Đại Tập 161 · Bộ Chư Tông I · Số 1851 (Quyển 1–10)

2- Môn dung tướng: Cả hai pháp đồng thể gọi là bất nhị, chẳng có gì để đuổi trừ.

1) Trong môn khiển tướng: Lại chia làm ba:

a. Vọng tình chấp pháp, đối đãi nhau chia hai; trừ hai tình chấp này gọi là bất nhị. Như kinh Duy-ma (Pháp môn không hai Bồ-tát Đức Thủ) nói: “Ngã, ngã sở là hai. Nhân vì có ngã thì có ngã sở. Nếu không có ngã thì không có ngã sở. Đó là bất nhị”… những loại như thế.

b. Hai bên tình và thật đối đãi nhau chia thành hai, đối trái lại hai pháp này gọi là không hai. Nghĩa này thế nào?

Theo tình mà nhìn thật: Ngoài tình có thật, dùng thật đối với tình, nói đó là hai.

Theo thật mà nhìn tình: Tình vốn chẳng có tình thật, đã chẳng có thật, cũng mất cả đối đãi, nên nói không hai. Như kinh Duy-ma (phẩm Pháp môn không hai, Bồ-tát Lạc Thật) nói: “Thật, chẳng thật là hai, cái thật ấy còn chẳng thấy thật, huống gì chẳng phải thật” những loại như thế v.v...

Chỉ theo thật: Lìa tướng, bình đẳng gọi là không hai. Nghĩa này thế nào? Y theo thật để nói về thật, nguyên do chẳng khác; khác đã chẳng có, một cũng mất luôn, vì đối đãi nên nói chẳng hai. Duy-ma làm thinh mà hiển nghĩa, tương ứng với nghĩa khiển tướng này.

2) Trong môn dung tướng, nghĩa cũng chia làm ba như thế:

a. Theo vọng tình mà phát khởi, nghĩa chia làm hai: Hai pháp đồng thể gọi là không hai. Như trong kinh nói: “Vô thường tức khổ, khổ tức vô thường. Khổ và vô thường đồng thể chẳng khác gọi là không hai”. Tất cả như thế.

b. Chân vọng khác nhau, gọi đó là hai, nương nhau chẳng lìa, gọi là không hai. Như kinh Duy-ma nói: “Minh, vô minh là hai, Tánh của vô minh tức là minh, gọi là không hai”. Tất cả như thế.

c. Theo nghĩa chân, chia làm hai. Hai pháp đồng thể gọi là không

hai. Trong môn này lại chia làm bốn:

1) Theo ngay chân thể: Tùy nghĩa chia làm hai, trong Như Lai Tạng có vô lượng hằng sa Phật pháp. Pháp ấy đồng thể, gọi là không hai. Lại như kinh nói: “Không tức vô tướng, vô tướng tức vô nguyện, gọi là không hai”. Như thế, v.v…

2) Theo chân, chia ra thể dụng: Như nương chân tâm, duyên khởi tập thành sinh tử, Niết-bàn; Dụng không lìa thể, thể dụng bao trùm gọi là không hai. Như trong kinh nói: “Phật tánh, Như Lai không hai, không khác”, như thế v.v…

3) Theo chân thể khởi pháp: Chia làm hai tướng, như trong kinh nói: “Tánh của Phật tánh và bất thiện, đều gọi là Vô minh”. Những loại như thế v.v... Hai tướng này đồng y theo thể của một Phật tánh, gọi là không hai. Nên kinh niết-bàn (phẩm Như Lai Tánh) nói: “Minh và vô minh sinh ra hai tướng. Người trí rõ biết tánh nó không hai. Tướng không hai tức là thật tánh”, những loại như thế. Lại như kinh nói: “Trong một thật đế chia ra thành hai đế”. Hai tức là một thật, cũng thích hợp môn này.

4) Theo chân tánh khởi pháp: Chia làm hai tướng, như y theo Phật tánh duyên khởi hợp thành tất cả hạnh đức. Đức chia làm hai. Trong đức ấy, môn thì khác mà tướng thì một, gọi là không hai. Trong kinh Duy- ma (phẩm Pháp Môn Bất Nhị, Bồ-tát Tịch Căn) nói: Phật, pháp và tăng là hai. Phật tức là pháp, pháp tức là chúng (tăng), gọi là không hai. Như thế v.v... không hai tuy nhiều, điều cốt yếu không ngoài đây.

Nói là nhập vào, có bốn nghĩa:

Theo niềm tin để nói về “nhập”: Đối với môn không hai này, tin theo không chống trái, gọi là Nhập.

Theo sự hiểu mà nói “nhập”: Đối với môn không hai này, giải quán tương ưng gọi là Nhập.

Theo hạnh luận “nhập”: Nương vào định để chiếu kiến, rõ biết hiện tiền, chẳng thấy hai tướng để trụ, gọi là nhập không hai. - Chẳng thấy hai tướng tức là Chỉ, rõ biết chẳng hai là Quán.

Theo chỗ chứng biện “nhập”: Quên tình, khế hợp với thật, gọi là Chứng. Ở lúc chứng được, chẳng thấy ngoài “Như” có “tâm năng chứng”. Đã không có tâm, thì sao ngoài tâm có “như được chứng”? Chẳng thấy “Năng chứng”, vọng tưởng chẳng hành. Chẳng thấy “được chứng”, luống dối chẳng khởi. Nếu chẳng rời tâm thì vọng tưởng chẳng hành. Tâm chẳng rời như, như chẳng khác tâm. Đó thật là nhập môn không hai.

Nghĩa nhập không hai, trình bày sơ như thế.

3. Ước thuyết phân khác:

Như trong kinh Duy-ma, nghĩa chia ba bậc:

1. Duy-ma hỏi các Bồ-tát…: Dùng lời phá tướng để tỏ rõ lý không hai.

2. Các Bồ-tát hỏi Văn-thù-sư-lợi: Dùng lời dẹp lời, để nói lên lý không hai, Văn-thù hỏi Duy-ma-cật: Lấy im lặng để dẹp lời, mà hiển rõ lý không hai.

3. Ba nghĩa này đều vì lợi ích của sự giáo hóa, phương tiện mà phân chia cấp bậc dứt tướng, lời để vào. Nếu nói cảnh giới tự giác tương ưng, thì không thể dùng nói để làm rõ, không thể dùng nín lặng để hiển bày. Vì sao? Vì theo thật để tìm, ngoài pháp vốn không âm thánh văn tự, lời nào có thể nêu rõ? Ngoài pháp cũng không có hình tướng để được, ai dùng nín lặng để hiển bày rõ? Không lời để nêu rõ, chỗ chứng mất lời; chẳng phải nín mà hiển rõ, chỗ chứng dứt tướng. Lời và tướng đều không, chỗ khác chẳng lường, cho nên gọi là Cảnh giới tự giác. Chỗ đối đãi không “tha”, “tự” cũng mất đối.

Hỏi: Duy-ma mở mang lý cùng cực của huyền chỉ, nếu ngoài nín còn có cảnh giới tự giác tương ưng, vì sao chẳng nói?

Giải thích: Vì chỗ tột cùng của giáo hóa là nói - nín. Ngoài nói nín, thì chẳng thể trình bày. Chỗ chẳng thể trình bày, xưa nay chưa hề nói đến, đâu phải chỉ bây giờ?

Nghĩa không hai, nói sơ như thế.

4. NGHĨA HAI ĐẾ

Chia làm hai môn:

1- Giải thích tên gọi.

2- Nói về thể.

1. Giải thích tên gọi:

Hai đế là:

1- Thế đế.

2- Đệ nhất nghĩa đế.

1. Thế đế cũng gọi là Tục đế, cũng gọi là Đẳng đế. Thế gọi là Thời. Sự tướng các pháp sinh diệt trong thời gian. Theo thời gian nói về pháp nên nói là Thế đế.

Hỏi: Nếu thế, vô vi chẳng phải pháp sinh diệt, lẽ ra nên không có

pháp Thế đế?

Giải thích: Có tên không cùng tận hết các pháp, trong Thế đế gồm cả pháp hữu vi và vô vi. Hữu vi là thế, vô vi chẳng phải thế. Từ “có” đặt tên nên nói là Thế đế, tương tự như giả danh chúng sinh ở trước. Lại thế là người đời. Tất cả sự pháp mà người đời biết gọi là Thế đế. Nên kinh Niết-bàn (phâm Thánh Hạnh 13) chép: “Cái mà người đời biết gọi là Thế đế”.

Hỏi: Thế pháp bậc Thánh cũng biết, vì sao chỉ nói người đời biết mới gọi là Thế đế?

