Luận Đại Trí Độ 1

Giải Thích Phẩm Tựa Đầu - Chương 5: Giải Thích Cọng Ma-ha Tỳ-Kheo Tăng

CHƯƠNG 5

GIẢI THÍCH: CỌNG MA-HA TỲ-KHEO TĂNG

KINH: Cùng với chúng Đại Tỳ-kheo Tăng

LUẬN: “Cùng” là cùng một chỗ, cùng một thời, cùng một tâm, cùng một giới, cùng một sự thấy (kiến), cùng một đạo, cùng một giải thoát, ấy gọi là “Cùng.”

“Ma-ha” (mahā) là lớn (đại) hoặc nhiều, hoặc hơn. Vì sao gọi là “Lớn”? Nghĩa là ở trên tất cả mọi người, là đã dứt hết mọi chướng ngại, là được Thiên vương, đại nhân cung kính, ấy gọi là lớn. Vì sao gọi là “Nhiều”? Số đến năm mươi ngàn nên gọi là nhiều. Sao gọi là “Hơn”? Nghĩa là có thể phá hết luận nghị của chín mươi sáu phái ngoại đạo, nên gọi là hơn.

Vì sao gọi là “Tỳ-kheo”? Tỳ-kheo còn gọi là Khất sĩ, vì nuôi sống mình một cách trong sạch nên gọi là Khất sĩ. Như trong kinh nói: “Xá-lợi-phất vào thành khất thực (paiṇḍapātika), được rồi hướng vào vách ngồi ăn. Lúc ấy có nữ Phạm-chí tên là Tịnh Mục đi đến, thấy Xá-lợi-phất, hỏi: “Sa-môn, ông ăn phải không?”

Đáp: “Phải, tôi ăn.”

- Ông là Sa-môn cúi miệng xuống mà ăn phải không (adhomukho)?

- Không phải.

- Ngửa miệng lên mà ăn phải không (ubbhamukho)?

- Không phải.

- Ông vuông miệng mà ăn phải không (disāmukho)?

- Không phải.

- Ông quay miệng theo bốn phía mà ăn phải không-(disāmukho)?

- Không phải.

- Tịnh mục nói: “Cách ăn có bốn, tôi hỏi ông, ông đều trả lời không phải; tôi không hiểu, xin ông hãy nói cho.”

- Có người xuất gia mà nuôi sống mình một cách bất tịnh như hòa hiệp thuốc men, gieo lúa, trồng cây v.v…; ấy gọi là cúi miệng xuống mà ăn.

- Có người xuất gia mà nuôi sống mình một cách bất tịnh như xem tinh tú, trời trăng, đoán gió mưa, sấm sét v.v…; ấy gọi là ngửa miệng mà ăn.

- Có người xuất gia mà nuôi sống mình một cách bất tịnh như dua vạy theo cường hào thế lực, thông sứ bốn phương, nói lời xảo trá để cầu được nhiều v.v…; ấy gọi là vuông miệng mà ăn.

- Có người xuất gia mà nuôi sống mình một cách bất tịnh như học các chú thuật, bói toán tốt xấu v.v…; ấy gọi là quay miệng theo bốn phía mà ăn.

- Này cô, tôi không rơi vào bốn cách ăn bất tịnh đó. Tôi theo phép khất thực thanh tịnh mà nuôi sống mình.”

Lúc ấy Tịnh Mục nghe nói một cách thanh tịnh như vậy, sanh tâm hoan hỷ tín giải. Xá-lợi-phất nhân đó nói pháp cho nghe mà chứng được đạo quả Tu-đà-hoàn.[1]

———

[1] Tham khảo Tương Ưng bộ III, 28.10: Kinh Tịnh diện (Sūcimukhī-sutta), tr. 238-240: Ekaṃ samayaṃ āyasmā sāriputto rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe. Atha kho āyasmā sāriputto pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahe piṇḍāya pāvisi. Rājagahe sapadānaṃ piṇḍāya caritvā taṃ piṇḍapātaṃ aññataraṃ kuṭṭamūlaṃ [kuḍḍamūlaṃ (sī. syā. kaṃ.), kuḍḍaṃ (pī.)] nissāya paribhuñjati. Atha kho sūcimukhī paribbājikā yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca …….

Atha kho sūcimukhī paribbājikā rājagahe rathiyāya rathiyaṃ, siṅghāṭakena siṅghāṭakaṃ upasaṅkamitvā evamārocesi – ‘‘dhammikaṃ samaṇā sakyaputtiyā āhāraṃ āhārenti; anavajjaṃ [anavajjena (ka.)] samaṇā sakyaputtiyā āhāraṃ āhārenti. Detha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ piṇḍa ’nti. Dasamaṃ.; T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含經), quyển 18, kinh số 500, tr. 131c9-132a.

Thanh tịnh khất thực để nuôi sống mình như vậy, nên gọi là Khất sĩ.

Lại nữa, “Tỳ” có nghĩa là phá, “Kheo” có nghĩa là phiền não. Phá được phiền não nên gọi là Tỳ-kheo.

Lại nữa, người xuất gia gọi là Tỳ-kheo, cũng như người Hồ, Hán, Khương, Lỗ đều có danh tự riêng.

Lại nữa, khi thọ giới tự nói: “Tôi là … Tỳ-kheo, suốt đời giữ giới” nên gọi là Tỳ-kheo.[1]

Lại nữa, “Tỳ” có nghĩa làm cho sợ, “Kheo” có nghĩa là có thể, là có thể làm cho Ma vương và Ma dân sợ. Đương khi xuất gia, cạo tóc, mặc pháp y, thụ giới, là lúc làm cho Ma sợ, vì sao sợ? Ma vương nói: “Người ấy ắt được vào Niết-bàn.” Như Phật nói: “Người nào hay cạo đầu, mặc pháp y, nhất tâm thụ giới, người ấy dần dần dứt kiết sử, lìa khổ mà vào Niết-bàn.”

Sao gọi là Tăng già? “Tăng già” Tàu dịch là “Chúng.” Nhiều Tỳ-kheo hòa hợp một chỗ, gọi là Tăng già. Như các cây lớn tụ lại rậm rạp gọi là rừng, mỗi một cây không phải là rừng, trừ mỗi một cây ra cũng không là rừng. Như vậy mỗi một Tỳ-kheo không gọi là Tăng, trừ mỗi một Tỳ-kheo ra cũng không là Tăng. Các Tỳ-kheo hòa hợp lại mới gọi là Tăng. Tăng có bốn hạng:[2] Tăng biết xấu hổ, Tăng không biết xấu hổ, Tăng như dê câm (Eḍamūka), Tăng chơn thật.

- Sao gọi là Tăng biết xấu hổ: Trì giới không phá giới, thân miệng thanh tịnh, có thể phân biệt tốt xấu, chưa đắc đạo, ấy gọi là Tăng biết xấu hổ.

———

[1] T. 23: Thập tụng luật (十誦律), quyển 1, tr. 2b9.

[2] T. 13: Địa tạng thập luân kinh (地藏十輪經), tr. 749c, T. 29: Thuận chánh lý luận (順正理論), tr. 557c; T. 23: Tát bà đa tỳ ni tỳ-bà-sa (薩婆多毘尼毘婆沙), quyển 2, tr. 513b: Tăng có năm hạng: Tăng như dê câm, Tăng không biết xấu hổ, Tăng biệt chúng, Tăng thanh tịnh và Tăng đệ nhất nghĩa đế. (1) Tăng như dê câm: không biết yết-ma bố tát, hành trù, thuyết giới, tự tứ, hết thảy tăng sự đều không biết. Giống như đàn dê, nên gọi là Tăng như dê câm. (2) Tăng không biết xấu hổ: cùng chúng cọng hành phi pháp, như hành dâm dục, uống rượu, ăn quá giờ ngọ, phàm là phạm giới phi pháp hết thảy đồng ở, ấy gọi là Tăng không biết xấu hổ. (3) Tăng biệt chúng: như yết-ma vật của tỳ-kheo chết, vì tâm tham, dù tỳ-kheo khách đến không đồng yết-ma. Phàm là tùy tâm yết-ma biệt chúng, ấy gọi là Tăng biệt chúng. (4) Tăng thanh tịnh: Hết thảy phàm phu tăng trì giới thanh tịnh, trong chúng không ai không theo pháp, ấy gọi là Tăng thanh tịnh. (5) Tăng đệ nhất nghĩa đế: bốn quả bốn hướng, ấy gọi là Tăng đệ nhất nghĩa đế.

- Sao gọi là Tăng không biết xấu hổ: Phá giới, thân miệng không thanh tịnh, không việc ác nào không làm, ấy gọi là Tăng không biết xấu hổ.

- Sao gọi là Tăng như dê câm? Tuy không phá giới, nhưng độn căn không trí tuệ, không phân biệt được tốt xấu, không biết phạm khinh phạm trọng, không biết có tội không tội. Nếu có việc, Tăng hai người cùng cãi, thời không thể quyết đoán, im lặng không nói. Ví như dê trắng, cho đến bị người ta đem giết, cũng không thể la lên một tiếng, ấy gọi là Tăng dê câm.

- Sao gọi là Tăng chơn thật? Hoặc bậc Hữu học, hoặc bậc Vô học, trụ trong bốn quả, thường hành đạo tứ hướng, ấy gọi là Tăng chơn thật. Trong đây, hai hạng Tăng (Tăng có biết xấu, Tăng như dê câm) có thể cùng chung làm một trăm lẻ một Kiết-ma,[1] như Kiết-ma thuyết giới, thọ tuế; các việc đều được phép làm. Trong đó thiệt Thanh-văn Tăng có sáu ngàn năm trăm. Bồ-tát Tăng có hai hạng là Tăng có biết xấu hổ và Tăng chơn thiệt; còn Thanh-văn Tăng có một hạng là Tăng chơn thiệt, vì đây là thiệt Tăng. Các hạng khác đều gọi là Tăng. Do đó nên gọi là Tăng.

KINH: Một phần năm ngàn trong số lớn.

LUẬN: Sao gọi là số lớn?[2] Ít tăng lên ít giảm xuống, ấy gọi là số lớn. Sao gọi là một phần? Là trong số đại chúng đông đảo chỉ lấy một phần, ấy gọi là phần. Các Tỳ-kheo ấy từ trong đại chúng ngàn vạn người kể lấy một phần năm ngàn người. Do đó nên gọi là một phần năm ngàn trong số lớn.

———

[1] T. 24: Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ bách nhất yết ma (根 本 說 一 切 有 部 百 一 羯 磨), quyển 10, tr. 498c29-499a5; T. 23: Đại sa môn bách nhất yết ma pháp (大沙門百一羯磨法), tr. 489a;

T. 22: Ma-ha tăng kỳ luật (Mahāsāṃghika-vinaya-摩訶僧祇律), quyển 8, tr. 295b22-28.

[2] T. 42: Thập nhị môn luận sớ (十二門論疏), quyển 1, tr. 181b22-23: Nói đại phần, có người nói: như (đại phẩm) số lớn năm ngàn phần, hoặc tăng, hặc giảm, nên nói là số lớn.

KINH: Đều là A-la-hán.

LUẬN: Sao gọi làA-la-hán (Arhat)? “A-la” có nghĩa là giặc, “Hán” có nghĩa là phá. Phá hết thảy giặc phiền não, ấy gọi là A-la-hán.

Lại nữa, A-la-hán đã dứt sạch hết các lậu, nên đáng được nhân gian và chư thiên cúng dường.

Lại nữa, “A” có nghĩa là không, “La-hán” có nghĩa là sanh. Nghĩa là không còn sanh lại trong đời sau, nên gọi là A-la-hán.

KINH: Các lậu đã hết.

LUẬN: Ba thứ lậu-traya āsravāḥ[1] của ba cõi đã dứt sạch hết không còn, nên gọi là “các lậu đã hết.”

KINH: Không còn phiền não.

LUẬN: Đã đoạn trừ hết thảy các kiết sử, dòng trôi, tham ái, ách, trói, che lấp, buộc v.v… nên nói “không còn phiền não.”

KINH: Tâm được giải thoát tốt đẹp, huệ được giải thoát tốt đẹp.

LUẬN: Hỏi: Vì sao nói tâm được giải thoát tốt đẹp-citta-vimukti, huệ được giải thoát tốt đẹp (prajñā-vimukti)?

Đáp: Hàng ngoại đạo ly dục, tâm chỉ được giải thoát ở một xứ, một đạo, chẳng phải được giải thoát hết thảy pháp chướng ngại. Vì vậy, A-la-hán gọi là “tâm được giải thoát tốt đẹp (citta-vimukti), huệ được giải thoát tốt đẹp (prajñā-vimukti).”

Lại nữa, các A-la-hán ở trong hai đạo tâm được giải

———

[1] Tham khảo T. 1: Trung a-hàm kinh (中阿含經), quyển 27, kinh số 111, tr. 599b25-26: Ba lậu: Dục lậu (kāmāsrava), hữu lậu (bhavāsrava) và vô minh lậu (avidyāsrava); T. 27: A-tỳ-đạt-ma đại tỳ-bà-sa luận (阿 毘 達 磨 大 毘 婆 沙 論), quyển 47, tr. 246b15-16: Thắng nghĩa lậu có ba thứ: Dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu; T. 30: Du già sư địa luận (Yogācāryabhūmi-śāstra-瑜伽師地論), quyển 8, tr. 314c25-26: Lậu có ba lậu: Dục lậu, hữu lậu và vô minh lậu.

thoát là Kiến đế đạo và Tư duy đạo; vì thế nên gọi là tâm được giải thoát tốt đẹp. Học nhân tâm tuy được giải thoát mà chẳng phải giải thoát tốt đẹp, vì cớ sao? Vì còn kiết sử dư tàn.

Lại nữa, các ngoại đạo, không đầy đủ pháp trợ đạo, hoặc làm một việc công đức, hoặc làm hai việc công đức mà cầu đạo, tất không cầu được. Như người chỉ bố thí để cầu thanh tịnh, như người tế trời nói là có thể thoát khỏi ưu não, suy đồi, có thể sanh trong quốc độ thường lạc, cũng lại nói trong tám thanh tịnh đạo là: 1- Tự giác, 2- Nghe, 3- Đọc kinh, 4- Sợ nỗi khổ bên trong, 5- Sợ nỗi khổ của chúng sanh lớn, 6- Sợ nỗi khổ của người, trời, 7- Được thầy hay, 8- Bố thí. Chỉ nói điều thứ tám là thanh tịnh đạo. Lại nữa, có ngoại đạo chỉ bố thí, trì giới cho là thanh tịnh; có người chỉ bố thí, cầu trí tuệ cho là thanh tịnh. Các trợ đạo như vậy không đầy đủ, hoặc không công đức, hoặc ít công đức cho là thanh tịnh. Người ấy tuy từ một xứ tâm được giải thoát, không gọi là giải thoát tốt đẹp, vì Niết-bàn đạo không đầy đủ, như kệ nói:

“Người không công đức không thể qua,

Biển cả của sanh, già, bệnh, chết,

Người ít công đức cũng không qua,

Thiện hành đạo pháp của Phật thuyết.”

Ở đây nên nói đến Kinh Tu-bạt-đà Phạm-chí (Subharabrahma-Càrisutra):[1] Tu-bạt-đà Phạm-chí một trăm hai mươi tuổi được năm thứ thần thông, ở bên ao A-ma-bạt-đạt-đa. Đêm nọ, Phạm-chí mộng thấy một người mất mắt, lõa hình, đứng trong bóng tối, mặt trời rớt, đất vỡ, nước biển cả

———

[1] Tham khảo T. 1: Trường a-hàm (Dīrghāgama-長阿含經), du hành kinh (Mahāsudassanasutta-遊行經), quyển 4, tr. 25a-b; T. 1: Phật bát nê hoàn kinh (Mahāparinirvāṇa Sutra-佛般泥洹經), quyển 2, tr. 171c-172a; Bát nê hoàn kinh (parinirvāṇa-sutra-般泥洹經), quyển 2; Đại bát niết bàn kinh (Mahā-parinirvāṇa-sūtra-大般涅槃經), quyển 3, tr. 203b-204b, quyển 36. T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含經), quyển 35, kinh số 979; Tăng nhất a-hàm kinh (Ekottara-āgama-增一阿含經), quyển 37; T. 24: Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da tạp sự (Mūla-sarvāstivāda-vinaya-kṣudraka-vastu-根 本 說 一 切 有 部 毘 奈 耶 雜 事), quyển 37, tr. 396; Phạn bản-Avadānajātaka 1, tr. 227-240; T. 4: Soạn tập bách duyên kinh (撰集百緣經), quyển 4 kinh số 37, tr. 220-221b. T. 51: Đại đường tây vực ký (大唐西域記), quyển 6, tr. 903c.

khô, gió lớn nổi lên thổi núi Tu-di vỡ tan. Thức dậy sợ hãi, ông ta suy nghĩ: “Cớ sao như vậy, mạng ta sắp hết, hay chúa tể trời đất sắp đọa?” Do dự không tự rõ vì cớ sao lại thấy có ác mộng ấy? Có vị trời là thiện tri thức, bạn từ đời trước, từ trên trời xuống nói với Tu-bạt-đà: “Ông đừng sợ hãi, có một bậc Nhất thiết trí gọi là Phật, nửa cuối đêm sẽ vào Vô-dư Niết-bàn, nên ông mộng thấy như thế chớ không phải vì bản thân của ông đâu.”

Sáng hôm sau, Tu-bạt-đà đi đến rừng cây trong vườn Câu-di-na-kiệt (Kuśinagara) thấy A-nan kinh hành, nói với A-nan: “Tôi nghe nói Thầy của ông thuyết pháp về đạo Niết-bàn mới vào nửa đêm nay Ngài sẽ vào Niết-bàn, tâm tôi có chỗ nghi, xin được gặp Phật nhờ giải quyết chỗ nghi của tôi.” A-nan nói: “Thân thể của Thế Tôn đã suy yếu quá chừng, nếu ông đến hỏi, sẽ làm cho Thế Tôn mệt nhọc thêm.” Tu-bạt-đà-la ba lần cầu thỉnh, A-nan vẫn đáp một lời. Phật từ xa nghe được, dậy A-nan: “Hãy để cho Tu-bạt-đà đến trước Ta mà tự do nạn vấn. Đây là lần đàm đạo cuối cùng của Ta và Tu-bạt-đà là đệ tử sau chót của ta.”

Lúc ấy, Tu-bạt-đà được đến trước Phật, hỏi han Thế Tôn xong, ngồi xuống một bên, nghĩ như vầy: “Các bọn ngoại đạo xả bỏ ân ái tài bảo mà xuất gia, đều không đắc đạo, chỉ một mình Sa-môn Cù-đàm đắc đạo.” Nghĩ như vậy xong, liền hỏi Phật: “Lục sư ngoại đạo ở cõi Diêm-phù-đề này đều tự xưng ta là người Nhất thiết trí, lời nói ấy đúng không?” Bấy giờ Thế Tôn đáp lại bằng kệ:

“Ta mới mười chín tuổi,

Xuất gia học Phật đạo,

Ta xuất gia đến nay,

Đã qua năm mươi năm.

Tịnh giới, thiền, trí, tuệ,

Ngoại đạo không một phần,

Ít phần cũng không có,

Hà huống Nhất thiết trí.”

Nếu không có Bát chánh đạo, thì ở đó không có đạo quả thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư. Nếu có Bát chánh đạo, thì ở đó có đạo quả thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư. Này Tu-bạt-đà, trong pháp của Ta đây có Bát chánh đạo nên ở trong đó có đạo quả thứ nhất, thứ nhì, thứ ba, thứ tư. Trong pháp của các ngoại đạo đều không, không có đạo, không có quả, không có Sa-môn, Bà-la-môn. Ta, ở giữa đại chúng, thật đã cất lên tiếng rống Sư tử như vậy.”

Phạm-chí Tu-bạt-đà nghe pháp ấy liền chứng được đạo quả A-la-hán, rồi suy nghĩ: “Ta không nên Bát Niết-bàn sau Phật.” Suy nghĩ như vậy xong, ở trước Phật ngồi kiết già, tự dùng thần lực, từ trong thân xuất ra lửa đốt thân mà thủ lấy diệt độ.

Vì vậy, Phật nói không có công đức hay ít công đức, là pháp trợ đạo không đầy đủ, đều không độ thoát được. Phật Thuyết đủ hết thảy công đức, nên Ngài hay độ thoát được các đệ tử, như vị thầy thuốc nhỏ (lang y) chỉ dùng một, hai thứ thuốc không đầy đủ, nên không thể chữa lành trọng bệnh.

