc tụng, các thiện căn nầy gọi là thoái phần. Được các thiện căn thiền định, gọi là trụ phần. Từ nghe nghĩ v.v... sinh các thiện căn gọi là tăng phần. Vô-lậu thiện căn, gọi là đạt phần. Nếu được nghe Phật pháp thì hẳn lìa thoái phần được 3 phần thiện căn sau.

Phẩm 17 : Bốn đế Nếu người được nghe nghĩa Phật pháp thì có thể biết phân biệt rõ 4 đế là khổ đế, tập đế, diệt đế, đạo đế. Khổ đế là 3 cõi. Cõi Dục là từ địa ngục A-tì đến cõi Tha Hóa Tự Tại. Cõi Sắc là từ cõi Phạm Thế đến cõi trời A-ca-ni-tra. Cõi Vô sắc là 4 Vô săc. Lại có 4 sắc xứ là sắc, thụ, tưởng, hành. Các ngoại đạo hoặc cho thức nương nơi Thần mà tồn tại. Do đó nên Phật nói thức nương 4 chỗ này.

Lại có 4 loài sinh là loài sinh trứng, sinh thai, sinh do ẩm ướt, sinh do biến hóa. Tất cả trời và địa ngục là hóa sinh. Ngạ quỷ thuộc 2 thứ là thai sinh và hóa sinh. Ngoải ra gồm đủ 4. Lại có 4 cách ăn gọi là sủy thực, xúc thực, ý tư thực, thức thực. Sủy thực là hoặc thô hoặc tế, như cơm v.v... là thô, dầu mỡ hương khí và các thứ uống là tế. Xúc thực là lạnh, nóng, gió v.v.... Ý tư thực là hoặc có người nhờ nghĩ muốn mà mạng được sống. Thức thực là thân trung ấm và địa ngục, vì các chúng sinh nầy không có thân sắc chất; những người vào diệt tận định, tuy không hiện thức, mà thức vẫn tồn tại nên cũng gọi là thức thực.

Lại có 6 đạo. Thượng tội là địa-ngục. Trung tội là súc sinh.

Hạ tội là ngạ quỉ. Thượng thiện là thiên đạo; trung thiện là nhân đạo, hạ thiện là A-tu-la đạo.

Lại có 6 thứ, là địa, thủy, hỏa, phong, không và thức. Bốn đại bao vây nhau trống không, có thức nương ở trong đó, thường gọi là người.

Lại có 6 xúc nhập, là mắt v.v... 6 căn cùng với thức hòa hợp, gọi là xúc nhập. Lại có 7 chỗ của thức. Trong đó vì sức điên đảo nên thức ham thích trụ ở đó.

Lại thế gian có 8 pháp là lợi, suy, xưng, cơ, hủy, dự, khổ và lạc. Người thế gian chắc chắn phải chịu các điều này nên gọi là thế pháp. Còn có 9 chỗ chúng sinh ở. Chúng sinh đều bởi sức điên đảo cho nên có thể ở nơi đây.

Lại có 5 thứ để phân biệt các pháp, là 5 ấm, 12 nhập, 18 giới,

12 nhân duyên và 22 căn. Năm ấm là nhãn sắc là sắc ấm. Nương đây sinh thức có thể thủ tiền sắc gọi là thức ấm. Ngay khi tâm sinh nghĩ tưởng nam, nữ người oán người thân đều gọi là tưởng ấm. Nếu phân biệt biết oán thân hay người không phải oán thân, rồi sinh 3 thứ thụ gọi là thụ ấm. Trong 3 thứ thụ nầy sinh 3 thứ phiền não gọi là hành ấm. Bởi điều này mà sinh 3 thứ phiền não gọi là hành ấm. Bởi điều này mà sinh khởi nhân duyên thụ thân gọi là 5 thụ ấm. Do 4 duyên thức mới được sinh, là nhân duyên, thứ đệ duyên, duyên duyên và tăng thượng duyên. Lấy nghiệp làm nhân duyên, thức là thứ đệ duyên. Do thức thứ lớp sinh thức nên sắc là duyên duyên, nhãn là tăng thượng duyên. Trong đây thức do 2 nhân duyên sinh, như nhãn sắc cho đến ý pháp gọi là 12 nhập. Trong đây thêm thức gọi là 18 giới, nghĩa là nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới v.v...

Ấm nầy và các pháp làm sao sinh được? Ở trong 12 thì cho nên gọi là 10 2 nhân duyên. Trong đây vô minh là phiền não, hành là nghiệp. Nhân 2 điều này thứ lớp sinh thức, danh sắc, 6 nhập, xúc, thụ, ái, thủ, 2 pháp gọi là phiền não.

Còn hữu gọi là nghiệp. Lúc ban đầu lãnh thụ thân thức trong đời vị lai, gọi đó là sinh, ngoài ra gọi là lão tử. Mười hai nhân duyên nầy hiển thị có quá khứ vị lai và hiện tại. Nhưng vì các duyên nương nhau sinh khởi nên không có ngã. Lại vì sinh tử vãng lai hoàn diệt nên nói có 22 căn. Tất cả chúng sinh, khi ban đầu thụ thân lấy thức làm gốc. Thức nầy có sáu thứ. Từ nhãn v.v... sinh nên gọi là 6 căn, như nhãn căn cho đến ý căn. Có thể sinh 6 thức nên gọi là 6 căn. Có thể phân biệt tướng nam nữ nên gọi là nam căn nữ căn. Có người cho đó là phần ít của thân căn. Sáu căn này hoặc gọi là 6 nhập. Do 6 thứ nầy sinh 6 thứ thức nên gọi là thọ mạng. Sở dĩ vì sao ? Là sáu nhập, sáu thức nầy được liên tục sinh nên gọi là thọ mạng. Dứt sự liên tục này gọi là chết. Cho nên Điều này gọi đó là thọ mạng. Trong đây những gì làm căn ? Đó gọi là nghiệp. Vì do nghiệp nên 6 nhập 6 thức mới được liên tục sinh. Ở trong thọ mạng nầy nghiệp gọi là mạng căn. Nghiệp nầy từ các thứ lãnh thụ sinh. Các thứ thụ tức là lạc v.v... 5 căn. Do 5 căn nầy sinh tham ái v.v... tất cả phiền não và thân, khẩu nghiệp. Nghiệp nhân duyên nầy lại chịu lấy sinh tử, ấy là pháp cấu uế, có thể khiến nhân duyên sinh tử nối nhau.

Vậy lấy nhân duyên gì có thể sinh tịnh pháp ? Chắc chắn phải do tín v.v.... Tín v.v... 4 pháp nhân duyên thành tuệ. Tuệ có 3 thì là chưa biết, muốn biết, đã biết. Như khi tu tập hay ra làm việc gì, căn này đều là sai biệt của trí tuệ. Phật lấy sinh tử, vãng lai, hoàn diệt, cấu tịnh nên nói có 22 căn. Các pháp như vậy đều nhiếp thuộc về khổ đế. Người nào có thể biết đây thì gọi khéo biết khổ đế. Tập đế là nghiệp và phiền não. Về nghiệp, sẽ nói trong Phẩm nghiệp. Phiền não cũng sẽ nói trong Phẩm phiền não. Các nghiệp phiền não là nhân duyên của thân sau, nên gọi là tập đế.