Đáp: Bậc Thánh tuy biết pháp này nhưng tùy theo thế gian nên biết, cho nên vẫn gọi là chỗ biết của người đời. Lại nữa, bậc Thánh theo pháp người đời biết được kia, biết nó hư giả. Hư giả là cái thật của thế pháp nên gọi là Thế đế.

Hỏi: Nếu vậy, bậc Thánh cũng theo pháp sinh tử của phàm phu mà biết Khổ - Tập. Chổ biết Khổ Tập, đáng lẽ gọi là Phàm đế, nhưng Khổ - Tập kia tuy là pháp phàm, mà bậc Thánh biết nên gọi là Thánh đế. Thế đế cũng giống như thế, vì sao nghiêng về người thế gian, nói là Thế đế?

Đáp: Theo lẫn nhau cũng không hại gì! Chỉ vì theo kinh luận, để nói về Khổ Tập chẳng phải bậc Thánh không biết nên gọi là Thánh Đế. Lại nữa, biết rồi thành Thánh cũng gọi là Thánh đế. Thế pháp luống dối, tuy là lý Thánh biết mà không phải cao tột, chẳng phải Đệ nhất, xếp cho vào Thế.

Tục đế: Tục là thế tục, chỗ biết của thế tục gọi là tục đế.

Đẳng đế: Đẳng là bằng nhau, có nghĩa thâu gồm, Thế pháp chẳng phải một, chẳng thể nói riêng, đồng nêu các pháp nên nói Đẳng đế.

2. Đệ nhất nghĩa: Còn gọi là Chân đế, Đệ nhất là tiếng chỉ cho sự hơn hết, do đó gọi là Nghĩa. Chân là dứt vọng, Thế và đệ nhất, xét thật không lầm nên gọi chung là Đế.

Hỏi: Chân tức là thật thì được, còn thế pháp thì luống dối, vì sao gọi là Đế?

Đáp: Nói luống dối là đối với chân mà nói rõ nghĩa, nhưng đối với thế pháp, sự thật chẳng phải là Không. Nên gọi là Đế. Lại, Thế đế thật là luống dối, nên gọi là Thế đế.

Hỏi: Nhưng Thế đế ấy, nếu nói với Đệ nhất đáng lẽ gọi là Đệ nhị, còn nếu đối với Chân đế, đáng lẽ gọi là Vọng đế? Đệ nhất nghĩa, nếu đối với thế đế, đáng gọi là Xuất thế. Nếu nói với Tục đế, thì gọi là Phi tục, nếu đối với Đẳng đế thì gọi là Phi đẳng?

Đáp: Đặt tên Không thể mỗi thứ đều phải đối ngược lại. Cho nên sự pháp còn gọi là Thế đế, Tục đế, Đẳng đế. Còn lý pháp vẫn gọi là Đệ nhất nghĩa đế, cho đến Chân đế, Đế còn nghĩa là chân thật.

Hỏi: Vì sao hai loại đều gọi là Đế, mà không nói được là Chân đế hết?

Đáp: Nay, Đế môn này nói rõ nghĩa nên gọi chung là Đế. Vì phân ra chân, tục nên Thế đế không được gọi là Chân. Nếu đúng theo môn chân thật kia để nói các pháp tức là lý sự đều gọi là Chân. Nên trong Địa Trì, hai tánh sự - thật đồng gọi là Chân thật. Nay theo đế môn, cả hai đều gọi là Đế.

Nghĩa của tên hai đế, lược nói như thế.

2. Nói về tướng:

Có hai thứ khác nhau:

1- Phân tông khác.

2- Y cứ tông nói về đế.

1. Phân tông: tông chia làm bốn:

a- Lập Tánh tông cũng gọi là Nhân duyên.

b- Phá Tánh tông cũng gọi là Giả danh.

c- Phá Tướng tông cũng gọi là Bất chân.

d- Hiển Thật tông cũng gọi là Chân tông.

Bốn tông này xem nghĩa mà gọi pháp, kinh luận không có tên. Trong kinh luận, tuy không có tên này mà thật có nghĩa này. Trong bốn tông, hai tông trước là Tiểu thừa, hai tông sau là Đại thừa. Trong Đại, Tiểu mỗi thừa lại chia ra cạn, sâu nên có bốn.

a. Lập tánh: Cạn trong Tiểu thừa, giảng nói các pháp, mỗi thứ đều có thể tánh. Tuy nói có tánh mà đều theo duyên sinh, không đồng với ngoại đạo lập tánh tự nhiên. Tông này tương đương với A-tỳ-đàm.

b. Phá tánh: Sâu trong Tiểu thừa, giảng nói các pháp luống dối không tánh, chẳng đồng với tông trước lập tự tánh của pháp. Pháp tuy không tánh, mà chẳng phải không có giả tướng. Tông này tương đương với luận Thành Thật.

c. Phá tướng tông: Cạn trong Đại thừa, nói về tướng luống dối trong tông trước, cũng không thật có. Như người nhìn xa thấy sóng nắng là nước, xem gần thì thấy không có.

d. Hiển rõ thật tông: Sâu trong Đại thừa, giảng nói các pháp vọng tưởng nên có. Vọng tưởng không có tự thể, khởi lên phải nương chân. Chân là Như Lai Tạng tánh, hằng sa Phật pháp đồng thể duyên hợp,

chẳng lìa, chẳng thoát, chẳng đoạn, chẳng khác. Chân tánh này duyên khởi, hợp thành sinh tử, niết-bàn. Vì chân hợp nên không gì chẳng chân thật. Nói về thật tánh này nên gọi là chân tông.

Trong bốn tông này, chia ra thì vô lượng. Lại theo nghĩa mà chia tông thì hai tông trước, kinh nói đồng mà luận lại khác. Hai tông sau, kinh và luận không khác, y theo nghĩa phân chia:

Trong hai tông trước:

Kinh đồng là theo bổn giáo của Phật, đồng hiển rõ trong bốn bộ A-hàm, không chia Bộ phái.

Luận khác là chúng sinh Tiểu thừa, tình kiến chưa dung thông, chấp nhất định kia, đây, lời thành tranh luận. Nên có Tỳ-đàm, luận Thành Thật khác nhau.

Trong hai tông sau:

Kinh đồng là theo bổn giáo của Phật tùy theo kinh nào, dùng nghĩa để phân, chẳng chia bộ phái. Đó là Kinh đồng.

Luận đồng: Người Đại thừa không có chấp pháp, lời không ganh đua nên không nói khác. Có người cứ cho rằng không có bốn tông, điều đó không nên. Trong bốn tông này, hai tông trước không phân chia khác, không cần luận bàn. Hai tông sau, rải rác trong kinh đều có nghĩa này, còn ngờ gì nữa? Như trong kinh Thắng-man nói về Như Lai Tạng, có hai loại:

+ Không tàng: Tức là bất chân.

+ Bất không tàng: Tức là hiển rõ thật.

Lại trong kinh Ương-quật-ma-la, trách Văn-thù không biết Chân pháp, vọng giữ pháp không. Giữ “không” luống dối tức là chẳng chân. Chỗ “không biết pháp chân thật” tức là hiển rõ thật. Lại trong Niết-bàn: Thấy tất cả không tức là bất chân, chẳng thấy “bất không”, cái thật của bất không tức là Chân tông. Kinh nói chẳng phải chỉ có một, sao nói là không được? Lại, người ta lập bốn tông khác nhau, phối hợp với các bộ:

A-tỳ-đàm là Nhân Duyên tông. Luận Thành Thật là Giả Danh tông.

Các kinh Đại Phẩm, Pháp Hoa là Bất Chân tông.

Các kinh như Hoa Nghiêm, Niết-bàn, Duy-ma, Thắng-man là Chân tông.

Hai điều trước thì tạm được, còn hai điều sau không đúng, các kinh này môn có thể khác, còn cạn sâu thì chẳng khác. Nếu luận phá tướng, trừ tướng thì được rốt ráo. Nếu nói về thật thì đều làm rõ pháp

môn pháp giới duyên khởi. Nói về hạnh đức thì đều do chân tánh duyên khởi tạo thành. Nếu theo chỗ thành tựu thì hạnh môn chẳng đồng nên có sự khác nhau này:

Hoa Nghiêm, Pháp Hoa lấy Tam-muội làm tông. Các bộ Bát-nhã, lấy trí tuệ làm tông.

Kinh Niết-bàn lấy đức Niết-bàn của Phật quả làm tông. Kinh Duy-ma lấy giải thoát không thể nghĩ bàn làm tông. Kinh Thắng-man ấy Nhất thừa làm tông.