Các thầy thuốc lớn (giỏi) biết đủ các thứ thuốc nên có thể chữa lành các bệnh.

Hỏi: Nếu xa lìa hết thảy phiền não trong tam giới, tâm được giải thoát, sao Phật nói xa lìa nhiễm ái thì tâm được giải thoát?

Đáp: Ái có sức mạnh to lớn, trói buộc, đóng kín tâm, cho nên nói đến ái mà không nói đến các phiền não khác. Ái dứt thì các phiền não khác dứt.

Lại nữa, nếu khi nghe người ta nói “vua đến” thì biết chắc chắn có các kẻ tùy tùng. Nhiễm ái cũng như vậy, như nắm lấy đầu khăn thì cả cái khăn đều đi theo. Ái nhiễm cũng như vậy, hễ ái dứt thì biết các phiền não khác đều dứt.

Lại nữa, các kiết sử đều thuộc ái và kiến. Phiền não thuộc ái thì che đậy tâm; phiền não thuộc kiến thì che đậy tuệ. Như vậy, hễ ái xa lìa thì kiết sử thuộc ái cũng xa lìa, được tâm giải thoát; hễ vô minh xa lìa thì kiết sử thuộc kiến cũng xa lìa, được tuệ giải thoát.

Lại nữa, năm ngàn A-la-hán này đã được pháp bất thoái, được trí vô sanh, vì thế nên tâm được giải thoát tốt đẹp, huệ được giải thoát tốt đẹp, vì không bị thối.[1] Thối pháp A-la-hán (arihāṇa-dharman) được thời giải thoát, như Cù-đề-ca v.v… tuy được giải thoát song không phải giải thoát tốt đẹp, vì còn bị thối pháp.[2]

KINH: Tâm đã điều phục nhu nhuyến.

LUẬN: Hoặc được cung kính cúng dường, hoặc bị sân

———

[1] Tham khảo T. 29: A-tỳ-đạt-ma câu xá luận (阿毘達磨俱舍論釋論), quyển 25, Phân biệt Hiền thánh phẩm (分別賢聖品), tr. 129a.

A-la-hán có sáu hạng là: Thối pháp cho đến Bất động. Năm hạng đầu sinh từ tín giải, đều gọi là thời giải thoát. Hạng cuối là bất thời giải thoát. Sinh từ Kiến chí trước đó.

Luận: Kinh nói có sáu loại A-la-hán là Thối pháp (parihāṇadharman), Tư pháp (cetanādharman), Hộ pháp (anurakṣaṇādharman), An trụ pháp (sthitākampya), Kham đạt pháp (prativedhanādharman), Bất động pháp (akpopyadharman).

Năm loại đầu sinh từ loại tín giải (śraddhādhimukta). Sự giải thoát về tâm (cetovimukti) của năm loại A-la-hán này mang tính chất thời cơ (samayikī) và đáng ưa (kāntā) bởi vì họ luôn luôn giữ gìn sự giải thoát này. Vì thế các A-la-hán này được gọi là Thời giải thoát (samayavimukta). Phải tùy thuộc vào (apekṣa) thời cơ thì các hạng A-la-hán này mới được giải thoát (vimukta); vì thế tên gọi trên đây (samayavimukta) đã được lập thành bằng cách lược bỏ một từ ở giữa (sơ ngôn) là apekṣa (đãi), cũng giống như khi nói “bình bơ” (ghṛtaghaṭa) là để chỉ cho cái bình đựng bơ.

Đối với hạng A-la-hán này, sự tu định (samādhisaṃmukhibhāva) phải tùy thuộc vào thời cơ, tức phải đợi đến khi có các vật dụng cần thiết (upakaraṇa), khi không mang bệnh và có được nơi tu tập. Sự giải thoát của các A-la-hán Bất động không thể bị lay động bởi vì họ không thể thối thất sự giải thoát này; vì thế họ có tên là Bất động. Họ còn được gọi là Bất thời giải thoát (asamayavimukta). Họ nhập định tùy theo ý muốn của mình cho nên được giải thoát mà không phải tùy thuộc vào thời cơ (samaya).

Samaya Còn có nghĩa là thời gian; có nghĩa là năm loại A-la-hán đầu tiên còn bị thối đọa từ sự giải thoát này (vimukti) vì thế họ thuộc loại “được giải thoát trong một thời gian” (kālātara, tạm thời giải thoát) trong khi loại thứ sáu không còn bị thối đọa và đã được giải thoát vĩnh viễn (atyanvimukti) vì thế gọi là Bất thời giải thoát. Các A-la-hán này sinh khởi từ loại Kiến chí (dṛṣṭiprāpta); Abhidharmakośa-śāstra-Mārgapudgalanirdeśaḥ, tr. 327: Ṣaḍarhanto matāḥ, sūtra uktam-“ṣaḍarhantaḥ-parihāṇadharmā, cetanādharmā, anurakṣaṇādharmā, sthitākampyaḥ, prativedhanābhavyaḥ, akopyadharmā ca iti. Teṣāṃ pañca śraddhādhimuktajāḥ, akopyadharmāṇaṃ varjayitvā’nye pañca śraddhādhimuktapūrvakāḥ, vimuktiḥ sāmayikyeṣām, eṣāṃ ca pañcānāṃ sāmayikī kāntā cetovimuktirveditavyāḥ, nityānurakṣyatvāt, ata eva ete samayavimuktā ucyante. Samayāpekṣāścaite’dhimuktāśceti samayavimuktāḥ, madhyapadalopāt; ghṛtaghaṭavat, eṣāṃ hi samayāpekṣāsamādhisammukhībhāvaḥ, upakaraṇārogyadeśaviśeṣāpekṣatvāt, akopyākopyadharmaṇaḥ (56) akopyadharmaṇastvakopyā vimuktiḥ; kopayitumaśakyatvādaparihāṇitaḥ (56) ato’samayamukto’sau, ata eva asamayavimukta ucyate. Sa hy asamayāpekṣāvimuktaś ca; icchātaḥ samādhisammukhībhāvāt, kālāntarātyantavimuktito vā; kopyākopyadharmaṇoḥ samayāsamaye vimuktatvaṃ parihāṇisambhavāsambhavataḥ, dṛṣṭiprāptānvayaśca saḥ.

[2] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含經), quyển 39, kinh số 1091, tr. 286a-b; T. 2: Biệt dịch tạp a-hàm kinh (別 譯 雜 阿 含 經), quyển 2, kinh số 30, tr. 382c-383a; T. 27: Đại tỳ-bà-sa luận (Abhidharma-mahāvibhāsā-śāstra-大 毘 婆 沙 論), quyển 16, tr. 312.

hận mắng nhiếc, đánh đập, tâm vẫn bình đẳng, không thay đổi; hoặc gặp trân bảo, hay ngói đá, tâm vẫn xem như nhau; hoặc có người cầm dao cắt chặt tay chân, hay có người đem Chiên đàn thoa thân, tâm cũng bình đẳng, không thay đổi.

Lại nữa, vì đã dứt hết cội gốc dâm dục, sân nhuế, kiêu mạn, nghi, kiến nên gọi là tâm đã được điều phục nhu nhuyến.

Lại nữa, các A-la-hán ấy, ở nơi dục nhiễm mà không nhiễm, ở nơi đáng giận mà không giận, ở nơi si mà không si, thủ hộ sáu căn, thế nên gọi là tâm đã được điều phục nhu nhuyến, như kệ nói:

“Người thủ hộ các căn,

Như ngựa tốt khéo dậy,

Như vậy, người thật trí,

Được chư thiên kính thị.”

Những kẻ phàm nhân không hay thủ hộ sáu căn, không dứt dục, sân, mạn, si, nghi nên không gọi là điều phục nhu nhuyến.

KINH: Ma-ha Na-già (Mahānāga).

LUẬN: “Ma-ha” có nghĩa là lớn; “Na” nghĩa là không; “Già” nghĩa là tội. A-la-hán đã dứt hết các phiền não, nên gọi là đại vô tội.

Lại nữa, Na-già (Naga) hoặc gọi là Rồng, hoặc gọi là Voi. Năm ngàn A-la-hán ấy là bậc tối đại lực trong các hàng A-la-hán, nên gọi là như Rồng như Voi. Vì đi trong nước sức

Rồng lớn nhất, đi trên đất sức thì Voi mạnh nhất.

Lại nữa, như voi chúa khéo được điều trị, có thể phá đại quân, xông thẳng tới không quay lui, không sợ đao gậy, không ngại nước lửa, không bỏ chạy, không thối lui, đến chết không tránh. Các A-la-hán cũng lại như thế, do tu thiền định trí tuệ, có thể phá dẹp Ma quân và các giặc kiết sử, cho dù bị mắng chửi, đánh đập, không hối không giận; già chết hay nước lửa, không sợ không ngại.

Lại nữa, như đại Long vương, từ biển cả bay lên bủa mây che khắp cả hư không, phóng điển chớp sáng, chiếu sáng trời đất, tuông trận mưa lớn, thấm nhuần muôn vật. Các A-la-hán cũng lại như thế, từ trong biển cả thiền định trí tuệ mà ra, giăng bủa mây từ bi che khắp những căn cơ đáng được độ, hiện ánh sáng lớn và các thứ biến hóa, nói pháp thật tướng, mưa vào tâm đệ tử, làm sanh khởi thiện căn.

KINH: Những gì phải làm đã làm xong.

LUẬN: Hỏi: Sao gọi là “những gì phải làm”; và sao gọi là “đã làm xong”?

Đáp: Đã được các thiện pháp tín, giới, định, xã, v.v… nên gọi là “những gì phải làm”; đã được các thiện pháp trí tuệ, tinh tấn, giải thoát v.v… nên gọi là “đã làm xong.” Vì hai pháp ấy đầy đủ nên gọi là “những gì phải làm đã làm xong.”[1]

———

[1] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含經), quyển 29, tr. 212c20: Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, tự biết không còn thọ thân sau nữa. (我生已盡, 梵行已立, 所作已作, 自知不受後有).

Lại nữa, phiền não gồm có hai thứ: Một thứ thuộc ái, một thứ thuộc kiến. Thứ phiền não thuộc ái dứt nên gọi là “những gì phải làm”; thứ phiền não thuộc kiến dứt nên gọi là “đã làm xong “.

Lại nữa, sắc pháp đã khéo thấy rõ nên gọi là “những gì phải làm”; vô sắc pháp đã khéo thấy rõ nên gọi là “đã làm xong.” Đối hai pháp khả kiến bất khả kiến, hữu đối vô đối v.v… cũng như thế.

Lại nữa, dứt pháp bất thiện và vô ký nên gọi là “những gì phải làm”; pháp thiện đã tư duy nên gọi là “đã làm xong.” Văn tuệ, tư tuệ thành tựu nên gọi là “những gì phải làm”; tư tuệ thành tựu nên gọi là”đã làm xong.” Những loại ba pháp cũng như thế.

Lại nữa, được noãn pháp, đảnh pháp, nhẫn pháp, thế đệ nhất pháp nên gọi là “những gì phải làm”; được các thiện căn vô lậu về Khổ pháp nhẫn v.v… nên gọi là “đã làm xong.” Được kiến đế đạo gọi là “những gì phải làm”; được tư duy đạo gọi là “đã làm xong.” Được học đạo gọi là “những gì phải làm”; được vô học đạo gọi là “đã làm xong.” Được tâm giải thoát gọi là “những gì phải làm”; được tuệ giải thoát gọi là “đã làm xong.” Lậu tận nên gọi là “những gì phải làm”; được cọng giải thoát nên gọi là “đã làm xong.” Trừ tất cả kiết sử nên gọi là “những gì phải làm”; được phi thời giải thoát nên gọi là “đã làm xong.” Tự lợi ích xong nên gọi là “những gì phải làm”; làm lợi ích người khác nên gọi là “đã làm xong.”

Nghĩa của “Những gì phải làm đã làm xong” như vậy, tự do giải thuyết.

KINH: Vứt bỏ gánh và có thể gánh.

LUẬN: Năm uẩn thô nặng thường gây khổ não gọi

là “gánh”, như Phật đã nói: “Sao gọi là gánh? Năm uẩn là gánh nặng.”[1] Các A-la-hán đã trừ bỏ gánh ấy nên nói là “vứt bỏ gánh.” “Có thể gánh” là trong Phật pháp có hai gánh: Một là tự lợi, hai là lợi tha. Hết thảy các lậu đã sạch, được các công đức giải thoát, không còn phải hối hận, ấy là tự lợi. Các công đức tín, giới, xả, định, tuệ có thể đem cho người gọi là lợi tha. Các A-la-hán ấy, có thể gánh gánh của mình, gánh của người, nên gọi là “có thể gánh.”

Lại nữa, ví như trâu lớn sức mạnh, có thể chở nặng. Các A-la-hán ấy cũng như thế, được vô lậu căn, lực, giác, đạo, có thể gánh gánh Phật pháp đại sự.

Do đó nên các A-la-hán gọi là “có thể gánh.”

KINH: Đã làm được lợi mình.

LUẬN: Sao gọi là lợi mình, và sao gọi là không phải lợi mình? Làm các thiện pháp ấy là lợi mình, làm các điều phi pháp khác, ấy gọi là không phải lợi mình.

Lại nữa, các công đức tín, giới, xả, định, tuệ là hơn hết thảy tài bảo, vì đời này, đời sau thường được vui, vì có thể đưa đến thành cam lồ; vì ba nhân duyên đó nên gọi là lợi mình, như bài kệ trong phẩm Tín nói:

“Người có được tín, tuệ,

Là tài bảo bậc nhất.

Các tài lợi ở đời,

Không bằng pháp bảo ấy.”

Lại nữa, nếu người đời nay được vui, đời sau được vui,

———

[1] Tương ưng bộ kinh III, 22.22: Kinh gánh nặng (Bhārahāra sutta), tr. 25-26; T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含經), quyển 3, kinh 73, Kinh trọng đởm, tr. 19a: Phật trú ở nước Xá-vệ trong vườn ông Cấp-cô-độc. Lúc bấy giờ Thế-tôn bảo các tỳ-kheo: Ta nay sẽ nói trọng đởm, thủ đởm, xả đởm, đởm. Hãy lắng nghe và khéo tác ý, Như-lai sẽ vì các ông nói. Thế nào là trọng đởm (gánh nặng)? đó là năm thọ ấm. Năm thọ ấm: sắc thọ ấm, thọ, tưởng, hành và thức thọ ấm. Thế nào là thủ đởm (kẻ mang lấy gánh nặng)? đương lai có ái, tham, hỷ câu hữu, đắm trước đây và kia. Thế nào là xả đởm (bỏ gánh nặng)? nếu đương lai có ái, tham, hỷ câu hữu, đắm trước đây và kia vĩnh viễn đoạn tận không còn dư tàn khát ái, đã diệt, từ bỏ, ly dục, đoạn diệt, không còn chấp thủ. Thế nào là đởm (gánh)? là sĩ phu (người) vậy, người này có tên như thế này, sanh như vậy, dòng họ như thế này, ăn uống như thế này, thọ khổ lạc như thế này, trường thọ như thế này, trú lâu như thế này, thọ mạng giới hạn như thế này. Ấy gọi là gánh nặng, mang lấy gánh nặng, bỏ gánh nặng và gánh. Bấy giờ Thế-tôn nói kệ rằng: Đã bỏ gánh nặng rồi, lại không còn chấp thủ, gánh nặng là đại khổ, bỏ gánh nặng là lạc, nên đoạn hết thảy ái, thời đoạn hết thảy hành, hiểu rõ cảnh hữu dư, không còn tái sanh nữa. Đức Phật nói kinh nay rồi, Các tỳ-kheo nghe lời Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.; T. 2: Tăng nhất a-hàm kinh (Ekottara-āgama-增一阿含經), quyển 17, kinh 4, tr. 631c-632a.

và được Niết-bàn thường vui, ấy là lợi mình. Ngoài ra không phải lợi mình, như kệ nói:

“Đời biết các thứ vô đạo pháp,

Cùng với cầm thú không có khác,

Hãy cầu chánh trí và đạo pháp,

Được thoát già chết vào Niết-bàn.”

Lại nữa, Bát chánh đạo và Sa-môn quả, ấy gọi là các A-la-hán lợi mình. Năm ngàn A-la-hán ấy được đạo và quả. Cả hai sự đều được nên gọi là lợi mình.

KINH: Sạch hết các hữu, kết.

LUẬN: Có ba thứ hữu: Dục hữu, Sắc hữu, Vô sắc hữu.[1] Thế nào là Dục hữu? Nhân duyên của nghiệp và thủ hệ thuộc vào Dục giới có thể sanh ra đời sau, đây cũng là nghiệp báo; ấy gọi là Dục hữu. Sắc hữu, vô sắc hữu cũng như thế, ấy gọi là “hữu.” “Kết hết” là: kết có chín thứ kết là ái kết, nhuế kết, mạn kết, si kết, nghi kết, kiến kết, thủ kết, xan kết, tật kết. Kết sử ấy dứt hết cùng với “hữu”, “hữu” ấy dứt hết cùng với kết sử. Vì vậy nên gọi là “hữu, kết hết.”

Hỏi: Các A-la-hán, về kết sử thô thì đã dứt hết vĩnh viễn, vì đã dứt hết phiền não; còn “hữu” thì chưa phải dứt hết, vì sao? Vì A-la-hán khi chưa diệt độ thì còn có các hữu nhãn căn v.v… năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới?

Đáp: Không quan ngại gì, ấy là ở trong quả mà thuyết nhân. Như Phật dạy khi cúng thí đồ ăn thì sẽ được năm điều: Sống lâu, sắc đẹp, sức mạnh, an vui, biện tài.[2] Đồ ăn không phải bao giờ cũng làm cho người ta có được năm điều ấy, vì

———

[1]T. 26, số 1542: A-tỳ-đạt-ma tập di môn túc luận (阿毘達磨集異門足論), quyển 4, tr. 383b25: Có ba hữu: dục hữu, sắc hữu và vô sắc hữu. Thế nào là dục hữu: nếu nghiệp và thủ hệ thuộc vào dục giới làm nhân duyên cho dục sanh ra ở đời sau, nghiệp dị thục ấy gọi là dục hữu.Thế nào là sắc hữu? nếu nghiệp và thủ hệ thuộc vào sắc giới làm nhân duyên cho dục sanh ra ở đời sau, nghiệp dị thục ấy gọi là sắc hữu. Thế nào là vô sắc hữu? nếu nghiệp và thủ hệ thuộc vào vô sắc giới làm nhân duyên cho dục sanh ra ở đời sau, nghiệp dị thục ấy gọi là vô sắc hữu; T. 26, số 1542: A-tỳ-đạt-ma phẩm loại túc luận (阿毘達磨品類足論), quyển 6, tr. 717b12: Thế nào là dục hữu: nếu nghiệp hệ thuộc vào dục giới, thủ làm nhân duyên có thể sanh ra đời sau nghiệp dị thục ấy. Gọi là dục hữu. Thế nào là sắc hữu: nếu nghiệp hệ thuộc vào sắc giới, thủ làm nhân duyên có thể sanh ra đời sau nghiệp dị thục ấy. Gọi là sắc hữu. Thế nào là vô sắc hữu: nếu nghiệp hệ thuộc vào vô sắc giới, thủ làm nhân duyên có thể sanh ra đời sau nghiệp dị thục ấy. Gọi là vô sắc hữu.

[2] T. 2: Tăng nhất a-hàm kinh (Ekottara-āgama-增一阿含經), quyển 24, tr. 681a-b: Phật trú ở nước Xá-vệ trong vườn ông Cấp-cô-độc. Lúc bấy giờ Thế-tôn bảo các tỳ-kheo: Nếu đàn việt cúng dường có năm công đức. Thế nào là năm? Sống lâu, sắc đẹp, an vui, sức mạnh và biện tài ….. Lúc bấy giờ Thế-tôn liền nói kệ rằng: thí mạng, sắc và an, lực, biện làm thành năm, năm công đức đầy đủ, sau thọ phước vô cùng. người trí nên niệm thí, trừ bỏ tâm tham dục, nay thân có danh dự, sanh thiên cũng như vậy. Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân nào muốn được năm công đức ấy, nên thực hành năm việc này, này các tỳ-kheo! nên học như vậy. Lúc bấy giờ, các tỳ-kheo nghe lời Phật dạy, hoan hỷ phụng hành.; T. 2: Phật thuyết thực thí hoạch ngũ phước báo kinh (食施獲五福報經), quyển 1, tr. 854c.

có người được ăn uống nhiều mà chết, có người được ăn uống ít màsống. Nhưng vì đồ ăn là nhân của năm điều ấy, cho nên Phật dạy thí đồ ăn sẽ có được năm điều, như kệ nói:

“Không ăn thì chắc chết,

Có ăn, chết chưa định,

Cho nên Phật thuyết rằng:

Cho ăn, được năm điều.”

