Luận Đại Trí Độ 4

Giải Thích Phẩm Phật Mẫu Thứ 48

GIẢI THÍCH: PHẨM PHẬT MẪU THỨ 48.

KINH : Phật bảo Tu-bồ-đề, thí như người mẹ có hoặc 5 con, 10 con, 20 con, 30 con, 40 con, 50 con, hoặc trăm hoặc ngàn con, khi mẹ mắc bệnh, các người con siêng năng tìm cầu cứu chữa, nghĩ rằng: Chúng ta làm sao làm cho mẹ được an, không có việc hoạn nạn đau khổ, không vui, gió, rét, lạnh, nóng, muỗi nhặn, rắn rết xâm phạm thân mẹ là điều lo lắng của chúng ta. Các người con thường tìm đồ vui thích, cúng dường mẹ nó, vì sao? Vì mẹ sanh nuôi chúng ta, chỉ bày cho chúng ta các sự nghiệp thế gian.[1]

Như vậy, Tu-bồ-đề, Phật thường lấy Phật nhãn quán sát hộ niệm Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu ấy, hay chỉ bày thật tướng thế gian; mười phương hiện tại chư Phật cũng lấy Phật nhãn xem thấy Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu ấy, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu ấy hay sanh ra chư Phật, hay cho chư Phật nhất

———

[1] T. 7: Đại bát-nhã ba-la-mật-đa kinh (Mahā-prajñā-pāramitā-sūtra-大般若波羅蜜多經), quyển 441, phẩm Phật mẫu thứ 46 (佛母品46), tr. 224c8-9: Mẹ ta từ bi, đẻ nuôi chúng ta, dạy chỉ các thứ sự nghiệp thế gian, chúng ta đâu được chẳng đền ơn mẹ.

nhất thiết trí, hay chỉ bày thật tướng thế gian. Vì thế nên chư Phật thường lấy Phật nhãn xem Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu ấy.

Lại vì Bát-nhã ba-la-mật hay sanh ra Thiền ba-la-mật, cho đến Thí ba-la-mật; hay sanh nội không cho đến vô pháp hữu pháp không; hay sanh bốn niệm xứ cho đến tám thánh đạo phần, hay sanh mười lực cho đến trí nhất thiết chủng của Phật; Bát-nhã ba-la-mật hay sanh Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật, chư Phật.

Tu-bồ-đề, chư Phật đã được Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác, nay được, sẽ được, đều do nhân duyên Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu nên được.

Tu-bồ-đề, nếu, thiện nam tử thiện nữ nhân cầu Phật đạo, mà chép kinh Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu, cho đến nhớ nghĩ đúng, chư Phật thường lấy Phật nhãn xem thấy người ấy.

Tu-bồ-đề, Thiện nam tử thiện nữ nhân cầu Bồ-tát đạo, được mười phương Phật thường thủ hộ, làm cho không thối thất Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Như Thế Tôn nói Bát-nhã ba-la-mật hay sanh ra chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian. Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật làm sao sanh chư Phật? Làm sao có thể chỉ bày thật tướng

thế gian? Làm sao chư Phật từ Bát-nhã ba-la-mật sanh ra? Làm sao chư Phật nói tướng thế gian?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Từ trong Bát-nhã ba-la-mật ấy sanh ra mười lực cho đến mười tám pháp không chung, trí nhất thiết chủng của chư Phật.

Tu-bồ-đề, do được các công đức ấy nên gọi là Phật, Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu hay sanh chư Phật; chư Phật nói năm uẩn là tướng thế gian.

Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, trong Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu nói tướng năm uẩn thế nào? Trong Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu chỉ bày năm uẩn thế nào?

Tu-bồ-đề, trong Bát-nhã ba-la-mật không nói, không chỉ bày năm uẩn có phá, có hoại, có sanh có diệt, có nhơ có sạch, có tăng có giảm, có vào có ra, không chỉ bày có quá khứ, vị lai, hiện tại vì sao ? Vì tướng “không” không có phá không có hoại, tướng “vô tướng” không có phá không có hoại, tướng “vô tác” không có phá không có hoại, pháp không khởi, pháp không sanh, pháp không có gì của chính nó, pháp tánh, không có tướng phá, không có tướng hoại, chỉ bày như vậy.[1]

Như vậy, Tu-bồ-đề, Phật nói trong Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu chỉ bày thật tướng thế gian.

———

[1] T.7: Đại bát-nhã ba-la-mật-đa kinh (Mahā-prajñā-pāramitā-sūtra-大般若波羅蜜多經), quyển 441, tr.25b28-c13: Phật dạy: Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, Bát-nhã Ba la mật đa thẳm sâu đều chẳng nói chỉ năm uẩn có thành có hoại, có sanh có diệt, có nối có dứt, có nhiễm có tịnh, có thêm có bớt, có vào có ra. Đều chẳng nói chỉ năm uẩn có quá khứ, có vị lai, có hiện tại, có thiện, có bất thiện, có vô ký, có buộc cõi Dục, có buộc cõi Sắc, có buộc cõi Vô sắc. Sở dĩ vì sao?

Thiện Hiện! Chẳng phải pháp không, vô tướng, vô nguyện có thành có hoại, có sanh có diệt, có nối có dứt, có nhiễm có tịnh, có thêm có bớt, có vào có ra, có quá khứ, có vị lai, có hiện tại, có thiện, có bất thiện, có vô ký, có buộc cõi Dục, có buộc cõi Sắc, có buộc cõi Vô sắc.

Thiện Hiện! Chẳng pháp không sanh không diệt, không tạo không tác, không tánh, có thành có hoại, có sanh có diệt, có nối có dứt, có nhiễm có tịnh, có thêm có bớt, có vào có ra, có quá khứ, có vị lai, có hiện tại, có thiện có bất thiện, có vô ký, có buộc cõi Dục, có buộc cõi Sắc, có buộc cõi Vô sắc.

Thiện Hiện! Tất cả Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, Bát-nhã Ba la mật đa thẳm sâu như vậy nói chỉ thật tướng năm uẩn.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề! Chư Phật nhân nói Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu mà biết rõ tâm sở hành của vô lượng vô biên vô số chúng sanh.

Tu-bồ-đề! Trong Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu ấy không có chúng sanh, không có danh tự chúng sanh, không sắc không có danh tự sắc; không có thọ, tưởng, hành, thức; không có danh tự thọ, tưởng, hành, thức; không có mắt cho đến không có ý, không có cái biết của mắt cho đến cái biết của ý; không có cái xúc chạm của mắt cho đến cái xúc chạm của ý; cho đến không có trí nhất thiết chủng, không có danh tự trí nhất thiết chủng. Như vậy, Tu-bồ-đề, là Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu chỉ bày thật tướng thế gian.

Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu ấy không chỉ bày sắc, không chỉ bày thọ, tưởng, hành, thức; cho đến không chỉ bày trí nhất thiết chủng, vì sao? Tu-bồ-đề, Vì trong Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu còn không có Bát-nhã ba-la-mật huống gì có sắc cho đến trí nhất thiết chủng.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, sở dĩ có danh tự số lượng chúng sanh, hoặc có sắc, hoặc không có sắc, hoặc có tưởng, hoặc không có tưởng, hoặc chẳng phải có tưởng chẳng phải không có tưởng. Hoặc ở thế giới này, hoặc khắp thế giới mười phương, các chúng sanh

trong đó hoặc nhiếp tâm, hoặc loạn tâm, chư Phật đều biết đúng như thật nhiếp tâm, loạn tâm ấy.

Tu-bồ-đề, làm sao Phật biết tướng nhiếp tâm loạn tâm của chúng sanh?[1] Do pháp tướng nên biết.

Dùng pháp tướng gì nên biết?

Tu-bồ-đề, trong pháp tướng ấy còn không có tướng pháp tướng, huống gì có nhiếp tâm (saṃgrahacitta) loạn tâm (vikṣiptacitta). Tu-bồ-đề, do pháp tướng ấy, nên Phật biết chúng sanh nhiếp tâm loạn tâm.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật biết chúng sanh nhiếp tâm loạn tâm, làm sao biết? Vì tướng tận nên biết, vì tướng không nhiễm ô nên biết, vì tướng tịch diệt nên biết, vì tướng đoạn trừ nên biết, vì tướng tịch tịnh nên biết, vì tướng xa lìa nên biết.

Như vậy, Tu-bồ-đề, Phật nhân nơi Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu nên biết chúng sanh nhiếp tâm loạn tâm.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật nhân nơi Bát-nhã ba-la-mật nên chúng sanh tâm ô nhiễm, như thật biết tâm ô nhiễm; tâm sân hận, tâm ngu si, như thật biết tâm sân hận, tâm ngu si.

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, làm sao Phật biết chúng sanh tâm ô nhiễm, như

———

[1] T. 6: Đại bát-nhã ba-la-mật-đa kinh (大般若波羅蜜經), quyển 305, tr. 556a17-b18, Quyển 442, tr.226c19-227a26; T. 8: Tiểu phẩm bát-nhã ba la mật kinh (小品般若波羅蜜經), quyển 5, tr. 557c18-23; T. 8: Phóng quang bát-nhã kinh (放光般若經), quyển 11, tr. 76b25-c5l.

như thật biết tâm ô nhiễm? Tâm sân hận, tâm ngu si, như thật biết tâm sân hận, tâm ngu si?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Tướng như thật của tâm ô nhiễm thời không có tướng tâm ô nhiễm, vì sao? Vì trong tướng như thật, tâm và tâm số pháp (Tâm sở) không thể có được, huống gì có được tâm ô nhiễm, tâm không ô nhiễm!

Tu-bồ-đề, tướng như thật của tâm sân hận, tâm ngu si, thời không có tướng sân hận, tướng ngu si, vì sao? Vì trong tướng như thật, tâm và tâm số pháp còn không thể có được huống gì có được tâm sân hận tâm không sân hận, tâm ngu si tâm không ngu si.

Như vậy, Tu-bồ-đề! Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh tâm ô nhiễm, như thật biết tâm ô nhiễm; tâm sân hận, tâm ngu si, như thật biết tâm sân hận tâm ngu si.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh tâm không ô nhiễm, như thật biết tâm không ô nhiễm; tâm không sân hận, tâm không ngu si, như thật biết tâm không sân hận không ngu si.

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, làm sao chúng sanh tâm không ô nhiễm, như thật biết tâm không ô nhiễm; tâm không sân hận, như

thật biết tâm không sân hận; tâm không ngu si, như thật biết tâm không ngu si?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Trong tướng tâm không ô nhiễm ấy, tướng nhiễm ô tướng không nhiễm ô không thể có được, vì sao? Tu-bồ-đề! Vì hai tâm không cùng có một lần.

Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh tâm không ô nhiễm, như thật biết tâm không ô nhiễm.

Tu-bồ-đề, trong tướng tâm không sân hận, tâm không ngu si ấy, tâm ngu si, tâm không ngu si không thể có được, vì sao? Vì hai tâm không cùng có một lần.

Như vậy, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh tâm không sân hận, tâm không ngu si, như thật biết.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh tâm rộng lớn, như thật biết tâm rộng lớn.

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, làm sao Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh ấy có tâm rộng lớn, như thật biết tâm rộng lớn?

Này Tu-bồ-đề, Phật biết tâm tướng của chúng sanh không rộng không hẹp, không tăng không

không giảm, không đến không đi; vì tâm tướng lìa, nên tâm ấy không rộng cho đến không đến không đi, vì sao? Vì tâm ấy không có tự tánh, vậy cái gì rộng cái gì hẹp, cho đến không đến không đi cũng như vậy.

Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh có tâm rộng, như thật biết tâm rộng.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh có tâm lớn, như thật biết tâm lớn.

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, làm sao Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh ấy có tâm lớn, như thật biết tâm lớn?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Phật do Bát-nhã ba-la-mật, không thấy tâm chúng sanh có tướng đến tướng đi, không thấy tâm chúng sanh có tướng sanh, tướng diệt, tướng trụ, tướng khác, vì sao? Vì các tâm ấy không có tự tánh; vậy cái gì đến, cái gì đi, cái gì sanh, diệt, trụ, dị?

Như vậy, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật nên chúng sanh ấy có tâm lớn, như thật biết tâm lớn.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật nên chúng sanh có tâm vô lượng, như thật biết tâm vô lượng.

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, làm sao Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh có tâm vô lượng, như thật biết tâm vô lượng?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Phật do Bát-nhã ba-la-mật nên biết tâm chúng sanh ấy, chẳng thấy trụ, chẳng thấy không trụ, vì sao? Vì tướng tâm vô lượng ấy, không có nương dựa, vậy cái gì có chỗ trụ không trụ.

Như vậy, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên chúng sanh có tâm vô lượng, như thật biết tâm vô lượng.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên tâm của chúng sanh không thể thấy, Phật như thật biết tâm không thể thấy.

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, làm sao Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên tâm của chúng sanh không thể thấy, Phật như thật biết tâm không thể thấy?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Tâm chúng sanh là vô tướng, Phật như thật biết vô tướng, vì tự tướng “không” vậy.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật biết năm mắt không thể thấy tâm chúng sanh.