Diệt đế là cũng sẽ nói rộng hơn trong nhóm diệt đế, là giả danh tâm, pháp tâm, không tâm. Diệt 3 thứ tâm này nên gọi là diệt đế.

Đạo đế là 37 phẩm trợ Bồ-đề pháp, là 4 thứ niệm xứ, 4 chính cần, 4 như ý túc, 5 căn, 5 lực, 7 Bồ-đề phần, và 8 Thánh đạo phần.

Bốn niệm xứ, là thân, thụ, tâm pháp. Trong chính an niệm và từ niệm sinh tuệ, quán thân vô thường v.v... rồi an trụ trong cảnh duyên, gọi là thân niệm xứ. Do niệm và tuệ nầy lần lượt tăng thêm có thể phân biệt để lãnh thụ, gọi là thụ niệm xứ. Và càng tăng thêm tâm thanh tịnh có thể phân biệt, gọi là tâm niệm xứ. Có thể đem chính hành phân biệt các pháp, gọi là pháp niệm xứ. Bốn chính cần, là nếu ác pháp bất thiện đã sinh, thấy có tội lỗi, vì để dứt trừ nên mới sinh muốn siêng có thể tinh tiến. Đoạn phương tiện gọi là tri kiến. Do ác pháp bất thiện chưa sinh, vì để không sinh nên mới sinh muốn siêng có thể tinh tiến. Để không sinh phương tiện tức là tri kiến. Do thiện pháp chưa sinh, vì muốn sinh mới sinh siêng có thể tinh tiến. Sinh phương tiện tức là tri kiến. Do thiện pháp đã sinh, vì để tăng trưởng nên muốn siêng có thể tinh tiến. Vì 3 lực thượng, trung, hạ phương tiện thứ lớp và bất thoái chuyển.

Bốn như ý túc, là muốn thành tựu diệu hạnh Tam- muội, nên tu như ý phần. Vì muốn sinh Tam-muội, gọi là dục Tam-muội. Muốn tinh tiến, tín, hỷ, ức niệm, an tuệ, tư, xả hết v.v... các diệu pháp nầy cộng thành, gọi là diệu hạnh thành tựu. Công đức tăng trưởng nên gọi là như ý túc. Vì muốn tăng trưởng nên gọi là tinh tiến. Đó gọi là thứ 2. Có hành giả muốn có tinh tiến nên mới tu tập định tuệ. Được tâm Tam-muội, tức là định. Tư duy Tam-muội tức gọi là tuệ.

Năm căn, là nghe pháp sinh lòng tin, gọi là tín căn. Tin rồi vì muốn dứt cấu pháp để chứng tịnh pháp nên mới siêng có thể phát khởi tinh tiến, gọi là tinh tiến căn. Tu 4 niệm xứ, gọi là niệm căn.

Nhờ niệm căn thành Tam-muội, gọi là định căn. Nhờ định sinh tuệ, gọi là tuệ căn. Năm căn nầy tăng trưởng có sức mạnh, gọi là 5 lực.

Tám thánh đạo phần, là từ nghe sinh tuệ có thể tin 5 ấm là vô thường, khổ v.v... gọi là chính kiến. Tuệ này hoặc từ suy nghĩ mà sinh, gọi là chính tư duy. Do chính tư duy dứt các pháp bất thiện, tu tập các thiện pháp, phát sinh hạnh tinh tiến, gọi là chính tinh tiến. Từ đây mới lần lượt đi xuất gia, thụ giới được 3 thứ đạo phần là chính ngữ, chính nghiệp và chính mạng. Nhờ chính giới nầy làm thành niệm xứ và các thứ thiền định. Nhân nhờ niệm định nầy được trí như thật gọi là 8 Thánh đạo phần. Theo thứ lớp là như vậy. Và trong 8 Thánh đạo phần, giới phải đứng đầu. Sở dĩ vì sao ? Vì nghĩa trong phẩm giới định tuệ là thứ lớp như vậy. Chính niệm, chính định, gọi là định phẩm. Tinh tiến thường đi khắp tất cả chỗ. Tuệ phẩm là cận đạo nên sẽ nói sau. Tuệ này có 2 thứ, hoặc thô hoặc diệu. Thô là văn tuệ tư tuệ, gọi là chính tư duy. Diệu là tu tuệ tức là vào trong các pháp noãn đảnh. Có thể phá giả danh và pháp 5 ấm, gọi là chính kiến. Do chính kiến này mà thấy 5 ấm diệt, gọi là sơ nhập đạo. Từ đây tiếp được 7 pháp Bồ-đề phần. Niệm Bồ-đề phần là người học nếu mất niệm thì khởi phiền não nên phải buộc niệm ở chỗ thiện. Mà buộc được niệm thì trước tiên là được chính kiến, đó gọi là trạch pháp. Không bỏ trạch pháp gọi là tinh tiến. Lúc tu tinh tiến, phiền não giảm thiểu, tâm sinh vui mừng, nên gọi là hỷ. Vì tâm vui nên thân được khoan khoái, nên gọi là sảng khoái. Thân sảng khoái được vui, vui thì tâm định. Định nầy khó được nên gọi là kim cương định. Được quả không chấp đắm, dứt buồn vui v.v..., thì gọi là xả. Đây gọi là thượng hành, không chìm đắm, không bộc phát, tâm được bình đẳng nên gọi là xả. Bồ-đề gọi là vô học trí. Tu 7 pháp này có thể được Bồ- đề, gọi là Bồ-đề phần. Tu 37 phẩm nầy được 4 quả Sa-môn. Quả Tu-đà-hoàn là thông đạt được pháp không. Do không trí nầy có thể dứt 3 kết sử.

Quả Tư-đà-hàm là cũng tu đạo nầy được làm mỏng phần phiền não trong cõi Dục, chỉ còn 2 lần sinh tử nữa là xong. Quả A-na-hàm là có thể dứt tất cả phiền não của cõi Dục. Quả A-la-hán là dứt tất cả phiền não. Nếu ai tu tập được chính luận Phật pháp này thì có thể thông đạt 4 đế; được 4 quả Sa-môn. Cho nên cần phải tu tập chính luận Phật pháp nầy. Phẩm 18 : Các nhóm pháp Lại nữa người học tập luận nầy thì thông đạt được các nhóm các pháp khả tri. Vì thông đạt nên tà luận của ngoại đạo không thể tấn công được, và cũng có thể mau diệt được phiền não, tự mình lìa khổ và cũng cứu độ được người khác. Các nhóm các pháp khả tri là pháp tri, pháp khả thức, gồm : Pháp sắc, pháp vô sắc. Pháp thấy được, pháp không thấy được. Pháp có đối, pháp không đối. Pháp hữu lậu, pháp vô lậu. Pháp hữu vi, pháp vô vi. Pháp tâm, pháp phi tâm. Pháp tâm số, pháp phi tâm số. Pháp tâm tương ưng, pháp tâm không tương ưng. Pháp tâm cộng hữu, pháp tâm không cộng hữu. Pháp tùy tâm hành, pháp không tùy tâm hành. Pháp bên trong, pháp bên ngoài. Pháp thô, pháp tế. Pháp trên, pháp dưới. Pháp gần, pháp xa. Pháp thụ, pháp phi thụ. Pháp xuất, pháp phi xuất. Pháp chung với phàm phu, pháp không chung với phàm phu. Pháp theo thứ tự, pháp không theo thứ tự. Pháp có thứ tự, pháp không có thứ tự. Các pháp như vậy là đi từng đôi 2 pháp.