Cũng như người ăn năm trăm cân vàng ròng, vàng không thể ăn, nhưng vàng là nhân của ăn nên nói ăn vàng. Phật nói: “Nữ nhân là giới cấu (cấu, uế của giới). Nữ nhân không phải là giới cấu, nhưng là nhân của giới cấu, nên nói nữ nhân là giới cấu. Như người từ chỗ cao rơi xuống chưa thấu đất mà nói người ấy chết. Như vậy, các A-la-hán do đã sạch hết kiết sử, mà biết “hữu” chắc chắn sẽ hết, nói là “hữu, kết hết.”

KINH: Do chánh trí được giải thoát.

LUẬN: Như đệ tử của Phạm-chí Ma-kiện-đề đem thân ông để trên giường, rồi khiêng đi giữa thành thị chỗ nhiều người, vàxướng lên: “Nếu người có mắt chỉ thấy được thây của Ma-kiện-đề, thời người đó đều được đạo thanh tịnh, huống là người lễ bái cúng dường?”

Có nhiều người tin theo lời đó. Các Tỳ-kheo nghe lời ấy bạch Phật: “Bạch Thế Tôn, việc ấy thế nào?” Phật nói kệ:

“Tiểu nhân mắt thấy, cầu thanh tịnh,

Như vậy không trí, không thật đạo,

Các kết, phiền não đầy trong tâm,

Làm sao mắt thấy, được tịnh đạo.

Nếu có mắt thấy được thanh tịnh,

Cần gì trí tuệ và công đức,

Mắt thấy cầu tịnh, không việc ấy,

Công đức, trí tuệ mới là tịnh.”

Vì vậy nên nói “Do chánh trí được giải thoát.”

Hỏi: Các A-la-hán, những gì phải làm đã làm xong, không cần cầu tiến, cớ sao thường ở bên Phật, không đi nơi khác mà độ sanh?

Đáp: Hết thảy chúng sanh trong mười phương tuy đều nên cúng dường Phật, nhưng A-la-hán thọ ân Phật nặng hơn nên cúng dường gấp bội, vì cớ sao? Vì A-la-hán ấy theo Phật mà được lãnh thọ vô lượng công đức, biết kiết sử đã dứt, tín tâm càng nhiều, thế nên các đại đức A-la-hán ở bên Phật lãnh thọ mùi vị an vui của công đức và cung kính cúng dường báo ân đức Phật; vì vậy mà ở bên Phật. Các A-la-hán vây quanh Phật thì Phật đức thêm tôn quý; như người dân Phạm-thiên vây quanh vua Phạm-thiên, như trời Ba-mươi-ba vây quanh trời Thích-đề-hoàn-nhơn. Như các quỷ thần vây quanh vua Tỳ-sa-môn, như các Tiểu vương ở quanh Chuyển luân Thánh vương, như người bệnh khi lành ở quanh người thày thuốc giỏi. Như vậy các A-la-hán ở hai bên Phật, các A-la-hán vây quanh cúng dường Phật, nên Phật đức thêm tôn nghiêm.

Hỏi: Nếu các A-la-hán, những gì phải làm đã làm xong, đã được lợi mình không cần nghe pháp, cớ sao khi Phật nói Bát-nhã Ba-la-mật, lại cùng với năm ngàn A-la-hán?

Đáp: Các A-la-hán tuy những gì phải làm đã làm xong, nhưng Phật muốn đem trí tuệ thậm thâm để thử, như đã thử Xá-lợi-phất. Như trong kinh Bà-la-diên (Bārāyana), A-kỳ-đà-na mà thuyết kệ:

“Các hạng người hữu học,

Và các người đếm pháp,

Xin như Phật mà nói,

Pháp sở hành của họ.”

Trong ấy, thế nào là người học (śaikṣa)? Thế nào là người đếm pháp (saṃkhyāta-dharma)?[1] Bấy giờ, Xá-lợi-phất im lặng. Phật hỏi như vậy ba lần, Xá-lợi-phất đều im lặng. Phật muốn chỉ bày đầu mối của nghĩa lý, mới hỏi Xá-lợi-phất: “Có sanh chăng?” Xá-lợi-phất thưa: “Bạch Đại đức Thế Tôn, có sanh.”

Có sanh là vì muốn diệt pháp hữu vi có sanh nên gọi là người học. Do trí tuệ được pháp vô sanh, nên gọi là người đếm pháp.

Kinh này nên nói rộng ra trong ấy.

Lại nữa, hoặc hữu lậu, hoặc vô lậu, các thiền định chưa được nên muốn được, đã được muốn cho bền sâu, nên các A-la-hán ở bên Phật để nghe pháp.

Lại nữa, vì vui hiện tiền, như trong Nan-đà-ca nói: “Vì đời này được vui nên nghe pháp.”

Lại nữa, các A-la-hán ở bên Phật nghe pháp, tâm không nhàm chán, như trong kinh Tỳ-lô-đề-ca (Pilotikasūtra) nói:[2] “Xá-lợi-phất nói với Tỳ-lô-đề-ca rằng: “Trong pháp của ta, được nghe pháp không biết nhàm chán.”

———

[1] T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含經), quyển 14, kinh số 345, p.95b-c.

[2]T. 1: Trung a-hàm kinh (Madhyamāgama-中阿含經), quyển 36, Tượng tích dụ kinh đệ ngũ (象跡喻經第五), tr. 656a;

Lại nữa, như Phật Đại sư mà còn nhất tâm ở bên đệ tử để nghe họ thuyết pháp. Do đó không nên nạn rằng: “A-la-hán là những gì phải làm đã làm xong, cớ sao còn nghe pháp?” Ví như có người đủ no mà gặp món ăn ngon còn ăn nữa, huống chi người đang đói khát mà không nên ăn? Vì thế nên các A-la-hán tuy những gì phải làm đã làm xong, vẫn thường ở bên Phật để nghe pháp.

Lại nữa, Phật trú trong pháp giải thoát, các A-la-hán cũng trú trong pháp giải thoát. Cùng trú pháp như nhau nên cùng làm quyến thuộc để trang nghiêm. Như trong Kinh Chiên-đàn Thí dụ (Candanasūtra) nói:[1] “Rừng có cây Chiên-đàn thì có cây Y-lan vây quanh, rừng có cây Y-lan thì có cây Chiên-đàn vây quanh. Có Chiên-đàn thì Chiên-đàn họp lại thành rừng cây, có Y-lan thì Y-lan thì họp lại vây quanh lẫn nhau. Phật và các A-la-hán cũng như vậy. Phật trú trong thiện pháp giải thoát, các A-la-hán cũng trú trong thiện pháp giải thoát. Cùng trú pháp như nhau nên cùng làm quyến thuộc để trang nghiêm. Phật có đại chúng vây quanh, như núi chúa Tu-di có mười núi báu vây quanh, như voi chúa bạch huơng có voi bạch hương vây quanh, như sư tử vương có chúng sư tử vây quanh. Phật cũng như vậy, Phật là phước điền vô thượng của thế gian, cọng trú với các đệ tử vây quanh.

KINH: Chỉ trừ A-nan, đang ở Học địa, được quả Tu-đà-hoàn.

LUẬN: Hỏi: Cớ sao nói chỉ trừ A-nan?

———

[1] T. 17: Phật thuyết chiên đàn thọ kinh (佛說栴檀樹經), quyển 1, tr. 750b11.

Đáp: Các A-la-hán được tán thán trên đây, A-nan không ở trong số đó, vì sao? Vì đang ở Học địa, chưa lìa hết dục.

Hỏi: Đại đức A-nan là vị Thầy thứ ba,[1] là vị tướng lãnh về Chánh pháp của đại chúng, từng gieo giống Niết-bàn qua vô lượng kiếp, thường gần Phật, gìn giữ Pháp tạng. Đại đức là bậc lợi căn như vậy sao đến nay vẫn chưa lìa hết dục, mà còn làm Học nhân?

Đáp: Đại đức A-nan vốn nguyện như vầy: “Ta là bậc nhất trong chúng đa văn”, lại cũng vì pháp của chư Phật, các A-la-hán đã làm xong những gì phải làm, thì không nên làm người cung cấp cúng dường, vì các A-la-hán ở trong Phật pháp có thể thành tựu việc lớn, đã phá giặc phiền não, cùng với Phật ngồi trên giường giải thoát.

Lại nữa, Trưởng lão A-nan, đối với các kinh thường nghe, thọ trì, đọc tụng thông lợi, quán sát nên trí tuệ nhiều mà sự nhiếp tâm ít. Hai thứ công đức này phải bằng nhau, mới có thể được lậu tận; vì lẽ đó mà A-nan còn là vị Học nhân Tu-đà-hoàn.

Lại nữa, vì ham cung cấp cho Thế Tôn, nên A-nan làm người cung cấp cho Phật. A-nan lại suy nghĩ như vầy: “Nếu ta sớm thủ chứng lậu tận, thời phải xa Thế Tôn, không còn được làm người cung cấp. Vì vậy nên A-nan tuy có thể chứng đắc đạo quả A-la-hán mà tự chế không thủ chứng.

Lại nữa, xứ, thời, và người chưa hợp lại. Ngàn A-la-hán có khả năng kiết tập Pháp tạng chưa họp ở núi Kỳ-xà-quật,

———

[1] Xem Đại trí độ luận quyển 100.

đó là xứ. Thời mà Thế Tôn qua đi chưa đến và Trưởng lão Kỳ-bà-tử chưa ở đó (nhờ Kỳ-bà-tử khuyên A-nan mới lậu tận); vì thế nên Trưởng lão A-nan lậu chưa sạch. Phải khi Thế Tôn qua đi, chúng kiết tập Pháp hợp một chỗ, và Kỳ-bà-tử (Vṛjiputra) thuyết pháp cơ hiềm, khuyên can,[1] cả ba sự đó hợp lại thì A-nan mới được lậu tận.

Lại nữa, Đại đức A-nan nhàm chán thế pháp ít, không như người khác, đó là do A-nan đời đời ở giòng Vương giả, đoan chánh vô song, phước đức vô lượng, là bà con gần với Thế Tôn, thường hầu hạ Phật, ắt có ý nghĩ: “Ta hầu gần Phật, biết tạng Pháp bảo, đạo pháp lậu tận, ta không sợ mất”; vì sự ấy mà không ân cần lắm đến việc lậu tận.

Hỏi: Tên Đại đức A-nan là do nhân duyên nào? Do nhân duyên đời trước, hay do cha mẹ đặt, hay nương theo nhân duyên mà đặt?

Đáp: Do nhân duyên đời trước, cũng do cha mẹ đặt, và cũng nương theo nhân duyên mà đặt.

Hỏi: Nhân duyên đời trước như thế nào?

Đáp: Thích-ca Văn Phật đời trước là người thợ làm ngói tên là Đại-quang-minh (Prabhasa). Bấy giờ có Phật hiệu là Thích-ca Văn, đệ tử tên là Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên, A-nan. Phật và đệ tử cùng đi đến nhà người thợ làm ngói nghỉ một đêm. Bấy giờ người thợ ngói cúng dường Phật và Tỳ-kheo tăng ba thứ: Chiếu cỏ, đèn và mật, rồi phát nghuyện rằng: “Đương lai trong đời năm ác, già, bệnh, chết, khổ não tôi sẽ làm Phật cũng hiệu là Thích-ca Văn như Phật ngày nay.

———

[1] Tham khảo T. 22: Tứ Phần Luật (Dharmagupta-vinaya-四分律), tr. 967a; T. 24: Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da tạp sự (根本說一切有部毘奈耶雜事), quyển 39, tr. 406a; T. 49: Ca diếp kết kinh (迦葉結經), quyển 1, tr. 6b; T. 50: A dục vương truyện (阿育王傳), quyển 4, tr. 113a; T. 50: A dục vương kinh (阿育王經), quyển 6, tr. 151a; T. 2: Tạp a-hàm kinh (雜阿含經), truyển 50, kinh số 1341, tr. 369c.

Đệ tử tôi cũng có tên như đệ tử Phật ngày nay.” Do lời nguyện của Phật như vậy mà có tên là A-nan.

Lại nữa, A-nan đời đời lập nguyện rằng: “Ta ở trong chúng đệ tử đa văn của Phật Thích-ca Văn, nguyện là bậc nhất và tên là A-nan.”

Lại nữa, A-nan đời đời nhẫn nhục, trừ sân hận, vì nhân duyên ấy, khi sanh ra đoan chánh. Cha mẹ vì chỗ đoan chánh làm cho ai nấy đều hoan hỷ, nên đặt tên là A-nan.

A-nan, Tàu dịch là Hoan hỷ. Đó là tên do nhân duyên đời trước. Nhân duyên do cha mẹ đặt tên như thế nào? Xưa có vua Nhật Chủng (giòng mặt trời) tên là Sư-tử-hiếp (Siṃhahanu). Vua có bốn người con trai, người con thứ nhất tên là Tịnh-Phạn (Sudhodana), thứ hai tên Bạch-phạn (Suklodana), thứ ba tên Hộc-phạn (Pronodana), thứ tư tên Cam-lộ-phạn (Amrtodana) và một người con gái tên là Cam-lộ-vị (Amrtàrasa). Vua Tịnh-Phạn có hai con trai là Tất-đạt-đa và Nan-đà. Vua Bạch-phạn có hai con trai là Bạt-đề và Đề-sa (Bhadrika và Tisya). Vua Hộc-Phạn có hai con trai là Đề-bà-đạt-đa và A-nan (Devadatta và Ananda). Vua Cam-lộ-Phạn có hai con trai là Ma-ha-nam và A-nê-lô-đậu (Mahanaman và Anirudha). Công chúa Cam-lộ-vị có một con trai tên Thi-bà-la (Danapala).

Trong số đó, Bồ-Tát Tất-đạt-đa, dần dần lớn lên, bỏ địa vị Chuyển luân Thánh vương, nửa đêm xuất gia, đi đến trong nước Âu-lâu-tỳ-la (Uruvela) bên bờ sông Ni-liên-thuyền, sáu năm khổ hạnh.

Bấy giờ, vì thương nhớ con nên vua Tịnh-phạn thường sai sứ đi tìm, muốn biết tin tức con mình đắc đạo chăng? Bệnh hay chết? Sứ giả trở về tâu vua: “Bồ-tát chỉ còn da bọc xương gân, thân mạng rất suy vi; hoặc nay, hoặc mai, chẳng còn bao lâu nữa.” Vua nghe nói hết sức sầu nhớ, chìm trong biển ưu não mà than: “Con ta đã không làm Chuyển luân vương, lại không được làm Phật, sao lại chỉ chịu suy nhược khổ sở, không được chi cả, mà chết!.” Vua ưu não như vậy đến hoang mang, mờ mịt, bối rối, bế tắc!

Bấy giờ, Bồ-tát bỏ lối tu khổ hạnh, ăn cháo sữa trăm vị, thân thể no đủ, xuống sông Ni-liên-thuyền tắm rửa xong, đi đến dưới cội Bồ-đề, ngồi toà Kim-cang mà thề rằng: “Ta thề không bỏ chỗ ngồi kiết già này cho đến khi thành đạt Nhất thiết trí, nếu không đạt được Nhất thiết trí, thì không rời bỏ chỗ này.”

Bấy giờ Ma vương dẫn chúng mười tám vạn ức đến chỗ Bồ-tát, dám quyết hơn thua cùng Bồ-tát. Bồ-tát dùng sức trí tuệ cả phá Ma quân. Ma không hơn được phải rút lui mà tự nghĩ: “Không thắng được Bồ-tát thì hãy đến làm khổ cha của người”, liền đến chỗ vua Tịnh-phạn nói dối rằng: “Con ông vừa cuối đêm nay đã qua đời rồi.” Vua nghe lời ấy, sợ hãi té trên giường, như cá vùi trong cát nóng. Vua khóc và nói:

“A-di-đà (Ajita-A-tư-đà) nói quấy,

Điềm lành cũng chẳng linh,

Được lợi, tiếng thơm tho,

Tất cả đều chẳng có.”

Bấy giờ thọ thần Bồ-đề rất hoan hỷ, cầm hoa trời Mạn-đà-la đến chỗ vua Tịnh-phạn nói kệ:

“Con ngài đã Đắc đạo,

Đã phá tan chúng Ma,

Sáng như mặt trời mọc,

Soi thấu cả mười phương.

Hoan hỷ được lợi lớn,

Giải thoát hết thảy khổ,

Nay đã Chuyển xe pháp,

Không đâu không thanh tịnh.”

Vua nói: “Trước đây có một vị Trời đến nói con ta đã chết, nay ngươi đến nói phá hoại Ma quân, đắc đạo, hai lời nói trái nhau, biết ai đáng tín?” Thần cây lại nói: “Thật không vọng ngữ. Vị trời trước nói dối đã chết, đó là Ma ôm lòng ganh tỵ nên đến xúc não. Ngày nay các vị Trời, Rồng và Thần đem hoa hương cúng dường, giăng đầy giữa hư không. Con Ngài thân phóng ra ánh sáng chiếu khắp trời đất.”

Vua nghe lời ấy, cởi bỏ tất cả tâm ưu sầu khổ não, nói: “Con ta tuy bỏ ngôi Chuyển luân Thánh vương, nay được ngôi Pháp chuyển luân vương, thật được đại lợi, chẳng mất mát gì”, nên lòng vua rất hoan hỷ.

Bấy giờ sứ giả của Hộc-phạn vương đến tâu cùng Tịnh-phạn vương: “Hộc-phạn vương vừa sanh được con trai.” Tâm của vương rất hoan hỷ, nói: “Ngày nay thật là đại cát, là ngày hoan hỷ.” Vua nói với sứ giả rằng: “Đứa trẻ ấy nên đặt tên là A-nan”, đó là tên cha mẹ đặt.

Nương theo nhân duyên mà đặt tên là như thế nào? Thân hình của A-nan đoan chánh, thanh tịnh, như tấm gương sáng đẹp, dung nhan tướng mạo già hay trẻ, đẹp hay xấu đều hiện cả trong thân. Thân ấy tươi sáng trong sạch, người nữ trông thấy, dục tâm liền động, cho nên Phật cho phép A-nan mang y che vai.

Vì A-nan thường khiến người khác trông thấy thì tâm và mắt đều hoan hỷ, cho nên gọi là A-nan. Bấy giờ người tạo luận tán rằng:

“Mắt như trăng tròn sáng,

Mắt như hoa sen xanh,

Nước biển cả Phật pháp,

Chảy vào tâm A-nan.

Hay làm tâm mắt người,

Trông thấy tâm hoan hỷ,

Ai đều cầu thấy Phật,

Hiện đủ không thiếu vẻ.”

Như vậy A-nan tuy có thể chứng được đạo quả A-la-hán, song vì sự cúng dường Phật, nên không dứt hết lậu. Do có đại công đức đó, tuy không phải là bậc Vô học mà được ở trong số Vô học, tuy chưa ly dục mà ở trong số ly dục. Do vậy nên trong số năm ngàn, vì thật chưa phải đều là A-la-hán nên nói “chỉ trừ A-nan.”

———

Giải Thích Phẩm Tựa Đầu - Chương 6: Giải Thích Nghĩa Ba Chúng

CHƯƠNG 6

GIẢI THÍCH: “NGHĨA BA CHÚNG”

KINH: Lại có năm trăm Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di, đều đã thấy được Thánh đế.

LUẬN: Hỏi: Vì sao chúng Tỳ-kheo có năm ngàn còn ba chúng kia mỗi chúng chỉ có năm trăm?

Đáp: Người nữ phần nhiều trí tuệ kém, phiền não nặng nề, chỉ mong hỷ lạc, ái hành nhiều, ít có thể đoạn kiết sử để chứng được giải thoát, như Phật nói: “Pháp duyên khởi ấy sâu xa bậc nhất, khó thấy được. Đoạn hết thảy phiền não, ly dục, chứng được Niết-bàn lại càng khó thấy hơn.”[1] Cho nên người nữ không thể chứng được nhiều, không bằng chư Tỳ-kheo.