Như vậy, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật, nên tâm của chúng sanh không thể thấy, Phật như thật biết tâm không thể thấy.[1]

LUẬN: Ở trên nói mười phương chư Phật và đại Bồ-tát ủng hộ người viết chép đọc tụng cho đến nhớ nghĩ đúng Bát-nhã ba-la-mật, không để Ma tìm được thuận tiện. Thính giả ở trong hội chúng nghe việc ấy, suy nghĩ rằng: “Chư Phật chứng Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác tướng tịch diệt, đối với các pháp và chúng sanh không có yêu ghét, vậy cớ sao ủng hộ người viết chép, giữ gìn cho đến nhớ nghĩ đúng?” Vì thế nên Phật bảo Tu-bồ-đề, để nói thí dụ như đứa con vì biết ân nên thủ hộ mẹ nó. Bát-nhã là mẹ của mười phương chư Phật, nếu có Ma v.v... chướng nạn, muốn phá hoại Bát-nhã ba-la-mật, chư Phật tuy hành tướng tịch diệt, nhưng vì thương xót chúng sanh, vì biết ân, nên đem tâm từ bi thường niệm, dùng Phật nhãn thường thấy, mà thủ hộ người tu hành Bát-nhã, khiến được tăng ích, không mất Phật đạo. Trong đây Phật nói nhân duyên: Các hiền thánh và pháp của hiền thánh đều từ trong Bát-nhã sanh ra.

Hỏi: Tu-bồ-đề hỏi bốn việc,[2] cớ sao Phật đáp thẳng ba việc, mà không nói “chư Phật từ trong Bát-nhã sanh?”

Đáp: Bát-nhã sanh chư Phật, chư Phật từ Bát-nhã sanh, nghĩa không khác.

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 14, phẩm Phật mẫu thứ 48 (佛母品), tr.323a23-324b22.

[2] T. 25: Đại trí độ luận ( Mahāprajñāpāramitā-śāstra-大智度論), quyển 69, Phật mẫu phẩm 48 (佛母品48), tr.543a1: (1) Bát-nhã ba-la-mật làm sao sanh chư Phật? (2) Lm sao cĩ th? chỉ bày thật tướng thế gian? (3) Làm sao chư Phật từ Bát-nhã ba-la-mật sanh ra? (4) Làm sao chư Phật nói tướng thế gian?

Có người nói các pháp hòa hợp sanh ra Bát-nhã ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật sanh ra chư Phật. Có người tu hành Bát-nhã ba-la-mật và các hạnh khác mà được thành Phật. 1. Nói về tác giả, 2. Nói về pháp. Hoặc nói: “cành gãy làm chết người”, hoặc nói “cây gãy làm chết người”, hai việc ấy giống nhau, cho nên không đáp riêng. Hoặc nói: “Bát-nhã ba-la-mật sanh ra chư Phật”, tức là nói “chư Phật từ Bát-nhã sanh.”

Hỏi: Như các kinh khác nói vì năm uẩn bị phá hoại nên gọi là thế gian, sao trong đây nói Bát-nhã ba-la-mật giải bày năm uẩn, không có tướng phá hoại sanh diệt?

Đáp: Kia là việc Tiểu thừa, đây là pháp Đại thừa (mahāyāna). Trong pháp Tiểu thừa (hīnayāna) phần nhiều nói vô thường (anitya), trong pháp Đại thừa phần nhiều nói pháp không (dharma-nairātmya). Trong pháp Tiểu thừa trước nói vô thường (anitya), sau nói pháp không (dharma-nairātmya), trong pháp Đại thừa mở đầu liền nói pháp không (dharma-nairātmya). Trong pháp Tiểu thừa nói vô thường làm cho chúng sanh sợ hãi, Đại thừa thời không như vậy, thế nên nói không có phá hoại, sanh diệt. Trong đây Phật tự nói nhân duyên: Không (śūnyatā), vô tướng (animita), vô tác (apranihita), trọn không phá hoại. Trong Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày tướng thế gian như vậy.

* Lại nữa, năm uẩn (pañcaskandha) gọi là chúng sanh thế gian, có hình sắc dễ biết, còn tâm và tâm số pháp vô hình khó biết, thế nên Phật nói với Tu-bồ-đề, tâm sở hành của vô lượng vô số chúng sanh Phật đều biết. Trong Bát-nhã tuy không có chúng

sanh và các pháp sắc cho đến trí nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna), song do lực phương tiện Bát-nhã mà biết được tâm sở hành của chúng sanh, vì trong Bát-nhã ba-la-mật rốt ráo không, nên không chỉ bày sắc pháp cho đến trí nhất thiết chủng. Trong đây Phật nói nhân duyên: Trong Bát-nhã ba-la-mật còn không có tướng Bát-nhã, huống gì có sắc pháp v.v...

* Lại nữa, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày tướng thế gian là tất cả chúng sanh hoặc sắc hoặc vô sắc. Sắc (rūpa) là chúng sanh ở cõi Dục cõi Sắc; Vô sắc (arūpa) là chúng sanh ở cõi Vô sắc; Hữu tưởng (saṃjñin) là trừ cõi trời Vô tưởng và cõi trời Phi Hữu tưởng Phi Vô tưởng, ngoài ra là hữu tưởng; Vô tưởng (asaṃjñā) là chúng sanh ở cõi trời vô tưởng; Phi hữu tưởng phi vô tưởng (Nāivasaṃjñānāsṃjñāyatana) là chúng sanh ở cõi trời hữu đảnh (akaniṣṭha).

Thế giới ở đây là thế giới ba ngàn đại thiên. Khắp cả mười phương là các vô lượng vô biên thế giới khác. Chúng sanh ba đời trong sáu đường tại các thế giới ấy nhiếp tâm hay loạn tâm, Phật đều biết rõ.

Tu-bồ-đề hỏi xong, tâm nghi ngờ quái lạ: Chư Phật thường ưa hành pháp “không” tịch tịnh, sao nay biết khắp vô thỉ vô biên chúng sanh nhiếp tâm loạn tâm? Tâm Phật chỉ có một làm sao trong một lúc biết hết vô lượng tâm chúng sanh? Vì vậy nên hỏi Phật vì sao biết? Phật đáp: Do trí tuệ biết thật tướng các pháp nên biết chúng sanh nhiếp tâm (saṃgrahacitta), loạn tâm (vikṣiptacitta).

Tu-bồ-đề hỏi: Thế nào là thật tướng các pháp (bhūtatathatā)?

Đáp: Đó là rốt ráo không (atyanta-śūnyatā). Rốt ráo không ấy, tánh rốt ráo không thể có được, huống gì nhiếp tâm loạn tâm.

Hỏi: Trong thật tướng các pháp rốt ráo không, không có phân biệt tâm và tâm số pháp, làm sao Phật biết được tâm ấy?

Đáp: Trong đây Phật tự nói: Tánh các pháp thật tướng (bhūtatathatā) cũng không thể có được, lấy trí tuệ ấy biết chúng sanh nhiếp tâm loạn tâm, vì sao? Vì nếu “tánh không-śūnyata” có thể có được, nên mới có nạn vấn, còn “tánh không-śūnyata” không thể có được làm sao nạn vấn, nay Phật đã vượt qua hết thảy pháp do ức tưởng phân biệt hư vọng, an trú nơi thật tướng, nên như thật biết tâm hết thảy chúng sanh, còn tâm chúng sanh vì trú trong pháp hư vọng, nên không thể như thật biết các chúng sanh khác. Trước lược nói biết tâm kẻ khác, sau phân biệt chúng sanh nhiếp tâm loạn tâm, gọi là tâm có ba độc, tâm không có ba độc, tâm rộng lớn vô lượng, không thể thấy ra vào co duỗi v.v...

Tu-bồ-đề hỏi từng việc, ban đầu đáp do thật tướng các pháp nên biết nhiếp tâm loạn tâm, kế đáp do tận, do không có ô nhiễm, do tịch diệt, đoạn tịch tịnh, ly tướng nên biết.

Tận là tuệ quán vô thường. Bồ-tát tu hành tuệ tâm quán vô thường ấy, lìa bỏ ô nhiễm của thế gian; dùng thế gian đạo ngăn dứt kiết sử, nên gọi là Diệt; Dùng vô lậu

đạo để dứt, nên gọi là Đoạn; đoạn các kiết sử xong, quán Niết-bàn tịch tịnh, lìa tướng. Do nhân duyên ấy được thật tướng các pháp; do thật tướng các pháp, biết chúng sanh nhiếp tâm, loạn tâm, đều là thật tướng.

* Lại nữa, tâm ấy niệm niệm sanh diệt, ở đời vị lai không có nên không thể biết; hiện tại niệm niệm diệt, không có lúc ngừng, nên không thể biết; người phàm phu thủ lấy tướng mà phân biệt, đối với ba đời, ức tưởng vọng thấy, cho là biết được tâm niệm.

Quán theo tận môn tức là rốt ráo không, rốt ráo không nên không đắm trước gì, khi ấy đắc đạo. Biết thật tướng các pháp, đối với các pháp không vọng tưởng phân biệt, thời như thật biết tâm người khác.

Tâm nhiễm ô là hết thảy pháp vào trong pháp tánh đều là thanh tịnh, thế nên nói trong thật tướng của tâm ô nhiễm không có tâm ô nhiễm, vì sao? Vì trong tánh như thật không có tâm, không có tâm số pháp huống gì có tâm ô nhiễm. Tâm sân hận, tâm ngu si cũng như vậy. Trong tướng tâm không có ô nhiễm, trong ấy không có tướng trạng tâm ô nhiễm. Tâm ô nhiễm từ xưa nay không có, nên cũng không có tâm chẳng ô nhiễm, tâm không ô nhiễm là tướng tịch diệt, không có phân biệt gì.

Trong đây Phật tự nói nhân duyên, Tu-bồ-đề, vì hai tâm không cùng có, theo pháp của chúng sanh, thời tâm tâm thứ lớp sanh, khi tâm không ô nhiễm thời tâm không

ô nhiễm, vì sao? Vì tâm ô nhiễm quá khứ đã diệt, vị lai chưa có, hiện tại không có, thời không có tâm ô nhiễm. Tâm ô nhiễm không có nên cũng không có tâm chẳng ô nhiễm, vì pháp đối đãi không có. Thế nên trong thật tướng không ô nhiễm, không có tâm ô nhiễm, tâm chẳng ô nhiễm; không có tâm sân hận, không có tâm ngu si cũng như vậy. Tâm rộng hẹp thêm bớt đều là vì chúng sanh thủ tướng phân biệt. Phật không biết như vậy, vì sao? Vì tâm ấy không sắc không hình, không có trú xứ, niệm niệm diệt, thời không có rộng hẹp thêm bớt sai khác.

Trong đây Phật tự nói nhân duyên: Tánh và tướng của tâm không có, nên rộng hẹp v.v... không thể có được. Nghĩa của rộng, hẹp, thêm, bớt, lớn, nhỏ là như trong đoạn bốn tâm vô lượng đã nói.

Tâm vô lượng là tâm rộng tâm lớn tức là vô lượng. Lại duyên vô lượng chúng sanh nên gọi là vô lượng. Lại duyên pháp Niết-bàn vô lượng nên gọi là vô lượng. Lại tâm tướng không thể chấp thủ, nên gọi là vô lượng. Như có mắt có sắc làm nhân duyên[1] nên nhãn thức sanh (cakṣur-vijñāna), thức ấy không ở mắt, không ở sắc, không ở chặng giữa, không ở đây không ở kia, thế nên không có trú xứ. Nếu thật không có trú xứ thời làm sao có thể tạo tác gì, hoặc tốt hoặc xấu, như việc thấy trong mộng, không thể tìm tướng chắc thật nhất định của nó. Tâm cũng như vậy, không có chỗ nương tựa, nên không có tướng nhất định, nên gọi là vô lượng. Rộng và lớn cũng theo nghĩa mà phân biệt như vậy.

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 6, tr. 104a29-b21: Bóng trong gương từ nhân duyên mà có, có mặt, có gương, có người cầm gương, có ánh sáng, các sự ấy hòa hợp mà có bóng; Quyển 52, tr. 434b1318: thí như có mắt, có sắc, có ánh sáng, có khoảng không, có tâm muốn thấy, đủ các nhân duyên ấy hòa hợp sanh nhãn thức. trong đây không được nói mắt là cái thấy, hoặc thức là cái thấy. hoặc sắc là cái thấy, hoặc ánh sáng là cái thấy. nếu mắt, sắc, thức mỗi mỗi khôgn thấy được gì, thì hòa hợp lại cũng không thể có thấy. Vì vậy nên cái thấy rốt ráo không.

Hỏi: Nếu biết tâm không thể thấy, sao Phật nói như thật, biết tâm không thể thấy?

Đáp: Có người tọa thiền, ức tưởng phân biệt, thấy tâm ấy như sợi dây xâu trong hạt ngọc trong sạch, quán sát trong người với bộ xương trắng, thấy tâm thứ lớp nối nhau sanh, có khi thấy tâm ở nơi thân, có khi thấy tâm ở nơi cảnh, như ở vô biên thức xứ (vijñāna-anantya-āyatana), chỉ thấy thức vô lượng vô biên. Để phá các chỗ hư vọng như vậy, nên Phật nói như thật biết tâm chúng sanh, tâm chúng sanh tự tướng không, nên nó là tướng vô tướng.

* Lại nữa, Phật lấy năm mắt (pañca-cakṣūṃṣi) quán sát thấy tâm ấy không thể có được. Mắt thịt (māṃsa-cakṣus), mắt trời (divya-cakṣus) duyên sắc nên không thấy. Mắt tuệ (prajñā-cakṣus) duyên Niết-bàn nên không thấy. Mắt pháp (dharma-cakṣus) của kẻ sơ học, phân biệt biết các pháp lành chẳng lành, có phiền não không phiền não; mắt pháp ấy vào trong thật tướng thời không phân biệt, như trước nói, hết thảy pháp không có kẻ biết, không có kẻ thấy,[1] thế nên không thể thấy. Mắt Phật (Buddha-cakṣus) quán sát tướng tịch diệt nên không thể thấy. Phật thấy tâm chúng sanh là như thật thấy, chứ không như người phàm phu ức tưởng phân biệt thấy.

