Đối Thoại Giữa Khoa Học Và Phật Giáo

Chương III : Đi Tìm Một Người

Nếu chúng ta cảm nhận được sự hài hòa và sự chính xác tuyệt mỹ của vũ trụ, chúng ta không thể không nghĩ đến sự có mặt của một đấng sáng tạo toàn năng, hay chí ít theo một quan điểm thế tục, một thứ nguyên tắc sáng tạo nào đó đã kiến tạo một vũ trụ hết sức hoàn mỹ. Sự toàn năng của một đấng sáng tạo như vậy sẽ giải thích tất cả và chúng ta sẽ không còn thắc mắc về sự lập thành thật ra quá phức tạp của vũ trụ, về cách nào đời sống được tạo dựng và làm sao vật hữu tri lại có thể hòa hợp được với vô tri. Việc định ra có hay không một thượng đế sáng tạo đã làm nảy sinh ra sự khác biệt căn bản giữa các truyền thống tôn giáo của thế giới. Theo Phật giáo, định đề “một nguyên nhân đầu tiên” không chấp nhận được và nhiều khoa học gia cũng đồng quan điểm không viện dẫn Thượng đế sáng tạo lấy lý do là sự điều hành chính xác của vũ trụ, kết quả chỉ là sự tình cờ. Tuy nhiên một số khác lại cho rằng có một nguyên tắc tổ chức đã khởi đầu việc sáng tạo thế gian. Nhưng quan điểm này có đứng vững được không trước sự phân tích, và thực sự nó có cần thiết và hợp lý hay không?

Thuận: Từ thế kỷ 16 càng ngày mọi người càng nghĩ trái lại, đất không phải là trung tâm điểm của vũ trụ. Năm 1543, Đức cha người Ba Lan Nicolas Copernic chứng minh rằng trái đất chỉ là một hành tinh quay chung quanh mặt trời. Rồi người ta lại tưởng mặt trời là tâm điểm của vũ trụ cho đến ngày nhà thiên văn người Mỹ khám phá ra mặt trời chỉ là một ngôi sao nhỏ trong hàng trăm tỷ thiên hà trong vũ trụ trong đó có dãy ngân hà của chúng ta. Con người chỉ là một hạt cát trong vũ trụ. Và sự hạ thấp của con người này đã khiến Pascal phải kêu lên vào thế kỷ 17 “Sự im lặng của không gian vô cùng tận làm tôi phát sợ” và đến thế kỷ thứ 20 nhà sinh học người Pháp Monod cũng phát biểu: “Con người chìm trong vũ trụ bao la, nơi đó tình cờ anh đã sinh ra”. Và nhà vật lý người Mỹ Steven Weinberg: “Càng hiểu vũ trụ, người ta lại càng thấy nó không có ý nghĩa gì cả”.

Còn theo ý kiến tôi thì không phải tình cờ con người được sinh ra trong một vũ trụ vô hình. Trái lại cả hai đã cộng sinh rất chặt chẽ và sở dĩ vũ trụ mênh mông bao la là để chúng ta có mặt.

Matthieu: Bạn hãy coi chừng! Lời bạn nói giống như Bernardin De St Pierre “Quả bí có nhiều múi là để cả nhà cùng ăn”!