Chúng Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di là hàng cư gia, tâm bất tịnh, không thể đoạn hết các lậu, chỉ có thể thấy được lý Tứ đế, mà ở vào hàng Hữu học, như kệ nói:

“Khổng tước tuy có thân sắc đẹp,

Không bằng Hồng nhạn bay được xa,

Bạch y tuy có được phú quý,

Không bằng Xuất gia công đức hơn.”

Các Tỳ-kheo-ni tuy xuất gia, từ bỏ vinh hoa ở đời, mà

———

[1] T. 2: Tạp a-hàm kinh (雜阿含經), quyển 12, kinh số 293, tr. 82c.

trí tuệ kém, nên chỉ có năm trăm Tỳ-kheo-ni A-la-hán.

Hai chúng Bạch y cư gia, công việc bận rộn, nên đắc đạo ít, chỉ có năm trăm.

Hỏi: Như năm ngàn A-la-hán đều được tán thán, sao ba chúng này không được tán thán?

Đáp: Đại chúng đã được tán thán, thời biết các chúng kia cũng được tán thán.

Lại nữa, nếu tán thán riêng từng chúng thì bọn ngoại đạo sẽ chê trách: “Sao lại tán thán Tỳ-kheo-ni, và sanh tâm phỉ báng họ,” hoặc nếu tán thán Bạch y, thì sẽ bị nói “để được cúng dường;” cho nên không tán thán.

Hỏi: Trong các kinh Đại thừa khác, Phật cùng với chúng đại Tỳ-kheo hoặc tám ngàn người, hoặc sáu vạn, mười vạn người. Còn kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật ấy, là lớn bậc nhất trong các kinh, như trong phẩm Chúc lụy nói: “Các kinh khác đều quên hết tội đó rất ít, còn quên một câu kinh Bát-nhã Ba-la-mật, thì tội đó rất nhiều,” cho nên biết kinh Bát-nhã Ba-la-mật là lớn bậc nhất. Ngay trong đại hội thứ nhất của kinh bậc nhất ấy, tại sao chúng Thanh-văn số ít, chỉ có Tỳ-kheo năm ngàn, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di mỗi chúng chỉ có năm trăm?

Đáp: Vì đại kinh ấy sâu xa khó hiểu, nên chúng Thanh-văn ít. Ví như vua có thứ báu thật, thì không bày ra cho phàm nhân xem mà chỉ cho đại nhân đáng tin yêu xem mà thôi. Cũng ví như khi vua mưu nghị thì chỉ bàn với các đại thần và người trí đáng tin yêu, còn các bề tôi thời không được dự vào.

Lại nữa, sáu ngàn năm trăm người ấy đều đã đắc đạo, tuy không hiểu hết Bát-nhã Ba-la-mật sâu xa này, nhưng đều có thể tín thọ, vì đã được bốn thứ thuộc vô lậu. Ở các kinh khác, chúng Thanh-văn tuy nhiều nhưng hỗn tạp, không phải tất cả đều đắc đạo.

Lại nữa, ở trong đó, trước khi tán thán ngàn vạn A-la-hán, chọn lấy số tối thắng là năm ngàn người. Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di cũng thế. Người tối thắng khó được cho nên không nhiều.

(Hết cuốn 3 theo bản Hán)

———

Giải Thích Phẩm Tựa Đầu - Chương 7: Giải Thích Bồ-Tát

CHƯƠNG 7

GIẢI THÍCH: BỒ-TÁT

KINH: Lại có Bồ-tát Ma-ha-tát.

LUẬN: Hỏi: Nếu từ trên kể xuống thì phải Bồ-tát trước rồi mới đến Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di; vì Bồ-tát kề dưới Phật. Nếu từ dưới kể lên thì phải kể Ưu-bà-di, rồi mới đến Ưu-bà-tắc, Tỳ-kheo-ni, Tỳ-kheo, Bồ-tát. Nay cớ sao trước nói Tỳ-kheo, rồi mới đến ba chúng, sau mới nói Bồ-tát?

Đáp: Bồ-tát tuy là kề dưới Phật, nhưng vì các phiền não chưa sạch hết nên nói đến A-la-hán trước. Các A-la-hán trí tuệ tuy ít mà đã thành thục, các Bồ-tát trí tuệ tuy nhiều mà phiền não chưa sạch hết nên nói A-la-hán trước.

Phật pháp có hai loại: Một là bí mật (abhisamdhidharma), hai là hiển thị (prakāsitadharma). Trong hiển thị, thì Phật, Bích-chi Phật, A-la-hán đều là phước điền (puṇyakṣetra); vì đã sạch hết phiền não không còn thừa. Trong bí mật thì nói các Bồ-tát được Vô sanh Pháp nhẫn (anutpattikadharmakṣānti), phiền não đã dứt, đủ sáu thần thông, làm lợi ích chúng sanh. Vì theo pháp hiển thị nên trước nói A-la-hán sau nói Bồ-tát.

Lại nữa, Bồ-tát dùng phương tiện lực thị hiện vào năm đường, thọ năm dục lạc, để dẫn đạo chúng sanh. Nếu Bồ-tát ở

trên A-la-hán thì chư thiên, người đời sanh nghi ngờ, quái lạ, cho nên nói sau.

Hỏi: Ở sau A-la-hán thì còn được, cớ sao lại ở sau cả Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di?

Đáp: Bốn chúng tuy chưa sạch hết lậu, nhưng không bao lâu sẽ hết, nên gọi chung là chúng Thanh-văn (Śrāvakasaṃgha). Nếu trong bốn chúng mà xen nói Bồ-tát vào thì bất tiện. Như Tỳ-kheo-ni được vô lượng luật nghi đáng nên ở sau Tỳ-kheo và trước Sa-di, nhưng vì nghi pháp bất tiện nên Phật nói sau Sa-di. Các Bồ-tát cũng như thế, tuy đáng ở trên ba chúng Hữu học nhưng mà vì không tiện nên nói sau.

Lại nữa, có người nói: Bồ-tát có công đức (guṇa) và trí tuệ (prajñā) siêu việt thù thắng hơn A-la-hán, Bích-chi Phật, cho nên nói riêng.

Hỏi: Trong kinh Thanh-văn chỉ nói bốn chúng, trong đây cớ gì nói riêng chúng Bồ-tát?

Đáp: Có hai đạo (marga). Một là Thanh-văn đạo (Śravāka), hai là Bồ-đề-tát-đỏa đạo (Bodhisattva). Nếu nói bốn chúng Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di, nên biết đó là hạng người cầu Thanh-văn đạo. Nếu nói riêng chúng Bồ-tát Ma-ha-tát nên biết đó là hạng người cầu Phật đạo. Vì vậy, nên trong pháp Thanh-văn, ở đầu kinh không nói Phật trú ở chỗ ấy chỗ ấy, cùng với bấy nhiêu Bồ-tát, mà chỉ nói Phật trú ở chỗ ấy cùng với bấy nhiêu Tỳ-kheo, như nói Phật ở Ba-la-nại cùng với năm Tỳ-kheo. Phật ở tại nước Già-gia cùng với ngàn Tỳ-kheo. Phật ở Xá-bà-đề cùng với năm trăm Tỳ-kheo. Khởi đầu các kinh như vậy đều

không nói cùng với bao nhiêu Bồ-tát.

Hỏi: Bồ-tát có hai hạng: Xuất gia và tại gia. Bồ-tát tại gia nói chung trong chúng Ưu-bà-tắc, Ưu-bà-di. Bồ-tát xuất gia nói chung trong chúng Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni. Nay vì sao lại nói riêng?

Đáp: Tuy chung ở trong bốn chúng mà nên phải nói riêng, vì sao? Vì Bồ-tát thuộc vào bốn chúng mà bốn chúng không hẳn là Bồ-tát. Tại sao vậy? Vì có người cầu thành Thanh-văn, có người cầu thành Bích-chi Phật, có người cầu sanh lên trời, có người cầu sinh sống an lạc. Bốn hạng người này không thuộc vào hàng Bồ-tát, vì những người ấy không phát tâm nói rằng: “Tôi nguyện sẽ làm Phật.”

Lại nữa, Bồ-tát chứng được Vô sanh Pháp nhẫn (anutpattikadharmakṣānti), tất cả tướng danh tự (sarvanāmasaṃketa) tử sanh đều dứt hết, ra ngoài ba cõi, không rơi vào trong số chúng sanh, vì sao? Vì Thanh-văn được đạo quả A-la-hán còn không rơi vào trong số chúng sanh, hà huống Bồ-tát, như trong Ưu-ba-thi-nạn (Upasīvaparipṛcchā) ở kinh Ba-la-diên (Pārāyaṇa) có kệ:

“Chỗ đã diệt vô, tái xuất chăng?

Đã vĩnh diệt, chẳng tái xuất chăng?

Đã vào Niết-bàn, thường trú chăng?

Nguyện đấng Đại trí nói sự thật.”

Phật đáp:

“Tịch diệt, tức là không thể lường,

Phá hoại nhân duyên và danh tướng,

Hết thảy ngôn ngữ đều đã qua,

Tất cả đều hết như lửa tắt.”

Như A-la-hán mà hết thảy danh tự (nāmasaṃketa) còn dứt huống là Bồ-tát có thể phá tất cả các pháp, biết thật tướng (bhūtalakṣaṇa), được pháp thân (dharmakāya) mà không dứt được ư? Vì thế nên trong hàng tứ chúng của Đại thừa, nói riêng Bồ-tát.

Hỏi: Cớ sao mở đầu kinh Đại thừa, nói cả chúng Bồ-tát, chúng Thanh-văn, mà mở đầu kinh Thanh-văn chỉ nói đến chúng Tỷ-kheo, không nói đến chúng Bồ-tát?

Đáp: Vì muốn biện thuyết hai thừa: Phật thừa (buddhayāna) và Thanh-văn thừa (śravākayāna). Thanh-văn thừa nhỏ hẹp (hīna), Phật thừa rộng lớn (vipula); Thanh-văn thừa tự làm tự lợi (svakārtha), Phật thừa lợi ích tất cả.

Lại nữa, Thanh-văn thừa phần nhiều thuyết “chúng sanh không (sattvaśūnyatā),” Phật thừa thuyết cả “chúng sanh không” và “pháp không (dharmaśūnyatā).” Như vậy v.v... đủ cả các thứ phân biệt ba thừa. Vì phân biệt thuyết về hai đạo ấy (Thanh-văn đạo và Bồ-tát đạo) nên trong Kinh Đại thừa nói cả chúng Thanh-văn và chúng Bồ-tát, như bài kệ tán Đại thừa nói:

“Người được pháp Đại thừa,

Đem an lạc khắp cả,

Lợi ích bằng thật pháp,

Khiến được đạo Vô thượng.

Người được pháp Đại thừa,

Từ bi với tất cả,

Đem đầu, mắt bố thí,

Bỏ đi như cỏ cây.

Người được pháp Đại thừa,

Hộ trì giới thanh tịnh,

Như trâu đen quý đuôi,

Không tiếc đến thân mạng.

Người được pháp Đại thừa,

Thì được nhẫn vô thượng,

Nếu có cắt xẻo thân,

Xem đó như cắt cỏ.

Người được pháp Đại thừa,

Tinh tấn không nhàm mỏi,

Gắng làm không ngừng nghỉ,

Như người tát biển cả.

Người được pháp Đại thừa,

Rộng tu vô lượng định,

Sức thần thông, Thánh đạo,

Được thanh tịnh tự tại.

Người được pháp Đại thừa,

Phân biệt các pháp tướng,

Thật trí tuệ bất hoại,

Trong ấy đã đầy đủ.

Trí bất khả tư nghì,

Sức bi tâm vô lượng,

Không vào trong nhị pháp,

Đẳng quán hết thảy pháp.

Xe Lừa, Ngựa, Đà, Voi,

Tuy đồng, không sánh nhau,

Bồ-tát và Thanh-văn,

Lớn nhỏ cũng như thế.

Đại từ bi làm trục,

Trí tuệ làm hai bánh,

Tinh tấn làm Ngựa hay,

Khớp miệng bằng giới định.

Nhẫn nhục làm áo giáp,

Tổng trì làm cương Ngựa,

Người đi xe Đại thừa,

Qua khỏi được tất cả.”

Hỏi: Như kinh Thanh-văn, mở đầu chỉ kể chúng Tỳ-kheo, còn kinh Ma-ha Diễn (Mahāyānastotragāthā), mở đầu kể luôn cả chúng Bồ-tát. Tại sao vậy?

Đáp: Ma-ha Diễn rộng lớn, các thừa các đạo đều vào trong Ma-ha Diễn. Chúng Thanh-văn nhỏ hẹp, không dung thọ được Ma-ha Diễn, ví như sông Hằng không dung thọ được biển cả, vì nó nhỏ hẹp. Nhưng biển cả có thể dung thọ được các dòng sông, vì nó rộng lớn; Pháp Ma-ha Diễn cũng như thế, như kệ nói:

“Ma-ha Diễn như biển cả,

Tiểu thừa như nước lỗ chân Trâu,

Nhỏ không dung được to,

Thí dụ kia cũng thế.”

Vì vậy, chúng Tiểu thừa không dung thọ được Bồ tát.

Hỏi: Sao gọi là Bồ-đề? Sao gọi là Tát-đỏa?

Đáp: Bồ-đề gọi là đạo chư Phật (buddhamārga), Tát-đỏa gọi là chúng sanh, hoặc gọi là đại tâm. Người ấy muốn được trọn cả công đức của Phật đạo, tâm kia không thể dứt, không thể phá; như núi Kim-cang (vajraparvata), nên gọi là đại tâm, như kệ nói:

“Hết thảy các Phật pháp,

Trí tuệ và giới định,

Làm lợi ích tất cả,

Ấy gọi là Bồ-đề.

Tâm kia không lay động,

Hay nhẫn, thành việc đạo,

Không dứt cũng không phá,

Tâm ấy gọi Tát-đỏa.”

Lại nữa, xưng tán hảo pháp là “tát,” thể tướng (bhavalakṣaṇa) của hảo pháp gọi là “đỏa.” Vì tâm Bồ-tát tự lợi lợi tha, vì độ hết thảy chúng sanh, vì biết thật tánh hết thảy pháp, vì hành đạo Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, vì được hết thảy Hiền Thánh tán thán; ấy gọi là Bồ-đề-tát-đỏa, vì cớ sao? Vì trong hết thảy pháp, Phật pháp là bậc nhất. Bồ-tát muốn đạt được pháp ấy, nên được Hiền Thánh tán thán.

Lại nữa, người như thế vì giải thoát sanh (jati) già (jara) bệnh chết (marana) cho hết thảy chúng sanh, nên cầu Phật đạo, ấy gọi là Bồ-đề-tát-đỏa.

Lại nữa, ba thứ đạo đều là Bồ-đề. Một là Phật đạo, hai là Thanh-văn đạo, ba là Bích-chi Phật đạo. Bích-chi Phật đạo, Thanh-văn đạo tuy được Bồ-đề mà không xưng là Bồ-đề, Bồ-đề ở trong công đức thuộc Phật đạo (buddhaguṇa) mới là Bồ-đề,

ấy gọi là Bồ-đề Tát-đỏa.

Hỏi: Ngang đâu trở lại gọi là Bồ-đề Tát-đỏa?

Đáp: Có thệ nguyện lớn (mahāpraṇidhāna), tâm (citta) không thể lay động (acala, akṣobhya), tinh tiến (vīrya) không lùi (avaivartika), do ba việc ấy gọi là Bồ-đề Tát-đỏa.

Lại nữa, có người nói: “Khi bắt đầu phát tâm, nguyện rằng (prathamacittotpada): Ta sẽ làm Phật độ hết thảy chúng sanh.” Từ đó trở đi gọi là Bồ-đề Tát-đỏa, như kệ nói:

“Nếu khi mới phát tâm,

Thệ nguyện sẽ làm Phật,

Đã qua khỏi thế gian,

Đáng nhận đời cúng dường.”

Từ khi mới phát tâm cho đến đệ Cửu địa vô ngại (anantarya), vào Kim-cang tam muội (vajrasamadhi), giữa khoảng trung gian đó gọi là Bồ-đề Tát-đỏa.

Bồ-đề Tát-đỏa ấy có hai hạng: Thoái chuyển (parihaṇadharma) và bất thoái chuyển (aparihaṇadharma). Như hai hạng A-la-hán thối pháp và bất thối pháp.

Bồ-tát bất thoái chuyển gọi là thật Bồ-tát, vì có Bồ-tát thật, cho nên các Bồ-tát thoái chuyển đều gọi là Bồ-tát, ví như người chứng được bốn đạo quả gọi là thật Tăng (caturvidha mārga), vì có Tăng thật, cho nên các người chưa đắc đạo đều gọi là Tăng.

Hỏi: Sao biết Bồ-tát ấy là thoái chuyển và bất thoái chuyển?

Đáp: Phẩm A-bệ-bạt-trí (Avaivartikaparivarta) trong Kinh Bát-nhã Ba-la-mật, Phật tự thuyết tướng (lakṣaṇa) bất thoái chuyển. Tướng như vậy là thoái chuyển, tướng như vậy là bất thoái chuyển.

Lại nữa, nếu Bồ-tát chỉ với một pháp mà khéo tu khéo niệm, ấy gọi là A-bệ-bạt-trí Bồ-tát. Một pháp gì?. Đó là thường nhất tâm, nhóm các thiện pháp (kuśaladharmasamuccaya). Như nói các đức Phật do thường nhất tâm nhóm các thiện pháp mà chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Lại nữa, có Bồ-tát chỉ được một pháp, là tướng bất thoái chuyển. Một pháp là gì? Đó là chánh trực tinh tiến. Như Phật hỏi A-nan: “A-nan! Thầy thuyết tinh tiến chăng?”

- Đúng vậy, bạch Thế Tôn!.

- A-Nan! Thầy tán thán tinh tiến chăng?

- Đúng vậy! đấng Thiện Thệ (sugata).

- A-nan! thường hành, thường tu, thường niệm tinh tiến cho đến khiến cho người đắc Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Như trong đó nói rộng vậy.

Lại nữa, nếu được hai pháp, khi ấy là tướng bất thoái chuyển. Hai pháp gì? Thật biết hết thảy pháp là không và cũng niệm nghĩ, không bỏ tất cả chúng sanh. Người như vậy gọi là Bồ-tát bất thoái chuyển.

Lại nữa, được ba pháp: Một là nhất tâm (ekacittena) nguyện muốn thành Phật đạo, như Kim-cương không thể lay động, không thể phá hoại. Hai là đối với hết thảy chúng sanh, có tâm từ bi (karuṇācitta), khắc vào xương tủy. Ba là được Bát-nhã tam muội thấy được chư Phật hiện tại. Lúc ấy gọi là Bồ-tát bất thoái chuyển.

Lại nữa, trong A-tỳ-đàm (Abhidharma)[1], chúng đệ tử của Ca-chiên-diên Diễn-ni-tử (Kātyāyanīputra) nói: “Sao gọi là Bồ-tát? Tự giác lại có thể giác tha, ấy gọi là Bồ-tát. Chắc chắn sẽ làm

———

[1] T. 27: Đại tỳ-bà-sa luận (大毘婆沙論), quyển 176-177, tr. 886c-894c. Kośa iv, tr. 220-230, T. 29: A-tỳ-đạt-ma câu xá luận (Abhidharmakośa śāstra-阿毘達磨俱舍論), tr. 94c-95b, T. 29: Thuận chánh lý luận (順正理論), quyển 44, tr. 590a-591b.

Phật, ấy gọi là Bồ-tát. Bồ-đề là trí tuệ của người lậu tận; người ấy từ trí tuệ mà sanh ra, được người trí tuệ hộ niệm, được người trí tuệ cúng dường, ấy gọi là Bồ-tát.”

Lại nói: “Phát tâm bất thoái chuyển, từ đó về sau gọi là Bồ-tát.”

Lại nói: “Nếu xa lìa năm pháp, được năm pháp, ấy gọi là Bồ-tát.” Năm pháp là gì? Lìa ba đường ác (durgati), thường sanh vào loài trời (deva) và loài người (manuṣya). Lìa nghèo cùng (dāridrya) hạ tiện (nīcakula), thường được tôn quý(uccakula). Lìa khỏi tướng phi nam (strībhava), thường được thân nam tử (pūṃbhāva)). Lìa khỏi thân hình tàn khuyết thô lậu (vaikalya), các căn đầy đủ (avikalendriya). Lìa bỏ tánh hay quên (saṃpramośa), thường nhớ Túc mạng (jātismara). Được trí tuệ Túc mạng ấy (pūrvanivāsa), thường lìa hết thảy pháp ác, xa bỏ người ác, thường cầu đạo pháp, nhiếp thủ đệ tử, như vậy gọi là Bồ-tát. Lại nữa, từ khi gieo nghiệp cho ba mươi hai tướng trở đi, ấy gọi là Bồ-tát.