Các kinh như thế, tông quy mỗi kinh khác, pháp môn khác, tuy khác nhưng chỉ quy về nhất đẳng; đây được trong đó mà quyết định cạn, sâu.

Sự khác nhau về tông thú của các kinh, tạm chia ra như thế.

2. Y cứ tông nói rõ về Đế tướng.

Chia làm bốn:

a- Y cứ theo tông mà chia pháp.

b- Y cứ sâu để thu cạn, theo nghĩa nói đủ.

c- Theo pháp mà phân biệt.

d- Nói về tức - ly.

a. Theo tông mà phân:

Tông đầu, sự lý đối đãi, sự là thế đế, lý là chân đế. Ấm, giới, nhập v.v... kia đây ngăn cách là sự khổ, vô thường v.v... mười sáu thánh đế là pháp thông tướng là lý.

Trong tông thứ hai, nhân duyên giả có là Thế đế, vô tánh, không là Chân đế.

Trong tông thứ ba, tất cả các pháp có tướng luống dối là thế đế, không của vô thường là chân đế. Đây có gì khác với giả danh, vô tánh của tông trước? Trong tông trước, quán tướng nhân duyên, phá tự tánh các pháp. Trong tông này, quán tánh các pháp, phá tướng nhân duyên. Pháp tánh là tướng luống dối của các pháp, lấy “không” làm tánh. Nên quán pháp tánh, không giữ tướng duyên. Tông trước phá tánh, quán pháp giả có, như đất, cây, thành, tuy không có tánh cố định, mà chẳng phải không có thành giả. Tông này phá tướng, quán pháp dường như thành Càn-thát-bà, không có thành mà cho là thành, thì thành tức chẳng phải thành. Ví dụ thành đã như thế, các dụ huyễn hóa v.v... cũng vậy.

Trong tông thứ tư có hai nghĩa: Y trì; Duyên khởi.

+ Nếu theo Y trì để nói về hai đế, thì pháp vọng tướng là năng y, chân là sở y. Vọng của năng y là thế đế. Chân của sở y là chân đế. Nhưng trong tông phá tánh, phá tướng kia, hữu vi là thế đế, vô vi là

chân đế. Nay trong tông này, vọng thì có mà lý thì không, là Thế đế; tướng vắng lặng, thể thì có là Chân đế.

+ Nếu theo duyên khởi để nói về hai đế, thì pháp giới thanh tịnh, thể Như Lai Tạng duyên khởi tạo tác sinh tử Niết-bàn, chân tánh tự thể là chân đế. Dụng của duyên khởi là Thế đế.

b. Dùng sâu thu cạn, theo nghĩa nói đủ.

Trong tông đầu, theo nghĩa nói đủ, có bảy loại:

Phân biệt tình - lý.

Phân biệt giả thật.

Phân biệt lý - sự.

Phân biệt buộc mở.

Phan biệt hữu vi - vô vi.

Phân biệt không - hữu.

Phân biệt hành - giáo.

1) Phân biệt tình - lý: Ngã, chúng sinh do vọng tình lập là Thế đế, Lý vô ngã là Chân đế.

Hỏi: Những tình chấp như ngã v.v... là có, đối với pháp vốn không, nói gì là đế?

Đáp: Phàm phu chấp ấm làm Ngã, ấm tùy tình có tên là ngã, nhân gọi là Thế đế. Chứ chẳng phải hoàn toàn không có pháp. Còn Chân đế là bậc Thánh biết ấm không phải ngã và ngã sở. Ấm theo thánh giải nói là vô ngã, gọi là Chân đế, cũng chẳng phải không có pháp.

3) 2) Phân biệt giả thật: Người, trời, trái, gái, nhà cửa, quân, chúng, tất cả như thế có danh mà không có thật, gọi là Thế đế. Sự tướng các pháp ấm, giới, nhập v.v... có danh, có thật gọi là Chân đế. Nên “Tạp Tâm” nói: Nếu lúc pháp phân biệt, bỏ danh thì nói đồng, phân biệt không chỗ bỏ, thì gọi là Đệ nhất nghĩa.

4) Lý - sự: Ấm, giới, nhập v.v... sự tướng khác nhau nói là Thế đế. Mười sáu Thánh hạnh, lý thông tướng là Chân đế. Mười sáu Thánh hạnh sẽ phân biệt rộng rãi đầy đủ trong “BỐN ĐẾ” ở sau.

5) Buộc mở: Khổ, Tập, pháp ràng buộc nói là Thế đế; Diệt, Đạo, pháp giải thoát gọi là Chân đế.

6) Hữu vi - vô vi: Ba đế khổ, tập và đạo là hữu vi, thuộc Thế đế. Diệt đế là pháp vô vi lặng lẽ cao siêu là Chân đế.

7) Không - hữu: Lý không và vô ngã trong mười sáu hạnh là hơn hết thuộc về Chân đế, những hạnh khác là Thế đế.

Hạnh - giáo: Ba tạng ngôn giáo là Thế đế, ba mươi bảy phẩm là Chân đế.

Nên Tạp Tâm nói: Kinh, Luật, A-tỳ-đàm gọi là Tục chánh pháp, ba mươi bảy giác phẩm gọi là Đệ nhất nghĩa, trong tông đầu, đủ bảy loại này. Tuy có bảy loại, nhưng sự lý hai đế chính là Tông quy.

Trong môn thứ hai:

1) Thế đế có hai: a) Có b) Không

a) Có. Theo nghĩa chia ra ba loại:

Sự tướng Thế đế là ấm, giới v.v... chia đều nơi sự, chân thật chẳng dối nên gọi là Đế, đây đồng với sự, thế đế của tông đầu.

Pháp tướng thế đế là tất cả pháp khổ, vô thường v.v... thật tướng của pháp nên gọi là Đế, một môn này là pháp Chân đế trong tông đầu.

Lý tướng Thế đế là pháp hư giả, do nhân duyên hợp dụng. Pháp thế gian thật như thế, nên gọi là Thế đế. Môn này không đồng với tông trước.

b) Nói không là vì trong năm ấm không có phàm phu chấp càn ngã, nhân. Trong pháp thế đế thật không có ngã này. Nên gọi là Thế đế. “không - vô ngã” này, trong tông Tỳ-đàm chỉ nói là Đệ-nhất-nghĩa-đế. Trong luận Thành Thật, nghĩa gồm cả hai, nếu theo năm ấm sự pháp để bàn về vô ngã này thì nó thuộc về Thế đế. Nếu theo tánh KHÔNG Đệ- nhất-nghĩa thì không có vọng tình để lập ngã, nhân, tức là Chân đế. Nay theo nghĩa đầu tiên nói là Thế đế.

2) Trong Chân đế, chia làm hai nghĩa:

+ Không của vô tánh trong nhân hòa hợp và không của vô tánh trong pháp hòa hợp là Chân đế.

+ Theo tánh không Đệ nhất nghĩa thì không có ngã, nhân do phàm phu lập là Chân đế.

Trong tông thứ ba:

1) Thế đế cũng có hai: a) Có b) Không

a) Trong Có, theo nghĩa chia làm bốn loại:

Sự tướng: Ấm, giới v.v... Đây đồng với sự thế đế trong tông đầu.

Pháp tướng: Khổ, vô thường v.v... Ở đây đồng với pháp Chân đế trong tông đầu.

Tướng giả danh hợp dụng: Môn này đồng với lý tướng thế đế trong tông thứ hai.

Vọng tưởng: Đạo lý của thế pháp, đều là cái có của vọng tưởng, như nước của sóng nắng. Môn này chẳng đồng với tông trước.

b) Nói không là vì theo nghĩa có hai:

+ Một là đối với ấm không có ngã, nhân do phàm phu chấp trước, đó là Thế đế. Nếu theo vô tướng, trong Đệ nhất nghĩa, không có ngã,

nhân, do phàm phu chấp càn gọi là Chân đế. Nay theo pháp nhân duyên năm ấm, không có ngã nhân kia, xếp vào Thế đế. Nhưng Thế đế này, đồng với pháp Chân đế trong tông đầu ở trước.

+ Hai là theo pháp năm ấm giả danh, không có tự tánh do vọng tình chấp giữ, trong pháp Thế đế, thật không có tánh này. Nên nói Thế đế. Kinh Địa Trì nói: Chẳng phải có tánh, Thế đế không tánh. Cái không tánh này, trong tông thứ hai nói là Chân đế. Nay vào tông phá tướng của Đại thừa, gồm luôn hai nghĩa: Nếu theo pháp năm ấm nhân duyên thì không có tự tánh mà phàm phu chấp giữ, cho nên thuộc về Thế đế. Nếu theo Vô tướng - Đệ nhất nghĩa thì tánh không kia tức là Chân đế. Nay theo nghĩa đầu nói là Thế đế.