Thuận: Dĩ nhiên là phải dè chừng các lập luận độc đoán. Tuy nhiên theo vũ trụ học hiện đại, sự xuất hiện của con người có lẽ phụ thuộc vào đặc tính của các nguyên tử, các vì sao, các thiên hà và cũng phụ thuộc vào các luật vật lý điều hành vũ trụ. Sự tiến hóa của vũ trụ của chúng ta được xác định bởi cái mà người ta gọi là “điều kiện tiên khởi” và bởi khoảng mười lăm con số mà người ta gọi là hằng số vật lý. Đường đi của một viên đạn bắn ra trong không trung, trước khi rơi xuống đất được miêu tả rất chính xác. Để làm được điều này một nhà vật lý sử dụng luật hấp dẫn của Newton và sự hiểu biết các điều kiện tiên khởi như là vị trí và vận tốc của viên đạn khi bắn ra. Luật Newton lại phụ thuộc vào hằng số hấp dẫn để chỉ ra cường độ của lực hấp dẫn. Cũng như thế có ba con số để kiểm soát cường độ của các lực nguyên tử mạnh và yếu, lực điện từ. Kế đó là vận tốc ánh sáng và hằng số Planck để xác định kích thước các nguyên tử. Rồi đến những con số để chỉ ra khối của các hạt căn bản như dương tử, điện tử v.v... Những hằng số này giữ một vai trò quyết định trong sự tiến hóa của vũ trụ vì lẽ chúng xác định không những khối và kích thước các thiên hà, các vì sao của trái đất chúng ta và của các sinh vật nữa như bề cao cây cối, hình dáng cái bông hoa, sức nặng và chiều cao của con người và của muôn thú. Thực tại quanh ta sẽ khác hẳn nếu những hằng số có những giá trị khác nhau. Những hằng số này không hề thay đổi theo không gian và thời gian. Chúng ta đã có thể kiểm chứng khá chính xác khi quan sát các thiên hà xa xôi. Còn về các điều kiện tiên khởi khi tạo dựng vũ trụ thì gồm có số lượng vật chất mà nó sở hữu và phân xuất trương nở ban đầu của nó. Chỉ cần những hằng số và những điều kiện tiên khởi thay đổi một ít là toàn thể nhân loại sẽ bị diệt vong. Vũ trụ dường như đã chứa đựng sẵn một cái mầm mống sống để con người có thể xuất hiện.

Matthieu: Cho rằng đời sống của chúng ta phản ánh trong các nguyên tố của vũ trụ chứng tỏ sự hòa hợp của cả hai. Nếu từ đó mà nêu lên quan niệm cứu cánh là cả một sự khác biệt lớn.

Thuận: Phải, nhưng hiện nay chúng ta chỉ có một thuyết vật lý giải thích tại sao những hằng số ấy lại có những giá trị như vậy mà không có giá trị khác. Những hằng số ấy đã được tìm ra và chúng ta phải bằng lòng vậy.

Matthieu: Thật ra không có một giải thích nào khác sao?

Thuận: Ngoài sự tình cờ thuần túy còn có thuyết các siêu sợi theo đó những hạt nguyên sơ được tạo lập từ những rung động của những đầu sợi cực nhỏ. Khối hay diện tích của hạt này hay hạt khác được xác định bởi cách rung động của các sợi. Nhưng nếu như vậy chỉ là thay thế một vấn đề bằng một vấn đề khác, vì lý thuyết không giải thích vì sao những rung động của sợi lại có những giá trị như vậy mà không phải có một giá trị khác, hoặc giả những hạt từ những sợi rung động tạo ra lại có những đặc tính nhất định.

Matthieu: Những hằng số vật lý này có thể đi ở những vũ trụ khác hay không?

Thuận: Không có lý do nào ngăn cấm các hằng số thay đổi từ vũ trụ này đến vũ trụ khác. Các máy tính của các nhà thiên văn đã chỉ ra rằng chỉ cần thay đổi phần nào các hằng số vật lý và những điều kiện tiên khởi thì không thể có sự sống được.

Matthieu: Nếu thế thì các hằng số phải thay đổi bao nhiêu?

Thuận: Con số chính xác tùy vào hằng số và điều kiện tiên khởi mà chúng ta đã đề cập. Nhưng trong mọi trường hợp một thay đổi cực nhỏ cũng làm cằn cỗi vũ trụ. Thử xem tỷ trọng đầu tiên của vật chất trong vũ trụ. Vật chất có một lực hấp dẫn chống lại vụ nổ đầu tiên Big Bang và làm chậm bớt sự trương nở vũ trụ. Nếu tỷ trọng đầu tiên cao quá, vũ trụ sẽ tự sụp đổ trong vòng một triệu năm hoặc một trăm năm và cũng có thể trong một năm. Khoảng thời gian đó quá ngắn cho thuật luyện kim trên các vì sao có thể tạo ra các nguyên tố nặng như cácbon cần thiết cho sự sống. Ngược lại nếu tỷ trọng đầu tiên của vật chất quá thấp, lực hấp dẫn quá yếu sẽ ngăn trở việc tạo thành các vì sao. Và nếu không có các vì sao thì không có các nguyên tố nặng và như vậy không có sự sống. Thế thì tất cả nằm trong thế quân bình rất mong manh.