* Lại nữa, năm mắt do nhân duyên hòa hợp sanh, đều là pháp bị tạo tác, hư dối không thật, Phật không tin không dùng, thế nên không dùng năm mắt thấy.

(Hết cuốn 69 theo bản Hán)

———

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 3, 7, 12, 25, 42.

KINH: Lại nữa, Tu bồ đề Phật do Bát nhã ba la mật thâm sâu mà như thật biết tâm số của chúng sanh ra khỏi, chìm đắm, co duỗi.

Bạch đức Thế Tôn, làm thế nào Phật do Bát nhã ba la mật thâm sâu mà như thật biết tâm số của chúng sanh ra khỏi, chìm đắm, co duỗi.

Phật dạy: Tâm số của chúng sanh ra khỏi, chìm đắm, co duỗi v.v... đều nương nơi sắc, thọ, tưởng, hành, thức phát sanh. Tu bồ đề, Phật từ nơi đó biết tâm số của chúng sanh ra khỏi, chìm đắm, co duỗi, nghĩa là biết tâm số của chúng sanh chấp “thần ngã và thế gian thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ” Kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có; chấp “thần ngã và thế gian vô thường, là sự thật ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có; chấp “thần ngã và thế gian cũng thường cũng vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ” kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có; chấp “thần ngã và thế gian chẳng phải thường chẳng phải vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ” kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có.

Chấp “thần ngã và thế gian thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ” kiến chấp ấy nương nơi thọ mà có; chấp “thần ngã và thế gian vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi thọ mà có; chấp “thần ngã và

thế gian cũng thường cũng vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi thọ mà có; chấp “thần ngã và thế gian chẳng phải thường chẳng phải vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi thọ mà có.

Chấp “thần ngã và thế gian thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi tưởng mà có; chấp “thần ngã và thế gian vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi tưởng mà có; chấp “thần ngã thế gian cũng thường cũng vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi tưởng mà có; chấp “thần ngã và thế gian chẳng phải thường chẳng phải vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi tưởng mà có.

Chấp “thần ngã và thế gian thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi hành mà có; chấp “thần ngã và thế gian vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi hành mà có; chấp “thần ngã và thế gian cũng thường cũng vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi hành mà có; chấp “thần ngã và thế gian chẳng phải thường chẳng phải vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi hành mà có.

Chấp “thần ngã và thế gian thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi

thức mà có; chấp “thần ngã và thế gian vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi thức mà có; chấp “thần ngã cũng thường cũng vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi thức mà có; chấp “thần ngã và thế gian chẳng phải thường chẳng phải vô thường là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi thức mà có.

Chấp “thế gian hữu biên là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có; chấp “thế gian vô biên là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có; chấp “thế gian hữu biên vô biên là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có; chấp “thế gian chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có. Nương thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. [1]

Chấp “thần ngã chính là thân”, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có; chấp thần ngã khác, thân khác, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có. Nương nơi thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

Chấp “sau khi chết còn có như khứ[2] là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có; chấp “sau khi chết không còn có như khứ là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có; chấp “sau khi chết

———

[1] T. 1: Trường a-hàm kinh (Dīrghāgama-長阿含經), tr. 75c12-76a1, quyển 14, tr. 91b6-23, quyển 17, tr. 111a1-12, quyển 19, tr. 128b17-24; T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含經), quyển 16, kinh số 408, tr. 109a27-b4; T. 26: Thập trụ tỳ-bà-sa luận (Daśabhūmivibhāsā-śāstra-十住毘婆沙論), quyển 11, tr. 80c29-a10; T. 26: A-tỳ-đạt-ma tập dị môn túc luận (阿毘達磨集異門足論), quyển 8, tr. 400a7-23; T. 28: Xá-lợi- phất a-tỳ-đàm luận (舍利弗阿毘曇論), quyển 20, tr.658a3-17; T. 30: Trung luận (Madhyamaka-śāstra-中論), quyển 4, phẩm 22: Quán như lai (Tathāgata-parīkṣā-觀如來品22), tr. 30b29-c11, Quyển 4, phẩm 27: Quán tà kiến (Dṛṣṭi-parīkṣā-觀邪見品27), quyển 4, phẩm 25: Quán Niết bàn (Nirvāna-parīkṣā-觀涅槃品25), tr. 36a14-26: Sau khi đức Như Lai diệt độ, hoặc hiện hữu hay không hiện hữu, các kiến chấp ấy nương nơi Phật Niết-bàn mà sinh khởi; thế gian hữu biên vô biên, hoặc thường hoặc vô thường, các kiến chấp ấy nương đời vị lai và quá khứ mà sinh khởi (Paraṁ nirodhādantādyāḥ śāśvatādyāśca dṛṣṭayaḥ| Nirvāṇamaparāntaṁ ca pūrvāntaṁ ca samāśritāḥ (21).

Sau khi Như lai diệt độ còn có Như lai, không có Như lai, cũng có cũng không có Như lai, chẳng phải có Như lai chẳng phải không có Như lai; thế gian hữu biên, thế gian vô biên, thế gian cũng hữu biên cũng vô biên, thế gian chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên; thế gian thường, thế gian vô thường; thế gian cũng thường cũng vô thường, thế gian chẳng phải thường chẳng phải vô thường. Trong ba loại mười hai kiến chấp ấy, bốn kiến chấp sau khi Như lai diệt độ Như lai có không… là dựa vào sau khi Như lai Niết bàn mà khởi lên; bốn kiến chấp thế gian hữu biên vô biên …là dựa vào đời vị lai mà khởi lên, bốn kiến chấp thế gian thường vô thường…là dựa vào đời quá khứ mà khởi lên.

Như Như lai có hay không có…sau khi diệt độ không thể có được, Niết bàn cũng như vậy, như thế gian đời quá khứ, vị lai, hữu biên, vô biên, thương, vô thường đều không thể có được. Niết bàn cúng như vậy. Thế nên nói thế gian và niết bàn không có sai khác.

T. 30: Du già sư địa luận (Yogācāra-bhūmi-śāstra-瑜伽師地論), quyển 7, tr. 310a22-b10: Biên vô biên luận là, như có Sa môn hoặc bà-la-môn, y chỉ các tịnh lự thế gian. Đối với thế gian ấy trú hữu biên vô biên tưởng , câu tưởng không câu tưởng, rộng như kinh nói. Do sanh khởi thấy như vậy, lập luận như vậy, thế gian hữu biên, thế gian vô biên, thế gian cũng hữu biên cũng vô biên, thế gian phi hữu biên phi vô biên. Nên biết trong đây đã nói nhân duyên và kế chấp. Trong đó nếu y đoạn biên tế cầu thế biên, hoặc ức niệm hoại kiếp đối với thế gian sinh khởi hữu biên tưởng, hoặc ức niệm thành kiếp thời đối với thế gian sinh khởi vô biên tưởng, hoặc khi y vào phương vức rộng cầu thế biên, hoặc dưới đến vô gián lại không có sở đắc, hoặc trên đến tịnh lự thứ tư cũng không có sở đắc, bàng nhất thiết xứ không có được biên tế. Lúc bấy giờ đối với trên dưới sinh khởi hữu biên tưởng, đối với bàng xứ sở sinh khởi vô biên tưởng. hoặc là trị bệnh chấp này, chỉ y vào văn nghĩa sai biệt không sai biệt, thời đối với thế gian sinh khởi phi hữu biên phi vô biên tưởng

Nay nên hỏi kia, ông muốn gì? từ tiền hoại kiếp cho đến nay lại có thế gian sinh khởi hay không sinh khởi? nếu nói có, thế gian hữu biên không đúng đạo lý, nếu nói không, phi thế gian trú niệm thế gian biên, chẳng phải đạo lý. Như vậy đến từ có đến từ vô, đều không đúng lý. Vì vậy biên vô biên luận này không như lý nói.

[2] Xem Đại trí độ luận, quyển 2, 7, 42, 55.

chết hoặc có như khứ hoặc không có như khứ, là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi ắc mà có; chấp “sau khi chết chẳng phải có như khứ chảng phải không có như khứ là sự thật, ngoài ra là vọng ngữ”, kiến chấp ấy nương nơi sắc mà có. Nương nơi thọ, tưởng, hành, thức, cũng như vậy.

Như vậy, Tu bồ đề, Phật do Bát nhã ba la mật thâm sâu mà như thật biết tâm số chúng sanh ra khỏi, chìm đắm, co duỗi.

* Lại nữa, Tu bồ đề, Phật biết tướng sắc, biết tướng sắc thế nào? Là như như, như như chẳng hoại, không phân biệt (nirvikalpa), không có tướng (animitta), không có ức tưởng, không có hý luận (aprapañca), không có đắc (aprāpti), tướng sắc cũng như vậy.

Tu bồ đề, Phật biết tướng thọ, tưởng, hành, thức thế nào? Là như như, như như chẳng hoại, không phân biệt, không có tướng, không có ức tưởng, không có hý luận, không có đắc; tướng thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.

Như vậy, Tu bồ đề, Phật biết tướng như như của chúng sanh và tướng như như của tâm số ra khỏi, chìm đắm, co duỗi. Tướng như của năm uẩn, tướng như của các hành tức là tướng như của hết thảy pháp.

Những gì là tướng như của hết thảy pháp? Đó là sáu Ba la mật tướng như; sáu Ba la mật tướng như tức là ba mươi bảy phẩm tướng như; ba mươi bảy phẩm tướng như tức là “mười tám không” tướng như; “mười tám không” tướng như tức là tám bội xả tướng như; tám bội xả tướng như tức là chín định thứ đệ tướng như; chín định thứ đệ tướng như tức là Phật mười lực tướng như; Phật mười lực tướng như tức là bốn điều không sợ, bốn biện giải vô ngại, đại từ đại bi cho đến mười tám pháp không chung tướng như; mười tám pháp không chung tướng như tức là trí Nhất thiết chủng tướng như; trí Nhất thiết chủng tướng như tức là pháp thiện pháp bất thiện, pháp thế gian pháp xuất thế gian, pháp hữu lậu pháp vô lậu tướng như ; pháp hữu lậu pháp vô lậu tướng như tức là các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại tướng như; các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại tướng như tức là pháp hữu vi pháp vô vi tướng như; pháp hữu vi pháp vô vi tướng như tức là quả vị Tu đà hoàn tướng như; quả Tu đà hoàn tướng như tức là quả vị Tư đà hàm tướng như; quả vị Tư dà hàm tướng như tức là quả vị A na hàm tướng như; quả vị A na hàm tướng như tức là quả vị A la hán tướng như; quả vị A la hán tướng như tức là đạo Bích chi Phật tướng như; đạo Bích chi Phật tướng như tức là Vô thượng Chánh đẳng Bồ đề tướng như; Vô thượng Chánh đẳng Bồ đề

tướng như tức là chư Phật tướng như; chư Phật tướng như đều là tướng nhất như, chẳng hai chẳng khác, chẳng tận chẳng hoại, ấy gọi là tướng như của hết thảy các pháp. Phật do Bát nhã ba la mật biết được tướng như ấy. Do nhân duyên ấy nên Bát nhã ba la mật hay sanh ra chư Phật, hay chỉ thị tướng thế gian.

Như vậy, Tu bồ đề, Phật biết hết thảy pháp tướng như, không phải tướng chẳng như, tướng chẳng khác. Vì được tướng như ấy nên Phật gọi là Như lai.

Tu bồ đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, tướng như của các pháp ấy, không phải tướng chẳng như, tướng chẳng khác, rất sâu xa. Bạch đức Thế Tôn, chư Phật dùng như ấy mà vì người nói Vô thượng Chánh đẳng Bồ đề.

Bạch đức Thế Tôn, ai hay tin hiểu điều ấy? Chỉ có Bồ tát đã đến địa vị bất thối và người đầy đủ chánh kiến và A la hán đã hết sạch các lậu hoặc, vì sao? Vì pháp ấy rất sâu xa.

Tu bồ đề, như ấy tướng không cùng tận nên rất sâu xa.

Tu bồ đề thưa: Pháp gì tướng không cùng tận nên rất sâu xa? Phật dạy: Hết thảy pháp không cùng tận. Như vậy, tu bồ đề, Phật biết

được hết thảy pháp ấy rồi mà thuyết pháp cho chúng sanh.

LUẬN: Phật biết hết sở tác sở hành của tất cả chúng sanh, biết sáu mươi hai tà kiến, chín mươi tám kiết sử phiền não, thế nên nói Phật biết tâm tâm số pháp của chúng sanh ra khỏi, chìm đắm, co duỗi. Người tại gia bị các phiền não ái nhiễm nhận chìm, nên gọi là chìm, người xuất gia lìa chín mươi sáu thứ tà kiến gọi là ra khỏi. Lại thường đắm cái vui ở đời gọi là chìm, hoặc biết nó vô thường mà sợ sệt cầu đạo gọi là ra khỏi. Lại lãnh thọ chín mươi sáu tà đạo không thể cầu chánh đạo trở lại chìm vào thế gian, gọi là chìm, co là không lìa khỏi cõi dục, duỗi là lìa khỏi cõi Dục. Lìa không lìa cõi Sắc cũng như vậy. Như ngươì đứng trên ao nước trong, trông thấy cá, có con thường ở trong nước, có con tạm nhảy ra rồi trở lại lặn xuống, có con ra khỏi nhìn bốn phương, có con ra khỏi muốn lội qua gần bờ trở lại lặn xuống. Phật cũng như vậy, lấy Phật nhãn nhìn chúng sanh trong mười phương sáu đường, có kẻ thường đắm năm dục, bị phiền não che tâm, không cầu ra khỏi; có kẻ tâm tốt hay bố thí, trì giới mà vì tà kiến nghi hoặc che tâm nên trở lại chìm đắm; có kẻ ra khỏi năm dục, quán bốn chân lý vi diệu, đạt được noãn pháp, nhưng chưa đạt được thật pháp nên trở lại chìm đắm; có người lìa dục chứng được Sơ thiền cho đến Vô sở hữu xứ định, vì chẳng đặng Niết bàn nên trở lại chìm đắm.