Lại có pháp đi theo bộ 3 như : Pháp sắc, pháp tâm, pháp tâm không tương ưng. Pháp quá khứ, pháp vị lai, pháp hiện tại. Pháp thiện, pháp bất thiện, pháp vô ký. Pháp học, pháp vô học, pháp phi vô học. Pháp kiến đế đoạn, pháp tư duy đoạn, pháp vô đoạn.

Các pháp như vậy là đi theo bộ 3.

Lại có các pháp đi theo bộ tứ, như : Pháp buộc cõi Dục, pháp buộc cõi sắc, pháp buộc cõi vô sắc, pháp không buộc.

Lại có 4 đạo là khổ khó tu đạo, khổ dễ tu đạo, vui khó tu đạo, vui dễ tu đạo.

Lại có 4 ý vị là xuất vị, ly vị, tịch diệt vị, chính trí vị.

Lại có 4 chứng pháp là tâm chứng pháp, niệm chứng pháp, nhãn chứng pháp, tuệ chứng pháp. 4 thụ thân, 4 nhập thai, 4 duyên, 4 tin. 4 thánh chủng. 4 ác hành. Như vậy v.v... là loại 4 pháp. 5 ấm. 6 chủng. 6 nội nhập. 6 ngoại nhập, 6 sinh tính. 6 hỷ hành. 6 ưu hành. 6 xả hành. 6 diệu hành. 7 tịnh. 8 phúc sinh. 9 thứ tự diệt. 10 thánh xứ. 12 nhân duyên.

Các nhóm các pháp khả tri như vậy nhiều vô lượng vô biên không thể nói hết. Nên tôi nay chỉ lược nêu cương yếu mà thôi.

Pháp khả tri là đệ nhất nghĩa đế. Pháp khả thức là thế đế. Pháp sắc là sắc, thanh, hương, vị, xúc. Pháp vô sắc là tâm và vô tác pháp. Pháp có thể thấy là sắc nhập. Pháp có đối là sắc pháp. Pháp hữu lậu là nếu pháp ấy có thể sinh các thứ lậu, như phi A-la-hán tâm trong pháp giả danh. Pháp hữu vi là do các duyên sinh khởi, tức là 5 ấm. Pháp vô vi là diệt sạch 5 ấm. Pháp tâm là có thể duyên. Pháp tâm số là nếu thức được cảnh duyên tức thì thứ tự sinh tưởng v.v... Pháp tâm tương ưng là thức được cảnh duyên thứ tự ắt sinh khởi, như tưởng v.v... Pháp tâm cộng hữu là pháp và tâm đôi bên có chung, như sắc và tâm không tương ưng hành. Pháp tùy tâm hành là nếu pháp có tâm thì sinh, không tâm thì không sinh, như thân, khẩu vô tác nghiệp. Pháp bên trong là 6 thứ nhập bên trong của thân thể. Pháp thô tế là đối đãi với nhau mà có, như quán 5 dục sắc định là tế, quán vô sắc định thì sắc định là thô. Pháp trên dưới cũng như vậy. Pháp gần xa là hoặc phương khác cho nên xa, hoặc không tương tự nên xa. Pháp thụ là từ thân sinh ra pháp.

Pháp xuất là pháp thiện. Pháp chung với phàm phu là pháp hữu lậu. Pháp thứ tự là từ cái khác mà thứ tự sinh ra. Pháp có thứ tự là có thể sinh thứ tự. Pháp sắc là sắc v.v... 5 pháp. Pháp tâm là như trước đã nói. Pháp tâm không tương ưng hành là vô tác nghiệp.

Pháp quá khứ là pháp đã diệt rồi. Pháp vị lai là pháp sẽ sinh. Pháp thiện là pháp làm lợi ích các chúng sinh và chân thật trí. Trái với pháp trên đây là pháp bất thiện. Trái với cả 2 điều trên là pháp vô ký. Pháp học là pháp người học tâm vô lậu. Pháp vô học là pháp đệ nhất nghĩa tâm của người vô học. Ngoài ra gọi là phi học phi vô học. Pháp kiến đế đoạn, là pháp Tu-đà-hoàn đoạn được hiện tướng ngã mạn và từ đấy sinh ra. Pháp tư duy đoạn, là pháp Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm đoạn được ngã mạn không hiện tướng và từ đây sinh ra. Pháp không đoạn là vô lậu. Pháp hệ thuộc cõi Dục là nếu pháp đem lại quả báo địa ngục A-tì cho đến trời Tha Hóa Tự Tại. Pháp hệ thuộc cõi Sắc là từ cõi Phạm Thế cho đến cõi trời A-ca-ni-tra. Pháp hệ thuộc cõi Vô sắc là 4 cõi Vô sắc.

Pháp không hệ thuộc là pháp vô lậu. Khổ khó tu đạo là người độn căn được định để tu đạo. Khổ dễ tu đạo là người lợi căn được định để tu đạo. Vui khó tu đạo là người độn căn được tuệ để tu đạo. Vui dễ tu đạo là người lợi căn được tuệ tu đạo. Xuất vị là xuất gia cầu đạo. Ly vị là thân tâm xa lìa. Tịch diệt vị là được thiền định. Chính trí vị là thông đạt 4 đế. Pháp niệm chứng là 4 niệm xứ. Nhờ niệm xứ nầy nên có thể sinh 4 thứ thiền, gọi là thân chứng. Thông đạt 4 đế, gọi là tuệ chứng.

Bốn thân chịu là có người tự hại mình mà người khác không hại được, có người bị người khác hại mà mình không tự hại, có người tự hại, người khác cũng hại mình được, có người không hại, người khác cũng không hại được. Bốn nhập thai, là người không tự niệm vào thai, cũng không tự niệm trụ thai, xuất thai. Có người tự niệm vào thai trụ thai mà không tự niệm xuất. Có người tự niệm vào thai, trụ thai, xuất thai. Vì tâm điên đảo tán loạn nên không tự niệm nhớ. Tâm minh chính không loạn nên có thể tự niệm nhớ.

Bốn duyên, là nhân duyên, sinh duyên, tập nhân, và y nhân.