Ví dụ hiển nhiên nhất là tỷ trọng của vũ trụ vào lúc khởi đầu, nó cần điều chỉnh đến độ chính xác 10-60 . Nếu khác đi, nếu ta chỉ cần đổi một con số sau sáu mươi con số 0 thì vũ trụ sẽ khô cằn, không còn sự sống và cũng không có bạn và tôi ở đây để nói chuyện. Sự điều chỉnh chính xác đáng ngạc nhiên nói trên có thể ví như một người bắn cung đứng cách mục tiêu 15 triệu năm ánh sáng mà bắn trúng một điểm vuông có 1cm bề cạnh. Trước một sự chính xác lạ lùng như vậy, vài nhà vũ trụ học đã nghĩ đến việc vũ trụ được tạo dựng là để cho có sự sống và con người đều có thể ngắm nhìn vẻ đẹp và sự hài hòa của nó. Với ý niệm này người ta đặt ra nguyên lý “Nhân duyên” theo đó con người hay mọi sinh vật khác giữ một vai trò trung tâm trong vũ trụ. Đó là cường thuyết của nguyên tắc Nhân duyên.

Còn một nhược thuyết nữa của nguyên lý này cho rằng không có dự định nào khi tạo lập vũ trụ. Nhưng cũng gần như một sự trùng ý khi thuyết này cho rằng các đặc tính của vũ trụ cần phải hòa hợp với sự sống của con người. Tính từ “Nhân” đã được dùng không đúng chỗ vì lẽ vũ trụ không dành riêng cho con người mà cho cả mọi sinh vật. Những người theo thuyết Nhân duyên này cho rằng có một sự liên hệ chặt chẽ giữa con người và vũ trụ. Paul Claudel đã có thái độ với Pascal khi nói rằng: “Sự im lặng kéo dài của không gian vô tận không làm tôi sợ hãi. Tôi dạo chơi trong đó với một niềm tin thân thiện. Chúng ta không ở trong một xó của sa mạc hoang dại và không lối ra. Mọi thứ trong thế gian này đều là anh em quen thuộc với chúng ta”.

Matthieu: Theo Phật giáo thì không có một nguyên tắc tổ chức cũng như một nguyên nhân tối hậu nào đã tạo dựng vũ trụ một cách chính xác để cho đời sống xuất hiện. Sự hòa hợp giữa thế giới vô tri và thế giới hữu tri có thể có được vì chúng đã tồn tại song song trong một vũ trụ không có khởi đầu, như sự nổ Big Bang chẳng hạn cũng chỉ là một giai đoạn trong tiến trình bất tận. Những điều kiện trong vũ trụ hiện nay rất hài hòa với vũ trụ trước đây và sau này, vì lẽ sự nối tiếp các sự kiện gợi lên sự liên tục và sự hòa điệu giữa thiên nhiên giữa Nhân và Quả. Vũ trụ không phải được điều chỉnh bởi một ông thợ sửa đồng hồ vĩ đại để cho đời sống xuất hiện các điều kiện sinh tồn đã có từ những thời điểm không có khởi đầu và không loại trừ lẫn nhau, trái lại hòa hợp với nhau một cách hoàn hảo. Vấn đề của nguyên tắc “Nhân duyên” hay “Nguyên nhân tối hậu” là đặt những hằng số vật lý trước tâm thức và xác nhận rằng phải có những hằng số này thì tâm thức hay sự sống mới xuất hiện được. Nguyên tắc nhân duyên gần giống như ta nói: “Nửa quả dừa được tạo nên để nửa còn lại ráp nối vừa vặn với nửa quả trước”.