2) Trong Chân đế có ba nghĩa:

a) Rốt ráo vọng tưởng vắng lặng là Chân đế.

b) Trong “không”, chẳng có ngã nhân do phàm phu chấp càn là Chân đế.

c) Trong “không”, chẳng có tự tánh mà phàm phu chấp giữ lập nên la Chân đế.

Trong tông thứ tư:

1) Thế đế có hai: a) Có b) Không

a) Nghĩa “có” chẳng đồng, có sáu thứ khác nhau:

Sự tướng có: Là ấm, giới v.v... ở đây đồng với Thế đế trong tông đầu.

Pháp tướng có: Khổ, vô thường v.v... ở đây đồng với pháp Chân đế trong tông đầu.

Giả danh có: Môn này đồng với lý thế đế trong tông thứ hai ở trước.

Vọng tưởng có: Môn này đồng với lý thế đế trong tông thứ ba ở trước.

Vọng tưởng có: Nói ngoài tâm rốt ráo không có pháp, chỉ là chỗ thấy của vọng tâm, vọng tưởng.

Chân thật có: Là Như Lai Tạng duyên khởi hợp thành sinh tử, Niết-bàn. Hai môn sau này, chẳng đồng với tông trước. Sáu loại trên là Thế đế có.

b) Cái gọi là “không” có bốn nghĩa:

Đối với ấm không có ngã, nhân. Đây đồng với lý chân đế ở tông đầu.

Trong pháp giả danh nhân duyên, không có vô tánh đồng với lý chân đế ở tông thứ hai.

Vọng tưởng không: Đồng với lý chân đế ở tông thứ ba. Nên trong quán “sáu đại nhân duyên”, nghĩa của quán nghịch nhân duyên vắng lặng gọi là Thế đế quán.

Vọng tưởng không: Chẳng đồng với tông trước.

Bốn loại không của Thế đế là Thế.

2) Trong Chân đế có hai nghĩa: a) Có b) Không.

a) Có là Như Lai Tạng tánh hằng sa Phật pháp.

b) Trong “không” có năm:

Hằng sa Phật pháp trong Như Lai Tạng chân thật, đồng thể mà duyên hợp, không có pháp nào giữ tự tánh riêng, gọi là Không.

Trong “chân”, không có ngã nhân do phàm phu chấp càn, nên trong kinh nói rằng: Như Lai Tạng là chẳng phải ngã, chúng sinh, chẳng phải mạng, chẳng phải nhân.

Trong “chân”này không có tự tánh mà phàm phu chấp giữ, lập nên.

Trong “chân” này không có tướng chấp nhân duyên của Nhị thừa.

Trong “chân” này không có vọng tưởng Như Lai Tạng rỗng không.

Năm nghĩa này chung với Như Lai Tạng Thể Đệ nhất nghĩa, theo nghĩa phân biệt, đồng là Chân đế.

c. Nói qua pháp: Các pháp tuy nhiều nhưng không ngoài “không và có”.

Trong “có”, có sáu nghĩa khác nhau.

Trong “không” có năm nghĩa khác nhau.

Trong có:

1) Có của sự tướng: Ấm, giới, v.v…

Có của pháp vọng tưởng: Khổ, vô thường, v.v…

Có của nhân duyên giả danh.

Có của các pháp vọng tưởng.

Có của vọng tưởng.

Có của chân thật. Trong sáu pháp có này:

Có của sự tướng đầu tiên đồng là Thế đế trong bốn tông.

Pháp tướng thứ hai, trong tôn đầu dùng làm Chân đế, trong tông thứ ba nói là Thế đế.

Giả danh thứ ba, tông đầu chưa nói đến, trong ba tông sau nói là Thế đế.

Vọng tưởng thứ tư, trong hai tông đầu chưa nói nghĩa này, trong hai tông thứ tư nói là Thế đế.

Vọng tưởng thứ năm, trong ba tông trước chưa nói nghĩa này, trong tông sau nói là Thế đế.

Chân thật có thứ sáu, trong ba tông trước chưa nói nghĩa này, trong tông thứ tư chia làm hai đế: Thể là chân đế, dụng là thế đế.

2) Trong năm pháp không:

Trong ấm, chẳng có “không” do phàm phu chấp càn.

-“Không” của vô tánh trong pháp giả danh nhân duyên.

-“Không” lìa vọng tướng.

-“Không” lìa vọng tưởng.

-“Không” vắng lặng chân thật.

-Trong năm pháp không này:

Không thứ nhất, trong tông đầu nói là Chân đế, trong ba tông sau gồm cả hai nghĩa: Theo thế để mà nói thì thuộc Thế đế. Theo chân mà nói thì thuộc Chân đế.

Không thứ hai, tông đầu chưa nói, trong tông thứ hai nói là Chân đế. Trong hai tông sau có cả hai nghĩa: Theo thế mà nói thì thuộc về Thế đế. Theo chân mà nói thì thuộc Chân đế.

Không thứ ba, trong hai tông trước chưa nói nghĩa này, trong tông thứ ba nói là Chân đế. Trong tông thứ tư gồm cả hai nghĩa: Nói theo thế thì là Thế đế, nói theo chân thì thuộc về Chân đế.

Không thứ tư, trong ba tông trước chưa hề nói đến. Trong tông thứ tư gồm cả hai nghĩa: Nói theo Thế đế thì thuộc Thế đế, nói theo chân đế thì thuộc Chân đế.

Không thứ năm, trong ba tông trước cũng chưa nói đến. Trong tông thứ tư chỉ nói là Chân đế.

d. Nói về tức và ly:

Theo tông đầu, hai đế nương nhau, tức - ly bất định, chia làm ba câu:

1) Thế đế tức Đệ nhất nghĩa, như nói ấm, giới, mười hai nhập v.v... sự tướng khác nhau là Thế đế. Ngay trong pháp này, tất cả đế lý nói là Chân đế.

2) Thế đế chẳng tức là Chân đế: Nghĩa là phi số diệt, hư không, vô vi.

3) Chân đế so với Thế đế, chẳng tức chẳng ly là không, vô ngã.

Tức là trên ấm nói về không, vô ngã gọi là Chẳng lìa (bất ly); nhưng trên ấm ấy chỉ gượng chấp tướng ngã, nhân, chứ chẳng phải pháp ấm

rỗng không, nên gọi là bất tức.

Theo tông thứ hai nói: Hai đế đối đãi nhau không nhất định. Trong tông trước, trên ấm chẳng có nhân, nói được tánh không tức ở Thế đế. Nay nói tánh không tức “ấm vô tánh”, chẳng đồng với “trong ấm không có nhân” ở tông trước.

Nếu đối với tông sau, được nói là Bất tức, trong tông sau, tức chỉ cho pháp vọng tưởng hư dối, cho đó là không, nên gọi là Tức. Nay trong tông này, theo pháp giả danh nhân duyên nói không có tánh cố định, chẳng phải tướng giả danh nhân duyên rỗng không, nên nói “bất tức”.

Nói hai đế trong tông thứ ba, chỉ nói “tương tức”. Kia nói các pháp vọng tưởng luống dối, thể là không có pháp giống như huyễn hóa. Cái có của huyễn hóa dụ là Thế đế; cái không của huyễn hóa dụ là Chân đế. Nhưng huyễn có kia không có thể tánh riêng, nói là “vô vi có”. Vì vô vi nên Thế đế tức chân. Cái không có của huyễn hóa cũng không có tự thể riêng là, chỉ cho “hữu vi chẳng có”, vì hữu vi chẳng có nên chân đế tức thế đế. Thế đế tức chân, nên sắc là tức không. Chân đế tức thế đế, nên không tức là sắc. Vì sắc tức không nên có tức chẳng có. Vì không tức sắc nên không tức chẳng không. Nên Địa Trì nói: Từ phương tiện “có” nhập vào phi hữu phi vô.

Trong tông thứ tư, có hai loại hai đế:

1- Y trì 2- Duyên khởi.

Đầy đủ như trước đã nói.

Như theo y trì, hai đế nương nhau, bất tức bất ly, nương chân khởi vọng, ngay vọng nói chân, được nói là “bất ly”. Tánh chân và vọng khác nhau, nên nói là “bất tức”. Nên kinh nói rằng: Đoạn dứt pháp hữu vi của dị học, ngoại đạo, y trì được kiến lập gọi là Như Lai Tạng.