Sinh nhân là nếu pháp khi sinh có thể cùng làm nhân cho cái khác, như nghiệp làm nhân cho quả báo. Tập nhân là như tập luyện tham dục thì tham dục ngày càng tăng trưởng. Y nhân là như tâm và tâm số pháp nương sắc hương v.v... gọi là nhân duyên. Thứ đệ duyên là như tiền tâm pháp diệt nên hậu tâm mới được thứ lớp sinh.

Duyên duyên là như từ duyên sinh pháp, như sắc có thể sinh nhãn thức.

Tăng thượng duyên là các pháp duyên khác giúp cho pháp ấy khi sinh.

Bốn tín, là tin Phật là bậc chân trí. Đối với Phật quyết định sinh tâm thanh tịnh, vì trí Phật đối với chúng sinh là cao cả. Tin chân trí nầy tức là tin Pháp. Người được trí nầy đối với tất cả chúng sinh rất là đệ nhất, gọi là tín Tăng. Được giới thánh sở ái, tức là đem thâm tâm không gây các ác nghiệp, tự biết mình nhờ giới nầy có thể tín Tam Bảo, vì tin sức mạnh của giới nên gọi là tín giới.

Bốn Thánh chủng, là nhờ 4 thứ Thánh chủng nầy nên không bị ưa muốn áo mặc làm ô nhiễm, không bị những ưa muốn uống ăn, chỗ nằm cho thân làm ô nhiễm nên gọi là 4 Thánh chủng. Bốn ác hành là vì tham nên sân, nên khiếp sợ nên si, nên bị đọa trong ác đạo.

Năm ấm, gồm sắc ấm là sắc v.v... 5 pháp. Thụ ấm là pháp có thể duyên. Tưởng ấm là pháp có thể phân biệt giả danh. Hành ấm là pháp có thể sinh thân sau. Thức ấm là duy chỉ có thể biết trần pháp.

Sáu chủng gồm địa chủng, là sắc, hương, vị và xúc hòa hợp.

Tướng cứng nhiều gọi là địa chủng. Tướng ẩm ướt nhiều gọi là thủy chủng. Tướng nóng nhiều gọi là hỏa chủng. Tướng nhẹ nhiều gọi là phong chủng. Không có sắc tướng gọi là không chủng. Có thể duyên pháp, nên gọi là thức chủng.

Sáu nội nhập, gồm nhãn nhập là 4 đại hòa hợp làm chỗ nương cho nhãn thức gọi là nhãn nhập. Nhĩ, tỹ, thiệt, thân nhập cũng như vậy. Ý nhập là tâm.

Sáu ngoại nhập, gồm sắc nhập là cảnh bị duyên của nhãn thức vậy. Thanh, hương, vị, xúc và pháp nhập cũng như vậy.

Sáu sinh tính, là người hắc tính có thể tập luyện hắc pháp nhưng cũng tập luyện bạch pháp và hắc pháp nữa. Người bạch tính cũng như vậy. Sáu hỷ hành, là y nơi lòng tham.

Sáu ưu hành, là y nơi lòng sân. Sáu xả hành, là y nơi lòng si.

Sáu diệu hành, là thật trí tuệ.

Bảy tịnh, gồm : Giới tịnh là giới luật nghi. Tâm tịnh là được thiền định. Kiến tịnh là đoạn được thân kiến. Độ nghi tịnh là đoạn được nghi kết. Đạo phi đạo tri kiến tịnh là đoạn được giới thủ. Hành tri kiến tịnh là tư duy đạo. Hành đoạn tri kiến tịnh là vô học đạo.

Tám phúc sinh, là người giàu sang trong loài người cho đến sinh ở cõi Phạm Thế. Trong đây được các vui phúc báo nhiều hơn hết, nên nói 8 phúc sinh.

Chín thứ tự diệt, là vào được sơ thiền diệt ngôn ngữ; vào nhị thiền diệt giác quán, vào tam thiền diệt hỷ, vào tứ thiền diệt hơi thở ra vào, hư không xứ diệt sắc tướng, thức xứ diệt vô biên hư không tướng, vô sở hữu xứ diệt vô biên thức tướng, phi tưởng phi tưởng diệt vô sở hữu tưởng, và vào diệt tận định diệt được thụ và tưởng.

Mười Thánh xứ, là Thánh nhân đoạn 5 pháp, thành tựu 6 pháp, giữ 1 pháp, y 4 pháp, diệt ngụy đế, bỏ các cầu mong, không suy nghĩ vẩn đục, lìa các thân hành, khéo được tâm giải thoát, khéo được tuệ giải thoát, việc làm đã xong, và cô đơn không bạn bè. Đoạn 5 pháp là đoạn 5 phần thượng kết, được quả A-la-hán, vì tất cả kết đều dứt hết, tu 6 pháp diệu hành, nhãn v.v... các tình thức đối với sắc v.v... các trần cảnh không buồn không vui, cũng không ngu si. Giữ một pháp là buộc quán niệm nơi thân. Y 4 pháp là khất thực v.v... pháp 4 y.

Lại có người nói y 4 pháp là Thánh nhân có pháp viễn ly, có pháp thân cận, có pháp trừ diệt, có pháp nhẫn thụ. Thanh tịnh trì giới, nên có thể đạt thật tướng, gọi là lìa ngụy đế. Dứt tất cả kiến hoặc gọi là được sơ quả. Bỏ các cầu mong là dục cầu, hữu cầu và phạm hạnh cầu. Được sơ quả nên mới biết các pháp hữu vi đều là hư dối. Muốn bỏ 3 thứ cầu, được Kim cương Tam-muội rồi, mới bỏ việc học đạo. Bấy giờ mới gọi là bỏ được hết các thứ cầu mong, không suy nghĩ vẩn đục là diệt được 6 thứ giác, tâm được thanh tịnh, có thể làm mỏng 3 độc, chứng quả thứ 2, diệt trừ được tham ái, chứng quả thứ 3, gọi là không suy nghĩ vẩn đục. Lìa các thân hành là trừ được mấy thứ kết ở cõi Dục, được 4 thiền, gọi là lìa thân hành. Được tận trí, nên gọi là khéo được tâm giải thoát. Được vô sinh trí, nên gọi là khéo được tuệ giải thoát. Các bậc Thánh nhân tâm an trụ 10 chỗ nầy, nên gọi là 10 Thánh xứ. Việc làm Phật pháp chắc chắn phải hết khổ, nên gọi là việc làm đã xong. Xa lìa phàm phu và các bậc học nhân, gọi là không bạn bè. Tâm lìa các pháp, an trụ tất cánh không, nên gọi là cô đơn.