Thuận: Tôi hiểu với giả thuyết một sự đồng sinh không có thời điểm khởi đầu của tâm thức và vật chất, Phật giáo không cần đến nguyên lý “Nhân duyên” để giải thích sự sống và tâm thức. Nhưng giả thử giả thuyết này vô giá trị, và người ta cần phải giải thích sự điều chỉnh hoàn hảo các hằng số vật lý và những điều kiện tiên khởi của vũ trụ, ta có thể tự hỏi xem sự điều chỉnh ấy là tình cờ hay thật sự cần thiết. Nếu ta không chấp nhận nguyên lý “Nhân duyên” thì bắt buộc ta phải quay sang giả thuyết “sự tình cơ”. Giả thuyết này quyết định sự tồn tại vô số vũ trụ khác với nhiều sự phối hợp các hằng số và các điều kiện tiên khởi.

Matthieu: Những vũ trụ khác phải chăng là cái mà các nhà vật lý gọi là những vũ trụ song song?

Thuận: Có thể là như vậy. Cái quan niệm lạ đời “vũ trụ song song” đã xuất hiện nhiều lần trong vật lý. Quan niệm đó bắt nguồn từ sự khám phá ra cơ học lượng tử. Theo thuyết này, không thể tiên đoán một cách chính xác sự định vị của một hạt vi mô. Người ta chỉ tìm ra nó bằng cách ?nhiên mà thôi. Cũng không thể xác định quỹ đạo của nó giống như mô tả quỹ đạo một hành tinh quanh mặt trời. Sự không định vị chính xác ấy gọi là “Sự lờ mờ lượng tử” đưa đến sự mô tả gây ngạc nhiên về thế gian. Theo sự mô tả này, một điện tử có thể có mặt ở nhiều nơi khác nhau. Nhà vật lý người Mỹ Hugh Everett lại đề nghị một giả thuyết triệt để hơn: Vũ trụ được chia ra làm nhiều mẫu gần giống hệt nhau, ở mỗi nơi sẽ có mặt một điện tử thích hợp. Như vậy rất nhiều vũ trụ xuất hiện. Và những vũ trụ song song này không còn nối kết với nhau và không thể có liên lạc nào giữa những vũ trụ đó.

Matthieu: Trong trường hợp các sinh vật, giả thuyết này gợi ý làn sóng tâm thức sẽ phân hai, mỗi khi một tư tưởng nổi lên trong tâm thức hay nguyên tử chuyển động trong bộ não. Như vậy làn sóng tâm thức liên tục sẽ không còn ý nghĩa nữa.

Thuận: Đây là một lập luận sắc bén chống lại các thuyết vũ trụ song song. Chính tôi cũng rất ngạc nhiên về ý niệm vũ trụ phân hai mỗi khi cần chọn lựa hay quyết định. Rõ ràng là cơ thể chúng ta không thể chia chẻ mà chúng ta không ý thức.

Matthieu: Mỗi tư tưởng của chúng ta có khả năng tạo ra một vũ trụ riêng biệt. Phật giáo quan niệm có nhiều cõi khác nhau với những cách sống khác nhau, nhưng không đồng ý có nhiều vũ trụ song song không thể giao dịch với nhau được, vì lẽ như vậy sẽ đi ngược lại sự tương thuộc các hiện tượng cùng một bản chất. Nếu các hiện tượng tương thuộc lẫn nhau, ta không thể tách rời chúng được mà không làm chúng biến mất đi. Những vũ trụ không hòa hợp được không thể cùng tồn tại trong cái toàn nguyên vô tận ấy. Hơn nữa, nếu vào cùng một thời điểm mà có sự tạo dựng nhiều vũ trụ khác nhau, thì điều này sẽ làm tiêu tan mọi nguyên tắc nhân quả.

Thuận: Điều này đúng trong trường hợp cơ học lượng tử. Các vũ trụ song song đó diễn tả cái mà người ta gọi là “tình cờ thật sự” nghĩa là không có nguyên nhân nào hết.

Matthieu: Nếu các hiện tượng có thể xảy ra mà không có nguyên nhân nào hết thì mọi thứ đều có thể nảy sinh từ mọi thứ khác. Ngược lại nếu các hiện tượng đều tương thuộc thì sẽ không có cái “tình cờ thật sự” và sự tự do xuất hiện của các hiện tượng cũng phải dựa vào luật nhân quả. Điều này không hàm súc một sự tất định tuyệt đối vì lẽ các nguyên nhân và điều kiện là vô hạn.