Nếu y theo duyên khởi, hai đế nương nhau, được nói là tương tức, ngay nơi thể khởi dụng, vì dụng tức là thể.

Nghĩa của hai đế như thế.

5. NGHĨA HAI VÔ NGÃ.

Chia làm bốn môn:

1- Giải thích tên gọi.

2- Nói về tướng.

3- Y cứ tông phân chia khác.

4- Theo người để nói về định.

1. Giải thích tên gọi:

Hai vô ngã: 1) Nhân vô ngã; 2) Pháp vô ngã.

1) Nhân vô ngã: Trong kinh cũng gọi là chúng sinh vô ngã, cũng gọi là sinh không, cũng gọi nhân vô ngã, cũng gọi nhân không, cũng gọi ngã không.

Các pháp thành là sinh, nên nói chúng sinh, sinh nhưng giả có, không có tự tánh, cho nên gọi là Chúng sinh vô ngã. Tánh tướng của chúng sinh tất cả đều không, nên nói là không. Chủ tể sử dụng gọi là người. Nghĩa của Vô ngã và không, đồng như trước đã giải thích.

Tánh thật gọi là Ngã, trong ấm không có ngã nên nói là Ngã không.

2) Pháp vô ngã: Cũng gọi là pháp không. Tự thể gọi là Pháp, pháp không có thật tánh gọi là pháp vô ngã. Tánh tướng các pháp tất cả đều không gọi là Pháp không. Đây tức là hai loại cùng gọi là Không, gọi chung là vô ngã. Nếu phân biệt ra, không và vô ngã thay nhau ẩn, hiển.

Nếu theo Tỳ-đàm: Ấm chẳng phải ngã, gọi là Vô ngã. Ấm chẳng phải ngã sở, nói đó là không. Trong pháp Thành Thật, “chúng sinh không” gọi là Không, “Pháp thể không” gọi là Vô ngã.

Nên trong luận này, quán sinh không, gọi là hạnh Không; quán pháp không, gọi là hạnh Vô ngã.

Hỏi: Vì sao “chúng sinh không” nói là hạnh không mà chẳng gọi là Vô ngã?

Đáp: Chúng sinh chấp ngã có mười sáu loại, đó là ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng, dưỡng dục, tri kiến, v.v... tất cả như thế. Nếu nói hạnh không thì gồm cả mười sáu không: ngã, nhân, v.v... nên gọi là hạnh Không. Nếu nói vô ngã thì không gồm những thứ “không” khác. Vì thế không nói đến.

Theo kinh Duy-ma: thì “Chúng sinh không” gọi là Vô ngã, “Pháp thể không” gọi là Không.

Nên kinh ấy nói: “Chúng sinh là đạo tràng vì biết là vô ngã, tất cả pháp là đạo tràng vì biết là pháp không”. Nên không và vô ngã khác nhau như nhãn và mục (đều là mắt), gọi thế nào cũng không sao.

Nghĩa của tên gọi như thế.

2. Sinh và pháp cả hai “không” đối đãi nhau nói về khác.

Mỗi thứ có bốn môn:

Nói rõ hoặc, tình.

Đối với tình nêu rõ lý.

Nói rõ pháp thật.

Đối với thật nêu rõ dụng.

1. Sinh không: Có bốn môn:

a. Hoặc tình: Là tâm chấp ngã. Tâm chấp ngã, mở ra hoặc hợp lại không cố định.

Hoặc chung làm một là tâm ngã kiến trong năm kiến.

Hoặc chia làm hai:

Hai này lại có hai môn:

1) Chia làm hai chung và riêng.

+ Chung là theo chúng sinh chấp có ngã nhân, gọi là Chấp chung.

+ Chấp riêng là chấp các ấm cho là ngã, nhân.

2) Chia hai tức - ly:

+ Theo ấm chấp ngã gọi là Tức.

+ Chấp có thường ngã khắp tất cả chỗ, gọi là Ly.

Lại theo chấp “tức ấm” ở trên lại có tức ly. Chỉ cho sắc là ngã gọi là Tức. Cái khác là ngã sở, gọi là Ly, tất cả như thế.

Hoặc chia làm bốn:

Tức ấm: Như Ưu-lâu-khư chấp ngã, chỉ cho ấm là ngã, ấm diệt thì ngã mất.

Ly ấm: Như Tăng-khư nhân chấp ngã, lìa ấm có ngã, ấm diệt ngã còn.

Hỏi: Nếu nói “lìa ấm chấp ngã”, vì sao kinh nói: Chúng sinh chấp ngã mà chẳng lìa ấm?

Đáp: Họ khởi ngã ấm nên nói chẳng lìa, nhưng chẳng chỉ ấm cho là ngã nên nói là lìa.

Vừa tức vừa ly: Như Tiên-ni chấp thường ngã lìa ấm, giống như hư không trùm khắp nơi, ấm diệt ngã còn. Cho ngã tức ấm, ấm diệt ngã mất.

Chẳng tức chẳng ly: Như Độc Tử đạo nhân (Trí Luận I) chấp năm ấm hòa hợp liền có ngã sinh. Theo ấm nói ngã, nên nói chẳng lìa. Mà ngã chẳng phải ấm nên nói chẳng tức, nhưng người đời này, kiến lập có ngã của tự thể giả danh. Đại khái giống ở đây. Họ cũng lấy lời của kinh Phật nên có chấp này.

Như trong kinh nói: “Phật tánh của chúng sinh chẳng tức sáu pháp, cũng chẳng khác sáu pháp”. Sáu pháp là năm ấm và ngã. Họ y theo lời này nên nói có ngã. Nhưng ngã trong Phật pháp: là các pháp hòa hợp giả danh hợp dùng nên gọi là Ngã. Còn họ cho là có thật, do đó thành

bệnh.

Hoặc theo ấm mà nói, có năm hạng người chấp khác nhau.

Hoặc nói sắc ấm là ngã.

Hoặc thọ.

Hoặc tưởng.

Hoặc hành.

Hoặc thức.

Hoặc nói mười sáu pháp: Như Đại Phẩm nói:

1) Ngã; 2) Chúng sinh; 3) Thọ giả (thọ mạng); 4) Mạng giả; 5) Sinh giả; 6) Dưỡng dục; 7) Chúng số; 8) Nhân; 9) Tác giả; 10) Sử tác giả; 11) Khởi giả; 12) Sử khởi giả; 13) Thọ giả (thọ nhận); 14) Sử thọ giả; 15) Tri giả; 16) Kiến giả.

Nghĩa này phân biệt đầy đủ trong “Mười sáu ngã” sau.

Lại tùy ấm được chia ra, hai mươi pháp.

Như đối với một sắc, người chấp, có bốn pháp khác nhau:

1.- Có người chấp rằng: Tức sắc là ngã.

2.- Hoặc chấp: Sắc chẳng phải ngã, sắc là ngã sở.

Nói cái gì là ngã, mà bảo sắc là ngã sở? Họ cho bốn ấm thọ v.v... là ngã, chưa cần phân biệt chổ khởi của ngã sở. Phân biệt chổ khởi trong sáu mươi lăm loại ngã ở sau, nay ở đây chỉ nói tướng chung.

3.- Hoặc chấp: Sắc là cửa của ngã, ngã ở trong đó.

4.- Hoặc chấp: Ngã là nhà cửa của sắc, sắc ở trong đó.

Trong bốn chấp này, chấp đầu tiên là ngã kiến, ba chấp kia là ngã sở kiến. Sắc như thế, thọ, tưởng, hành, thức cũng như thế.

Trong năm ấm, mỗi ấm đều có bốn chấp, bốn lần năm thành hai mươi thứ chấp.

Trong hai mươi loại này, năm loại là ngã kiến, mười lăm loại là ngã sở kiến.

Nếu phân biệt đủ chỗ khởi, thì có sáu mười lăm loại chấp ngã.

Như trong một pháp sắc có mười ba loại chấp:

1. Tức sắc là ngã.

Sắc là ngã sở, được chia làm bốn: Có người chấp thọ ấm là ngã, sắc ấm là sở hữu của thọ ngã kia. Như người có vật. Như thế khác nhau cho đến v.v... có người chấp thức là ngã, sắc là sở hữu của thức ngã. Như thế nói sắc là thuộc về ngã của thọ, tưởng, hành, thức. Nên chia ra bốn loại; chung với trước là năm.

Hoặc nói sắc là nhà cửa của ngã, thọ, tưởng, hành, thức. Lại chia làm bốn, cộng với trước thành chín.