Mười hai nhân duyên, tức vô minh nghĩa là theo giả danh, do tâm điên đảo nầy mới có thể nhóm các nghiệp, cho nên gọi là vô minh duyên hành. Vì thức theo nghiệp, nên có thể thụ thân, gọi là hành duyên thức. Sau khi thụ thân gọi là danh sắc, 6 nhập, xúc, thụ. Các chi phần nầy tùy thì tăng trưởng. Khi lãnh thụ các thụ, nương dựa giả danh nên có thể sinh ái. Bởi ái sinh bao nhiêu phiền não, nên gọi là thủ. Ái thủ làm nhân duyên cho hữu, đây gọi là 3 chi phần. Do các nghiệp nhân duyên phiền não nầy, trong đời sau mới sinh. Từ nhân duyên sinh mới có già chết v.v.... Trong đây như nói vô minh và các hành nghiệp là nói rõ có đời quá khứ để khiến dứt chấp thường kiến, biết từ vô thủy sinh tử qua lại, do nghiệp phiền não nhân duyên mà thụ thân. Như nói sinh tử là nói rõ có đời vị lai để khiến dứt chấp đoạn kiến. Nếu không được chân trí thì sinh tử không có giới hạn, chỉ có quả báo đau khổ. Như nói 8 chi phần trung gian là rõ pháp hiện tại, chỉ do các duyên nối nhau mà sinh chứ không có pháp chân thật. Trong đây vô minh và các hành nghiệp là nhân duyên đời trước. Kết quả của nhân duyên nầy là thức, danh sắc, 6 nhập, xúc và thụ. Do 5 thứ nhân duyên nầy mới sinh khởi ái, thủ và hữu, là cái nhân đời vị lai. Kết quả của nhân duyên nầy là sinh, lão và tử. Nếu như lãnh thụ các thứ thụ, trở lại sinh ái và thủ. Vì vậy cho nên 12 chi phần nầy luân chuyển vô cùng tận.

Có thể được chân trí thì không tụ tập các nghiệp. Các nghiệp không tụ tập thì không có sinh. Sinh gọi là bắt đầu khởi thành.

Nếu người nào học tập chính luận nầy thì biết các pháp tự tướng đều trống không, không tu tập các nghiệp. Các nghiệp không tụ tập thì không có sinh, nên lão, tử, ưu bi, khổ não đều dứt hết. Cho nên mưốn tự lợi lợi tha, chúng sinh dần thành Phật đạo. Nếu người muốn đốt cháy tự pháp và diệt tha pháp phải học tập luận nầy.

Phẩm 19 : Mười luận sơ hữu tướng Hỏi : Kinh của ông trước nói rộng học tập các dị luận, vì muốn luận nghĩa Phật pháp. Vậy những gì là các dị luận ?

Đáp : Trong 3 tạng có nhiều các dị luận. Có điều là những người ưa khởi tranh luận như có 2 đời, không có 2 đời. Tất cả là có, tất cả là không. Có trung ấm, không có trung ấm. Tứ Đế thứ tự được, nhất thì được, có thoái, không thoái. Kết sử cùng tâm tương ưng, không tương ưng. Tâm tính vốn tịnh, tính vốn bất tịnh. Đã thụ báo nghiệp hoặc có, hoặc không. Phật ở trong Tăng số, không ở trong Tăng số. Có người, không người. Có người nói pháp 2 đời là có, có người nói không.

Hỏi : Vì nhân duyên gì nói có ? Vì nhân duyên gì nói không

?

Đáp : Người nói có là nếu có pháp, trong ấy sinh tâm, vì pháp trong 2 đời có thể sinh tâm, thì phải biết là có.

Hỏi : Chính ông trước thường nói có tướng ? Đáp : Tính biết đi được chỗ nào, gọi chỗ đó là có tướng.

Người ấy hỏi vặn rằng : Tính biết cũng đi đến chỗ không có chỗ. Sở dĩ vì sao ? Vì như tin hiểu rồi quán, không phải màu xanh mà thấy xanh.

Lại như làm ra trò ảo hóa cũng không mà thấy có.

Lại như đem cái biết vào chỗ không có, nên gọi là vào định

Vô sở hữu xứ.

Lại như đem ngón tay giụi vào mắt thấy có 2 mặt trăng. Lại như trong kinh nói : Ta biết bên trong không tham dục. Lại kinh nói : Biết trong sắc đoạn dứt tham gọi là sắc đoạn. Lại như trong mộng không mà vọng thấy. Do các duyên cớ nầy nên biết cái biết cũng đi đến chỗ không có chỗ. Không nên có tính biết đi đến chỗ nào nên gọi chỗ đó là có. Đáp : Không có tính biết đi đến chỗ không có chỗ. Sở dĩ vì sao ? Vì cần nhờ 2 pháp nhân duyên, nên thức mới được sinh. Một nương 2 duyên. Như không có cảnh duyên mà thức vẫn sinh thì cũng nên không có chỗ nương, thức cũng được sinh. Vậy thì 2 pháp kia vô dụng ? Như vậy cũng không có giải thoát, vì thức thường sinh. Cho nên biết thức không đến nơi không.

Lại như vì có sở thức nên gọi là thức. Nếu không sở thức thì thức cũng không.

Lại như nói thức có thể biết trần, nghĩa là nhãn thức biết sắc, cho đến ý thức biết pháp. Nếu nói có thức không duyên cảnh, vậy thức này sở thức gì ư ?

Lại nếu, nói có thức mà không duyên cảnh là sai lầm. Như có người nói : Tôi cuồng nên tâm loạn, thế gian không có gì hết, mà tôi đều thấy có.

Lại nếu biết không có gì hết, thì không nên sinh nghi, vì có chỗ biết nên mới sinh nghi.

Lại như trong kinh nói : Thế gian không có gì hết mà ta biết thấy ấy là vô lý vậy.

Lại nữa, lời ông nói tự mâu thuẫn nhau, nếu không có gì thì biết cái gì ư ?

Lại như trong kinh nói : Ba sự hòa hợp nên gọi là xúc. Nếu không có pháp, thì hòa hợp cái gì ? Lại biết không cảnh bị duyên thì làm sao thành được ? Nếu biết thì không không, nếu không thì không biết. Cho nên không có cái biết mà không cảnh duyên.

Lại như ông có nói câu : Tính biết đi đến chỗ không có chỗ, như tin hiểu quán màu không phải xanh mà thấy xanh, ấy là vô lý. Sở dĩ vì sao ? Vì trong màu không phải xanh nầy thiệt có tính xanh. Như trong kinh nói : Trong cây nầy có tính tịnh.

Lại như lấy tướng xanh, do sức của tâm chuyển rộng ra, thì tất cả đều xanh, không một tướng nào không xanh.

Lại như Kinh Huyễn Võng nói : Có người huyễn thuật và vật để làm trò huyễn thuật, thì trong không chúng sinh, mà thấy giống chúng sinh, nên gọi là huyễn.

Lại như ông nói câu : Vì biết không có nơi chỗ, nên gọi là vào định Vô sở hữu xứ là vì sức Tam-muội, nên sinh vô tướng nầy chứ không phải là không có. Như thật có sắc hư hoại là không tướng.

Lại vào trong Tam-muội nầy vì pháp bị thấy ít, nên coi là không có, như muối ít nên gọi là không muối, tuệ ít nên gọi là không tuệ.

Lại như nói : Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ. Trong đây tuy thật có tưởng, mà cũng nói phi hữu phi vô. Lại ông nói : Đem ngón tay giụi vào mắt, thấy có 2 trăng.