Thế nào là tướng ra khỏi, chìm đắm, co duỗi? Trong đây Phật nói đó là chấp thần ngã và thế gian

thường. Thần ngã là người phàm phu ức tưởng phân biệt theo tâm chấp ngã thủ tướng nên chấp có thần ngã. Ngoại đạo nói thần ngã có hai thứ là thường và vô thường. Nếu người chấp thần ngã thường, thì thường tu phước đức, để sau thọ quả báo; hoặc do hành đạo mà thần ngã được giải thoát. Nếu người chấp thần ngã vô thường thì vì danh lợi hiện đời nên có tạo tác. Chấp thường vô thường là có người cho thần ngã có hai thứ: 1. Vi tế thường trú. 2. Hiện có tạo tác. Hiện có tạo tác là thân này khi chết vô thường nhưng thần ngã vi tế là thường. Có người nói thần ngã chẳng phải thường chẳng phải vô thường, thường hay vô thường đều có lỗi. Nếu thần ngã vô thường tức không có tội phước, vì sao? Vì nếu thường thời khổ vui không đổi khác, thí như hư không, mưa không làm ướt, gió nắng không làm khô; nếu vô thường thì khổ vui biến đổi, thí như gió mưa, đối với da trâu thì làm cho hư nát. Vì tâm chấp ngã nên nói chắc có thần ngã, nhưng chẳng phải thường chẳng phải vô thường.

Phật nói bốn thứ tà kiến; đều duyên nơi năm uẩn, chỉ vì nơi năm uẩn lầm chấp là thần ngã.

Thần ngã và thế gian là: Thế gian có ba thứ: 1. thế gian năm uẩn. 2. Thế gian chúng sanh. 3. Thế gian quốc độ. Trong đây nói hai thứ thế gian là thế gian năm uẩn và thế gian quốc độ; thế gian chúng sanh tức là thần ngã. Đối nơi tướng thế gian cũng có bốn thứ tà kiến.

Hỏi: Thần ngã thì từ xưa lại đây không có, nên chấp là sai, còn thế gian là có, cớ sao lại đồng với tà kiến chấp có thần ngã?

Đáp: Chỉ phá cái chấp tướng thường vô thường đối với thế gian, chứ không phá thế gian, thí như người không có mắt cầm rắn mà cho là anh lạc, còn người có mắt thì cho là rắn, chẳng phải anh lạc. Phật phá cái điên đảo chấp thế gian thường, mà không phá thế gian, vì sao? Vì hiện thấy thế gian vô thường. Nhưng cũng không được nói vô thường vì tội phước chẳng mất; vì quá khứ đã có tạo tác, nói thường hay nói vô thường, cả hai đều lỗi; còn nói chẳng phải vô thường, cũng có lỗi vì đắm trước thế gian.

Thế gian hữu biên là có người tìm nguồn gốc thế gian, không thấy chỗ bắt đầu của nó, không có bắt đầu, thời cũng không có khoảng giữa, khoảng sau. Nếu không bắt đầu, khoảng giữa, khoảng sau thời không có thế gian; thế nên thế gian lý đáng phải có bắt đầu, tức là hữu biên. Người chứng được thiền định nhờ trí biết kiếp trước, thấy được việc trong tám vạn kiếp trước, quá nữa thì không biết; chỉ thấy thức trung ấm bắt đầu của thân này, mà tự suy nghĩ: Thức này không thể không có nhân không có duyên; chắc phải có nhân duyên. Mà trí biết kiếp trước không thể biết, chỉ ức tưởng phân biệt, có một pháp gọi là “thế tánh”, chẳng phải năm thức biết được, vì nó quá vi tế. Từ trong “thế tánh” đầu tiên sanh ra “giác”, giác tức là “thức trung ấm.” Từ giác sanh “ngã”, từ ngã sanh “năm thứ vi trần” là sắc, tiếng, mùi,

vị, xúc. Từ vi trần tiếng sanh “hư không đại”, từ vi trần tiếng và xúc sanh ra “phong đại”, từ vi trần sắc tiếng và xúc sanh ra “hỏa đại”, từ vi trần sắc, tiếng, mùi, vị, xúc sanh “thủy đại”, từ vi trần sắc tiếng mùi, vị, xúc sanh “địa đại.” Từ không sanh nhĩ căn, từ gió sanh thân căn, từ lửa sanh nhãn căn, từ nước sanh thiệt căn, từ đất sanh tỷ căn, như vậy dần dần từ tế đến thô.

Thế tánh là từ thế tánh đi đến thô, từ thô chuyển đến tế, trở lại thế tánh; thí như trong cục bùn có các tánh cách cái bình cái chậu v.v... Lấy bùn làm bình, phá bình làm chậu, như vậy chuyển biến mãi không mất; thế tánh cũng như vậy. Chuyển biến làm thô, thế tánh là pháp thường, không từ đâu đến, như trong kinh Tăng Khư (Saṃkhyā-Số luận) nói rộng thế tánh này.

Lại có người nói: Biên tế bắt đầu của thế gian là vi trần, là cực vi, vi trần là pháp thường hằng không thể phá, không thể đốt, không thể nát, không thể hoại, vì là rất nhỏ, chỉ đợi nhân duyên của tội phước nên hoà hợp mà có thân; hoặc thân trời hoặc thân địa ngục v.v... vì không có cha mẹ; nhân duyên của tội phước hết thời tan rã.

Có người cho “tự nhiên” là khởi nguyên thế giới, giàu nghèo, sanh hèn, chẳng phải do mong ước, tạo tác mà đưọc.

Có người nói: Chúa Trời là khởi nguyên thế giới, tạo tác tốt xấu hoạ phước, trời đất muôn vật, các pháp ấy khi tiêu diệt, Trời trở lại thu nhiếp lấy. Chấp các nguyên nhân tà vạy như vậy cho là biên tế thế giới.

Có người nói: Khi chúng sanh đời đời chịu vui hết, tự đi đến biên tế, thí như đứng trên núi quăng cuốn chỉ, chỉ hết tự ngừng. Thọ tội thọ phước, đều qui về cùng tận. Tinh tấn hay biếng nhác không khác.

Có người nói: Thế gian quốc độ tám phương đều có bờ mé, chỉ phía trên và dưới không có bờ mé.

Có người nói: Phía dưới đến mười tám địa ngục, phía trên đến cõi trời Hữu Đảnh, trên dưới có bờ mé, còn tám phương không có bờ mé, còn tám phương không có bờ mé. Như vậy các thuyết về thế giới hữu biên.

Có người nói: Chúng sanh và thế giới có ngằn mé, như nói thần ngã ở trong thân thể, nhỏ như hạt cải, hoặc như trái táo, hoặc mōmột tấc, người lớn thì thần ngã lớn, người nhỏ thì thần ngã nhỏ, cho thần ngã là một phần sắc pháp, nên nói thần ngã có biên.

Vô biên là, có người nói: Thần ngã biến khắp hư không, không chỗ nào không có, gặp chỗ có thân thì có cảm giác khổ vui, thế nên gọi thần ngã vô biên.

Có người nói: Quốc độ thế gian vô thỉ, nếu có thỉ thời không có nhân duyên, lúc sau cũng thường thọ thân không cùng tận, thế thời phá hoại Niết bàn. Thế gọi là vô biên.

* Lại nữa, nói thế gian quốc độ, mười phương không có biên tế. Như vậy là các thuyết nói thần ngã thế gian, quốc độ thế gian vô biên.

Hữu biên vô biên là, có người nói: Thần ngã thế gian vô biên, còn quốc độ thế gian hữu biên. Hoặc nói

thần ngã thế gian hữu biên còn quốc độ thế gian vô biên, vì như trên nói thần ngã là sắc pháp. Hoặc nói trên dưới hữu biên, tám phương vô biên, Tóm hai pháp trên gọi là hữu biên vô biên.

Thế gian chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên là, có người thấy thế gian hữu biên, có lỗi, vô biên cũng có lỗi, nên chẳng nói hữu biên, chẳng nói vô biên, chấp chẳng phải hữu biên chẳng phải vô biên là thật tánh thế gian.

Thần ngã tức là thân là, có người nói thân này tức là thần ngã, vì sao? Vì phân tích thân này tìm thần ngã không thể có được.

* Lại nữa, thọ khổ vui tốt xấu đều là thân này, thế nên nói thân tức là thần ngã.

Thân khác thần ngã khác là, có người nói thần ngã vi tế, năm thức không thể biết đưọc, cũng không phải hàng phàm phu thấy được, người nhiếp tâm thanh tịnh, được thiền định mới có thể thấy được. Thế nên nói thân khác thần ngã khác.

* Lại nữa, nếu thân tức là thần ngã, thân diệt thần ngã cũng diệt, ấy là tà kiến, còn nói thân khác thần ngã khác, thân diệt thần ngã thường trú, ấy là biên kiến.

Sau khi chết còn có như khứ là:

Hỏi: Trên kia nói thường vô thường v.v... tức đã nói đời sau hoặc có hoặc không, sao nay lại còn phân biệt như khứ thành bốn câu?

Đáp: Trên nói chung hết thảy thế gian thường vô thường, còn việc đời sau có hay không cần phải nói riêng.

Như khứ (tathāgata) là, như người đến sanh nơi đây, đi đến đời sau cũng như thế.

Có người nói đời trước không từ đâu đến, diệt cũng chẳng đi đâu.

Có người nói: Thân và thần ngã hòa hợp làm người, sau khi chết thần ngã đi thân không đi, ấy gọi là như khứ chẳng như khứ.

Chẳng phải có như khứ chẳng phải không như khứ là thấy đi không đi đều có lỗi, nên nói chẳng phải đi chẳng phải không đi. Người ấy không thể bỏ cái chấp có thần ngã, nhưng chấp thần ngã chẳng phải đi chẳng phải không đi.

Các phiền não tà kiến như trên, gọi là tướng tâm số ra khỏi, chìm đắm, co duỗi, vì sao? Vì người tà kiến với nhiều đường lối cầu ra khỏi không được, nên muốn ra mà vẫn chìm. Sức tà kiến nhiều khó giải thoát, cho nên nói mười bốn việc tà kiến, là chấp thế gian thường vô thường v.v...

Ngoại đạo tuy mỗi mỗi ức tưởng phân biệt, Phật nói đều duyên nơi năm uẩn, nương tựa năm uẩn không có thần ngã, không thường hằng. Phật biết năm uẩn

trống không, không có tướng trạng, không có tạo tác, không có hý luận. Chỉ biết năm uẩn như như, không như chỗ thấy giả dối điên đảo của hàng phàm phu. Giống như năm uẩn như như, hết thảy pháp như như cũng như vậy, vì sao? Vì hai pháp thâu nhiếp hết thảy pháp, đó là pháp hữu vi (saṃskṛta-dharma) và pháp vô vi (asaṃskṛta-dharma). Năm uẩn là pháp hữu vi,[1] năm uẩn như như tức là pháp vô vi. Quán sát, trù lượng, tư duy năm uẩn có thể thực hành sáu Ba la mật, thế nên nói năm uẩn như tức là hết thảy pháp như; hết thảy pháp như tức là sáu Ba la mật như. Bồ tát thực hành sáu Ba la mật cầu thật đạo, quán năm uẩn vô thường (anitya), không (śūnya), phát sanh ba mươi bảy phẩm, tám bội xả, chín định thứ đệ, ấy là đạo Thanh văn, khi biết rồi đi thẳng qua, tiếp thực hành mười tám không (aṣṭādaśaśūnyatāḥ), mười lực (daśa-balāni), các Phật pháp (buddhadharma), đều do chánh quán sát năm uẩn (pañcaskandha), năm uẩn như, không phân biệt, nên đều là hết thảy pháp như. Thế nên nói thiện pháp (kuśala-dharma) như tức là bất thiện pháp (akuśala-dharma) như, bất thiện pháp như tức là thiện pháp như. Pháp thế gian xuất thế gian cũng như vậy. Thế nên hành giả không được đắm trước thiện pháp, cho đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ đề (anuttarā-saṃyak-saṃbodhi). Tướng Phật như cũng như vậy, đều là tướng nhất như, không hai không khác, vì sao? Vì tìm thật tướng của chư pháp, đi đến rốt ráo không (atyanta-śūnyatā), không còn dị biệt.

Các pháp như như cũng như vậy, Phật do Bát nhã ba la mật mà chứng được, thế nên nói Bát nhã ba la mật hay sanh ra chư Phật, hay chỉ thị tướng thế gian.

———

[1] A-tỳ-đạt-ma câu xá luận (Abhidharmakośa śāstra), phẩm 1: phân biệt giới (dhātunirdeśa), tr. 4: Te punah. saṃskṛtā dharmā rūpa ādi skandha pañcakam. Rūpaskandho vedanāskandhaḥ saṃjñāskandhaḥ samskāraskandho vijñānaskandhaś ca iti ete saṃskṛtādharmāḥ. (Lại nữa các pháp hữu vi, là năm uẩn, gồm sắc uẩn … Luận: Năm uẩn là sắc uẩn (rūpaskandha), thọ uẩn (vedanāskandha), tưởng uẩn (saṃjñāskandha), hành uẩn (saṃskāraskandha), thức uẩn (vijñānaskandha). Năm uẩn trên đây bao hàm đầy đủ các pháp hữu vi.)