Hoặc nói ngã của bốn ấm thọ, tưởng, hành, thức là nhà cửa của sắc, lại chia làm bốn, chung với trước là mười ba.

Trong mười ba loại này, loại đầu là ngã kiến, mười hai loại sau là ngã sở kiến.

Như sắc có mười ba, cho đến hành, thức cũng tương tự như thế. Trên năm ấm, mỗi ấm đều có mười ba, hợp lại thành sáu mươi lăm loại. Trong sáu mươi lăm loại, có năm loại là ngã kiến, ngay ấm mà chấp, còn sáu mươi loại sau là ngã sở kiến, khác ấm mà chấp. Đối đãi lẫn nhau cho là khác ấm, chứ chẳng phải hoàn toàn ngoài năm ấm. Nhiều người chấp riêng sáu mươi lăm loại, chẳng phải một người.

Hoặc tình như thế.

b. Đối với hoặc tình để nói đạo lý:

Nhờ Thánh tuệ quán sát, biết chỉ là ấm, không có ngã, nhân riêng. Nên kinh Địa Trì nói: Thanh văn, Duyên giác, thấy ấm lìa ấm, không thấy được ngã. Các hành duyên khởi sinh diệt, hòa hợp ấm và lìa ấm không có tánh ngã, nhân, tức là lý.

c. Nói pháp Chân thật:

Thấy ấm sinh diệt tức là thật. Nên kinh Duy-ma nói: “Đã dứt ngã tướng, phải khởi pháp tướng; nên nghĩ thế này: Chỉ do các pháp hợp thành, thân này khởi chỉ là các pháp khởi, diệt chỉ là pháp diệt”. Sinh diệt là thật tướng của pháp, nên nói là Thật.

d. Dụng: Nương năm ấm trước giả danh hợp dụng liền có người, trời, nam, nữ v.v... khác nhau. Giả dụng này có mà không phải bệnh. Cho nên bậc Thánh thường tùy theo thế tục nói có ngã, nhân, chúng sinh, thọ mạng.

Bốn môn trên nói về sinh không.

2. Pháp không: Cũng có bốn môn:

Trước nói về tình: Trong sinh không được phân chia ở trước, pháp thật và giả dụng, được lập chấp tướng, giữ không, xem pháp không lìa đều gọi là Hoặc tình. Vì đây đồng là pháp chấp ngã.

Nói về lý: Bồ-tát chánh quán, biết chỗ chấp trước hoàn toàn không có pháp, chẳng những chẳng có tánh mà tướng cũng chẳng có, chẳng có pháp tức là dứt lý của tình.

Nói về thật: tướng của tình, tâm vọng tưởng dừng liền thấy pháp môn bí mật Như Lai Tạng tánh tự thể Pháp giới chân thật. Đây là thật của Pháp không.

Nói về dụng: Y vào thể duyên khởi của Như Lai Tạng chân thật trước hợp thành sinh tử, Niết-bàn, là dụng của pháp không.

Như trong kinh nói: “Mười hai nhân duyên đều do một tâm tạo”. Lại nói: “Ba cõi do một tâm tạo”. Lại nói: “Pháp thân trôi lăn năm đường, gọi là chúng sinh”. Đây là chân thật khởi sinh tử. Lại như trong kinh (Thắng-man) nói: Như Lai Tạng tánh hiển hiện thành Pháp thân. Những nghĩa như thế sinh khởi Niết-bàn.

Nói sơ về thể tướng của vô ngã như thế.

3. Y cứ tông chia phân khác: Có hai:

1 - Định tông khác biệt.

2 - Y theo tông nói về sự khác nhau.

1. Tông biệt: Có bốn tông:

Lập tánh tông.

Phá tánh tông.

Phá tướng tông.

Hiển bày thật tông.

Bốn tông này đã phân biệt đầy đủ trong chương Nhị đế ở trước.

2. Y cứ tông nói về sự khác nhau:

a. Trong tông đầu: Chỉ nói về sinh không, chẳng nói pháp không. Tuy nói sinh không, chỉ nói trên ấm không có chấp càn ngã, nhân của phàm phu, gọi đó là không; chưa nói đến cái không vô tánh của nhân duyên hư giả nơi chúng sinh.

b. Trong tông thứ hai: Nói đủ hai không: Năm ấm và sinh, theo riêng thành chung, là nhân hòa hợp. Trong nhân hòa hợp, “không” chẳng có tánh cố định, gọi là chúng sinh không; không đồng với trên ấm không có nhân ở tông trước, gọi là Chúng sinh không.

Khổ, không, vô thường v.v... hợp thành các pháp gọi là Pháp hòa hợp. Trong pháp hòa hợp, “không” chẳng có tánh cố định là pháp không.

Hỏi: Năm ấm do hòa hợp không có tánh, sao được gọi là Chúng sinh không?

Đáp: Năm ấm là pháp ngã sở, theo bên trong mà đặt tên, nên nói sinh không. Lại nữa, tất cả pháp đều chung 1 nhân mà khởi riêng, nên gọi chung là chúng sinh. Sinh là vô tánh nên gọi là sinh không.

c. Trong tông thứ ba: Cũng có hai không, khác với tông trước.

1) Sinh không: Ở tông trước nói thẳng vào vô tánh giả dối trong nhân hòa hợp, gọi là Chúng sinh không, mà chẳng có cái “giả sanh rỗng không”. Nay trong tông này, Giả sanh cũng không, nên gọi là Sinh không. Tợ như thấy người vô sự trong không. Nên biết người chẳng có

người mà cho là người. Người tức chẳng phải người, chẳng đợi ấm lìa, phá hoại mới là không có người. Tất cả như thế, kinh Duy-ma (Phẩm Quán Chúng Sinh) nói: Bồ-tát quán sinh như đại thứ năm, như ấm thứ sáu, v.v…

2) Pháp không: Trong tông trước chỉ nói các pháp khổ, vô thường v.v... hòa hợp không tánh nên gọi là Pháp không. Chẳng nói không là chẳng có giả danh các pháp. Tông này nói pháp giả cũng không, nên nói pháp không. Như hoa đốm trong hư không, chẳng có hoa đốm là hoa, hoa tức chẳng phải hoa; chẳng đợi khổ, vô thường v.v... kia chia lìa, hư hoại mới là pháp không. Các pháp như thế. Nên kinh Duy-ma (Phẩm Quán Chúng Sinh) nói: Như lửa cháy, như thân kiến của Tu-đà-hoàn v.v... chẳng những không tánh; tướng cũng chẳng có.

d. Trong tông thứ tư: Cũng đủ hai không, nhưng khác với tông trước. Trong đó chia ra hai môn:

1- Y môn Trì

2- Môn Duyên khởi.

1) Nếu nói về y trì: Pháp Vọng tưởng là rỗng không gọi là chúng sinh không. Chỗ nương chân thật vắng lặng gọi là Pháp không. Bởi vì, chúng sinh khởi lên vọng tưởng, cho nên vọng tưởng không được gọi là Chúng sinh không. Chỗ nương chân thật là tự thể của pháp. Pháp thể vắng lặng nên gọi là Pháp không.

2) Nếu theo môn duyên khởi chân thật, nói thể chân như vắng lặng gọi là Pháp không, dụng của duyên vắng lặng gọi là chúng sinh không.

a) Chân thể vắng lặng là pháp giới chân thật, hằng sa Phật pháp đồng một thể tánh, hỗ tương hợp thành chẳng có tự tánh khác, nên nói: Thể vắng lặng.

Như nói các pháp là thường, theo nghĩa phân biệt, ngoài các pháp không có thể thường riêng. Tất cả các môn ngã lạc, tịnh, v.v... cũng đồng như thế; không có một pháp riêng giữ tự tánh. Cho nên tất cả các pháp, đều vắng lặng. Pháp thể vắng lặng này gọi là Pháp không.

b) Dụng của Duyên vắng lặng là duyên khởi của Như Lai Tạng hợp thành tất cả các pháp sinh tử, Niết-bàn. Tướng, dụng vắng lặng gọi là Chúng sinh không. Vì duyên tác dụng hợp ở nơi người, cho nên dụng vắng lặng gọi là Chúng sinh không.

Tông riêng như thế.

4. Nói về định theo người:

Người là Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát. Bồ-tát hiểu đủ hai không.

Thanh văn, Duyên giác thì mỗi kinh nói khác nhau.

Các luận: Tỳ-đàm, Địa Trì, Thập Địa v.v... nói rằng Thanh văn chỉ được sinh không. Duyên giác cũng vậy.

Trong luận Thành Thật nói Thanh văn v.v... có được hai không, không phân ra lợi, độn.