Thấy mà không nghĩ xét, nên cho 1 là 2. Nếu nhắm 1 mắt thì không thấy 2. Lại như ông nói : Ta biết bên trong không tham dục. Vì người nầy thấy pháp ngũ cái trái nhau với pháp thất giác, nên liền sinh ý niệm rằng : Ta biết không tham dục, chứ không phải biết không có. Lại như ông nói : Biết trong sắc đoạn tham, gọi là đoạn sắc.

Đó là vì thấy chân thật tuệ cùng với vọng giải trái nhau, nên gọi là tham đoạn. Lại như ông nói : Trong mộng không mà thấy có. Đó là vì trước đã từng thấy nghe nhớ nghĩ phân biệt và đã tu tập nên trong mộng mới thấy, và do khí lạnh nóng thịnh nên tùy theo mộng mà thấy, hoặc do nghiệp duyên nên mộng, như Bồ-tát có những đại mộng, hoặc các thiên thần đến hiện mộng. Cho nên trong mộng thấy có, chứ không phải biết không.

Ông lại hỏi vặn rằng : Ông nói cần phải có 2 pháp nhân duyên, thức mới được sinh. Điều này không phải, vì Phật muốn phá thuyết Thần ngã nên mới nói 2 pháp nhân duyên sinh thức, chứ không phải đều như vậy.

Lại như ông nói : Vì có sở thức, nên gọi là thức. Thức pháp có thì biết có, không có thì biết không có. Nếu việc ấy không, vì không việc ấy, nên gọi là thấy không.

Lại như 3 tâm diệt, nên gọi là diệt đế. Nếu không có không tâm thì diệt cái gì ư ?

Lại như ông nói : Nhãn thức biết sắc cho đến ý thức biết pháp. Đó là thức nầy chỉ có thể biết pháp trần mà không biện biệt là có hay không.

Lại như ông nói : Nếu có thức biết, mà không cảnh duyên, vậy là sai lầm. Thì có cái biết, biết cái không có, như người bị bệnh cuồng thấy không có gì hết.

Lại như ông nói : Nếu biết không có gì hết, thì không nên sinh nghi. Nếu nghi là có hay là không có, thì có cái biết không cảnh duyên.

Lại như ông nói : Như trong kinh nói thế gian không có gì hết mà ta biết thấy, ấy là vô lý. Kinh nầy không luận pháp tướng, hình như không phải lời Phật nói. Hoặc Tam-muội như vậy, là vào Tam-muội chỗ thấy đều có, ấy là Tam-muội, nên nói như vậy.

Lại như ông nói : Lời nói ông tự trái nhau .... Tôi nói : Duyên nơi không có, không phải trái nhau.

Lại như ông nói : Tâm, tâm số pháp có thể duyên tất cả pháp. Duyên nầy là có tâm, tâm số-pháp mà không có cảnh bị duyên;

cũng có tâm, tâm số pháp không thể thật duyên, nên không gọi là duyên.

Lại nữa, vì thật tướng của các pháp, lìa các tướng, nên không gọi là duyên.

Lại như ông nói : Các trần là nhân sinh thức, nếu không có gì lấy gì làm nhân ? Tức là lấy cái không có, làm nhân. Lại như ông nói : Ba sự hòa hợp, gọi là xúc. Nếu 3 sự có thể có được, thì có hòa hợp, chứ không phải tất cả chỗ đều có 3 sự. Lại như ông nói : Nếu biết không không, nếu không không biết. Nếu có cảnh duyên mà biết, cũng đồng lỗi nầy.

Lại như ông nói : Như trong cây có tịnh tính. Điều này không phải, vì có lỗi là trong nhân có quả.

Lại như ông nói : Lấy tướng tâm chuyển rộng ra. Điều này không phải. Vốn tướng xanh ít, mà thấy cả đại địa tất cả đều là màu xanh, tức là vọng kiến. Như vậy, vì quán chút màu xanh mà có thể thấy cõi Diêm-phù-đề v.v... đều màu xanh là không phải vọng kiến sao ?

Lại như ông dẫn câu : Kinh Huyễn Võng nói : Có nhà huyễn thuật làm trò huyễn thuật, trong chỗ không có chúng sinh mà thấy giống như có chúng sinh làm các việc chúng sinh. Điều này thật không có mà thấy, tức là cái biết không có cảnh duyên.

Lại như ông nói : Vì sức Tam-muội nên sinh vô tướng nầy.

Như thật có sắc hư hoại là không. Vậy nếu sắc thật có mà hoại là không thì điên đảo.

Lại như ông nói : Thấy không nghĩ xét. Điều này không phải. Như người bị bệnh mắt, thấy giữa không trung có những sợi như lông. Kỳ thật là không có.

Lại như ông nói : Thấy ngũ cái trái nhau với pháp 7 giác liền sinh ý nghĩ: ta biết không . Pháp 7 giác khác, không tham cũng khác, làm sao là một ?

Lại như ông nói : Thấy chân thật tuệ cùng với vọng giải trái nhau, gọi là tham đoạn. Vọng giải gọi là quán hư vọng. Cho nên biết tham dục đoạn, nên sắc đoạn. Chân thật tuệ là quán vô thường.

Lại như ông nói : Trong mộng thấy thật. Điều này không phải. Như mộng thấy nhà sập, mà thật nhà không sập. Cho nên có cái biết, biết cái không có. Không nên cho cái tính biết đi đến đâu là đó có tướng.

Phẩm 20 : Vô tướng Hỏi : Nếu đó không phải tướng có, thì nay nói ấm, giới, nhập là pháp nhiếp thuộc, lẽ ra phải là có ?

Đáp : Đó cũng không phải. Sở dĩ vì sao ? Vì người nầy nói pháp phàm phu nhiếp thuộc ấm giới nhập, không thuận với pháp tướng. Nếu vậy có người nói như các pháp vô vi lẽ ra cũng phải có, mà thật pháp ấy không có. Cho nên biết ấm giới nhập các pháp nhiếp thuộc không phải tướng có.

Hỏi : Như có người cho pháp hiện biết, tin là có sở đắc, gọi là tướng có. Đáp : Đó cũng không phải tướng có, vì pháp khả tín nầy, quyết định phân biệt không thể nói được. Cho nên có kinh nói nên dựa vào trí, chứ không nên dựa vào thức, vì tính là đắc; sắc v.v...

các trần là bất khả đắc. Sau sẽ nói rộng. Vô tướng nầy không hoại, thì tướng có sở đắc làm sao thành lập được ?

Hỏi : Có, là cùng với pháp hợp lại nên gọi là có ?

Đáp : Sau sẽ phá chấp cái gọi là có này.

Lại nữa, trong có, không có cái có, thì làm sao cùng với pháp hợp lại mà gọi là có ? Do nhân duyên nầy, nên cái tướng có, quyết định phân biệt không thể nói được. Nhưng vì thế đế nên mới nói có, chứ không phải đệ nhất nghĩa đế. Hỏi : Nếu vì thế đế nên có, nay lại lấy thế đế nên nói quá khứ vị lai là có hay không ?