Hỏi: Lúc nào gieo trồng nghiệp làm nhân duyên cho ba mươi hai tướng?

Đáp: Qua khỏi ba A-tăng-kỳ kiếp, vậy sau mới trồng nghiệp nhân duyên cho ba mươi hai tướng (dvātriṃsallakṣaṇakarman).

Hỏi: Thời gian bao lâu gọi là A-tăng-kỳ vô số kiếp (asaṃkheyeyakalpa)?

Đáp: Cực số mà những kẻ biết toán số (gaṇaka) trong hàng nhân thiên không thể biết được, ấy gọi là một A-tăng-kỳ. Như một với một gọi là hai, hai với hai là bốn, ba lần ba là chín, mười lần mười là trăm, mười lần trăm là nghìn, mười lần nghìn là vạn, ngàn lần vạn là ức (koti), ngàn vạn ức gọi là Na-do-tha (nayuta), ngàn

vạn Na-do-tha gọi là Tần-bà (Bimbara), ngàn vạn Tần-bà gọi là Ca-tha (Gata), quá Ca-tha gọi là A-tăng-kỳ(asaṃkhyeya). Như vậy, trong số ba A-tăng-kỳ, nếu tu hành hết một A-tăng-kỳ, thì tu A-tăng-kỳ thứ hai; tu hết A-tăng-kỳ thứ hai, thì tu A-tăng-kỳ thứ ba. Ví như phép toán số, đếm từ một đến trăm, đếm trăm xong trở lại từ một. Như vậy Bồ-tát qua một A-tăng-kỳ, rồi trở lại kể từ một khởi đi. Trong A-tăng-kỳ đầu, tâm không tự biết ta sẽ thành Phật hay không thành Phật. Trong A-tăng-kỳ hai, tâm tuy biết được ta chắc chắn thành Phật, nhưng miệng không nói ta sẽ thành Phật. Trong A-tăng-kỳ ba, tâm tự biết rõ ràng sẽ thành Phật, miệng tự phát ngôn không chút sợ: “Ta trong đời sau sẽ thành Phật.”

Phật Thích-ca Văn, kể từ Phật Thích-ca Văn quá khứ đến Phật Lặc-na-thi-khí (Ratnaśikhin) là A-tăng-kỳ đầu. Trong khoảng ấy Bồ-tát vĩnh viễn xa lìa thân nữ nhân. Từ Phật Lặc-na-thi-khí đến Phật Nhiên-đăng (Dīpaṃkara) là A-tăng-kỳ thứ hai. Trong khoảng ấy, Bồ-tát cúng dường Phật Nhiên-đăng bảy cành Hoa sen, trải áo da nai, trải tóc lên đống bùn để lót đường cho Phật đi qua; Phật Nhiên-đăng liền thọ ký cho Bồ-tát: “Ông đương lai sẽ thành Phật hiệu Thích-ca Mâu-ni.”

Từ Phật Nhiên-đăng đến Phật Tỳ-bà-thi, là A-tăng-kỳ thứ ba. Nếu qua khỏi ba A-tăng-kỳ kiếp, lúc ấy là lúc Bồ-tát gieo trồng nghiệp làm nhân duyên cho ba mươi hai tướng.

Hỏi: Nghiệp cho ba mươi hai tướng có thể gieo trồng ở tại đâu?

Đáp: Ở tại cõi Dục (kāmadhātu) chứ không phải tại cõi Sắc (rūpadhātu), cõi Vô sắc (Arūpyadhātu). Trong năm đạo của cõi Dục, ở tại nhân đạo (manuṣyagati ) gieo trồng. Trong bốn châu thiên hạ (cāturdvīpaka), tại châu Diêm-phù-đề gieo trồng (Jambudvīpa), chứ không phải châu Câu-gia-ni, Uất-đát-la-việt, Phất-bà-đề. Ở tại Diêm-phù-đề thì từ thân nam tử gieo trồng chứ không phải nữ nhân. Lúc có Phật xuất thế gieo trồng, Phật không xuất thế không thể gieo được. Vì duyên thân Phật mà được gieo, duyên thân khác không được gieo.

Hỏi: Nghiệp của ba mươi hai tướng, là ở nơi thân nghiệp (kāyakarman), khẩu nghiệp (vākkarman), ý nghiệp (manaskarman), nghiệp nào được gieo?

Đáp: Ý nghiệp gieo, không phải thân nghiệp, khẩu nghiệp, vì sao? Vì ý nghiệp lanh lợi.

Hỏi: Ý nghiệp có sáu thức, nghiệp của ba mươi hai tướng ấy, là ý thức gieo hay là ngũ thức gieo?

Đáp: Là ý thức (manovijñāna), không phải ngũ thức, vì sao? Vì ngũ thức không thể phân biệt (vikalpa); vì thế nên ý thức gieo.

Hỏi: Tướng nào gieo trước tiên?

Đáp: Có người nói: Tướng bàn chân bằng phẳng gieo trước tiên, vì sao? Vì trước phải đứng vững rồi sau mới có thể gieo các tướng khác.

Có người nói: Gieo tướng mắt xanh biếc trước. Được tướng mắt này là mắt đại từ xem chúng sanh.

Tuy có lời ấy nhưng không hẳn như vậy. Nếu nhân duyên của tướng nào hòa hiệp thì là bắt đầu gieo.

Hỏi: Một ý tứ gieo hay là nhiều ý tứ gieo?

Đáp: Ba mươi hai ý tứ gieo ba mươi hai tướng. Mỗi một ý tứ gieo mỗi một tướng. Mỗi một tướng có trăm phước đức trang nghiêm.

Hỏi: Bao nhiêu gọi là một phước đức?

Đáp: Có người nói: Có được nghiệp báo làm Chuyển luân Thánh vương, ở trong bốn châu thiên hạ hưởng thọ phước lạc được tự tại, ấy gọi là một phước đức. Đủ một trăm phước như vậy thành một tướng.

Lại có người nói: Làm Thích-đề-hoàn-nhơn, ở trong hai cõi trời, được tự tại, ấy gọi là một phước.

Lại có người nói: Làm vị Thiên vương Tha-hóa-tự-tại (Paranirmitavaśavartin), ở trong cõi Dục được tự tại, ấy gọi là một phước.

Lại có người nói: Trừ Bồ-tát bổ xứ (saṃnikṛṣṭabodhisattva), phước báo của hết thảy chúng sanh có được, ấy gọi là một phước.

Lại có người nói: Sau khi kiếp của trời đất chấm hết, do phước đức của hết thảy chúng sanh cộng lại, mà quả báo của Tam thiên đại thiên thế giới được thành lập, ấy gọi là một phước.

Lại có người nói: Phước ấy không thể lường, không thể thí dụ mà biết được. Như hết thảy chúng sanh trong Tam thiên đại thiên thế giới đều mù mắt, có một người chữa khỏi, ấy là một phước. Tất cả người đều bị trúng thuốc độc, một người trị khỏi; tất cả người sắp chết, một người cứu thoát khỏi; tất cả người phá giới, phá chánh kiến, một người dạy cho được tịnh giới và chánh kiến. Mỗi việc như vậy đều là một phước.

Lại có người nói: Phước ấy không thể lường, không thể thí dụ. Bồ-tát ấy ở vào A-tăng-kỳ thứ ba thì tâm tư duy về hạnh lớn, gieo trồng nhân duyên về ba mươi hai tướng, vì vậy phước ấy không thể lường, chỉ có Phật mới biết được.

Hỏi: Bồ-tát trong bao lâu thì gieo trồng được một phước?

Đáp: Chậm lắm là một trăm kiếp, nhanh lắm là chín mươi mốt kiếp. Bồ-tát Thích-ca Mâu-ni trong chín mươi mốt đại kiếp tu hành xong ba mươi hai tướng. Như trong kinh nói: “Kiếp quá khứ lâu xa, có đức Phật hiệu Phất-sa (Puṣya). Bấy giờ có hai Bồ-tát, một là Thích-ca Mâu-ni và một là Di-lặc. Phật Phất-sa muốn quán xem tâm Bồ-tát Thích-ca Mâu-ni đã thuần thục chưa, tức quán thấy, biết tâm Ngài chưa thuần thục mà tâm các đệ tử Ngài đều đã thuần thục. Còn tâm Bồ-tát Di-lặc thì đã thuần thục mà đệ tử Ngài thì chưa thuần thục. Bấy giờ Phật Phất-sa suy nghĩ như vầy: “Tâm của một người dễ giáo hóa được mau, tâm của nhiều người khó thể đối trị mau.” Suy nghĩ như vậy rồi, Phật Phất-sa (Puṣya) muốn khiến Bồ-tát Thích-ca Mâu-ni được mau thành Phật, nên lên trên núi Tuyết (himavantaṃ parvatamabhiruhya), nhập Hỏa định (tejodhātuṃ samāpannaḥ) ở trong hang báu (ratnaguhāṃ praviṣya). Lúc ấy, Bồ-tát Thích-ca Mâu-ni đang là ngoại đạo tiên nhân lên núi hái thuốc, trông thấy Phật Phất-sa ngồi trong hang báu, nhập Hỏa định, phóng hào quang. Thấy vậy rồi, tâm hoan hỷ tín kính, đứng co một chân, chấp tay hướng Phật, một lòng chiêm ngưỡng, qua bảy ngày đêm không chớp mắt, liền nói một bài kệ tán Phật:

“Thiên thượng thiên hạ, không ai bằng Phật,

Mười phương thế giới, cũng không thể sánh,

Những gì ở thế gian tôi thấy hết,

Tất cả không có ai sánh ngang Phật.”

Qua bảy ngày đêm nhìn kỹ Thế Tôn, mắt chưa từng chớp, mà vượt qua (pratyudāvartate) được chín kiếp, còn ở trong chín mươi mốt kiếp được thành Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Hỏi: Nếu Bồ-tát Thích-ca Mâu-ni thông minh (medhāvin) biết nhiều, có thể làm nhiều bài kệ hay; cớ sao qua bảy ngày đêm mà chỉ có một bài kệ tán Phật?

Đáp: Bồ-tát Thích-ca Mâu-ni quý ở tâm tư mình chứ không quý ở nhiều lời. Nếu còn lấy các kệ khác tán Phật, thì tâm bị tán loạn (vikṣiptacitta), thế nên qua bảy ngày đêm chỉ lấy một bài kệ tán Phật.

Hỏi: Bồ-tát Thích-ca Mâu-ni vì sao tâm chưa thuần thục mà tâm đệ tử lại thuần thục? Còn tâm Bồ-tát Di-lặc thuần thục mà tâm đệ tử lại chưa thuần thục?

Đáp: Bồ-tát Thích-ca Mâu-ni, tâm vì lợi ích chúng sanh nhiều mà tự vì mình ít; còn Bồ-tát Di-lặc tâm vì kỷ thân nhiều mà vì chúng sanh ít. Từ Phật Bệ-bà-thi đến Phật Ca-diếp, trong khoảng chín mươi mốt kiếp ấy, gieo trồng nghiệp nhân duyên cho ba mươi hai tướng xong, thì đầy đủ sáu Ba-la-mật. Những gì là sáu? Đàn Ba-la-mật (dāna), Thi-la Ba-la-mật (śīla), Sằn-đề Ba-la-mật (kṣānti), Tỳ-lê-gia Ba-la-mật (vīrya), Thiền Ba-la-mật (dhyāna), Bát-nhã Ba-la-mật (prajñā).

Hỏi: Đàn Ba-la-mật được đầy đủ như thế nào?

Đáp: Có thể bố thí tất cả, không ngăn ngại gì, cho đến khi đem thân mạng mà cho, tâm vẫn không tiếc. Thí như vua Thi-tỳ (Śibi) đem thân mà thí cho chim Bồ câu. Bản thân của Bồ-tát Thích-ca Mâu-ni bấy giờ là vua Thi-tỳ (jātaka). Vua đã được “Quy mạng cứu hộ Đà-la-ni,” rất tinh tấn, có tâm từ bi, xem tất cả chúng sanh như mẹ thương con.

Gặp lúc ấy không có Phật, Thích-đề-hoàn-nhơn thọ mạng gần dứt, tự nghĩ: “Nơi nào có Phật, bậc Nhất thiết trí-sarvajñāna?” rồi đi hỏi khắp nơi mà không ai đoạn nghi được nên biết hết thảy đều không phải là Phật, liền trở lại trên trời, ngồi mà ưu sầu. Bấy giờ có vị trời tên là Tỳ-thủ-kiết-ma giỏi biến hóa, hỏi: “Thiên chủ vì sao mà ưu sầu?” Đáp: “Ta tìm bậc Nhất thiết trí mà không gặp được nên ưu sầu.” Tỳ-thủ-kiết-ma nói: “Có vị đại Bồ-tát, bố thí, trì giới, thiền định, trí tuệ đầy đủ, không lâu sẽ thành Phật.” Đế-thích dùng kệ đáp:

“Bồ-tát phát đại tâm,

Như trứng cá, bông xoài,

Ba việc, lúc nhân nhiều,

Lúc thành quả rất ít.”

Tỳ-thủ-kiết-ma đáp: “Vua Thi-tỳ giòng Ưu-thi-na ấy, đầy đủ trì giới, tinh tấn, đại từ, đại bi, thiền định, trí tuệ, không lâu sẽ thành Phật.” Thích-đề-hoàn-nhơn nói với Tỳ-thủ-kiết-ma: “Hãy đến thử xem rồi biết có tướng Bồ-tát hay không. Ngươi làm chim Bồ câu, ta làm chim Ó. Ngươi giả làm bộ sợ hãi chui vào nách vua, ta đuổi theo ngươi.” Tỳ-thủ-kiết-ma nói: “Sao lại lấy việc này xúc não vị đại Bồ-tát ấy?”

“Ta chẳng phải ác tâm,

Như chân kim, nên thử ,

Thử Bồ-tát như vậy,

Để biết tâm định chăng?”

Nói kệ xong, Tỳ-thủ-kiết-ma liền tự biến thân thành chim Bồ câu, mắt đỏ, chân đỏ. Thích-đề-hoàn-nhơn tự biến thân thành chim Ó, bay đuổi theo gấp. Bồ câu bay thẳng chui vào nách vua, thân run sợ, mắt nháo nhác, tiếng kêu khẩn thiết.

“Lúc ấy có nhiều người,

Cùng nói với nhau rằng,

Vua ấy đại nhân từ,

Nên bảo hộ tất cả.

Chim Bồ câu nhỏ ấy,

Bay đến như về nhà.

Như vậy tướng Bồ-tát,

Thành Phật chắc không lâu.”

Lúc ấy chim Ó đậu trên cây gần đó, nói với vua Thi-tỳ rằng: “Trả Bồ câu lại cho tôi, vì của tôi bắt được.” Vua nói với chim Ó: “Ta bắt được nó trước chứ không phải ngươi. Khi ta vừa phát ý Bồ-tát thì bắt được nó. Tất cả chúng sanh ta đều muốn độ thoát.” Chim Ó nói: “Vua muốn độ hết thảy chúng sanh, tôi không phải ở trong số hết thảy đó ư? Cớ sao riêng tôi không được vua thương mà nay lại cướp mất bữa ăn của tôi?” Vua nói: “Ngươi cần ăn thứ gì? Ta có thệ nguyện hễ có chúng sanh nào đi đến với ta, ta tất cứu hộ. Ngươi cần ăn thứ

gì, ta sẽ cấp cho.” Chim Ó nói: “Tôi cần thứ thịt nóng vừa mới giết.” Vua nghĩ: “Việc nầy thật khó, không tự sát sanh, làm sao có được? Sao ta lại giết một con mà đem cho một con?” Tư duy tâm định, rồi tự thuyết kệ:

“Xác thịt của ta đây,

Hằng thuộc già, bệnh, chết,

Không lâu sẽ thối rã,

Kia cần, ta sẽ cho.”

Suy nghĩ như thế rồi, vua gọi người cầm dao đến, tự xẻo thịt bắp vế cho chim Ó. Ó nói với vua: “Vua tuy lấy thịt nóng mà cho tôi, nhưng phải làm theo đạo lý, để cho thịt nặng nhẹ bằng với Bồ câu mới được, chớ dối!.”

Vua sai mang cân đến, lấy thịt vua cân với Bồ câu, Bồ câu cứ nặng mãi, thịt vua cứ nhẹ dần. Vua sai người lóc thịt cả hai vế của mình, vẫn nhẹ, không đủ. Thứ đến hai bắp chân, hai vai, hai vú, cổ, lưng v.v... cho đến hết cả thịt ở thân mình mà Bồ câu vẫn còn nặng, thịt vua vẫn còn nhẹ. Lúc ấy cận thần, nội thích, giăng che màn sáo, không cho mọi người xem: “Vua đã như vậy, không thể xem được nữa.” Vua Thi-tỳ nói: “Chớ ngăn cản mọi người, cứ để cho họ vào xem,” rồi thuyết kệ rằng:

“Trời, Người, A-tu-la,

Tất cả đến xem ta,

Đại tâm, vô thượng chí,

Vì cầu thành Phật đạo.

Nếu có cầu Phật đạo,

Hãy nhẫn đại khổ này,

Tâm không thể kiên cố,

Thì hãy dừng ý lại.”

Bấy giờ Bồ-tát, hai tay vấy máu, vịn vào cân, muốn leo lên, định tâm đem cả thân mình để cân cho bằng Bồ câu. Ó nói: “Đại vương, việc ấy khó thành, đâu cần như thế, trả Bồ câu lại tôi!.” Vua nói: “Bồ câu đến với ta, ta nhất định không giao lại ngươi. Nay ta muốn đem thân này để cầu đổi lấy Phật đạo.” Vua lấy tay vịn cân, bấy giờ Bồ-tát thịt đã hết, gân đã đứt, không tự chế được, muốn leo lên mà cứ ngã xuống, tự trách tâm rằng: “Ngươi hãy tự kiên cường lên, không được mê muội!. Tất cả chúng sanh bị đọa vào biển lớn ưu khổ, một mình ngươi lập thệ nguyện muốn cứu độ tất cả, sao lại giải đãi mê muội? Khổ này rất ít, khổ ở địa ngục rất nhiều, đem hai việc ấy so sánh, vẫn không bằng một phần mười sáu. Ta nay có trí tuệ, tinh tấn, trì giới, thiền định, còn lo sợ khổ này, huống những người trong địa ngục, không có trí tuệ, thì làm sao?.” Lúc ấy Bồ-tát quyết tâm muốn leo lên cân, bảo người đỡ lên. Tâm Bồ-tát lúc ấy tuyệt không có chút hối hận.

Chư thiên, Long vương, A-tu-la, Quỷ, Thần, nhân dân đều tán thán rằng: “Vì chim nhỏ mà thế, việc ấy thật hy hữu!.”

Ngay khi đó, đại địa chấn động sáu cách, biển lớn nổi sóng, cây khô sanh hoa, trời mưa hương thơm và rải hoa quý, Thiên nữ ca ngợi chắc chắn được thành Phật. Cùng khi ấy thần tiên khắp bốn phương đều đến ca ngợi: “Ấy là Bồ-tát

chơn thật, ắt sớm thành Phật!.” Ó nói với Bồ câu: “Các thử thách như thế, không tiếc thân mạng, ấy chơn thật là Bồ-tát,” liền nói kệ rằng:

“Trong đất từ bi sanh

Mầm cây Nhất thiết trí,

Bọn ta nên cúng dường,

Không nên làm ưu não.”

Tỳ-thủ-kiết-ma nói với Thích-đề-hoàn-nhơn: “Thiên chủ có thần lực, nên làm cho thân của vua ấy bình phục.” Thích-đề-hoàn-nhơn nói: “Không cần đến ta. Vị vua ấy tự lập thệ nguyện, đại tâm hoan hỷ, không tiếc thân mạng, cảm đến tất cả để khiến phát tâm cầu Phật đạo.” Đế-thích liền nói với vua: “Ông cắt thịt đau đớn, mà tâm có buồn hận không?” Vua nói: “Tâm ta hoan hỷ, không có sầu muộn thối thất.” Đế-thích nói: “Ai tin được tâm ông không thối thất?” Bấy giờ Bồ-tát phát lời thệ nguyện chắc thật rằng: “Tôi lóc thịt, máu chảy mà không hận không buồn, nhất tâm không hối tiếc để cầu Phật đạo. Nếu đúng như vậy, thân tôi sẽ tức khắc bình phục như cũ.”