Trong luận Đại Trí nói:

+ Lợi căn hiểu đủ hai không, như Tiên-ni, v.v…

+ Độn căn chỉ hiểu sinh không. Nghĩa này thế nào?

Giải thích: Những điều này đều có lý do. Trong đây, lược dùng ba môn để giải thích:

1- Như Lai nói khác nhau.

2- Nói căn tánh của Thanh văn có lợi, độn nên sự của mỗi người hiểu khác nhau.

3- Hiểu đúng lời dạy của Phật.

1. Lời nói của Như Lai khác nhau: Như Lai đối với Tông lập tánh kia chỉ nói sinh không, trong ba tông sau, nói đủ hai không, như trên đã nói rõ.

2. Căn tánh lợi độn:

Trong các Thanh văn, căn tánh có ba phẩm hạ, trung và thượng. Người thuộc ba phẩm này nghe giáo lý của Tông lập tánh đầu tiên chỉ hiểu sinh không, vì trong giáo này chưa nói thể không của pháp. Nên nghe giáo lý Phá Tánh của tông thứ hai, người độn căn chỉ có khả năng ngộ giải sinh không. Hai hạng trung và thượng thì hiểu cả hai không. Nghe tông thứ ba, hai hạng trung, hạ chỉ hiểu sinh không, chỉ người lợi căn hiểu cả hai hết.

Nghe tông thứ tư, cả ba phẩm đồng hiểu sinh không, không hiểu pháp không, vì họ chỉ ở trong pháp “chúng sinh phát khởi” ngộ giải không trong pháp tình, tướng.

3. Hiểu đúng là đã thể nhập lời dạy của Phật.

A-tỳ-đàm: Y cứ tông ban đầu, cho nên nói tất cả Thanh văn chỉ hiểu sinh không.

Luận Thành Thật chấp hạng trung và thượng, trong tông thứ hai hiểu được hai không. Đó là lời nói quá. Tất cả Thanh văn bất luận lợi căn hay độn căn, đồng hiểu hai không, luận Thành Thật có lỗi quá phần này.

Trong luận Đại Trí, y cứ vào tông thứ ba, nói người độn căn chỉ hiểu sinh không, hàng lợi căn hiểu pháp không. Đây là hạng trung, hạ đều gọi là độn căn.

Các luận Thập Địa, Địa Trì y cứ vào tông thứ tư, cho nên nói hàng Thanh văn chỉ hiểu sinh không, mà được rỗng không trong pháp vọng tưởng, cũng có thể nói theo tông đầu tiên.

Lược nói về nghĩa Vô ngã như thế.

6. NGHĨA NHƯ-PHÁP-TÁNH-THẬT-TẾ

Chia làm ba môn:

1- Giải thích tên gọi.

2- Nói về tướng.

3- Đại - tiểu, có - không.

1. Giải thích tên gọi:

Nghĩa “Như-Pháp Tánh-Thật Tế” phát xuất từ kinh Đại Phẩm (Trí Luận 32). Ba nghĩa này là đề mục khác của lý. Như Long Thọ nói: “Như, Pháp Tánh v.v... là tên khác của Thật tướng”.

1. Như: Là đồng. Pháp tướng tuy khác, nhưng lý thật thì ngang nhau, nên gọi là Như.

2. Pháp tánh: Tự thể gọi là Pháp, thể của pháp là tánh nên nói Pháp tánh.

3. Thật tế: Lý thể chẳng luống dối, gọi là Thật, bờ mé của Thật gọi là Tế.

Nghĩa của tên gọi như thế.

2. Nói về tướng: Có ba:

1- Theo cả hai Đế để phân biệt ba môn.

2- Chỉ theo Chân đế để phân biệt ba môn.

3- Theo quán nhập để phân biệt ba môn.

1. Theo môn đầu tiên, Luận giải thích có hai:

a- Chung cho cả hai nghĩa không, hữu của các pháp để phân biệt ba môn.

b- Chung cho các pháp có chín nghĩa khác nhau để phân biệt ba môn.

a) Theo không - hữu để phân biệt ba môn:

Thế đế là hữu, Chân đế là không, Như và Pháp tính v.v... đều có chung cả hai nghĩa này, tướng trạng thế nào?

+ Như trong luận nói có hai loại:

1) Mỗi mỗi tướng Như, là đất có tướng cứng, nước có tướng ướt, v.v…

Hỏi: Những sự tướng này, mỗi tướng khác nhau làm sao gọi là Như?

Đáp: Vì các tướng đều có tự tướng, tự tướng đều chung, kia đây giống nhau nên gọi là Như. Về đất, có nhiều loại đất mà đều cứng, nghĩa cứng như nhau, nên gọi là Như. Nước v.v... cũng vậy. Cũng có thể nói các pháp, đất v.v... như, vì thể của nó thật, không như chỗ thấy của người cuồng loạn điên đảo, nên gọi là Như.

2) Tướng chân thật: Như luận (Trí luận 32) tự giải thích rằng: Trong tướng kia, tìm thật chẳng được, tức là nghĩa không. Nghĩa không này, các pháp đồng nhau, nên gọi là Như.

+ “Pháp tánh”: Luận giải thích có hai:

1) Sự Pháp tánh là đất tánh cứng, nước tánh ướt. Nên luận nói rằng: “Dùng tâm vô trước (không dính mắc) phân biệt các pháp, mỗi mỗi pháp đều có tự tánh gọi là Sự pháp tánh”.

2) Thật Pháp tánh: Thực tướng các pháp gọi là Pháp tánh thật. Hai Pháp tánh này đồng như kinh Địa Trì nói.

+ “Thực tế”: Luận chép: Pháp tánh tức là thật, như cũng là thật, y cứ cái sau mà nói, chỗ chứng gọi là Tế.

Đây y theo KHÔNG - CÓ để phân biệt ba môn.

b) Theo chín nghĩa để phân biệt ba môn.

Trước hết nói chín nghĩa, sau đó mới y theo đây mà phân biệt ba môn.

Chín nghĩa là gì?

Như trong luận nói:

Mỗi mỗi thể: Là tất cả pháp, mỗi pháp đều có tự thể, như nhãn căn do bốn đại tạo, tịnh sắc làm thể. Tất cả như thế.

Mỗi mỗi tướng: Tướng là tướng trạng, tất cả các pháp, mỗi thứ có tướng trạng nên gọi là Tướng.

Mỗi mỗi lực: Lực là lực dụng. Tất cả các pháp, mỗi pháp đều có lực dụng riêng.

Mỗi mỗi nhân: Tất cả pháp, mỗi pháp đều có nguyên nhân.

Mỗi mỗi duyên: Mỗi pháp đều có chỗ duyên.

Nhân duyên khác nhau ra sao? Vì thân, sơ mà chia ra hai môn. Đích thân sinh gọi là Nhân, phụ phát sinh gọi là Duyên.

Mỗi mỗi quả: Tất cả các pháp, mỗi pháp tự có quả.

Mỗi mỗi tánh: Tánh là ba tánh. Tất cả các pháp đều không ngoài ba tánh thiện, ác và vô ký, nên gọi là Tánh. Đây chẳng phải thể tánh. Nếu nói thể tánh thì thuộc về thể ở trước.

Tất cả các pháp, mỗi pháp đều có hạn ngại: Nghĩa là tất cả các pháp mỗi thứ có phần hạn. Như ấm chỉ có năm mà không được nhiều. Tất cả như thế, lại như sắc pháp chỉ có mười nhập và một phần nhỏ, không được dư. Tất cả như thế, gọi là Hạn ngại.

Khai thông nghĩa: Tất cả các nghĩa của các pháp đều khai thông nhau. Như nghĩa sắc thông ở mười nhập và một ít phần tâm thông với sáu thức, tất cả như thế.

Chín nghĩa như thế.

Như, Pháp Tánh v.v... đều thông với chín nghĩa này.

+ Như: Luận giải thích có ba:

Hạ như: Chín nghĩa trước, mỗi mỗi khác nhau, sao gọi là Như? Vì tất cả pháp đồng có chín nghĩa này nên gọi là Như.

Trung như: Chín nghĩa trước đều là pháp vô thường sinh diệt.

Thượng như: Chín nghĩa trước đều chẳng thật có, chẳng thật không, chẳng thật sinh, chẳng thật diệt, rốt ráo thanh tịnh.

+ Pháp Tánh: Luận tự giải thích rằng: Tánh trong chín pháp gọi là Pháp tánh. Trong đó có ba: hạ, trung và thượng. Nghĩa như trước đã giải thích.