Đáp : Không. Sở dĩ vì sao ? Nếu sắc v.v... các ấm ở đời hiện tại có thể có sở tác, có thể được thấy biết. Như trong kinh nói : Não hoại là sắc tướng. Nếu ở hiện tại thì có thể não hoại, chứ không phải quá khứ vị lai. Thụ v.v... cũng vậy, cho nên biết chỉ có 5 ấm hiện tại, chứ 2 đời kia không có. Lại nữa, nếu pháp vô tác thì không có tự tướng, như lửa quá khứ không thể đốt được, không gọi là lửa. Thức cũng như vậy, nếu ở quá khứ không thể biết được gì thì không gọi là thức.

Lại nữa, nếu không nhân mà có, việc ấy không đúng. Pháp quá khứ không nhân có thể có. Cho nên không phải. Lại nữa, phàm có các pháp, là đều do các nhân duyên sinh. Như có đất, có giống, nước v.v... nhân duyên thì nảy mầm. Có giấy bút nhân công thì chữ được thành. Hai pháp v.v… hợp lại thì có thức sinh. Trong đời vị lai mầm hạt, chữ viết, thức nhận biết v.v... nhân duyên chưa hội hợp làm sao được có ? Cho nên 2 đời kia không thể có được. Lại nữa, nếu pháp vị lai mà có, thì là thường, vì từ vị lai đến hiện tại vậy. Như từ một nhà đi đến một nhà thì không có vô thường. Cho nên điều này không thể được.

Lại như trong kinh nói : Mắt sinh không từ đâu đến, diệt đi không đến đâu. Cho nên không nên phân biệt quá khứ vị lai.

Lại nữa, nếu vị lai có nhãn, sắc, thức tức phải có người làm, quá khứ cũng vậy, nhưng thật không phải vậy. Cho nên biết không có pháp quá khứ vị lai.

Lại như sắc quá khứ vị lai có, thì phải có đối có ngại, nhưng thật không phải vậy. Cho nên là không có.

Lại như cái bình v.v... các vật vị lai mà có, thì thợ gốm sứ v.v... không nên làm, mà hiện là có làm, chứ không phải vị lai sẽ có.

Lại Phật nói pháp hữu vi có được 3 tướng sinh, diệt, trụ dị.

Sinh là nếu pháp trước không có mà nay hiện có làm. Diệt là làm rồi lại trở lại không. Trụ dị là nối nhau nên trụ, biến khác nên gọi là dị. Ba tướng hữu vi này đều có ở hiện tại, chứ không phải quá khứ vị lai.

Phẩm 21 : Hai đời có Hỏi : Thật có quá khứ vị lai. Sở dĩ vì sao ? Nếu pháp nầy có, trong ấy sinh tâm, như pháp hiện tại và pháp vô vi. Lại như Phật nói Sắc tướng, cũng nói sắc quá khứ và vị lai và nói có bao nhiêu sắc như hoặc nội hoặc ngoại, hoặc thô hoặc tế, hoặc quá khứ vị lai và hiện tại, gọi chung là sắc ấm. Lại nói sắc quá khứ vị lai hãy còn vô thường, huống chi hiện tại. Vô thường là tướng hữu vi. Cho nên phải nói có.

Lại như hiện thấy từ trí sinh trí, vì tu tập vậy. Như từ bé lúa sinh hạt lúa. Cho nên phải có quá khứ. Nếu không quá khứ, thì quả vô nhân.

Lại như trong kinh nói : Nếu quá khứ sự thật mà có ích thì

Phật cũng vẫn nói.

Lại như nói quán quá khứ vị lai tất cả vô ngã. Lại ý thức duyên vị lai là nương ý quá khứ, nếu không có quá khứ thì thức nương chỗ nào?

Lại như biết nghiệp nhân quá khứ mới có quả báo vị lai, ấy là chính kiến.

Lại như Phật có 10 lực biết các nghiệp nhân quá khứ vị lai.

Lại như Phật tự nói : Nếu không có gây ra tội nghiệp quá khứ, thì người nầy không đọa các ác đạo.

Lại như người học nhân, nếu còn trong hữu lậu tâm, thì không phải có tín v.v... các vô lậu căn.

Lại như các bậc Thánh nhân không nên quyết định ghi trước việc vị lai. Lại nếu không quá khứ vị lai thì người đời không nên ghi nhớ 5 thứ trần. Sở dĩ vì sao ? Vì ý thức không biết 5 thứ trần hiện tại vậy.

Lại như nói 18 ý hành đều duyên quá khứ. Lại nếu không quá khứ, vị lai, thì A-la-hán không nên tự xưng rằng ta được thiền định. Vì ở trong định không thể nói như vậy.

Lại như trong 4 niệm xứ, không nên quán nội tâm nội thụ được. Sở dĩ vì sao ? Vì hiện tại không được quán quá khứ. Lại cũng không nên tu 4 chính cần. Sở dĩ vì sao ? Vì trong đời vị lai không có ác pháp, còn 3 thứ kia cũng vậy. Lại như không có quá khứ vị lai, thì cũng không có Phật.

Lại cũng không nên có người tu giới đã lâu và người mới tu.

Cho nên không phải vậy. Phẩm 22 : Hai đời không Đáp : Không có quá khứ vị lai. Tuy ông nói trong pháp có thì tâm sinh, điều đó trước tôi đã đáp rằng không pháp, tâm cũng có thể sinh được. Lại như ông nói sắc tướng, sắc số, sắc khả tướng, Điều này không đúng. Quá khứ vị lai không phải sắc, vì không có não hoại. Cũng không nên nói đó là tướng vô thường, mà Phật chỉ tùy theo vọng tưởng phân biệt của chúng sinh nên mới nói cái tên ấy thôi.

Lại như ông nói trí sinh trí, là nhân cùng quả làm nhân duyên lẫn nhau rồi diệt, như hạt giống và mộng làm nhân cho nhau rồi diệt. Phật cũng nói : Điều này sinh nên việc kia sinh.

Lại như ông nói thật mà có ích thì Phật cũng nói. Đó là Phật nói điều này gốc ở khi hiện tại, không phải Phật nói cũng có. Như nói quá khứ diệt hết thì biết không có.

Lại như ông nói quán vô ngã. Đó là vì chúng sinh đối với pháp quá khứ vị lai chấp có ngã, nên Phật mới nói như vậy.

Lại như ông nói đó là chính kiến. Là vì thân nầy khởi nghiệp, nghiệp nầy cùng quả làm nhân rồi diệt. Về sau lại tự chịu báo nên mới nói quả. Tóm lại, trong Phật pháp mà nói hoặc có, hoặc không đều là phương tiện, vì muốn chỉ rõ nghiệp tội phúc nhân duyên, chứ không phải đệ nhất nghĩa. Như vì nhân duyên nên nói có chúng sinh, thì quá khứ vị lai cũng vậy. Như nói nương ý thức quá khứ ấy là nương phương tiện, chứ không phải như người nương dựa nơi vách tường, và cũng nói rõ là tâm sinh, chứ không phải nương nơi thân mà sinh. Vì nhân tiền tâm nên hậu tâm mới được sinh. Nghiệp lực cũng vậy. Phật biết nghiệp nầy tùy diệt mà có thể cùng với quả làm nhân, chứ không nói quyết định biết như biết chữ trên giấy. Tội nghiệp cũng vậy, do thân nầy gây nghiệp, nghiệp này tuy diệt hết mà quả báo không mất.