Ngay khi nói ra lời nguyện ấy, thân liền bình phục như cũ. Trời, người trông thấy đều rất hoan hỷ, tán thán việc chưa từng có: “Đại Bồ-tát ấy chắc sẽ thành Phật, bọn ta hãy nên tận tâm cúng dường, cầu mong Ngài sớm thành Phật đạo, hãy nhớ đến chúng ta!.” Bấy giờ, Thích-đề-hoàn-nhơn, Tỳ-thủ-kiết-ma đều trở về trời. Đủ các tướng như thế, ấy là Đàn Ba-la-mật được đầy đủ.

Hỏi: Thi-la Ba-la-mật (Śīlapāramitā) được đầy đủ như thế nào?

Đáp: Không tiếc thân mạng, hộ trì tịnh giới (Śīladbara). Như vua Tu-đà-tu-ma (Sutasoma) từ kiếp làm Ma-sa-ba-đà đại vương (Kalmāṣapāda), chí đến bỏ thân mạng cũng không phạm cấm giới.[1]

Xưa có vua Tu-đà-tu-ma tinh tấn trì giới, thường giữ lời chân that (satyavādin). Một sáng sớm cỡi xe, cùng các thể nữ đi vào vườn dạo chơi. Khi ra đến cửa thành, có một Bà-la-môn đến xin, nói với vua: “Vua là người đại phúc đức (mahāprabhāva), thân tôi bần cùng, xin dũ lòng thương cho tôi ít nhiều.” Vua nói: “Được! Kính lời dạy Như Lai, ta sẽ bố thí, nhưng hãy đợi ta trở ve.à” Nói xong, vua đi vào vuờn, tắm rửa, vui chơi.

Lúc ấy, có con chim chúa có hai cánh rất lớn tên là Chân-nai (Kalmāṣa-pāda), từ trên không bay đến giữa đám thể nữ, cắp vua bay đi, giống như chim Kim-sí (garuḍa) vào giữa biển bắt Rồng (nāga). Các thể nữ kêu gào khóc la kinh hãi cả khu vườn, cho đến trong ngoài thành đều lo sợ hoảng hốt. Chân-nai mang vua bay giữa hư không, đến chỗ núi nó ở, để vua vào giữa chín mươi chín vị vua bị bắt. Vua Tu-đà-tu-ma khóc ròng như mưa. Chân-nai nói: “Này vua Đại-sát-lợi, sao ông khóc như trẻ con vậy? Người có sanh ra thì có chết, có hội hợp thì có chia lìa!.” Vua Tu-đà-tu-ma đáp: “Ta không phải sợ chết, chỉ tự hận là thất tín. Ta từ khi sanh ra đến nay, không hề nói dối. Sáng nay khi ra cửa thành, có một Bà-la-môn đến theo ta xin, ta hứa khi trở về sẽ cho. Không ngờ bị vô thường phải cô phụ lòng người ấy, tự chuốt lấy tội dối trá,

———

[1] T. 3: Lục độ tập kinh (六度集經), kinh số 41, tr. 22b-24b; T. 4: Hiền ngu kinh (賢愚經), kinh số 52, tr. 425c-427a; T. 4: Cựu tạp thí dụ kinh (舊雜譬喻經), kinh số 40, tr. 517a-c; T. 8: Nhân vương bát-nhã ba-la-mật kinh (仁王般若波羅蜜), quyển hạ; T. 8: Lăng già kinh (楞伽經); T. 53: Kinh luật dị tướng (經律異相), tr. 139a-b.

chỉ vì thế mà ta khóc thôi.” Chân-nai nói với vua: “Ý ông muốn vậy, sợ dối nói lời ấy, tin lời ông, tôi cho ông trở về trong bảy ngày để bố thí cho Bà-la-môn xong thì trở lại ngay. Nếu quá bảy ngày mà ông không trở lại, tôi có đôi cánh to mạnh, bắt ông trở lại cũng không khó.”

Vua Tu-đà-tu-ma được trở lại bản quốc, mặc ý mà bố thí. Chỉ định thái tử lên ngôi kế vị và hội cả nhân dân lại mà sám hối từ tạ rằng: “Trí của ta không khắp đến các loài vật, sửa trị phần nhiều không đúng pháp, xin hãy trung thành tha thứ cho. Như thân ta ngày nay không còn là của mình, nên phải ra đi trở lại.” Nhân dân cả nước và các thân thích, dập đầu xin vua ở lại: “Nguyện vua hãy ở lại, thương xót nước này; chớ vì chuyện vua Chân-nai mà lo sợ, nên thiết lập nhà sắt, tinh binh, Chân-nai tuy là thần cũng không sợ nó!.” Vua nói: “Không thể được, rồi thuyết kệ:

“Thật ngữ là đệ nhất giới,

Thật ngữ là thang lên trời,

Thật ngữ là bậc đại nhân,

Vọng ngữ là vào địa ngục.

Ta nay giữ thật ngữ,

Dù vứt bỏ thân mạng,

Tâm không chút hối hận.”

Thuyết kệ xong, vua liền khởi hành, đi đến chỗ Chân-nai. Chân-nai từ xa trông thấy, hoan hỷ nói rằng: “Ông là người nói thật, không mất lời hứa. Mọi người đều tiếc thân mạng, còn ông từ chỗ chết được thoát ra, rồi trở lại với lời

hứa. Ông thật là bậc đại nhân (mahāpuruṣa).” Bấy giờ vua Tu-đà-tu-ma tán thán thật ngữ rằng: “Thật ngữ ấy là người, phi thật ngữ ấy chẳng phải là người.” Đủ các lời như vậy, tán thán thật ngữ, chê trách vọng ngữ (mṛsāvāda). Chân-nai nghe vậy, tín tâm thanh tịnh (śraddhāviśuddhi), nói với vua Tu-đà-tu-ma rằng: “Ông khéo nói những lời như vậy, nay tôi thả ông về. Ông được giải thoát, chín mươi chín vua kia cũng được tha theo ông luôn, tùy ý ai trở về bản quốc nấy.” Nói như vậy rồi, trăm vua đều được tha trở về.

Đủ các tướng như vậy, ấy là Thi-la Ba-la-mật đầy đủ.

Hỏi: Sằn-đề Ba-la-mật (kṣāntipāramitā) được đầy đủ như thế nào?

Đáp: Nếu có người đến mắng, đánh đập, cắt xẻo từng mảnh, cướp mất mạng, tâm không khởi sân hận (dveṣa). Như Tỳ-kheo Sằn-đề (Bhikṣu kṣānti) bị vua Ca-lê (Kali) cắt tay (hasta), chân (pāda), tai (karṇa), mũi (nāsā) mà tâm vẫn kiên cố (dṛdhacitta) bất động (acala).[1]

Hỏi: Tỳ-lê-gia Ba-la-mật (vīryapāramitā) đầy đủ như thế nào?

Đáp: Nếu có người đại tâm siêng năng, như Bồ-tát Đại-thi (bodhisattva Mahātyāgavat) vì tất cả mà đem thân này thề tát biển cả, khiến khô cạn, nhất định tâm không giải đãi, cũng như tán thán Phật Đề-sa mà suốt bảy ngày đêm đứng co một chân, mắt không chớp.

Hỏi: Thiền Ba-la-mật đầy đủ như thế nào?

Đáp: Như được tự (vaśitā) tại giữa tất cả thiền định ngoại đạo. Lại như tiên nhân Thượng-xà-lê, lúc tọa thiền không hơi thở ra vào, chim làm tổ sanh con trên búi tóc mà không lay không động, cho đến khi chim con bay đi.

Hỏi: Bát-nhã Ba-la-mật đầy đủ như thế nào?

———

[1] T. 3: Lục độ tập kinh (六度集經), kinh số 44; T. 4: Tăng già la sát sở tập kinh (僧伽羅剎所集經), 119a; T. 4: Đại trang nghiêm luận kinh (大莊嚴論經), kinh số 63, 65, tr. 320a; T. 4: Hiền ngu kinh (賢愚經), kinh số 12, tr. 359c-360b; T. 8: Kim cang bát-nhã ba-la-mật kinh (金剛般若波羅蜜經), tr. 750b; T. 12: Đại bát niết bàn kinh (大般涅槃經), quyển 31, tr. 551a-b; T. 13: Đại phương đẳng đại tập kinh (大方等大集), quyển 50, tr. 330b; T. 50: A dục vương truyện (阿育王傳), quyển 5, tr. 119b; T. 51: Đại đường tây vực ký (大唐西域記), quyển 3, tr. 882b; T. 53: Kinh luật dị tướng (經律異相), quyển 8, tr. 40b-c.

Đáp: Bồ-tát đại tâm suy nghĩ (manasikaroti) phân biệt, như đại thần (mahāmātya) Cù-tân-đà (Govinda) Bà-la-môn, chia đại địa (mahāpṛthivī) Diêm-phù-đề làm bảy phần. Bao nhiêu thành lớn, bao nhiêu thành nhỏ, xóm làng (nigama), thôn dân (antarāpaṇa) đều chia làm bảy phần. Bát-nhã Ba-la-mật là như thế. Ấy gọi là sáu pháp Ba-la-mật của Bồ-tát được đầy đủ. Khi ở nơi Phật Ca-diếp, Bồ-tát làm đệ tử, trì tịnh giới, hành công đức, sanh lên trời Đâu-suất.

Hỏi: Bồ-tát tại sao chỉ sanh ở trời Đâu-suất mà không sanh ở các cõi cao hơn hay cõi thấp hơn?. Đã là vị có phúc đức lớn, thì có thể tự tại sanh?

Đáp: Có người nói: Vì nghiệp nhân duyên thành thục (karmavipākahetoḥ) nên sanh ở đó.

Lại nữa, sanh ở thấp hơn, thì kiết sử (saṃyojana) nặng nề ô trược. Sanh ở cao hơn thì kiết sử lanh lợi. Sanh trời Đâu-suất thì kiết sử không nặng nề, không lanh lợi, trí tuệ an ổn.

Lại nữa, vì không muốn quá thời kỳ Phật xuất thế vậy. Nếu sanh ở cõi thấp hơn thì mạng sống ngắn, khi mệnh chung mà Phật chưa xuất thế. Nếu sanh ở cõi cao hơn thì mạng sống dài, tuổi thọ chưa hết lại quá thời kỳ Phật xuất thế. Ở cõi trời Đâu-suất (Tuṣita), tuổi thọ cùng với lúc Phật xuất thế trùng nhau.

Lại nữa, Phật thường ở Trung đạo (madhyagati). Trời Đâu-suất ở giữa Lục-dục thiên và Phạm-thiên, trên ba dưới ba. Sanh ở nước chính giữa thiên hạ này, nữa đêm giáng trần, nửa đêm ra khỏi thành Ca-tỳ-la mà thực hành Trung đạo, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, dùng trung đạo mà thuyết

pháp cho người. Nửa đêm Ngài vào Vô-dư Niết-bàn, vì thích ở trung pháp nên sanh ở trung thiên. Như vậy, Bồ-tát sau khi sanh cõi trời Đâu-suất, dùng bốn cách quán nhân gian: Một là quán thời, hai là quán quốc độ, ba là quán dòng họ và bốn là quán nơi sanh ra.

- Thế nào là quán Thời? Thời có tám kỳ, Phật xuất thế nhằm trong đó: 1- Lúc loài người thọ tám vạn bốn ngàn tuổi, 2- Lúc loài người thọ bảy vạn tuổi, 3- Lúc loài người thọ sáu vạn tuổi, 4- Lúc loài người thọ năm vạn tuổi, 5- Lúc loài người thọ bốn vạn tuổi, 6- Lúc loài người thọ ba vạn tuổi, 7- Lúc loài người thọ hai vạn tuổi, 8- Lúc loài người thọ một trăm tuổi.[1] Bồ-tát nghĩ như vầy: “Loài người thọ một trăm tuổi là thời Phật xuất thế đã đến,” ấy là quán Thời.

- Thế nào là quán quốc độ? Các đức Phật thường sanh ra ở trung quốc, nơi có nhiều vàng bạc vật báu, uống ăn đầy đủ, cõi đất thanh tịnh.

- Thế nào là quán dòng họ? Phật sanh trong hai dòng họ hoặc Sát-lợi hoặc Bà-la-môn. Dòng Sát-lợi thì thế lực lớn lao, dòng Bà-la-môn thì trí tuệ lớn lao. Tùy lúc được quý trọng mà Phật sanh ra trong dòng đó.

- Thế nào là quán chỗ sanh ra? Những người mẹ nào có thể mang thai vị Bồ-tát có sức mạnh Na-la-diên và cũng hay giữ mình tịnh giới.

Quán như vậy xong, chỉ có hoàng hậu của vua Tịnh-phạn nước Ca-tỳ-la, là ở chỗ trung quốc, là có thể mang thai Bồ-tát.” Suy nghĩ như vậy, rồi từ trên trời Đâu-suất mà

———

[1] T. 1: Trường a-hàm kinh (長阿含經), tr. 1c; T. 1: Thất Phật kinh (七佛經), tr. 150a; T. 1: Thất phật phụ mẫu tính tự kinh (七佛父母姓字經), tr. 159b; T. 2: Tăng nhất a-hàm kinh (增一阿含經), quyển 45, tr. 790b-c; T. 2: Xuất diệu kinh (出曜經), quyển 2, tr. 615c; T. 27: Đại tỳ-bà-sa luận (大毘婆沙論), quyển 135, tr. 700c; Kośa III, tr. 193, T. 29: A-tỳ-đạt-ma câu xá luận (阿毘達磨俱舍論), tr. 64a16-21.

xuống, không mất chánh tuệ mà nhập vào thai mẹ(mātṛkukṣi).

Hỏi: Tại sao thân cuối cùng của hết thảy Bồ-tát, đều từ trên trời mà xuống, không từ trong loài người mà đến?

Đáp: Vì là đi con đường thượng đạo. Trong lục đạo, Thiên đạo trên hết.

Lại nữa, lúc từ trên trời xuống, thì hiện đủ các điềm lành chưa từng có. Nếu từ Nhân đạo mà đến, thì Nhân đạo không có các điềm lành ấy. Lại nữa, vì người kính trọng trời.

Hỏi: Mọi người đều do có cấu tâm (samalacitta) tương tục (pratisaṃdhi) mà nhập vào thai mẹ, với hết thảy tà tuệ tương ưng (viparyastamati); vì sao Bồ-tát lại dùng chánh tuệ mà nhập vào thai mẹ?

Đáp: Có người nói: Lúc có tương tục, hết thảy chúng sanh cùng với tâm tà tuệ mà vào thai mẹ. Bồ-tát ức niệm không quên (nāsti bodhisattvasya muṣitā smṛtiḥ), gọi là chánh tuệ vào thai mẹ. Ở trung ấm thì biết là ở trung ấm (antārābhava), lúc vào thai mẹ thì biết là vào thai mẹ, lúc Ca-la-la (Kalala) thì biết đang trú ở Ca-la-la (là lúc tinh trắng và tinh đỏ hỗn hợp trong bảy ngày đầu thọ thai), lúc Án-phù-đà (Arbuda) thì biết đang trú ở Án-phù-đà (hai tuần lễ sau, hình như vỏ kén), lúc Già-na (Ghana) thì biết đang trú ở Già-na (là tuần lễ sau, hình như sữa đặc), lúc Ngũ-bào (Giải thích phẩm Peśin) thì biết đang trú ở Ngũ-bào, lúc sanh ra biết là sanh ra. Trong những lúc đó ức niệm không quên, ấy gọi là chánh tuệ vào thai mẹ.

Lại nữa, người khác khi trú ở trung ấm, nếu là nam thì đối với người mẹ sanh tâm dục nhiễm (rāgacitta) cho rằng người nữ ấy tùng sự cùng với mình, còn đối với người cha thì sanh tâm

sân hận. Nếu là nữ thì đối với cha sanh tâm dục nhiễm cho rằng nam tử ấy tùng sự cùng với mình, còn đối với người mẹ thì sanh tâm sân hận (pratigha). Bồ-tát không có tâm sân hận, tâm dục nhiễm như thế. Bồ-tát trước đã biết rõ ràng đó là cha là mẹ, là cha mẹ hay nuôi lớn thân ta. Ta nương nhờ nơi thân do cha mẹ sanh, mà được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác. Tịnh tâm nghĩ đến cha mẹ như vậy, tương tục mà nhập thai,[1] ấy gọi là chánh tuệ mà vào thai mẹ.

Bồ-tát khi đã đủ mười tháng, chánh tuệ ức niệm không quên. Khi ra khỏi thai, đi bảy bước, miệng phát ra lời rằng: “Đây là thân sau cùng của Ta.”

Cho đến khi vua Tịnh-phạn đưa đến tướng sư coi rằng: “Ông hãy xem con ta thật có đủ ba mươi hai tướng chăng? Nếu có đủ ba mươi hai tướng thì có thể có hai điều: Nếu tại gia thì sẽ làm Chuyển luân Thánh vương, nếu xuất gia thì sẽ thành Phật.” Các Tướng sư (lakṣaṇapratigrāhaka) nói: “Địa thiên Thái tử thật có đủ ba mươi hai tướng đại nhân (dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇa). Nếu tại gia thì sẽ làm Chuyển luân Thánh vương, nếu xuất gia thì sẽ thành Phật.” Vua nói: “Những gì là ba mươi hai tướng?”[2] Tướng sư đáp:

1-Tướng dưới bàn chân bằng phẳng (supratiṣṭhita-pāda) : Dưới bàn chân hết thảy đều chấm đất, dù một cây kim cũng không thể lọt qua.

2-Tướng hai bánh xe dưới bàn chân (cakrāṅkita -hasta-pāda-tala): Đủ một ngàn căm xe, vòng đai bánh xe và trục bánh xe, ba điều ấy đầy đủ, tự nhiên thành tựu, không đợi thợ người làm. Các thợ trời như Tỳ-thủ-kiết-ma không thể hóa làm được diệu tướng như thế.

Hỏi: Vì sao mà không thể?

———

[1] T. 31: Nhiếp đại thừa luận (攝大乘論), quyển thượng, tr. 135c-136a.

[2] Trường bộ kinh II, Đại bổn kinh (Mahāpadānasutta), tr. 17-19; T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 88; T. 1: Trường a-hàm kinh (長阿含經), quyển 1, tr. 5a-b; Trường bộ kinh III, kinh tướng (Lakkhaṇa sutta), tr. 143-144; Trung Bộ kinh II, kinh số 91: Kinh Brahmāyu (Brahmāyusutta), tr. 136-137; T. 1: Trung a-hàm kinh (中阿含經), quyển 41, tr. 686a-c; T. 1: Phạm ma du kinh (梵摩渝經), tr. 883c-884a; T. 24: Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỳ nại da phá tăng sự (根本說一切有部毘奈耶破僧事), quyển 2, tr. 108c-109a; Mahāvastu I, tr. 226; II, tr. 29; T. 3: Phổ diệu kinh (lalitavistara-普曜經), quyển 2, tr. 496a-b; T. 3, Phương quảng đại trang nghiêm kinh (方廣大莊嚴經), quyển 3, tr. 557a; T. 3: Thái tử thụy ứng bản khởi kinh (太子瑞應本起經), tr. 474a, T. 3: Quá khứ hiện tại nhân quả kinh (過去現在因果經), quyển 3, tr. 627a-b; T. 3: Phật bản hành tập kinh (佛本行集經), quyển 9, tr. 692c-693a; T. 3: Chúng hứa danh số kinh (眾許摩訶帝經), tr. 661b; T. 27: Đại tỳ-bà-sa luận (大毘婆沙論), quyển 177, tr. 888a; T. 30: Du già sư địa luận (瑜伽師地論), quyển 49, tr. 560c.

Đáp: Tỳ-thủ-kiết-ma ấy là thợ giỏi của trời mà trí tuệ không ẩn mật, luân tướng ấy là nghiệp báo thiện. Thợ trời được trí tuệ ở sanh báo, luân tướng ấy do thực hành thiện căn trí tuệ mà được. Tỳ-thủ-kiết-ma ấy trong một đời mà được trí tuệ ấy, luân tướng ấy từ trí tuệ vô lượng kiếp mà sanh. Do đó, Tỳ-thủ-kiết-ma không thể hóa làm, huống gì các thợ khác.

3- Tướng ngón tay dài (dīrghāṅguli): Ngón tay thon, dài và thẳng, cao thấp đều đặn, đốt tay sâm sai.

4- Tướng gót chân rộng và bằng (āyata-pāda-pārṣṇi).