Chỗ nói khác: Đoạn trước lấy tương tự làm “như”, nay ở đây nói thể tánh của pháp, nên nói là “pháp tánh”.

+ Thực tế: Trong luận tự giải thích rằng: Quả chứng trong chín nghĩa gọi là Thực tế. Ở trước nói “như” và “pháp tánh”, cuối cùng chứng gọi là Quả.

Một nghĩa như thế.

Lại, Luận còn nói rằng: Trong chín pháp này, có “tướng” gọi là Như, “không” gọi là Pháp tánh. Trong đó đắc quả gọi là Thực tế.

2. Y theo Chân đế để phân biệt ba môn:

Trong đó có bốn:

Trừ tướng sinh tử - Niết-bàn để phân biệt ba môn.

Trừ tướng ba đời khác nhau để phân biệt ba môn.

Theo nghĩa chung và riêng của lý không, để phân biệt ba môn.

Theo nghĩa có - không của thật tánh, để phân biệt ba môn.

a. Trừ tướng sinh tử - Niết-bàn:

1) Như trong luận nói: Quán sát sinh tử, Niết-bàn đều không, gọi là Như.

Hỏi: Kinh nói sinh tử là vô thường, vô lạc, vô ngã, bất tịnh. Niết- bàn là thường, lạc, ngã, tịnh. Sao lại nói không?

Luận nói: Vì phá tâm điên đảo, nên nói sinh tử, khổ, vô thường v.v…, chứ chẳng phải muốn cho người dính mắc vô thường, v.v... vì đối với thật tướng, vô thường, khổ… chẳng thật có.

Lại vì phá tâm điên đảo của người nên nói Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh, chứ không muốn cho người dính mắc thường, lạc v.v... cũng vì trong thật thì thường lạc tịnh… chẳng thật có.

Vì các pháp đều chẳng thật có nên gọi là Như.

2) Pháp tánh: Nhập vào trong “như” kia, lìa bỏ tướng các pháp nhiễm, tịnh đang được quán, chẳng thấy thật có sinh tử, Niết-bàn. Cái chẳng thể được này, là pháp tánh tự như thế. Nên nói Pháp tánh, vì thế luận chép: “Ví như con nít thấy trăng trong nước, cho là thật có, lội xuống nước tìm, tìm chẳng thấy trăng liền buồn. Người trí bảo nó trong nước không có trăng, Pháp tánh tự như vậy. Tánh của pháp như thế, nên nói là Pháp tánh.

3) Thực tế: Như và Pháp tánh là lý thật. Lý thật này là chỗ chứng của bậc Thánh nên gọi là Tế.

b. Trừ tướng khác nhau trong ba đời:

Như: Trong luận nói: Quán pháp ba đời chẳng sinh, chẳng diệt, là vắng lặng bình đẳng nên gọi là Như, đó là ba đời đồng là không, nên nói là Như.

Pháp tánh: Như trong luận nói: Pháp gọi là Niết-bàn, pháp tánh không hý luận gọi là Bổn phận. Giống như trong đá vàng có tánh vàng, trong đá trắng có tánh bạc; trong tất cả pháp có tánh Niết-bàn, nên nói là Pháp tánh.

Thực tế: Như trên vừa nói, Pháp tánh gọi là thật, như cũng là thật.

Theo cái sau mà nói, chỗ vào gọi là Tế.

c. Chia theo chung riêng của lý không:

1) Theo lời để nói về “không”, “không” ấy có khác nhau, nói đó là Như. Nên luận (Trí luận) nói rằng: “Không có sự sai khác gọi là Như”.

Hỏi: Vì sao phẩm sai khác được gọi là Như?

Vì trong các pháp đồng có nghĩa “không” nên gọi là Như.

2) Pháp tánh: Bỏ lời để nói về lý, lý là nhất vị. Lý nhất vị là thể tánh của pháp, nên nói là pháp tánh. Vì thế luận nói: “Chung là nhất không, gọi là Pháp tánh”.

3) Thực tế: Luận tự giải thích rằng: Như và Pháp tánh gọi là Thật,

chỗ chứng gọi là Tế.

d. Chia theo có - không của thật tánh:

Như trong kinh (Thắng-man) nói: Trong Như Lai Tạng có hơn hằng sa tất cả Phật pháp, chẳng lìa, chẳng thoát, chẳng dứt, chẳng khác. Các Phật pháp này đồng một thể tánh, hợp thành lẫn nhau, không có một pháp nào giữ tự tánh riêng. Tuy không có một tánh mà chẳng phải không có tánh. Không có một tánh tức là nghĩa như, mà chẳng phải không có tánh tức là pháp tánh. Thực tế là Như, Pháp tánh kia tức là thật, chỗ chứng là Tế.

3. Theo quán nhập để phân biệt ba môn:

Trong đây có hai:

a- Theo quán nhập dứt nhiễm phân biệt.

b- Theo quán nhập xả tịnh phân biệt.

a. Dứt nhiễm: Như trong luận nói:

Cái gì là như? Thật tướng các pháp thường trụ bất động, vì lấy có không để làm rõ các phiền não nên biến thành tà vạy. Sau dứt vọng nhiễm, được thật tướng, như xưa chẳng khác nên gọi là Như.

Pháp tánh: Luận nói: “Thể của thật tướng tuy thanh tịnh, hợp với phiền não gọi là Bất tịnh; dứt trừ phiền não được gốc thanh tịnh. Tịnh là thể tánh của tất cả pháp nên nói Pháp tánh.

Thực tế: Như và pháp tánh là lý thật. Bồ-tát biết pháp tánh này rộng lớn, vô biên, mầu nhiệm, tối thắng thì an trụ trong đó không cầu gì khác,. Chỗ trụ gọi là Tế.

b. Xả tịnh:

Như trong luận nói: Bồ-tát quán sát, vô thường, vô lạc, vô ngã, vô tịnh trong pháp thật tướng; xa lìa thường, lạc, ngã, tịnh của phàm phu, cũng bỏ luôn pháp quán này, thật tướng trở lại như xưa nên gọi là Như.

Luận tự thí dụ như tánh nước là lạnh, nhờ lửa mà biến thành nóng. Lửa này tắt rồi, thì nước lại lạnh như cũ, nên gọi là Như. Các pháp như thế, thật tướng bình đẳng, như tánh nước thì lạnh, tùy quán mà biến đổi, như nước biến thành nóng. Tâm quán dừng diệt, thật tướng trở lại như cũ; như lửa tắt rồi, nước lạnh như cũ nên gọi là Như.

Xét theo văn này thì vọng tưởng duyên trí, quyết định dứt hết.

Pháp tánh: Thật tướng thường trụ, bất biến, bất động, Pháp tánh tự như thế, nên nói là Pháp tánh.

Thực tế: Nếu lúc chứng đắc, như và pháp tánh chính là thật tế.

Thể tướng như vậy.

3. Đại - Tiểu, Có - Không:

Đại thừa có đủ, rộng như ở trên đã nói rõ. Tiểu thừa cũng đủ, làm sao biết được?

1. Như ngài Long Thọ nói:

Trong Tạp A-hàm, nói mười hai duyên là như, pháp tướng, pháp trụ pháp vị. Có Phật hay không Phật, tánh tướng vần thường trụ, tức là nghĩa như.

2. Lại trong Tạp A-hàm nói: Xá-lợi-phất khéo đạt Pháp tánh, tức là nói nghĩa Pháp tánh.

3. Thực tế, ngài Long Thọ giải thích rằng: Pháp Tiểu thừa không nói về lý này, tuy không có nói mà lý thật có, làm sao biết có?

Luận nói: Niết-bàn tức là thực tế. Vì trong pháp Tiểu thừa nói Niết-bàn, tức là nói nghĩa thật tế. Nhưng pháp Niết-bàn có nhiều loại tên: Hoặc gọi là Chỉ, hoặc gọi là Diệu, hoặc gọi là Ly, hoặc gọi là Xuất, hoặc gọi là Thực tế, cho nên Niết-bàn tức là Thực tế.

Hỏi: Tuy biết pháp Tiểu thừa có đủ ba nghĩa này, nhưng khác nhau thế nào?

Long Thọ giải thích rằng: Trong pháp Thanh văn, quán pháp sinh diệt gọi là Như. Diệt lìa các quán được pháp thật tướng gọi là pháp tánh. Nên gọi Niết-bàn là thật tướng. Tức pháp tánh này, là pháp bậc Thánh chứng được, gọi là Thật tế.

lược nói về nghĩa Như, pháp tánh thực tế như thế.

ĐẠI THỪA NGHĨA CHƯƠNG

QUYỂN 1

(HẾT)

❧