Lại như ông nói không nên có các vô lậu căn. Nếu người học nhân đã được vô lậu căn, được lúc hiện tại, tuy quá khứ diệt, vị lai chưa đến, vì đã thành tựu rồi nên không được nói là không. Lại như ông nói Thánh nhân không nên ghi nhận trước việc vị lai. Với trí lực Thánh nhân, tuy pháp chưa có mà có thể huyền ký trước, như pháp quá khứ tuy đã diệt hết mà vì niệm lực nên có thể biết được.

Lại như ông nói không nên nhớ 5 thứ trần. Vì là người phàm phu si mê vọng niệm nên trước lấy tướng quyết định, về sau tuy đã diệt hết, mà còn sinh lòng nghĩ nhớ, vì pháp nghĩ nhớ là như vậy, chứ không phải như nhớ lông rùa sừng thỏ… 18 thứ ý hành cũng như vậy, hiện tại thủ sắc, quá khứ tuy diệt, vẫn tùy theo mà nghĩ nhớ.

Lại như ông nói không nên tự xưng ta được thiền định. Là định được ở hiện tại, vì sức nghĩ nhớ nên tự nói ta được.

Lại như ông nói không nên được quán nội tâm nội thụ. Có 2 thứ tâm : 1 là niệm niệm sinh diệt, 2 là thứ lớp nối nhau. Dùng tâm hiện tại, quán tâm nối nhau, chứ không phải niệm hiện còn.

Lại như ông nói không nên tu tập 4 chính cần. Đó là đề phòng nhân duyên ác pháp đời vị lai đồng thời cũng phát khởi nhân duyên thiện pháp đời vị lai.

Lại như ông nói thì không có Phật. Phật là tướng tịch diệt, tuy còn hiện ở đời mà không thuộc vào có hay không, huống là khi đã diệt độ ? Chúng sinh qui mạng nơi Phật cũng như người đời thờ phụng cha mẹ vậy.

Lại như ông nói cũng không nên có người tu giới lâu hay mới. Không vì thời gian mà giới có sai khác. Sở dĩ vì sao ? Vì thời gian không thật, chỉ do các pháp hòa hợp sinh diệt nên mới có thời gian. Cho nên ông đã nói bao nhiêu nhân đều không đúng.

Phẩm 23 : Tất cả có không Luận giả nói : Có người nói tất cả các pháp có. Có người nói tất cả pháp không có.

Hỏi : Do nhân duyên gì nói có. Do nhân duyên gì nói không

?

Đáp : Người nói có là căn cứ Phật nói 12 nhập gọi là tất cả.

Đó là tất cả có địa, hỏa, phong, không, thì, phương, thần và ý v.v... các Đà-la-phiêu, tức chỉ tất cả vật. Số v.v... các Cầu-na, tức nương dựa. Nêu cử các nghiệp dưới đây. Các pháp tổng tướng biệt tướng hòa hợp và bản tính Ba-cư-đế v.v..., cùng những việc trong thế gian như sừng thỏ, lông rùa, chân rắn, mùi thơm của muối, và màu sắc của gió v.v..., đó gọi là không.

Lại như trong kinh nói : Hư không không dấu vết, ngoại đạo không Sa-môn, phàm phu ưa hý luận. Như Lai thì không có.

Lại như tùy theo chỗ thụ pháp, cũng được gọi là có. Như Đà-la-phiêu v.v... 6 sự, phái Ưu-lầu-khư cho là có, 25 đế phái Tăng-khư cho là có, 16 nghĩa phái Na-da-tu-ma cho là có.

Lại nếu như có đạo lý có thể thành xong sự việc, cũng được gọi là có, như 12 nhập.

Lại nữa, trong Phật pháp dùng phương tiện nên mới nói tất cả có, tất cả không, chứ không phải đệ nhất nghĩa. Sở dĩ vì sao ? Vì nếu quyết định có, tức rơi vào bên thường, nếu quyết định không, thì rơi vào bên đoạn. Lìa được 2 bên mới là con đường trung đạo của Phật.

( Quyển 3 )

Ha-lê-bạt-ma tạo luận Cưu-ma-la-thập dịch Nguyên Hồng dịch tiếng Việt

Phẩm 24 : Có trung ấm Luận giả nói : Có người nói có thân trung ấm, hoặc có người nói không có.

Hỏi : Do nguyên nhân gì nói có, do nhân duyên gì nói không

?

Đáp : Người nói có là căn cứ Phật nói trong kinh A-du-la-na rằng : Nếu khi cha mẹ giao hội, chúng trụ ở nơi nào đó liền đến nương vào trong ấy. Cho nên biết có trung ấm.

Lại như kinh Hòa-ta nói : Nếu chúng sinh sau khi bỏ thân nầy rồi, mà chưa thụ tâm sinh thân sau, trong khoản trung gian, ta nói ái là nhân duyên. Đó gọi là trung ấm.

Lại như trong 7 thứ người thiện, có thân trung hữu diệt.

Lại như trong kinh nói : Tạp khởi nghiệp, tạp thụ thân, và tạp sinh thế gian. Cho nên biết có trung ấm.

Lại như trong kinh nói 4 hữu là bản hữu, tử hữu, trung hữu và sinh hữu. Lại nói 7 hữu là ngũ đạo hữu, nghiệp hữu, và trung hữu.

Lại nói vua Diêm-la quở trách tội nhân trung ấm mà biết túc mạng chúng sinh, nghĩa là chúng sinh nầy sinh chỗ nầy, chúng sinh kia sinh chỗ kia.

Lại như trong kinh nói : Dùng thiên nhãn xem thấy các chúng sinh khi chết khi sinh.

Lại nói chúng sinh bị ấm trói buộc nên từ thế gian nầy đến thế gian kia.

Lại như người đời cũng tin có trung ấm, người ta nói : Nếu người khi chết có thân tứ đại vi tế, ở từ ấm này mà đi.

Lại nếu như có trung ấm thì mới có đời sau. Nếu không có trung ấm, khi bỏ thân nầy rồi mà chưa thụ sinh thân sau, thì khoảng thời gian ấy phải gián đoạn. Vì các lý do trên nên biết có trung ấm.

Phẩm 25 : Không có trung ấm Có người nói không có trung ấm. Tuy ông dẫn trong kinh A-du-la-đa-na nói có trung ấm, điều này không đúng. Sở dĩ vì sao ? Vì nếu là Thánh nhân mà không biết cái ấy là gì và từ đâu đi đến, tức là không có trung ấm, nếu có tại sao lại không biết ?