5- Tướng ngón tay, ngón chân có lưới lụa xòe như của chim Nhạn (jālāvanaddha-hasta-pāda): Trương ngón ra thì hiện, không trương ra thì không hiện.

6- Tướng tay chân mềm mại (mṛdu -taruṇa-hasta-pāda-tala): Như thứ lông Tế-kiếp-ba (Karpāsakambalam) hơn các phần khác trong thân.

7- Tướng mu bàn chân cao và đầy (Utsaṅgacaraṇaḥ-pāda): Lấy chân đáp đất, không rộng không hẹp, sắc dưới chân như Hoa sen đỏ, dưới giữa các ngón chân và sắc hai bên bàn chân như san hô thật; móng tay như đồng đỏ trong sạch. Trên mu bàn chân màu như chơn kim, lông trên mu bàn chân màu như Tỳ-lưu-ly xanh; chân nghiêm chỉnh đẹp đẽ như chiếc guốc trang sức đủ các thứ báu.

8- Tướng như bắp đùi Y-nê-diên (Aiṇeyajaṅghaḥ): Như đùi trước của nai chúa Y-nê-diên, tùy trước sau mà co duổi.

9- Tướng khi đứng thẳng, ngón tay rờ đến đầu gối (sthitānavanatājānupralambabāhuḥ): Không cúi không ngước, lấy bàn tay rờ đầu gối.

10- Tướng âm tàng như Voi báu, Ngựa báu (koṣopagata -vasti-guhya): Điều hòa

và khéo, đẹp.

Hỏi: Nếu khi Bồ-tát được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, các đệ tử do nhân duyên gì mà được thấy tướng âm tàng?

Đáp: Vì độ chúng nhân, dứt chúng nghi mà Phật cho thấy tướng âm tàng. Lại có người nói: Phật hóa làm Ngựa báu, Voi báu, chỉ cho các đệ tử mà nói rằng: “Tướng âm tàng của Ta cũng như thế.”

11- Tướng thân cao và rộng cân đối như cây Ni-câu-lô-đà (nyagrodha -parimaṇḍala): Thân Bồ-tát lỗ rún ở chính giữa, bốn phần bằng nhau.

12- Tướng lông xoay hướng lên trên (ūrdhvāgraromaḥ): Các sợi lông trên thân đều hướng lên và đẹp.

13- Tướng mỗi lỗ chân lông có một sợi lông (ekaika-roma-pradakṣiṇāvarta): Lông không tạp loạn, màu xanh như Lưu-ly, lông xoay theo phía hữu và hướng lên trên.

14- Tướng sắc vàng kim sắc (suvarṇa-varṇa).

Hỏi: Sắc vàng như thế nào?

Đáp: Nếu sắt ở bên vàng thì màu của sắt không hiện. Nay thứ vàng hiện tại sánh với vàng trong thời Phật ở đời thì không hiện. Vàng trong thời Phật ở đời sánh với vàng Diêm-phù-na (Jambūnadasuvarṇa) thì không hiện. Vàng Diêm-phù-na sánh với cát vàng trên đường Chuyển luân Thánh vương trong đại hải thì không hiện. Cát vàng sánh với núi vàng thời không hiện. Núi vàng sánh với vàng của núi Tu-di thì không hiện. Vàng núi Tu-di sánh với vàng Anh lạc của cõi trời Tam thập tam thì không hiện. Vàng Anh lạc của cõi trời Tam thập

tam sánh với vàng của cõi trời Diệm-ma thì không hiện. Vàng của cõi trời Diệm-ma sánh với vàng của trời Đâu-suất-đà thì không hiện. Vàng của cõi trời Đâu-suất-đà sánh với vàng của cõi trời Hóa-tự-tại thì không hiện. Vàng của trời Hóa-tự-tại sánh với vàng của cõi trời Tha-hóa-tự-tại thì không hiện. Vàng của trời Hóa-tự-tại sánh với vàng của trời Tha-hóa-tự-tại thời không hiện. Vàng của trời Tha-hóa-tự-tại sánh với sắc thân của Bồ-tát thì không hiện. Sắc như thế ấy gọi là tướng sắc vàng.

15- Tướng ánh sáng một trượng (Vyāmaprabhaḥ): Bốn phía trên thân đều có một trượng hào quang. Phật ở trong hào quang đó đoan nghiêm bậc nhất, như hào quang minh tịnh của chư Thiên vương.

16- Tướng da mỏng mịn (Sūkṣmacchaviḥ): Bụi đất không dính thân, như Hoa sen không dính bụi, nước. Nếu Bồ-tát kinh hành trên núi đất khô, đất không dính chân. Cuồng phong thổi đến nghiền nát núi đất thành bụi bay, dẫu đến một mảy bụi cũng không dính thân Phật.

17- Tướng bảy chỗ đầy đặn (saptotsada): Hai tay, hai chân, hai mắt và giữa cổ; bảy chỗ ấy đều đầy đặn đoan chánh, màu sắc trong sạch hơn các thân thể khác.

18- Tướng dưới hai nách đầy đặn (Citāntarāṃsaḥ): Không cao, không sâu.

19- Tướng phần thân trên như Sư tử (Siṃhapūrvārdhakāyaḥ).

20- Tướng thân to lớn và thẳng (Bṛhadṛjukāyaḥ): Thân lớn và thẳng hơn mọi người.

21- Tướng vai tròn và đẹp (Susaṃvṛttaskandhaḥ): Hết thảy không có vai nào sánh được như vậy.

22. Tướng bốn mươi cái răng (Catvāriṃsaddantaḥ): Không nhiều không ít hơn. Các người khác thì ba mươi hai cái răng, thân có hơn ba trăm đốt xương, xương đầu có chín, còn Bồ-tát răng có bốn mươi cái, đầu có một xương. Bồ-tát xương răng nhiều, xương đầu ít, người khác xương răng ít, xương đầu nhiều, do đó nên khác với thân người.

23- Tướng răng đều đặn (Aviraladantaḥ): Các răng không to quá, không nhỏ quá, không lồi ra, không thụt vào. Răng khít nhau, người không biết cho là chỉ có một răng. Kẻ răng khít dù một sợi lông nhỏ cũng không lọt.

24- Tướng răng trắng (sukladantaḥ): Trắng hơn cả ánh sáng của núi Tuyết.

25- Tướng hai má như Sư tử (Siṃhahanuḥ): Như Sư tử là chúa trong các loài thú, có hai má thẳng và rộng.

26- Tướng được thượng vị trong các vị (Rasarasāgraprāptaḥ): Có người nói: “Phật lấy thức ăn để vào trong miệng, thì tất cả thức ăn đều trở thành vị tối thượng, vì sao? Vì trong tất cả thức ăn ấy có cái nhân của vị tối thượng. Người không có tướng ấy, không thể phát ra cái nhân đó, không được vị tối thượng.”

Lại có người nói: “Nếu Bồ-tát đưa thức ăn để vào trong miệng, bấy giờ hai bên yết hầu chảy ra cam lồ hòa lẫn với các vị.” Vì vị ấy thanh tịnh nên gọi là được thượng vị trong các vị.

27- Tướng lưỡi to lớn (Prabhūtajihvaḥ): Lưỡi to lớn của Bồ-tát từ trong

miệng đưa ra phủ kín cả mặt cho đến chân tóc, khi đưa trở lại miệng vẫn không chật.

28- Tướng âm thanh Phạm-thiên (Brahmasvaraḥ): Như Phạm thiên vương có năm thứ âm thanh từ trong miệng phát ra: 1- Sâu thẳm như sấm, 2-Trong suốt nghe xa, người nghe vui thích, 3- Nhập vào tâm họ thì sanh kính ái, 4- Nghe rõ dễ hiểu, 5- Người nghe không chán; thanh âm của Bồ-tát cũng như vậy. Năm thứ thanh âm từ trong miệng phát ra tướng thanh âm của chim Ca-lăng-tần-già rất dễ ưa. Lại có tướng âm thanh của trống, như trống lớn có âm thanh vang dội sâu xa.

29- Tướng mắt xanh biếc (Abhinīlanetraḥ): Như hoa sen xanh đẹp đẽ.

30- Tướng lông mi Trâu (Gopakṣmanetraḥ): Như lông mi của Trâu chúa, dài và đẹp, không tạp loạn.

31- Tướng Nhục kế ở đỉnh đầu (ūṣṇīṣasīrṣaḥ): Bồ-tát có búi tóc bằng xương như nắm tay ở trên đỉnh đầu.

32- Tướng lông trắng (ūrṇā): Lông trắng mọc giữa hai chân mày, không cao không thấp, trắng sạch, xoay theo phía hữu, kéo ra dài trăm thước.

Thầy tướng nói: “Địa thiên Thái tử có ba mươi hai tướng đại nhân như vậy, Bồ-tát có đủ các tướng ấy.”

Hỏi: Chuyển luân Thánh vương có ba mươi hai tướng, Bồ-tát cũng có ba mươi hai tướng, có gì sai khác?

Đáp: Tướng của Bồ-tát có bảy điều hơn tướng của Chuyển luân Thánh vương. Tướng của Bồ-tát: 1. Tịnh hảo, 2. Phân minh, 3. Không sai chỗ, 4. Đầy đủ, 5. Thâm nhập, 6. Tùy trí tuệ mà làm, không tùy thế gian, 7. Tùy sự viễn ly.

Tướng của Chuyển luân Thánh vương không được như vậy.

Hỏi: Sao gọi là tướng?

Đáp: Dễ biết nên gọi là tướng, như nước khác lửa, do tướng nên biết.

Hỏi: Bồ-tát vì sao có ba mươi hai tướng, không nhiều hơn, không ít hơn?

Đáp: Có người nói: Phật do ba mươi hai tướng trang nghiêm thân nên đoan chánh không tạp loạn. Nếu ít hơn thì thân không đoan chánh, nếu nhiều hơn thì tướng nơi thân Phật tạp loạn. Ba mươi hai tướng ấy đoan chính không tạp loạn, không thể thêm, không thể bớt. Cũng như Phật pháp không thể thêm không thể bớt, thân tướng cũng như vậy.

Hỏi: Bồ-tát vì sao lấy tướng tốt để trang nghiêm thân?

Đáp: Có người thấy thân tướng của Phật thì tâm được tịnh tín. Vì vậy, dùng tướng tốt để trang nghiêm thân. Lại nữa, vì chư Phật hết thảy mọi sự đều hơn hết, nên từ sắc thân, uy lực, dòng họ, gia thuộc, trí tuệ, thiền định, giải thoát, mọi sự đều hơn. Nếu Phật không trang nghiêm thân tướng, sự ấy bèn thiếu.

Lại nữa, có người nói: Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác trú ở trong thân ấy. Cũng như người muốn cưới con gái nhà hào quý, con gái ấy sai sứ nói với người kia rằng: “Nếu muốn cưới tôi thì trước phải trang nghiêm phòng, thất, trừ khử ô uế, sơn phết, xông hương, sắp đặt giường nệm, trải chiếu, giăng màn, trướng, cờ lọng, hương hoa, phải cho nghiêm trang rồi sau tôi mới đến nhà ngươi.”

Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác cũng như vậy, sai trí tuệ đi sứ, trong đời vị lai, đến chỗ Bồ-tát nói: “Nếu muốn được Ta, phải tu tập cho có tướng tốt để tự trang nghiêm, rồi sau Ta đến trong thân ngươi. Nếu không trang ngiêm thân, thì ta không trú.”

Do vậy, Bồ-tát tu ba mươi hai tướng để tự trang nghiêm thân, để được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Bấy giờ Bồ-tát dần dần lớn, trông thấy cái khổ già, bệnh, chết, tâm sanh nhàm chán, rồi nửa đêm xuất gia, sáu năm khổ hạnh, ăn cháo nhừ hòa sữa, đường, mật; những thứ này có mười sáu công đức làm bổ ích cho thân do con gái Bà-la-môn tên Nan-đà cúng. Ăn xong, ở tại cội Bồ-đề, Bồ-tát phá một vạn tám ngàn ức Quỷ binh ma chúng, rồi chứng được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Hỏi: Được công đức gì mà gọi là Phật?

Đáp: Được Tận trí (kṣayajñāna), Vô sanh trí (anutpādajñāna)[1] nên gọi là Phật.

Lại có người nói: Được Mười lực (daśa balāni), Bốn vô sở úy (catvāri vaiśāradyāni), Mười tám pháp bất cọng (aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ), Ba đạt (tisro vidyāḥ) vô ngại (catasraḥ ratisaṃvidaḥ). Ba ý chỉ là (smṛtyupasthāna): 1- Người thọ giáo kính trọng, Phật không mừng, 2- Người không thọ giáo, không kính trọng, Phật không buồn, 3- Kính trọng hay không kính trọng, tâm không khác. Đại từ, đại bi, ba mươi bảy đạo phẩm (saptatriṃśad bodhipakṣyadharmāḥ); tổng tướng, biệt tướng của hết thảy pháp đều biết (sarvadharmasvasāmānyalakṣaṇajñāna)[2], nên gọi là Phật.

Hỏi: Vì sao khi chưa được Phật đạo thì gọi là Bồ-tát, khi được Phật đạo rồi thì không gọi là Bồ-tát?

Đáp: Chưa được Phật đạo, tâm còn ái trước cầu muốn

———

[1] Kośa VI, tr. 282, VII, tr. 10, T. 29: A-tỳ-đạt-ma câu xá luận (Abhidharmakośa-śāstra-阿毘達磨俱舍論), tr. 135a23-28: Thế nào là tận trí? Nghĩa là địa vị vô học, nếu tự biết Ta đã biết khổ, ta đã đoạn tập, ta đã chứng diệt, ta đã tu đạo, do đây mà có trí, kiến , minh, giác, giải, tuệ, quang, quán, ấy gọi là tận trí. Thế nào gọi là vô sanh trí? Nghĩa là ta đã biết khổ, không còn thọ khổ, rộng nói cho đến ta đã tu đạo, không còn tu lại, do đây mà có rộng nói cho đến, ấy gọi là vô sanh trí.

[2] Tham khảo, T. 31: Nhiếp đại thừa luận (攝大乘論), quyển hạ, tr. 150a2-17b.

được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, nên gọi là Bồ-tát. Khi thành Phật đạo rồi, lại được các thứ đại công đức khác, nên lại có tên khác gọi là Phật. Cũng như con vua khi chưa làm vua thì gọi là vương tử, khi đã làm vua, không gọi là vương tử. Khi đã làm vua, tuy vẫn là vương tử, mà không gọi là vương tử. Bồ-tát cũng như vậy, khi chưa được Phật đạo, gọi là Bồ-tát, khi đã được Phật đạo, gọi là Phật.

Trong pháp Thanh-văn, bọn đệ tử của Ca-chiên-diên Ni-tử thuyết về tướng và nghĩa của Bồ-tát như trên.

Người Đại thừa nói: “Bọn đệ tử của Ca-chiên-diên Ni-tử (Mahākātyāyanīputra), là người ở trong vòng sanh tử, không tụng không đọc kinh Đại thừa; họ chẳng phải đại Bồ-tát, không biết thật tướng của các pháp, tự lấy căn trí lanh lợi, ở trong Phật pháp viết các luận nghị giải nghĩa về các kiết sử (saṃyojana), trí (jñāna), định (samādhi), căn (indriya) v.v... còn nhiều chỗ sai quấy, huống gì muốn luận nghị về Bồ-tát? Cũng như người ít sức, nhảy ngang cái kênh nhỏ còn không qua được huống là sông lớn? Người ấy ở trong sông lớn, biết chắc sẽ chìm mất.

Hỏi: Mất thế nào?

Đáp: Trên kia nói trải qua vô số kiếp, gọi là Bồ-tát. Trong ba vô số kiếp, bố thí cả đầu, mắt, tủy, não, tâm không hối hận, ấy là điều A-la-hán, Bích-chi Phật không thể sánh kịp. Như xưa Bồ-tát làm Đại Tát-đà-bà (Sārthavāha), đi qua biển lớn, gió mạnh làm vỡ thuyền, nói với các con buôn: “Hãy nắm lấy đầu tóc, tay, chân của tôi, tôi sẽ đưa qua.” Khi các con buôn nắm xong, Ngài liền lấy dao tự sát. Lệ của biển

cả là không chứa tử thi, tức thời gió mạnh thổi đưa đến bờ. Đại từ như vậy mà nói là không phải là Bồ-tát thì còn ai là Bồ-tát?

Tu hành mãn vô số kiếp thứ hai, khi chưa vào vô số kiếp thứ hai ở nơi Phật Nhiên-đăng (Dīpaṃkara), Ngài được thọ ký làm Phật, tức thời bay lên hư không thấy mười phương Phật (daśadigbuddha), đứng giữa hư không, ca ngợi Phật Nhiên-đăng. Phật Nhiên-đăng nói: “Ngươi qua khỏi một vô số kiếp sẽ được làm Phật, hiệu là Thích-ca Mâu-ni.” Được thọ ký như vậy, mà nói lúc bấy giờ chưa là Bồ-tát, há không phải là đại bậy?

Bọn đệ tử của Ca-chiên-diên Ni-tử nói: Trong ba vô số kiếp chưa có tướng Phật, cũng không trồng nhân duyên về tướng Phật, làm sao biết là Bồ-tát? Hết thảy pháp trước có tướng, rồi sau mới có thể biết nó có thật, nếu không có tướng thời không biết được.

Người Đại thừa nói: Được thọ ký làm Phật, bay lên hư không, thấy mười phương Phật, đó chẳng phải là tướng lớn sao? Được thọ ký sẽ làm Phật, được làm Phật, đó là tướng lớn. Bỏ tướng lớn này, mà nhận lấy ba mươi hai tướng, thì ba mươi hai tướng Chuyển luân Thánh vương cũng có. Chư thiên, ma vương cũng hóa làm được tướng đó. Nan-đà, Đề-bà v.v.... đều có ba mươi hai tướng. Bà-bạt-lê Bà-la-môn có ba tướng. Vợ của Đại Ca-diếp có tướng sắc vàng. Cho đến người đời này, mỗi người cũng có một tướng, hai tướng, hoặc là mắt xanh, tay dài, phần thân trên như Sư tử. Những tướng như vậy hoặc nhiều hoặc ít, sao ngươi chỉ coi trọng tướng ấy?

Trong kinh nào nói trong ba vô số kiếp Bồ-tát không gieo trồng nhân duyên của tướng? Như Nan-đà tắm cho Phật Tỳ-bà-thi, nguyện được thanh tịnh đoan nghiêm. Ở tháp Bích-chi Phật, Ngài lấy màu xanh sẫm vẽ lên vách làm tượng Bích-chi Phật, nhân đó phát nguyện: “Nguyện tôi thường được tướng thân kim sắc.” Ngài lại xây bậc cấp trong tháp Phật Ca-diếp. Do ba nhân duyên của ba việc phước đó mà đời đời được an vui, sanh ra ở đâu cũng đoan nghiêm. Dư phúc ấy, được sanh trong dòng họ Thích nước Ca-tỳ-la, làm đệ tử của Phật, được ba mươi tướng của bậc đại nhân, thanh tịnh đoan chánh, xuất gia được đạo quả A-la-hán. Phật nói trong năm trăm đệ tử, Tỳ-kheo Nan-đà đoan chánh bậc nhất. Tướng ấy dễ được, vì sao nói ở trong chín mươi mốt kiếp gieo trồng, còn lại một đời mới được tướng ấy? Thế là quá bậy! Ông nói trong vô số kiếp đầu, không biết sẽ làm Phật hay không làm Phật. Trong vô số kiếp thứ hai, biết sẽ làm Phật, nhưng không tự nói ra. Trong vô số kiếp thứ ba, biết được làm Phật và có thể nói cho người biết. Ở chỗ nào Phật nói lời ấy? Trong kinh nào có lời ấy? Trong Tam tạng pháp Thanh-văn nói, hay trong kinh Đại thừa nói?

Bọn đệ tử của Ca-chiên-diên Ni tử nói: Tuy trong Tam tạng tự miệng Phật nói ra không ghi, nhưng nghĩa lý là phải vậy. Phẩm Bồ-tát trong A-tỳ-đàm Tỳ-bà-sa (Abhidharma-vibhāṣā) nói như vậy?