Tu bồ đề tán thán là chưa từng có, bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, lý hết thảy pháp như rất sâu xa, tùy thuận chẳng trái nhau, ba đời mười phương chư Phật như tức là các pháp như, hiểu các pháp như ấy nên vì chúng sanh mỗi mỗi thuyết pháp là thậm thâm như, khó hiểu khó tin, vị Bồ tát ở địa vị bất thối (avaivartika) vào pháp vị (bhūtatathatā), được thọ ký mới có thể tin. Người đầy đủ chánh kiến (Samyag-dṛṣṭi) là ba bậc Đạo nhân (Tu đà hoàn, Tư đà hàm, A na hàm) và A la hán sạch hết lậu hoặc không thọ nhận pháp gì nên có thể tin. Hạng người có lòng tin đã gần địa vị bất thối cho nên không nói riêng.

Phật bảo Tu bồ đề: Hết thảy pháp vô tận nên “như” ấy vô tận, “như” vô tận, nên người được Thánh đạo có thể tin, trong pháp vô vi (asaṃskṛta-dharma) có sai biệt nên có các đạo Tu đà hoàn (srota-āpanna) nghe pháp tự mình chứng được nên có thể tin, còn người phàm phu đắm vào pháp điên đảo (viparyāsa) hư dối, nên không thể tin.

Phật bảo Tu bồ đề: Chư Phật được “các pháp như” ấy nên gọi là Như Lai (tathāgata), gọi là bậc Nhất thiết trí (sarvajña), hay cứu độ chúng sanh khiến đi đến Niết bàn (nirvāṇa).

———

Giải Thích Phẩm Vấn Tướng Thứ 49

GIẢI THÍCH: PHẨM VẤN TƯỚNG THỨ 49

(Kinh Đại Bát Nhã ghi: Phẩm Thị Tướng thứ 47)

KINH: Bấy giờ Thiên tử cõi Dục, Thiên tử cõi Sắc có trong ba ngàn đại thiên thế giới, từ xa rãi hoa hương, đi đến chỗ Phật, cúi đầu lễ chân Phật, rồi đứng ở một bên, bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật sâu xa được nói đến. Thế nào là tướng Bát-nhã ba-la-mật sâu xa?

Phật bảo các Thiên tử cõi Dục cõi Sắc: Này các Thiên tử, tướng không là tướng Bát-nhã ba-la-mật, không tướng trạng, không tạo tác, không khởi, không sanh, không diệt, không nhơ, không sạch, không có pháp gì, không tướng trạng, tướng hư không không nương tựa, là tướng Bát-nhã ba-la-mật.[1] Này các Thiên tử, các tướng như vậy là tướng Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, Phật vì chúng sanh mà dùng pháp thế gian nên nói, chứ không phải theo Đệ nhất nghĩa.

Này các Thiên tử, các tướng ấy, tất cả thế gian trời, người, A-tu-la không thể phá hoại, vì sao? Vì tất cả thế gian trời, người, A-tu-la cũng là

———

[1] T. 7: Đại bát-nhã ba-la-mật-đa kinh (Mahā-prajñā-pāramitā-sūtra-大般若波羅蜜多經), quyển 442, phẩm thị tướng thứ 47 (示相品47), tr. 230a29-b13:

là tướng ấy. Này các Thiên tử, tướng không thể phá tướng, tướng không thể biết tướng, tướng không thể biết vô tướng, vô tướng không thể biết tướng. Tướng vô tướng ấy, tướng vô tướng đều không có gì của chính nó, nghĩa là biết, người biết, pháp bị biết, đều không thể có được, vì sao? Này các Thiên tử, vì các tướng ấy chẳng phải sắc làm ra; chẳng phải thọ, tưởng, hành, thức làm ra; chẳng phải Thí ba-la-mật làm ra; chẳng phải Giới ba-la-mật, Nhẫn ba-la-mật, Tấn ba-la-mật, Thiền ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật làm ra; chẳng phải nội không làm ra; chẳng phải ngoại không làm ra; chẳng phải nội ngoại không làm ra; chẳng phải vô pháp không làm ra; chẳng phải hữu pháp không làm ra; chẳng phải vô pháp hữu pháp không làm ra; chẳng phải bốn niệm xứ làm ra; cho đến chẳng phải Nhất thiết trí làm ra.

Này các Thiên tử, các tướng ấy chẳng phải sở hữu của người, của phi nhân, chẳng phải thế gian chẳng phải xuất thế gian, chẳng phải hữu lậu, chẳng phải vô lậu, chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi.

Phật lại bảo các Thiên tử: Thí như có người hỏi thế nào là tướng hư không, người ấy hỏi có chính đáng không?

Các Thiên tử thưa: Bạch đức Thế Tôn, câu hỏi ấy không chính đáng, vì sao? Bạch đức Thế

Tôn, vì hư không, không có tướng trạng để có thể nói, hư không không có tác vi, không sanh khởi.

Phật bảo các Thiên tử: Dù có Phật không có Phật ra đời, tướng tánh vẫn thường trú, Phật chứng được tướng tánh như thật, nên gọi là Như Lai.[1]

Các Thiên tử bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Thế Tôn chứng đắc các tướng tánh rất sâu xa, được tướng ấy nên được trí vô ngại. Trú trong thật tướng ấy, lấy Bát-nhã ba-la-mật, tập hợp tự tướng các pháp.

Các Thiên tử thưa: Hiếm có, Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật sâu xa ấy là chỗ thường sở hành của chư Phật, hành đạo ấy chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề rồi, thông đạt hết thảy pháp tướng, hoặc sắc tướng; hoặc thọ, tưởng, hành, thức tướng, cho đến Nhất thiết trí tướng.

Phật dạy: Như vậy, như vậy! Các Thiên tử, Tướng não hoại là tướng của sắc, Phật được vô tướng ấy. Cảm giác là tướng của thọ, thủ tướng là tướng của tưởng, khởi làm là tướng của hành, nhận biết là tướng của thức,[2] Phật được vô tướng ấy. Hay xả bỏ là tướng của Thí, không nhiệt não là tướng của Giới, không biến khác là tướng của Nhẫn, không thể khuất phục là tướng của Tấn,

———

[1] T. 8: Ma-ha bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 14, phẩm Vấn tướng thứ 49 (問相品49), tr. 325c11-12.

[2] T. 29: A-tỳ-đạt-ma câu xá luận (阿毘達磨俱舍論), phẩm 1: phân biệt giới: sắc là nghĩa biến ngại. Thọ là sự lãnh nạp tùy theo xúc. Tưởng lấy sự chấp thủ ảnh tượng làm thể. Ngoài bốn uẩn ra là hành uẩn. Thức là sự liễu biệt của mỗi thức theo từng đối tượng riêng; Abhidharmakośa śāstra, dhātunirdeśa, tr. 10-11: vedanā’nubhavaḥ| saṃjñā nimitta udgrahaṇa ātmikā| caturbhyo’nye tu saṃskāraskandhaḥ| vijñānaṃ prativijñapti||; T. 31, số 1605: Đại thừa a-tỳ-đạt-ma tập luận (大乘阿毘達磨集論), quyển 1, phẩm 1: bổn sự phần trung tam pháp (本事分中三法品第一), tr. 663a27-663b11: sắc uẩn: biến hoại là tướng của sắc, thọ uẩn: lãnh nạp là tướng của thọ, tưởng uẩn: lờ mờ không rõ là tướng của tưởng, hành uẩn: tạo tác là tướng của hành, thức uẩn: liễu biệt là tướng của thức. Abhidharmasamuccaya, Atha mūlavastuni tridharmaparicchedaḥ prathamaḥ, kiṃlakṣaṇaṃ rūpam| rūpaṇa lakṣaṇaṃ rūpam| kiṃlakṣaṇā vedanā| anubhavalakṣaṇā vedanā| kiṃlakṣaṇā saṃjñā| saṃjānanālakṣaṇā saṃjñā| kiṃlakṣaṇaḥ saṃskāraḥ| abhisaṃskāralakṣaṇaḥ saṃskāraḥ| kiṃlakṣaṇaṃ vijñānam| vijānanālakṣaṇaṃ vijñānam

, nhiếp tâm là tướng của Thiền, xả lìa là tướng của Bát-nhã; Phật được vô tướng ấy. Tâm không bị nhiễu loạn bức não là tướng của bốn thiền, bốn vô lượng tâm (catvāri apramāṇāni), bốn định vô sắc (catur-ārūpya brahmaloka), Phật được vô tướng ấy.

Xuất thế gian là tướng của ba mươi bảy đạo phẩm, Phật được vô tướng ấy. Khổ là tướng của vô tác giải thốt môn, lìa là tướng của không giải thốt môn, tịch diệt là tướng của vô tướng giải thốt môn, Phật được vô tướng ấy. Thắng là tướng của mười lực, không sợ hãi là tướng của vô sở úy, khắp biết là tướng của trí vô ngại, các người khác không có được là tướng của mười tám pháp không chung, Phật được vô tướng ấy.

Thương nghĩ chúng sanh là tướng của đại từ đại bi, chơn thật là tướng của không sai lầm, không chấp thủ là tướng của thường buông xả, hiện biết rõ ràng là tướng của trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna) phật được vô tướng ấy.

Như vậy, các Thiên tử, Phật chứng được hết thảy pháp vô tướng, do nhân duyên ấy, nên Phật được gọi là trí vô ngại.

LUẬN: Hỏi: Trên kia nơi nơi đã nói không (śūnyatā), vô tướng (animita), vô tác (apratihita), không khởi,[1] không có gì (avidyamāna) là tướng của Bát-nhã,[2] sao nay các Thiên tử còn hỏi thế nào là tướng Bát-nhã?

———

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 64,

[2] Đại trí độ luận, quyển 43, 54, 55.

Đáp: Phật tuy nơi nơi nói Bát-nhã ba-la-mật, hoặc nói không, hoặc nói có, hoặc nói quả báo, hoặc nói tội phước, không nhất định, vì vậy nên nay hỏi thế nào nhất định là tướng Bát-nhã.

* Lại nữa, Bát-nhã ba-la-mật ấy như huyễn như hóa, như tuồng có thể nắm được, mà không có tướng nhất định có thể chấp thủ, chỉ chư Phật mới biết đúng đắn cùng khắp tướng ấy, chư thiên tuy có trí lanh lợi, mà không thể liễu tri cho nên hỏi.

* Lại nữa, có người nói: Các Thiên tử ấy có người đến sau, không kịp nghe nên hỏi.

Phật đáp với các Thiên tử: Không là tướng của Bát-nhã ba-la-mật.

Tướng không là trong ngồi không v.v… Nếu các pháp không tức là không có các tướng trai gái, dài ngắn, tốt xấu v.v… ấy gọi là tướng không có tướng. Nếu đã không, vô tướng thời không còn sanh tâm mong ước đắm trước thân đời sau, ấy gọi là tướng vô tác.

Ba môn giải thốt là tướng bắt đầu đi vào Bát-nhã, ba thừa chung có, chẳng sanh, chẳng diệt, chẳng nhơ, chẳng sạch, như hư không không nương tựa v.v… là tướng sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật.

Vô tướng ở trong ba môn giải thốt trên kia, là không có tướng trai gái, dài ngắn, tốt xấu v.v… bên ngồi; còn tướng vô tướng dưới là không có tướng hết thảy pháp. “Không” tuy là một, nhưng căn tánh con người có lợi độn, nên vào Bát-nhã có sâu cạn, nên nói

“Không” có sai biệt, không có hý luận, rằng sanh rằng diệt v.v… như trước nói.

Phật biết các Thiên tử chắc chắn có ý nghĩ rằng: “Nếu Bát-nhã ba-la-mật là không, không có gì, như tướng hư không, thời làm sao có thể nói, nếu nói tức là có tướng” chư Thiên tử vì thấy oai đức Phật lớn quá, không dám nạn hỏi, cho nên Phật tự nói cho họ. Phật thương chúng sanh, theo nghĩa thế đế nên nói các tướng không, chứ không theo đệ Nhất nghĩa đế (paramārtha-satya). Nếu dùng đệ Nhất nghĩa đế thì nên nạn, còn nói theo thế đế thời không nên nạn.

* Lại nữa, tuy nói không, không do có tâm chấp trước thủ tướng, không chỉ pháp hoặc phải hoặc trái, mà do hết thảy pháp đồng một tướng, không phân biệt, thế nên lại nói rõ ràng, nghĩa là không có gì như tướng hư không. Không có pháp nào không nhập vào tướng ấy, thế nên nói hết thảy thế gian không thể phá hoại, vì sao? Vì hết thảy thế gian người, trời, A-tu-la chính là tướng ấy. Nếu pháp sai khác trái nhau thời có thể phá hoại, như nước hay diệt lửa, lửa không thể diệt lửa, miệng nói đúng như sự thật mà muốn phá, trọn không phá được, huống gì nói không đúng như thật, thí như người mù đạp vàng ngọc miệng nói không phải vàng ngọc, trọn không thể làm cho nó chẳng phải vàng ngọc.

Trong đây Phật còn nói: Bát-nhã ba-la-mật rốt ráo không, vô tướng, nên tướng không thể phá tướng.

* Lại nữa, có người nói: Tướng không thể phá tướng là có pháp phân tán được, còn các pháp hòa hợp, trọn không bị phá, không bị mất, như búa chẻ củi, phân tán ra từng phần, nhưng trọn không bị tiêu mất.

* Lại nữa, các pháp không có tướng nhất định, như cây do rễ, cành, cọng, lá, hợp lại gọi là cây, cây không có tướng nhất định, nên không bị phá. Như vậy gọi là tướng không thể phá tướng.