Thuận: Tôi đồng ý với bạn, tôi cho là sự tạo dựng các vũ trụ song song không thiết thực, nhưng có thể có nhiều dạng vũ trụ khác. Tôi đã ghi nhận ý niệm về những chu kỳ vũ trụ theo đó vụ nổ Big Bang xảy ra nhiều lần vũ trụ kế tiếp, quan niệm này có vẻ được Phật giáo chấp nhận. Mỗi khi một vũ trụ mới được thành lập từ một vũ trụ cũ thì lại có những hằng số vật lý và những điều kiện tiên khởi mới. Hiện nay, việc quan sát thiên văn dường như chỉ ra rằng vũ trụ thiếu vật chất cần thiết để lực hấp dẫn của vật chất có thể đảo ngược lại việc tuôn chảy các ngân hà. Hơn nữa, dường như có một lực huyền bí mệnh danh là “lực đen” chống lại lực hấp dẫn và làm tăng tốc việc tuôn chảy các ngân hà. Như vậy, việc trương nở của vũ trụ cho đến bây giờ là bất tận. Nhà bác học người Mỹ LeeSmolin cho rằng Big Bang và tâm điểm hố đen đều có đặc tính vật chất có tỷ trọng cùng cực, và vì thế ông ta cho rằng một vũ trụ mới có thể hình thành từ lỗ đen không có liên hệ gì với vũ trụ của chúng ta. Nhưng hiện nay thuyết này cũng không kiểm nghiệm được, và có thể được liệt vào loại khoa học giả tưởng.

Matthieu: Vũ trụ mới này có thể là không liên hệ gì đến chúng ta, tuy nhiên về mặt nhân quả mà nói thì nó xuất hiện từ lỗ đen, là nơi mà chính vũ trụ của chúng ta khai sinh. Như vậy có thể có sự liên tục cũng như sự liên hệ giữa vũ trụ.

Thuận: Thuyết Big Bang cho phép quan niệm một cách khác về sự có mặt nhiều vũ trụ khác nhau. Nhà vật lý người Nga Andrey Linde cho rằng những sự dao động không ngừng của “bọt lượng tử” từ vụ nổ đầu tiên tạo ra vô số vũ trụ và vũ trụ của chúng ta chỉ là một bong bóng nhỏ trong đám bọt đó. Nhưng dù sao các thuyết trên không thể quan sát hoặc kiểm nghiệm được, và như vậy khoa học nếu không thực nghiệm thì lại rơi vào siêu hình học.

Matthieu: Tuy vậy những đề tài siêu hình học luôn luôn là mối băn khoăn của các nhà bác học. Cho rằng những điều không nhận biết được là không có, là một thái độ siêu hình. Còn phải chứng minh là có phải thật không có hay không? Dù sao khi đề cập đến vấn đề những giây phút đầu tiên của vũ trụ, không thể không nghĩ đến siêu hình dù cho rằng những khám phá của Big Bang, trước Big Bang, chỉ có siêu hình học mới đặt câu hỏi sau: “Có chăng một sự khởi đầu?” hoặc “Tại sao lại một sự khởi đầu?”. Nhiều nhà khoa học đã chia sẻ ý kiến này. Francois Jacob đã viết: “Một lãnh vực hoàn toàn thoát khỏi mọi nghiên cứu khoa học, đó là lãnh vực nói về nguồn gốc của thế gian, ý nghĩa về điều kiện làm người và số phận của con người. Không phải vì những câu hỏi đó vẩn vơ, vì mỗi chúng ta sẽ đặt cho mình những câu hỏi đó sớm hay muộn. Những câu hỏi ấy mà Karl Popper gọi là những câu hỏi tối hậu thuộc về tôn giáo, về siêu hình và cả về thơ ca nữa.