Trả lời rằng: Trong Đại thừa nói: Lúc mới phát tâm (prathamacittotpāda) là biết rằng “Ta sẽ thành Phật. Như Bồ-tát A-già-la (Acala) ở

bên đức Phật Trường Thủ (Buddha Dīrghapāṇī), khi mới phát tâm cho đến khi ở tòa Kim-cang (vajrāsana) mà thành Phật đạo, trong khoảng trung gian đó, tâm điên đảo (viparyāsa) bất tịnh không sanh. Như trong Thủ-lăng-nghiêm Tam-muội (Śūraṃgamasamādhi), có bốn hạng Bồ-tát và bốn thứ thọ ký (vyākaraṇa):[1] Có Bồ-tát chưa phát tâm mà được thọ ký; có Bồ-tát vừa phát tâm mà được thọ ký; có Bồ-tát trước khi thọ ký, người khác đều biết, tự mình không biết; có Bồ-tát trước khi thọ ký, người và mình đều biết. Vì sao ông nói trong vô số kiếp thứ hai biết được thọ ký, mà không tự nói ra?

Lại nữa, Phật nói: Trong vô lượng vô số kiếp làm công đức, muốn độ chúng sanh, vì sao chỉ nói có ba vô số kiếp; ba vố số kiếp này có lượng, có hạn.

Hỏi: Trong pháp Đại thừa, tuy có lời ấy, tôi cũng không tin được.

Đáp: Thế là quá bậy! Pháp Đại thừa là chân Phật pháp, từ miệng Phật nói ra, Ông không thể phản lại lời ấy. Ông từ trong pháp Đại thừa mà ra, vì sao lại nói: “Tôi không thể tin được!?”

Lại nữa, luận nghị của Đại thừa, đã nói rộng ở trong đó.

Lại nữa, nói nghiệp nhân duyên của ba mươi hai tướng, gieo trồng ở tại Dục giới chứ không phải gieo trồng ở Sắc giới, Vô sắc giới. Vì Vô sắc giới không có thân không có Sắc, mà ba mươi hai tướng ấy là để trang nghiêm thân, nên trong cõi Vô sắc giới không thể gieo trồng được là phải; còn trong cõi Sắc giới vì sao không gieo trồng được? Ở trong Sắc

———

[1] Tham khảo T. 15: Phật thuyết thủ lăng nghiêm tam muội kinh (佛說首楞嚴三昧經), quyển 2, tr. 638c12-639b11.

giới có các đại Phạm vương, thường thỉnh Phật thuyết pháp lần đầu tiên (dharmacakra), ấy là trí tuệ thanh tịnh, có thể cầu Phật đạo, vì sao nói không gieo trồng nhân duyên của ba mươi hai tướng được?

Lại nói chỉ ở trong loài người được gieo trồng chứ không phải trong các loài khác. Nhưng như Bà-già-độ Long vương (Saramayara-jaduhita) ở Thập trụ Bồ-tát (daśamṣā bhūmi), A-na-bà-đạt Long vương (Anavataptanāgarāja) ở Thất trụ Bồ-tát, La-hầu-la-ru-la vương (Rāhu asurarāja) cũng là đại Bồ-tát; sao lại nói ở trong các loài khác không thể gieo trồng nhân duyên của ba mươi hai tướng?

Lại nói, trong loài người, chỉ ở châu Diêm-phù-đề mới được gieo trồng; còn ở châu Uất-đa-la-việt (Uttarakura) không thể gieo trồng. Có ý kiến cho rằng vì người ở châu kia không biết tự ngã, đắm trước khoái lạc, không có lợi căn. Nhưng Cù-đà-ni (Godānīya), Phất-bà-đề (Pūrvavideha), hai chỗ này phước đức (puṇya), trí tuệ(prajñā), thọ mạng (Ayus) hơn Diêm-phù-đề, vì sao không thể gieo trồng được?

Lại nói: Một ý tứ gieo trồng một tướng, nhưng tâm ấy trong khoảnh khắc có sáu mươi lần sanh diệt. Trong một tâm không an trụ, trong một tâm ấy đã vô lực, không an trụ, không thể phân biệt thì làm sao có thể gieo trồng tướng bậc đại nhân? Tướng bậc đại nhân ấy không thể không rõ biết tâm mà gieo trồng được, do vậy phải nhiều ý tứ hòa hiệp (ahucetanāsaṃyoga) mới có thể gieo trồng một tướng. Cũng như một vật nặng, một người không thể gánh, phải có sức của nhiều người. Cũng vậy, gieo trồng tướng ấy phải có đại tâm, nhiều ý tứ hòa hiệp mới gieo trồng được, do vậy, gọi là tướng trăm phước (śatapuṇyalakṣana). Không

thể một ý gieo trồng một tướng. Các việc khác còn không thể một ý gieo trồng một việc, hà huống tướng trăm phước.

Vì sao lại nói “Bồ-tát Thích-ca Văn-ni tâm chưa thuần thục, mà đệ tử tâm thuần thục? Bồ-tát Di-lặc tâm thuần thục, mà đệ tử tâm chưa thuần thục? Lời ấy ở chỗ nào nói? Trong Tam tạng, trong Đại thừa giáo không có việc ấy. Lời ấy chỉ tự tâm riêng ông xuất ra. Ông chỉ thấy Bồ-tát Thích-ca Văn- ni ở trong hang báu trông thấy Phật Phất-sa, qua bảy ngày đêm dùng một bài kệ để tán thán, nhưng Bồ-tát Di-lặc cũng nhiều cách tán thán Phật Phất-sa, chỉ trong Kinh A-ba-đà na (Avadānasūtra，Avadānaśataka) không nói, nên ông không biết được đó thôi. Không có nhân duyên chi mà lại bảo rằng đệ tử của Di-lặc tâm chưa thuần thục. Như thế đều là sai quấy.

Ông nói: Bồ-tát hay bố thí mọi thứ mà không thương tiếc, như vua Thi-tỳ (Śibi) vì Bồ câu mà cắt thịt cho chim Ó, tâm không hối hận. Nên biết như đem tài bảo mà bố thí (Amiṣadāna), ấy là hạ bố thí (hīnadāna); đem thân mạng bố thí (kāyadāna), ấy gọi là trung bố thí (madhyadāna); bố thí đủ thứ mà trong tâm không trước, ấy là thượng bố thí (agradāna). Sao ông lại tán thán hạ bố thí là Đàn Ba-la-mật được đầy đủ? Sự bố thí này tuy có tâm từ bi nhiều và lớn nhưng có khi có trí tuệ hiểu biết, có khi không có trí tuệ hiểu biết. Như người vì cha mẹ thân thuộc mà không tiếc thân mạng, hoặc vì thầy chủ mà không tiếc thân mạng. Thế nên biết, vì Bồ câu mà không tiếc thân mạng, là bố thí bậc trung.

Hỏi: Bồ-tát là vì hết thảy chúng sanh, còn chỉ vì cha mẹ, vì thầy chủ thì đó chỉ là vì hết thảy người, cho nên chẳng

phải chỉ không tiếc thân mạng mà đã cho là Đàn Ba-la-mật được đầy đủ?

Đáp: Tuy vì hết thảy chúng sanh mà tâm ấy không thanh tịnh (aviśuddha). Không biết thân mình là không có tự, không biết người nhận cũng là không người, không chủ, không biết thật tánh của vật bố thí là chẳng thể nói một, chẳng thể nói khác. Đối với ba điều ấy mà tâm chấp trước, ấy là không thanh tịnh, chỉ được phước báo ở trong thế gian, không thể đi thẳng đến Phật đạo, như nói: Trong Bát-nhã Ba-la-mật, ba sự là bất khả đắc, cũng không chấp trước. Ấy mới là đầy đủ Đàn Ba-la-mật. Cũng vậy, cho đến nói rằng: “Bát-nhã Ba-la-mật (prajñāpāramitāparipūri) là hay phân chia đại địa, thành quách, xóm làng làm bảy phần. Ấy là Bát-nhã Ba-la-mật được đầy đủ” thì sai.

Nên biết, Bát-nhã Ba-la-mật ấy thật vô lượng vô biên, như biển cả. Chư thiên, Thánh nhân, A-la-hán, Bích-chi Phật cho đến Bồ-tát mới hành đạo (Adikārmikabodhisattva) còn không thể biết bờ bến của nó, chỉ Bồ-tát ở Thập địa (daśabhūmi) mới biết được. Vì sao Ông nói hay phân chia được đại địa, thành quách, xóm làng làm bảy phần, ấy gọi là Bát-nhã Ba-la-mật được đầy đủ? Việc ấy thuộc về pháp toán số (gaṇanā), khả năng chia đại địa chỉ là một phần ít của trong Bát-nhã Ba-la-mật thế tục cũng như một hai giọt trong nước biển cả. Thật Bát-nhã Ba-la-mật là mẹ của chư Phật ba đời (buddhamātṛ), hay hiển thị thật tướng của hết thảy pháp (sarvadharmasatyalakṣaṇa). Bát-nhã Ba-la-mật không chỗ đến, không chỗ đi. Tìm nó khắp mọi nơi, không thể được; như huyễn thuật (māyā), như tiếng vang (pratiśrutkā), như trăng lồng trong nước (udakacandra), vừa thấy liền mất. Các bậc Thánh vì lòng

thương xót (anukampā), nên tuy một tướng (ekalakṣaṇa) mà dùng nhiều danh tự (nāmasaṃketa) gọi Bát-nhã Ba-la-mật ấy là kho báu trí tuệ của chư Phật (buddhaprajñāratnakośa). Còn ông nói quá bậy! Ông nói “bốn thứ quán là (vilokana): Quán Thời (kālavilokana), quán Quốc độ (deśavilokana), quán Dòng họ (kulavilokana), quán Nơi sanh (upapattisthānavilokana). Trong thời kỳ loài người thọ tám vạn tuổi Phật ra đời (prādurbhavati), trong thời kỳ thọ bảy, sáu, năm, bốn, ba, hai vạn tuổi Phật ra đời, trong thời kỳ người đời thọ một trăm tuổi là lúc Phật ra đời.” Nếu chư Phật thường thương xót chúng sanh thì vì sao chỉ ra đời trong tám thời kỳ, còn các thời kỳ khác thì không? Phật pháp không đợi thời, cũng như thuốc hay uống lúc nào lành bệnh lúc ấy. Phật pháp cũng như thế, không đợi thời.

Hỏi: Tuy Bồ-tát thương xót chúng sanh, chư Phật không đợi thời nhưng lúc loài người sống lâu (dīrghāyus) quá tám vạn tuổi, nhiều khoái lạc (sukha), kiết sử nhiễm ái sâu dày (rāgatṛṣṇādisaṃyojana), căn tánh ám độn (mṛdvindriya), thời không phải là lúc có thể giáo hóa. Nếu một trăm tuổi trở xuống, loài người tuổi thọ ngắn, khổ hại nhiều, các kiết sử sân hận lại sâu dày hơn. Ở hai thời kỳ vui và khổ này, không phải là thời kỳ đắc đạo nên Phật không ra đời?

Đáp: Chư thiên sống ngoài ngàn vạn tuổi, là do nhân duyên đời trước; tuy nhiều khoái lạc, nhiễm ái sâu dày (rāgatṛṣṇā), mà hay đắc đạo, huống ở trong loài người không vui hơn. Lúc đủ ba sáu thứ bất tịnh thì dễ giáo hóa. Vì thế nên lúc người thọ tám vạn tuổi Phật nên ra đời, vì người trong lúc đó không bệnh tật, tâm vui, đều có lợi căn phước đức; vì lợi căn phước đức nên dễ đắc đạo.

Lại nữa, thời đức Phật Sư-tử-cổ-âm vương (Buddha Siṃhadundubhisvararāja), người thọ

mười vạn tuổi, thời đức Phật Minh Vương (Buddha Alokarāja), người thọ bảy trăm vô số kiếp. Ở nước Phật A-di-đà (Buddha Amitābha), người thọ vô lượng vô số kiếp, sao ông nói lúc người thọ tám vạn tuổi Phật không ra đời?

Hỏi: Trong kinh Đại thừa có việc ấy, trong pháp tôi không nói đến mười phương Phật (daśadigbuddha), duy chỉ có quá khứ Thích-ca Văn-ni, Câu-trần-nhã (Krakucchanda) v.v...một trăm Phật; vị lai Di-lặc v.v... năm trăm Phật?

Đáp: Trong luận Đại thừa, do nhiều nhân duyên nói có ba đời mười phương Phật. Vì sao? Vì mười phương thế giới có già, bệnh, chết, dâm (rāra), nộ (dveṣa), si (moha) v.v... cho nên Phật cần ra đời ở quốc độ đó. Như trong kinh nói: Nếu không có già, bệnh, chết, phiền não thời chư Phật không ra đời.”

Lại nữa, nhiều người có nhiều bệnh (vyādhitā), nên phải có nhiều thầy thuốc (vaidya). Trong pháp Thanh-văn các ông, như trong kinh Trường A-hàm (Dīrghāgama), vua Tỳ-sa-môn (Vaiśramaṇa) dùng kệ bạch Phật:

“Khể thủ các Phật quá khứ, vị lai, hiện tại,

Cũng quy mạng Thích-ca Văn Phật.”

Kinh ông nói đến khể thủ chư Phật quá khứ (atīta), vị lai (anāgata), hiện tại (pratyupanna), nói quy mạng Thích-ca Văn Phật. Do đó mà biết hiện tại có các Phật khác (deśāntarabuddha). Nếu không có Phật ở các quốc độ khác, thế tại sao trước khể thủ Tam thế Phật, sau mới quy mạng riêng đối với Thích-ca Văn-ni Phật? Vị vua (Tỳ-sa-môn) ấy chưa ly dục, ở nơi đức Phật Thích-ca Văn-ni đắc đạo; vì tâm quá kính ái nên quy mạng, còn đối nơi các Phật khác thì chỉ khể thủ.

Hỏi: Chính miệng Phật nói: Ở một thế gian (ekasmin lokadhātu) không có hai Phật ra đời trong một lúc, cũng không có hai Chuyển luân Thánh vương ra đời một lúc;[1] vì thế nên trong hiện tại không thể có các Phật khác?

Đáp: Tuy có lời ấy, mà ông không hiểu nghĩa nó. Phật nói trong một Tam thiên đại thiên thế giới không có hai Phật ra đời cùng một lúc, chứ không phải nói trong mười phương thế giới (daśadiglokadhātu). Hiện tại không có Phật, như trong thế giới tứ thiên hạ, không có hai Chuyển luân Thánh vương ra đời cùng một lúc; vì đây là người đại phúc đức, không có kẻ oán địch sanh chung một đời, nên bốn châu thiên hạ chỉ có một Chuyển luân Thánh vương. Đức Phật cũng như thế, trong Tam thiên đại thiên thế giới, không có hai Phật ra đời. Phật và Chuyển luân Thánh vương, kinh nói như nhau, sao ông tin các tứ châu thiên hạ khác còn có Chuyển luân Thánh vương mà không tin trong Tam thiên đại thiên thế giới khác còn có Phật?

Lại nữa, một Phật không thể độ hết tất cả chúng sanh; nếu một Phật có thể độ hết tất cả chúng sanh, thời có thể không cần các Phật khác mà chỉ một Phật ra đời là đủ. Nhưng như pháp của chư Phật, khi đã độ hết các chúng sanh có thể độ thì nhập diệt, như đèn tắt lửa hết, vì pháp hữu vi là vô thường, tánh không. Vì thế nên hiện tại phải có các Phật khác.

Lại nữa, chúng sanh vô lượng, khổ cũng vô lượng, cho nên phải có bậc Bồ-tát đại tâm xuất hiện, cũng phải có vô lượng Phật ra đời, độ các chúng sanh.

———

[1] Tăng chi bộ kinh I, tr. 27-28; Mahāvastu-đại sự, III, tr. 199; trường bộ kinh II, tr. 225, III, tr. 114; Trung bộ kinh III, tr. 65; T. 1: Trường A-hàm kinh, quyển 5, tr. 31a, quyển 12, tr. 79a; T. 1: Trung a-hàm kinh (中阿含經), quyển 47, tr. 724a; Kośa III, tr. 198-201, T. 29: A-tỳ-đạt-ma câu xá luận (阿毘達磨俱舍論), tr. 64c-65a; Bodhisattvabhūmi (Bồ-tát địa), tr. 92, Madhyāntavibhaṅga (Biện trung biên luận), tr. 152; T. 31: Nhiếp đại thừa luận (攝大乘論), quyển hạ, tr. 151c18-20; 132b.

Hỏi: Như trong kinh nói: “Trong vô lượng năm, Phật mới xuất hiện một lần, như hoa Ưu-đàm-bát-la (Udumbara) lâu lâu mới xuất hiện một lần. Nếu mười phương có Phật đầy đủ, vậy Phật dễ xuất hiện, dễ được, không thể gọi là khó vậy?”

Đáp: Không phải vậy! Đây là nói trong một Đại thiên thế giới (Mahāsāhasralokadhātu), trải qua vô lượng năm, lâu lâu Phật mới xuất hiện, chứ không phải nói trong hết thảy mười phương thế giới là khó gặp. Cũng vì người tội lỗi không biết kính, không tinh tấn cầu đạo, nên nói “Phật trải qua vô lượng năm, lâu lâu xuất hiện một lần. Lại vì chúng sanh ấy có nhiều tội báo, đọa trong ác đạo (durgati), vô lượng kiếp còn không nghe danh Phật huống là thấy Phật? Vì hạng người ấy mà nói “Phật xuất thế khổ (duḥkha).”

Hỏi: Nếu hiện tại mười phương có nhiều Phật, Bồ-tát, vậy nay hết thảy chúng sanh đang bị tội ác khổ não, sao không đến độ?

Đáp: Chúng sanh trong vô lượng vô số kiếp tội cấu sâu dày, tuy có các phước thừa, mà không có công đức để được thấy Phật nên không thấy, như kệ nói:

“Phúc báo tốt chưa gần,

Tội suy chưa trừ khử,

Hiện tiền không thể thấy,

Bậc Đại đức hữu lực.

Các Đại đức thánh nhân,

Tâm cũng không phân biệt,

Từ bi với tất cả,

Muốn độ thoát một lần.

Chúng sanh phước đức thục,

Trí tuệ căn cũng lớn,

Nếu là duyên hiện độ,

Tức thời được giải thoát.

Ví như đại Long vương,

Tùy nguyện mà mưa xuống,

Tội phước theo bổn hạnh,

Mỗi mỗi như sở tạo.”

Hỏi: Nếu tự có phước đức, tự có trí tuệ, người như vậy, Phật độ được; nếu không có phước đức, trí tuệ, Phật không độ. Nếu vậy, đã tự có phước đức, trí tuệ, thì không đợi Phật độ?

Đáp: Phước đức trí tuệ ấy, nhân duyên từ Phật mà phát xuất. Nếu Phật không ra đời, thì các Bồ-tát đem nhân duyên của mười điều thiện (daśakuśalanidāna), bốn vô lượng ý (catvāry apramāṇāni), phúc báo tội báo đời sau, các thứ nhân duyên để giáo đạo. Nếu không có Bồ-tát, thì có lời thuyết giảng trong các kinh, người gặp được pháp ấy, nương pháp ấy làm nhân duyên tu hành phước đức.

Lại nữa, người tuy có phước đức, trí tuệ, nhưng nếu Phật không ra đời, thì chỉ thọ báo trong thế gian mà không thể đắc đạo. Nếu gặp Phật ra đời mới có thể đắc đạo, ấy là một lợi ích lớn. Ví như người tuy có mắt, lúc không có mặt trời, thì không thể trông thấy được, cần phải có ánh sáng mặt trời, mới trông thấy được, nên không được nói: “Ta có mắt, cần gì mặt trời.” Như Phật nói, nhờ nhân duyên trong và ngoài mới sanh chánh kiến: 1- Theo người khác mà nghe

pháp, 2- Tâm tự tư duy đúng như pháp.[1] Do phước đức nên hay sanh thiện tâm, do lợi căn (tīkṣṇendriya) trí tuệ (prajñā) nên hay tư duy đúng như pháp. Do đó biết, do từ nơi Phật mà được.

Những điều luận giải nêu trên như thế, có nhiều chỗ sai lầm. Nay vì muốn tạo luận nghị về Bát-nhã Ba-la-mật, nên không thể tiếp tục bàn rộng các việc khác.

(Hết cuốn 4 theo bản Hán)

———

———

[1] Tăng chi bộ kinh I (Aṅguttara), tr. 87; T. 31: Nhiếp đại thừa luận (攝大乘論), quyển thượng, tr. 136b15-16; T. 1: Trung a-hàm kinh (中阿含經), quyển 58, tr. 791a1-3; T. 2: Tăng nhất a-hàm kinh (增壹阿含經), quyển 7, tr. 578a5-8.