Hỏi: Các pháp sắc v.v… chẳng phải có tri giác, có thể không biết nhau, còn tâm số pháp là tướng tri giác làm sao không biết?

Đáp: Trong đây nói thật tướng; nên không nói đến cái biết hư vọng của phàm phu, trí tuệ phàm phu ấy vì là pháp hữu vi (saṃskṛta-dharma), nhân duyên hòa hợp sanh, là pháp hư vọng, không thể có cái biết đúng thật, thế nên xả bỏ vào Vô dư Niết-bàn. Nếu trí tuệ biết thường vô thường cho đến không, tịch diệt v.v… thì như trên đã rộng phá. Diệt không có gì, nếu như vậy làm sao sẽ có biết. Thế nên Tướng không biết tướng.

Tướng không thể biết vô tướng là bên trong tuy có trí tuệ, bên ngồi không không có pháp để có thể biết, bên ngồi không có cảnh duyên thì làm sao trí tuệ phát sanh? Thế nên nói tướng không thể biết vô tướng, thí như dao tuy bén không thể cắt hư không.

Vô tướng không thể biết tướng là có người nói: Bên trong trí tuệ không có định tướng, bên ngồi pháp sở duyên có định tướng, tâm theo duyên phát sanh, thế

nên nói vô tướng không nên biết tướng, thí như không có dao, tuy có vật mà không có dao cắt.

Tướng ấy, vô tướng ấy, tướng vô tướng đều không thể có được là tướng không vào tướng, vì sao? Vì trước đã có tướng. Tướng không vào vô tướng, vì sao? Vì tướng không có chỗ vào; lìa tướng vô tướng ấy, lại không có chỗ có thể vào.

* Lại nữa, vì tướng và sở tướng không nhất định, nhơn sở tướng nên có tướng, vì sao? Vì nếu trước có tướng, mà không có sở tướng thời không có tướng, vì không có sở nhân; nếu trước có sở tướng mà không có tướng, thời làm sao có sở tướng, vì không có sở nhân đối đãi (tướng như cứng, sở tướng như đất, có tướng (cứng) mới có sở tướng (đất) có sở tướng mới có tướng; nếu không có tướng thì không có sở tướng, không có sở tướng thì không có tướng – N.D).

* Lại nữa, tướng vì sở tướng bất định, nên tướng có khi làm sở tướng, sở tướng có khi có là tướng. Vì tướng bất định không thật, nên sở tướng cũng không có; nếu sở tướng bất định không thật, nên tướng cũng không có. Thế nên nói tướng ấy, vô tướng ấy, tướng vô tướng ấy đều không thể có được.[1]

Như trước nói các tướng “Không” v.v… là thật, vì sao? Vì tướng ấy chẳng phải năm uẩn làm, chẳng phải sáu Ba-la-mật cho đến chẳng phải trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna) làm, tướng ấy vì là vô vi không có pháp có thể làm, cũng không có người hay phi nhân có thể làm. Người là

———

[1] T. 30: Trung luận (Madhyamaka-śāstra-中論), quyển 1, phẩm 5: Quán lục chủng (觀六種品), tr. 7b16-c14: Đối với pháp vô tướng ấy, thời tướng không có chỗ để biểu tướng. Đối với pháp hư không có tướng và không tướng, tướng hư không đều không có chỗ ở. Lìa pháp hư không có tướng và không có tướng, các chỗ khác tướng hư không cũng không ở. Vì pháp năng tướng không có, nên pháp sở tướng cũng không có, vì pháp sở tướng không có, nên pháp năng tướng cũng không có. Thế nên nay không có năng tướng, cũng không có pháp sở tướng, nhưng lìa ngoài pháp năng tướng và pháp sở tướng, thời cũng không còn có vật khác.

Madhyamaka-śāstra, dhātuparīkṣā:

Asatyalakṣaṇe bhāve kramatāṃ kuha lakṣaṇaṃ (2)

Nālakṣaṇe lakṣaṇasya pravṛttirna salakṣaṇe,

Salakṣaṇālakṣaṇābhyāṃ nāpyanyatra pravartate (3)

Lakṣaṇāsaṃpravṛttau ca na lakṣyamupapadyate,

Lakṣyasyānupapattau ca lakṣaṇasyāpyasaṃbhavaḥ (4)

Tasmānna vidyate lakṣyaṃ lakṣaṇaṃ naiva vidyate,

Lakṣyalakṣaṇanirmukto naivo bhāvo’pi vidyate (5).

T. 30: Bát-nhã đăng luận thích (般若燈論釋), quyển 4, phẩm 5: Quán lục giới (觀六界品5), tr. 70c26; T. 30: Đại thừa trung quán thích luận (大乘中觀釋論), quyển 4, phẩm 5: Quán lục giới (觀六界品5), tr.144c12; T. 42: Trung quán luận sớ (中觀論疏), quyển 5, phẩm 5: Lục chủng (六種品5), tr. 69c5.

Bồ-tát, chư Phật v.v… phi nhân là chư thiên v.v… Tướng ấy vì rốt ráo không, nên chẳng phải hữu lậu chẳng phải vô lậu, chẳng phải thế gian, chẳng phải xuất thế gian.

Trên tuy nói tướng vô vi, chỉ vì phá hữu vi nên nói là vô vi, vô vi cũng không có định tướng. Trong đây Phật muốn làm cho việc ấy rõ ràng nên nói thí dụ. Người nghe nghĩ rằng: Nếu không có Phật thì chẳng nghe được tướng ấy, Phật là tối thượng đối với chúng sanh, vậy nên tác thành tướng ấy. Thế nên Phật nói với chư Thiên, dầu có Phật không Phật, tướng ấy thường trú. Phật biết được tướng ấy, nên gọi là Phật.

Bấy giờ, chư Thiên hoan hỷ lại bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, các tướng ấy rất sâu xa, tuy không thể thủ tướng mà có thể tu hành, có thể cho người ta quả báo vô thượng, vì Phật được tướng ấy, nên đối với các pháp được trí vô ngại, nếu phân biệt các pháp có định tướng, thì trí có ngại.

Bạch đức Thế Tôn, an trú trong thật tướng các pháp ấy, thời thông đạt vô ngại, có thể nói các tướng riêng của mỗi mỗi pháp, đó là não hoại là tướng sắc, cho đến liễu tri hiện tiền là tướng của trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna).

Phật khen ý ấy, phân biệt các tướng cho họ, cái biết của phàm phu, mỗi tướng khác nhau, còn Phật biết đều là tướng không, tướng không tức là vô tướng, Phật được vô tướng ấy. Được là cái biết ấy không thể so sánh, biết cùng khắp nên gọi là được. Các pháp ấy nay đổi gọi là Bát-nhã ba-la-mật.

KINH: Bấy giờ, Phật bảo Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật là mẹ chư Phật, Bát-nhã ba-la-mật hay chỉ bày tướng thế gian, thế nên Phật nương tựa pháp ấy mà trú. Cúng dường, cung kính, tôn trọng, tán thán pháp ấy. Pháp ấy là gì ? Đó là Bát-nhã ba-la-mật. Chư Phật nương tựa Bát-nhã ba-la-mật (sarvabuddhāḥ prajñāpāramitām āśritya) mà trú, cung kính, cúng dường, tôn trọng, tán thán Bát-nhã ba-la-mật ấy, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật xuất sanh chư Phật.

Phật biết làm người,[1] nếu có người hỏi một cách chánh đáng ai biết làm người, thì đáp một cách chánh đáng là không ai hơn Phật, vì sao? Tu-bồ-đề, vì Phật biết làm người. Xe pháp mà Phật cỡi đi đến và đạo mà Phật từ đó đi đến, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (anuttarā-saṃyak-saṃbodhi). Xe ấy, đạo ấy Phật trở lại cung kính, cúng dường, tôn trọng, tán thán, thọ trì thủ hộ. Tu-bồ-đề, ấy gọi là Phật biết làm người.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật biết tất cả pháp không có tướng tạo tác, vì không có tác giả; tất cả pháp không sanh khởi, vì hình trạng không thể có được.

Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật biết tất cả pháp không có tướng tạo tác, cũng do nhân duyên ấy nên Phật biết làm người.

———

[1] T. 7: Đại bát-nhã ba-la-mật-đa kinh (Mahā-prajñā-pāramitā-sūtra-大般若波羅蜜多經), quyển 443, tr. 232b16-22: Hết thảy Như-lai Chánh đẳng giác là người biết ân, có thể báo ân, Nếu có người hỏi: ai là người biết ân, có thể báo ân? Nên đáp rằng: Phật là người biết ân, có thể báo ân, vì sao hỏi như vậy? vì hết thảy thế gian biết ân, báo ân không ai hơn Phật.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật biết được tất cả pháp chẳng sanh, vì không có sở đắc. Do nhân duyên ấy nên Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian.

Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, nếu tất cả pháp không kẻ biết, không kẻ thấy, làm sao Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Như vậy, như vậy! Tất cả pháp thật không có kẻ biết, không có kẻ thấy. Tại sao không có kẻ biết, không có kẻ thấy? Vì tất cả pháp “không”, hư dối, không kiên cố, thế nên tất cả pháp không có kẻ biết, không có kẻ thấy.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, tại sao tất cả pháp không có kẻ biết, không có kẻ thấy? Vì tất cả pháp không có nương tựa, không bị ràng buộc. Vì thế nên tất cả pháp không có kẻ biết không có kẻ thấy.

Như vậy, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian. Vì không thấy có tướng sắc (rūpa-lakṣaṇa) nên chỉ bày tướng thế gian; không thấy tướng thọ (vedanā-lakṣaṇa), tưởng (saṃjña-lakṣaṇa), hành (saṃskāra-lakṣaṇa), thức (vijñāna-lakṣaṇa), nên chỉ bày tướng thế gian, cho đến không thấy tướng trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna-lakṣaṇa), nên chỉ bày tướng thế

gian. Như vậy, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian.

Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, vì sao không thấy tướng sắc nên Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày tướng thế gian; không thấy tướng thọ, tưởng, hành, thức, cho đến không thấy tướng trí Nhất thiết chủng, nên chỉ bày tướng thế gian?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Nếu không duyên sắc sanh thức, ấy gọi là không thấy tướng sắc nên chỉ bày; không duyên thọ, tưởng, hành, thức, sanh thức cho đến không duyên trí Nhất thiết chủng sanh thức, ấy gọi là không thấy tướng trí Nhất thiết chủng nên chỉ bày. Như vậy, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật sâu xa ấy hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, làm sao Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian? Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian không? Chỉ bày thế gian không, Thế nào? Là chỉ bày thế gian năm uẩn không, chỉ bày thế gian mười hai nhập không (dvādaśāyatana), chỉ bày thế gian mười tám giới không (aṣṭādaśa-dhātavaḥ), chỉ bày thế gian mười hai nhân duyên không (dvādaśaṅga-pratītyasamutpāda), chỉ bày thế gian ngã kiến làm căn bản cho sáu mươi hai kiến không (dvāṣaṣṭi dṛṣṭayaḥ), chỉ bày thế gian mười thiện đạo không (daśākuśala-pathāni), chỉ bày thế gian bốn thiền (catvār-dhyāna), bốn tâm vô lượng (catvāri-apramāṇāni ), bốn định vô sắc không (catur-ārūpya brahmaloka); chỉ bày thế gian ba mươi bảy phẩm trợ đạo

không (bodhi-pākṣika); chỉ bày thế gian sáu Ba-la-mật không (ṣaḍ-pāramitā), chỉ bày thế gian nội không không (adhyātma-śūnyatā), chỉ bày thế gian ngoại không không (bahirdhā-śūnyatā), chỉ bày thế gian nội ngoại không không (adhyātma-bahirdhā-śūnyatā), chỉ bày thế gian vô pháp không không (abhāva-śūnyatā), chỉ bày thế gian hữu pháp không không (svabhāva-śūnyatā ), chỉ bày thế gian vô pháp hữu pháp không không (abhāva-svabhāva-śūnyatā), chỉ bày thế gian hữu vi tánh không (saṃskṛtā), chỉ bày thế gian vô vi tánh không (asaṃskṛtā), chỉ bày thế gian Phật mười lực không (daśa-balāni), chỉ bày thế gian mười tám pháp không chung không (āveṇikadharma), cho đến chỉ bày thế gian trí Nhất thiết chủng không (sarvathā-jñāna). Như vậy, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Phật do Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian không, biết thế gian không, giác thế gian không, tư duy thế gian không, phân biệt thế gian không. Như vậy, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật không, chỉ bày thế gian Phật không thế nào? Là chỉ thế gian năm uẩn không, cho đến chỉ bày thế gian trí Nhất thiết chủng không. Như vậy, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật không thể nghĩ bàn, chỉ bày

thế gian không thể nghĩ bàn thế nào? Là chỉ bày thế gian năm uẩn không thể nghĩ bàn, cho đến chỉ bày thế gian trí Nhất thiết chủng không thể nghĩ bàn.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật lìa. Chỉ bày thế gian lìa thế nào? Là chỉ bày thế gian năm uẩn lìa, cho đến chỉ bày thế gian trí nhất thiết chủng lìa. Như vậy, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật lìa.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật tịch diệt. Chỉ bày thế gian tịch diệt thế nào? Là chỉ bày thế gian năm uẩn tịch diệt, cho đến chỉ bày thế gian trí Nhất thiết chủng tịch diệt.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật rốt ráo không. Chỉ bày thế gian rốt ráo không thế nào? Là chỉ bày thế gian năm uẩn rốt ráo không, cho đến chỉ bày thế gian trí Nhất thiết chủng rốt ráo không.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật tánh không. Chỉ bày thế gian tánh không là thế nào? Là chỉ bày thế gian năm uẩn tánh không, cho đến chỉ bày thế gian trí Nhất thiết chủng tánh không.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật vô pháp không. Chỉ bày thế

gian vô pháp không thế nào? Là chỉ bày thế gian năm uẩn vô pháp không, cho đến chỉ bày thế gian trí Nhất thiết chủng vô pháp không.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật vô pháp hữu pháp không (abhāva-svabhāva-śūnyatā). Chỉ bày thế gian vô pháp hữu pháp không thế nào? Là chỉ bày thế gian năm uẩn vô pháp hữu pháp không, cho đến chỉ bày thế gian trí Nhất thiết chủng vô pháp, hữu pháp không.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian Phật độc không. Chỉ bày thế gian độc không thế nào? Là chỉ bày thế gian năm uẩn độc không, cho đến chỉ bày thế gian trí Nhất thiết chủng độc không. Như vậy, Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày tướng thế gian. Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật thâm sâu ấy chỉ bày tướng thế gian đó là tướng chẳng sanh đời này, đời sau, vì cớ sao? Vì các pháp không cần dùng tướng sanh đời này đời sau.