Thuận: Tôi đồng ý là đã có định kiến về siêu hình học. Nhưng trong khoa học chỉ có thực nghiệm, có quan sát là chứng minh được cho các lý thuyết. Ví dụ thuyết tương đối của Einstein đã thay thế thuyết hấp dẫn Newton vì lẽ tính tương đối giải thích được những quan sát mà Newton không thể làm được. Vì thế tôi nghiêng về cái mà người ta gọi là “Nguyên lý tiết kiệm” của nhà thần học và triết gia Guillaume d’Occam vào thế kỷ 14. Nguyên lý này loại bỏ mọi giả thiết không cần thiết để giải thích một sự kiện và chỉ giữ lấy một giả thiết đơn giản nhất. Như vậy tại sao lại tạo ra vô số vũ trụ khô cằn rồi lại chỉ giữ có một vũ trụ có thể cảm nhận được chính mình?

Matthieu: Bạn nói dường như có một Đấng sáng tạo đã làm hỏng nhiều lần, trước khi thành công tạo ra vũ trụ của chúng ta. Điều này giả thử rằng sự tạo ra đời sống và tâm thức có một mục tiêu. Nhưng mục tiêu của ai? Của một sinh vật có tâm thức chăng? Như vậy thì nó từ đâu đến? Hay là của một Đấng sáng tạo, do một Đấng sáng tạo khác lập ra? Hoặc giả là không có nguyên nhân nào? Nhưng một vật tạo ra là phải có một nguyên nhân? Để thoát ra cái bế tắc này, chỉ còn cách tưởng tượng một vũ trụ không có khởi đầu.

Thuận: Một lý do khác khiến tôi chống lại giả thiết tình cờ là tôi không thể hiểu nỗi vẻ đẹp, sự hài hòa, tính đồng nhất của thế gian lại có thể là kết quả của một sự tình cờ. Vũ trụ của chúng ta thật sự rất đẹp: những buổi hoàng hôn đỏ rực, nét đẹp tinh tế của nụ hồng, những hình ảnh của các vì sao và các thiên hà trên bầu trời làm rung động sâu xa trái tim chúng ta. Như vậy sở dĩ vũ trụ được hài hòa như thế là vì các định luật điều hành nó không thay đổi với thời gian và không gian.

Matthieu: Lập luận về vẻ đẹp của vũ trụ không đứng vững. Quan niệm về vẻ đẹp là hoàn toàn tương đối. Nụ hồng chỉ đẹp với thi nhân, tốt cho côn trùng còn không là gì cả với cá voi. Những hình ảnh các thiên hà chỉ đẹp cho một số ít người có phương tiện quan sát chúng vào thế kỷ thứ 20. Vẻ đẹp của các hành tinh không người ở hoặc các thiên hà mà không ai nhìn thấy được thử hỏi để làm gì?

Thuận: Còn một lập luận nữa chống lại sự tình cờ: đó là tính đồng nhất trong vũ trụ. Từ khi khoa vật lý tiến những bước dài, nhiều hiện tượng mà ta cứ tưởng là tách biệt đã có thể thống nhất lại với nhau.

Thế kỷ thứ 17, Newton nối liền trời và đất: đó là luật hấp dẫn đã làm rơi trái táo trong vườn và làm mặt trăng xoay quanh trái đất. Vào thế kỷ thứ 19, Maxwell đã chỉ ra điện và từ tính chỉ là hai dạng của cùng một hiện tượng. Và ông hiểu rằng sóng điện từ chỉ là sóng ánh sáng. Đầu thế kỷ thứ 20, Einstein đồng nhất thời gian và không gian và đầu thế kỷ thứ 21, các nhà vật lý đang cố gắng để thống nhất bốn luật căn bản của vũ trụ thành một lực duy nhất. Vũ trụ đang tiến đến Nhất nguyên. Vì vậy, tôi khó lòng tin sự tiến đến Nhất nguyên này là kết quả của sự tình cờ.

Matthieu: Sự kiện vũ trụ và đời sống của chúng ta đã phát triển theo luật nhân quả mà không có sự sáng tạo nào, và cũng ngụ ý rằng sự hài hòa của vũ trụ vẫn được bảo tồn cũng như đời sống con người. Sự tương thuộc giữa hiện tượng và tâm thức giúp chúng ta cảm nhận được ý nghĩa về sự toàn nguyên của vũ trụ.