LUẬN: Bát-nhã ba-la-mật là mẹ chư Phật, vì nhân duyên ấy chư Phật nương tựa Bát-nhã ba-la-mật (sarvabuddhāḥ prajñāpāramitām āśritya) mà trú. Trong Kinh khác nói: Phật nương tựa pháp, lấy pháp làm thầy.[1] Trong đây Phật bảo Tu-bồ-đề: “Pháp ấy chính là Bát-nhã ba-la-mật” Trong tất cả pháp bất thiện (akuśala-dharma), không gì hơn tà kiến (mithyā-dṛṣṭi), vì tà kiến nên không biết ân, tự nhiên ta phải là người biết ân, Bát-nhã là tối thượng trong các thiện pháp (kuśala-dharma) thế gian, hay làm cho đời này có

———

[1] T. 25: Đại trí độ luận (大智度論), quyển 10, tr. 128c26-27; T. 3: Đại phương tiện phật báo ân kinh (大方便佛報恩經), quyển 6, tr. 157b12-16: Phật lấy pháp làm thầy, Phật từ pháp sanh, pháp là mẹ của phật, Phật nượng tựa pháp mà trú. Hỏi: Phật nếu lấy pháp làm thầy, đối với tam bảo, vì sao không để pháp trước? đáp: pháp tuy là thầy của Phật, nhưng pháp không có phật không thể hoằng truyền, đạo do người truyền, vì thế phật là trước hết; T. 15: Phật thuyết tự thệ tam muội kinh (佛說自誓三昧經), quyển 1, tr. 344c24-25; T. 15: Phật thuyết Như-lai độc chứng tự thệ tam muội kinh (佛說如來獨證自誓三昧經), quyển 1, tr. 347a2728; T. 17: Tứ pháp niệm xứ kinh (正法念處經), quyển 61, tr. 359a25-27; T. 27: A-tỳ- đạt-ma đại tỳ-bà-sa luận (阿毘達磨大毘婆沙論), quyển 186, tr. 931a15-18; T. 31: Đại thừa trang nghiêm kinh luận (大乘莊嚴經論), quyển 1, tr. 589c15-17; T. 32: Thành thật luận (Satyasiddhi-śāstra-成實論), quyển 14, tr. 351c14-16; T. 23: Tát-bà-đa tỳ ni tỳ-bà-sa (薩婆多毘尼毘婆沙), quyển 1, tr. 506b2-5.

danh tiếng tốt, đời sau có quả báo thượng diệu, thế nên, Phật tự nói: Ta là đệ nhất trong hạng người biết ân, báo ân. Ta còn biết cái ân của bố thí, trì giới huống gì Bát-nhã ba-la-mật.

* Lại nữa, các Thiên tử nghĩ rằng: Bát-nhã ba-la-mật rốt ráo không, không có tướng nhất định, nên hoặc có người không ham, không quý, thế nên Phật nói Ta là bậc tôn quý trong ba cõi còn cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, huống gì người khác. Lại có người sanh nghi, Phật đối với hết thảy thế gian, không vướng mắc như hư không, cớ gì lại ham Bát-nhã ba-la-mật ấy và tôn trọng, tán thán tợ như tham đắm. Thế nên Phật nói: Ta không có tâm tham, chỉ phân biệt cho biết các pháp tốt xấu, phải dùng sức nhiều hay ít. Biết Bát-nhã ba-la-mật ấy, có công năng dứt hết thảy lý luận, mở ba thừa đạo, diệt sạch các khổ; có vô lượng, vô biên công đức như vậy, nên tán thán, tôn trọng, cúng dường. Ví như người đi trên đường an ổn, tránh khỏi các hoạn nạn, thường nghĩ chỉ cho người khác biết con đường ấy.

Phật biết làm người là biết người khác có ơn với mình. Có chỗ khác nói Phật không biết làm người sợ người ta nghi, nên nói Phật biết tất cả pháp không có tướng tạo tác, biết tất cả pháp không có tướng tạo tác, nên nói không làm người, chớ chẳng vì không biết ân, nên gọi là không biết làm người. Nói biết làm người, không biết làm người, không có lỗi. Bấy giờ Tu-bồ-đề dùng nghĩa rốt ráo “không” vấn nạn: Bạch đức Thế Tôn, nếu vì hết thảy pháp rốt ráo không, nên không có người

biết, người làm, làm sao Bát-nhã ba-la-mật hay sanh chư Phật, hay chỉ bày thế gian (Quốc độ – N.D) chư Phật? Phật chấp thuận câu hỏi ấy, và tự nói nhân duyên: Hết thảy pháp “không”, hư dối, không kiên cố. Ý Tu-bồ-đề: Tướng hết thảy các pháp ám độn, không thấy, không biết, làm sao riêng Bát-nhã ba-la-mật có thể thấy, có thể biết? Ý Phật: Hết thảy pháp chẳng phải chỉ không biết, không thấy vì hết thảy pháp không (sarvadharma-śūnyatā), không kiên cố, không kẻ biết, không kẻ thấy, cũng không thể thủ đắc, nên không nên vấn nạn.

* Lại nữa, vì hết thảy pháp không nơi nương tựa, không bị ràng buộc nên không có kẻ biết, không có kẻ thấy. Nhiều mặt phá các pháp làm cho không, hoặc phá thường, tu hành vô thường mà vào không, hoặc phá thật mà vào không, hoặc vì rốt ráo hết tận nên vào không, hoặc vì hết thảy pháp xa lìa nên vào không. Vào không như vậy nay vì hết thảy pháp không có trú xứ, không có nương tựa, không có ràng buộc; vì không nương tựa nên cũng không sanh diệt, thế nên tức là không. Không ràng buộc là thật tướng hết thảy pháp không bị ràng buộc hay ra khỏi ba cõi, vì cớ sao? Vì ba cõi hư dối, dùng hết thảy pháp, không kẻ biết, không kẻ thấy; như vậy mà chỉ bày thế gian. Bát-nhã không thấy các pháp sắc v.v… nên chỉ bày thế gian. Các pháp sắc v.v… không nương tựa, không bị ràng buộc, hư dối, nên không thấy. Trong đây Phật tự nói nhân duyên của không thấy đó là không sanh thức duyên sắc, cho đến không sanh thức duyên trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna), ấy gọi là không thấy sắc pháp v.v…

Hỏi: Thức có thể không sanh, chứ sắc làm sao không sanh?

Đáp: Tướng não hoại là sắc, nhơn thức nên mới phân biệt biết, không thức thời cũng không có tướng não hoại.

* Lại nữa, hết thảy pháp do nhân duyên hòa hợp nên có tướng sanh, không có tự tánh. Như có các duyên thân, thức, xúc hòa hợp nên biết tướng cứng của đất, tướng cứng ấy không lìa thân và thức mà có được. Thế nên các pháp đều do hòa hợp sanh, không có tự tánh.

Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian không là, thế gian gọi là năm uẩn (pañca-skandha), cho đến trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna). Khi Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật, quán pháp ấy hoặc lớn, hoặc nhỏ, hoặc trong, hoặc ngồi, không có pháp nào chẳng “không”, ấy gọi là Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày thế gian không.

Phật chỉ bày thế gian không, là vì hoặc có người nghi Phật ưa đắm pháp nên mới nói trong Bát-nhã ba-la-mật chỉ bày tướng thế gian không, chứ chẳng phải là thật tướng thường có của các pháp ấy. Thế nên Phật nói: Ta chẳng phải ưa đắm pháp nên nói: Phật biết tướng các pháp so lường gốc ngọn, suy nghĩ, phân biệt, không có pháp gì ra ngồi không. Ta chẳng phải chỉ tán tụng nghe theo người khác nói, mà ta do nội tâm giác tri tư duy phân biệt nên nói chỉ bày tướng thế gian “không”. Một đoạn nói chỉ bày tướng thế gian không này là như trên đã rộng nói, xa lìa 62 chấp kiến, nay chỉ nói năm uẩn cho đến trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna). Khi ấy

chúng hội cho rằng Bát-nhã ba-la-mật là rốt ráo không, tâm tưởng đắm lấy thế nên Phật nói bất khả tư nghì. Bất khả tư nghì là rốt ráo không, cũng không thể thủ đắc. Rốt ráo không hoặc gọi là lìa, hoặc gọi là tịch diệt. Lìa tức là phân tán, các pháp lâu về sau không còn sót lại và tự lìa tánh nó. Biết rốt ráo không rồi, không có tâm số pháp, không có ngữ ngôn, nên gọi là tịch diệt. Nghĩa rốt ráo không v.v… như trước đã nói.

Hỏi: Thế nào là độc không?

Đáp: Mười tám “Không” (aṣṭādaśa-śūnyatāḥ) đều là nhân duyên đối đãi, như nội không là nhân pháp ở bên trong (trong thân – N.D) nên gọi là nội không, nếu không có pháp bên trong thời không có nội không; mười tám “Không” đều như vậy. Độc không này, không có nhân duyên, không có đối đãi nên gọi là độc không.

* Lại nữa, độc không là như hư không, như như, pháp tánh, thực tế, Niết-bàn.

Chỉ bày thế gian, chẳng phải tướng đời nay, chẳng phải tướng đời sau là có các ngoại đạo chỉ nói đời nay, không nói đời sau. Người ấy tà kiến, rơi vào đoạn diệt; có người nói đời nay, đời sau rằng thần ngã (thần hồn – N.D) đời nay nhập vào đời sau, người ấy tà kiến rơi vào chấp thường. Bát-nhã ba-la-mật lìa hai bên đoạn thường mà nói trung đạo, tuy không mà chẳng chấp trước không, chỉ vì người nên nói có tội, có phước, tuy nói tội phước mà không sanh tà kiến chấp thường cũng đối với “Không” không bị chướng ngại. Trong đây Phật tự nói

nhân duyên: Rốt ráo không, vì sao có chấp kiến đời nay đời sau, hoặc đoạn, hoặc thường.

KINH: Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật ấy vì đại sự nên sanh khởi. Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật ấy, vì bất tư nghì (acintya) sự nên sanh khởi. Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật ấy vì bất khả xứng sự nên sanh khởi, Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật ấy vì vô lượng sự nên sanh khởi. Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật ấy vì vô đẳng đẳng (asamasama) sự nên sanh khởi.

Phật dạy: Như vậy, như vậy ! Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật vì đại sự nên sanh khởi. Vì bất tư nghì sự nên sanh khởi. Vì bất khả xứng sự nên sanh khởi. Vì vô lượng sự nên sanh khởi. Vì vô đẳng đẳng sự nên sanh khởi.

Tu-bồ-đề, thế nào Bát-nhã ba-la-mật vì đại sự nên sanh khởi ? Này Tu-bồ-đề, đại sự của chư Phật là cứu độ hết thảy chúng sanh, không bỏ hết thảy chúng sanh.

Tu-bồ-đề, thế nào là Bát-nhã ba-la-mật vì bất tư nghì sự nên sanh khởi? Này Tu-bồ-đề, Bất tư nghì là pháp của Phật, pháp của Như Lai, pháp của người Tự nhiên, pháp của người Nhất thiết trí (sarvajña). Vì vậy nên chư Phật Bát-nhã ba-la-mật vì bất tư nghì sự nên sanh khởi.

Tu-bồ-đề, thế nào Bát-nhã ba-la-mật vì bất khả xứng sự nên sanh khởi? Này Tu-bồ-đề, Trong hết thảy chúng sanh, không ai có thể suy nghĩ, cân lường Phật pháp, Như Lai pháp, pháp của người Tự nhiên, pháp của người Nhất thiết trí nên Bát-nhã ba-la-mật vì bất khả xứng sự nên sanh khởi.

Tu-bồ-đề, thế nào Bát-nhã ba-la-mật vì vô lượng sự nên sanh khởi? Này Tu-bồ-đề, trong hết thảy chúng sanh, không ai có thể lường hết Phật pháp, Như Lai pháp, pháp của người Tự nhiên, pháp của người Nhất thiết trí (sarvajña). Thế nên Bát-nhã ba-la-mật vì vô lượng sự nên sanh khởi.

Tu-bồ-đề, thế nào Bát-nhã ba-la-mật vì vô đẳng đẳng sự nên sanh khởi? Này Tu-bồ-đề, trong hết thảy chúng sanh không ai có thể ngang bằng với Phật, huống gì quá hơn. Thế nên Bát-nhã ba-la-mật vì vô đẳng đẳng sự nên sanh khởi. Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, chỉ có Phật pháp, Như Lai pháp, pháp của người Tự nhiên, pháp của người Nhất thiết trí, không thể nghĩ bàn, không thể cân, không thể lường, vô đẳng đẳng sự sanh khởi ư?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Như vậy, như vậy! Phật pháp, Như Lai pháp, pháp người Tự nhiên, pháp người Nhất thiết trí là không thể nghĩ bàn, không thể cân, không có lường, không chi ngang bằng. Sắc (rūpa) cũng không thể nghĩ bàn, không thể cân,

không thể lường, không thể ngang bằng; thọ (vedanā), tưởng (saṃjña), hành (saṃskāra), thức (vijñāna) cũng không thể nghĩ bàn, không thể cân, không thể lường, không chi ngang bằng; cho đến trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna), pháp tánh (dharmatā), pháp tướng (dharmalakṣaṇa) không thể nghĩ bàn (acintya), không thể cân, không thể lường, không chi ngang bằng. Trong đó tâm tâm số pháp bặt dứt, không thể có được.

* Lại nữa, Tu-bồ-đề, sắc không thể nghĩ bàn là cũng không thể có được, cho đến sắc không chi ngang bằng là cũng không thể có được; thọ, tưởng, hành, thức cho đến trí Nhất thiết chủng không chi ngang bằng là cũng không thể có được.

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Nhân duyên gì sắc không thể nghĩ bàn… cho đến không có chi bằng là cũng không thể có được? Thọ, tưởng, hành, thức cho đến trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna) không có chi bằng là cũng không thể có được?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Vì không thể lường về sắc, cũng không thể lường về thọ, tưởng, hành, thức cho đến không thể lường về trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna).

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, vì nhân duyên gì không thể lường về sắc, cho đến không thể lường về trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna)?

Phật bảo Tu-bồ-đề: Vì sắc không thể nghĩ bàn, cho đến vì sắc không chi sánh bằng nên không thể lường cho đến vì trí Nhất thiết chủng không thể nghĩ bàn, vì trí nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna) không chi sánh bằng nên không thể lường.

Tu-bồ-đề, Ý ông nghĩ sao, không thể nghĩ bàn cho đến không chi sánh bằng liệu có thể có được chăng? Sắc, thọ, tưởng, hành, thức cho đến trí Nhất thiết chủng (sarvathā-jñāna) liệu có thể có được chăng?

Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, không thể có được.

Này Tu-bồ-đề, Vì thế nên hết thảy pháp không thể nghĩ bàn, cho đến không chi sánh bằng. Như vậy, Tu-bồ-đề, pháp của chư Phật không thể nghĩ bàn, không thể cân, không thể lường, không chi ngang bằng. Tu-bồ-đề, ấy gọi là pháp chư Phật không thể nghĩ bàn, cho đến không chi ngang bằng.

Tu-bồ-đề, Pháp chư Phật không thể nghĩ bàn, vì vượt quá tướng nghĩ bàn; không thể cân vì vượt quá cân lường; không thể lường vì vượt quá sự lường; không chi ngang bằng vì vượt quá ngang bằng.

Tu-bồ-đề, vì nhân duyên ấy, hết thảy pháp cũng là tướng không thể nghĩ bàn, cho đến không chi ngang bằng.

Tu-bồ-đề, gọi không thể nghĩ bàn là nghĩa không thể nghĩ bàn; gọi không thể cân, là nghĩa

không thể cân; gọi không lường là nghĩa không thể lường, gọi không chi ngang bằng là nghĩa không thể ngang bằng.

Tu-bồ-đề, ấy là pháp chư Phật không thể nghĩ bàn cho đến không chi ngang bằng. Không thể nghĩ bàn như hư không, không thể nghĩ bàn, không thể cân như hư không không thể cân, không có suy lường như hư không có thể lường, không chi ngang bằng như hư không không chi ngang bằng. Tu-bồ-đề, ấy cũng gọi pháp chư Phật không thể nghĩ bàn, cho đến không chi ngang bằng. Phật pháp vô lượng như vậy, hết thảy thế gian, người, trời, A-tu-la không ai có thể nghĩ bàn, trù lượng.

Trong khi nói phẩm các Phật pháp không thể nghĩ bàn, không thể cân không có lường, không chi ngang bằng. 500 Tỳ-kheo vì không lãnh thọ hết thảy pháp nên các lậu sạch hết, tâm giải thốt được A-la-hán (Arhat). 20 Tỳ-kheo-ni cũng không chấp thủ hết thảy pháp nên sạch hết các lậu được A-la-hán. 6 vạn Ưu-bà-tắc, 3 vạn Ưu-bà-di đối với các pháp xa lìa trần cấu, đối với các pháp con mắt pháp (dharma-cakṣu) sanh khởi, 20 Bồ-tát ma-ha-tát được vô sanh pháp nhẫn (anuttpattika-dharma-kṣānti) sẽ được thọ ký trong hiền kiếp này.

LUẬN: Tu-bồ-đề thâm hiểu tướng Bát-nhã đối với các pháp không đắm, không ngại, tâm sanh hoan hỷ. Bạch Phật rằng: “Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật vì đại sự nên sanh khởi v.v… Đại sự là phá hết thảy đại khổ não cho chúng sanh, đem cho chúng sanh đại pháp vô thượng của Phật nên gọi là đại sự. Nghĩa không thể nghĩ bàn như trước đã nói,[1] không thể cân là chỉ trí tuệ, thực tướng Bát-nhã quyết định, rất sâu, rất nặng. Trí tuệ mỏng nhẹ nên không thể cân, lại vì Bát-nhã nhiều trí tuệ ít nên không thể cân. Lại chỗ lợi ích Bát-nhã rất rộng, khi chưa thành có thể cho quả báo thế gian, khi thành rồi cho quả báo đạo pháp. Lại biết rốt ráo cùng tận gọi là cân, Bát-nhã ba-la-mật không thể cân biết, hoặc thường, hoặc vô thường, hoặc thật, hoặc hư, hoặc có, hoặc không, như vậy là những nghĩa không thể cân. Vô lượng sự là có người nói Cân tức là lường, có người nói chấp thủ tướng tức là lường, Bát-nhã ba-la-mật không thể thủ tướng nên gọi là vô lường. Lại Bồ-tát lấy bốn tâm vô lượng, tu hành Bát-nhã nên gọi là vô lượng. Lại lượng là trí tuệ. Trí tuệ phàm phu, trí tuệ Nhị thừa, trí tuệ Bồ-tát, không ai có thể lường được biên giới của Bát-nhã nên gọi là vô lượng. Vô đẳng đẳng (không chi ngang bằng-asamasama) là vô đẳng chỉ Niết-bàn, hết thảy pháp hữu vi không có chi bằng Niết-bàn. Niết-bàn có 3: Niết-bàn Thanh văn; Niết-bàn Bích-chi Phật;

———

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 50, 70.

Niết-bàn của Phật Bát-nhã đưa đến Đại thừa Niết-bàn nên gọi Bát-nhã là vô đẳng đẳng.

* Lại nữa, hết thảy chúng sanh, không thể ngang bằng Phật nên Phật là vô đẳng (asama); Bát-nhã ba-la-mật lợi ích chúng sanh, tương tợ như Phật nên gọi là vô đẳng đẳng (asamasama).

* Lại nữa, pháp chư Phật là vi diệu bậc nhất, không thể ngang bằng, không thể sánh kịp, không thể so sánh; Bát-nhã ba-la-mật hay làm cho chúng sanh có được tâm ấy nên gọi là vô đẳng đẳng.

* Lại nữa, vô đẳng là thực tướng các pháp, các quán, các hành không thể sánh kịp vì thật tướng không có hý luận, không thể phá hoại được nên gọi là vô đẳng; Bồ-tát được vô đẳng ấy vì hay khởi tâm từ bi đối với chúng sanh nên gọi là vô đẳng đẳng. Tu-bồ-đề thuộc hàng Thanh văn không có Nhất thiết trí (sarva-jña) mà có thể nói Bát-nhã không thể nghĩ bàn ấy. Phật chấp thuận lời đó. Phật tự nói năm việc: Chúng sanh vô lượng vô biên nhiều hơn vi trần trong mười phương hằng hà sa thế giới, chư Phật dùng mười trí lực, muốn cứu vớt hết nên gọi là đại sự. Lại có Bồ-tát tu lâu ngày được vô sanh pháp nhẫn, vì không bỏ chúng sanh nên không vào Vô dư Niết-bàn.

* Lại nữa, lúc Bồ-tát ấy thành Phật đạo, vì chúng sanh nên chịu năm việc: 1. Là chịu các lao khổ; 2. Là chịu bỏ cái vui tịch tịnh; 3. Là chịu cộng sự với người ác; 4. Là chịu tiếp đối cùng người; 5. Là chịu vào đại chúng hội. Phật thâm đắc cái vui ly dục mà vì chúng sanh nên

cam chịu năm việc lao khổ, giống như hưởng thọ công đức, ấy là đại sự. Không thể nghĩ bàn là chỉ cho Phật pháp, Như Lai pháp, pháp người Tự nhiên, pháp người Nhất thiết trí (sarvajña). Phật pháp là, Phật gọi là giác đối với hết thảy vô minh, mê ngủ bắt đầu tỉnh giác gọi là giác. Như Lai là giống như chư Phật quá khứ, tu hành sáu Ba-la-mật được như tướng của các pháp, đi đến Phật đạo. Nay Phật cũng con đường như vậy đi đến, như chư Phật quá khứ đi đến nên gọi là Như Lai. Pháp người Tự nhiên là hàng Thanh văn cũng có “giác” cũng có “như”, nhưng nghe từ người khác ấy là pháp đệ tử, nên nói Phật là người tự nhiên, không nghe từ người khác. Pháp người Nhất thiết trí là Bích-chi Phật cũng tự nhiên đắc quả, không nghe từ người khác nhưng không có Nhất thiết trí, nên nói pháp Phật là pháp người Nhất thiết trí. Bốn thứ pháp ấy, không có ai có thể suy nghĩ, cân lường nên gọi là không thể nghĩ bàn, không thể cân, không thể lường. Lại không có pháp gì tương tợ pháp ấy nên gọi là vô đẳng đẳng.

Tu-bồ-đề sợ hàng Bồ-tát tân học chấp đắm bốn pháp ấy nên bạch Phật rằng: Chỉ có bốn pháp ấy không thể nghĩ bàn, không có chi ngang bằng chăng?

Phật đáp: Các pháp sắc v.v… cũng không thể nghĩ bàn, không thể cân, không thể lường, vô đẳng đẳng. Trong đây Phật tự nói nhân duyên vì các pháp sắc v.v… không thể có được.

Như vậy, Tu-bồ-đề, Các Phật pháp không thể nghĩ bàn, không thể nghĩ bàn như việc nói trên. Luận giả

trước giải rộng, trong đây Phật nói lược, không thể nghĩ bàn là vượt qua tướng nghĩ bàn, vượt qua tướng đẳng đẳng. Về ý nghĩa, pháp Niết-bàn không thể nghĩ bàn, về danh tự vì thuộc Thế đế nên có thể nghĩ bàn. Như hư không, không thể nghĩ bàn là như phẩm trước nói,[1] tướng hư không không thể nghĩ bàn,[2] thế nên nói không thể nghĩ bàn cho đến vô đẳng đẳng như hư không, vì hư không không thể lấy chi ví dụ nên gọi là vô đẳng đẳng. Tướng Bát-nhã ba-la-mật tức là tướng Phật pháp; không thể nghĩ bàn, không thể cân, không thể lường, vô đẳng đẳng tức là tướng Phật pháp. Phật pháp ấy, hết thảy thế gian người, trời, A-tu-la, không ai có thể nghĩ bàn, cân lường được. Trong sáu đường mà trong đây chỉ nói ba đường là chúng sanh trong ba đường thiện còn không thể cân lường, huống chi chúng sanh trong ba đường ác.

Hỏi: Trong khi nói phẩm này, cớ gì số Tỳ-kheo-ni, Bồ-tát đắc đạo ít?

Đáp: Trong đây phần nhiều tán thán pháp chư Phật là không thể nghĩ bàn, không thể cân, không thể lường, không chi ngang bằng. Người nghe đa số tăng thêm tín căn nên kẻ bạch-y đắc đạo nhiều, người nữ tuy có lòng tin nhiều mà trí tuệ ít nên đắc đạo cũng ít. Kẻ áo trắng tham đắm thế sự, trí tuệ cạn mỏng, căn tánh ám độn, không thể sạch hết lậu hoặc. Các Tỳ-kheo các căn tín và tuệ bằng nhau, nhất tâm cầu đạo nên người sạch hết lậu hoặc nhiều. Tỳ-kheo-ni vì trí tuệ ít nên chỉ có 20 người sạch hết lậu hoặc, tuy nhiều người được đạo quả ban đầu số vượt hơn kẻ áo trắng, nhưng vì không

———

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 50.

[2] Đại trí độ luận, quyển 51.

sạch hết lậu hoặc, không khác kẻ áo trắng thì trong đây không nói. Vào vô sanh pháp nhẫn (anutpattika-dharma-kṣānti) thậm thâm khó được vào nên ít người; lại vì người đối với pháp này gieo trồng nhân duyên ít. Sẽ được thọ ký trong hiền kiếp là hoặc có người nói: Trong hiền kiếp ngàn đức Phật trừ bốn đức Phật, sẽ thọ ký cho. Hoặc có người nói, đức Phật Thích-ca Văn thọ ký cho, trong hiền kiếp làm Phật ở các thế giới khác.

(Hết cuốn 70 của bản Hán)

———