Thuận: Tôi cần phải nói rõ với bạn là tôi không nghĩ rằng con người là sản phẩm tối hậu của vũ trụ. Vũ trụ sẽ tiếp tục phát triển, và con người cũng vậy. Đời sống càng ngày càng phức tạp. Tuy nhiên rất khó cho tôi để chấp nhận rằng mọi phát triển của vũ trụ dẫn đến sự có mặt của con người chỉ là một loạt những sự ngẫu nhiên may mắn. Sự tình cờ mà tôi đề cập đến rất khác với sự tình cờ của Jacques Monod. Khi nhà sinh hóa nói đến sự tình cờ, ông ta nghĩ đến sự gặp nhau tình cờ của các quark để tạo thành hạt nhân các nguyên tử giữa các vì sao để nung đốt cho chúng sáng lấp lánh hoặc từ các chất đốt đó nảy sinh các phần tử tạo thành các hành tinh. Cũng như sự phối hợp tình cờ các phân tử hữu cơ của Đại dương nguyên thủy để tạo thành các vòng xoắn AND.

Theo tôi, sự tình cờ thật sự là sự lựa chọn những hằng số vật lý và những điều kiện tiên khởi chớ không phải là sự gặp nhau của các hạt và các phân tử. Một khi các hằng số đó xác định, vật chất đã có sẵn những mầm sống của sự phát sinh tâm thức đưa đến con người hiện nay. Sau rốt, nếu ta gạt ra sự tình cờ và những thuyết về số nhiều vũ trụ, và chúng ta xác định là chỉ có một vũ trụ duy nhất của chúng ta, tôi nghĩ có lẽ phải theo Pascal là chấp nhận có một nguyên lý sáng tạo.

Matthieu: Tốt lắm, vậy hãy xét nguyên lý ấy. Trước hết nó có ngụ ý chí sáng tạo chăng?

Thuận: Nó có thể điều chỉnh những hằng số và những điều kiện điện đầu tiên để có thể đi đến một vũ trụ có thể ý thức về chính mình. Chúng ta có thể gọi nó là Thượng đế hay không cũng được. Theo tôi thì không phải là một Thượng đế nhân cách hóa mà là một nguyên lý phiếm thần có mặt khắp nơi trong thiên nhiên. Einstein cũng viết: Khoa học hiện nay cũng soi sáng khác đi một vài lập luận được các triết gia và các nhà thần học trong quá khứ sử dụng để chứng minh sự có mặt của Thượng đế. Trước tiên, là sự phức tạp của vũ trụ chỉ có thể là công trình của một đấng sáng tạo, một chiếc đồng hồ phải là do ông thợ đồng hồ tạo nên. Một quyển sách không thể được viết ra bằng cách đặt lên bàn một lọ mực, một cây viết và một xấp giấy. Nhưng lập luận này đã bị phá sản bởi khoa học hiện nay đã chứng minh rằng nhiều hệ thống rất phức tạp là kết quả tự nhiên của sự tiến hóa theo những định luật vật lý và sinh học và không cần kêu gọi đến Thượng đế.

Lập luận tiếp theo là “lập luận vũ trụ” được sử dụng bởi Platon, Aristote, St Thomas Aquin và Kant: Mọi vật đều có một nguyên nhân. Nếu thế thì sẽ có vô số nguyên nhân cho vô số hiện tượng. Và chỉ có thể có một nguyên nhân duy nhất là Thượng đế. Cơ học lượng tử đã đặt lại vấn đề mọi vật đều có một nguyên nhân. Năm 1927 với nguyên lý thời danh gọi là “Nguyên lý bất định” Werner Heisenberg đã chứng minh sự bất định và sự mờ mịt trong thế giới vi mô. Sự mờ mịt đó đã ngăn cản chúng ta cùng một lúc biết được năng lượng và thời gian tồn tại của một hạt. Với một hạt mà thời gian tồn tại cực ngắn, sự bất định về năng lượng của nó rất lớn và như thế nó sẽ vay mượn năng lượng nơi thiên nhiên để thị hiện mà không cần một nguyên nhân nào khác. Cũng giống như thế một vũ trụ, trên lý thuyết có thể đột ngột xuất hiện từ khoảng không mà không có một nguyên nhân tiên khởi nào ngoài sự dao động lượng tử.

Matthieu: Nếu Thượng đế là bất biến thì Ngài không thể sáng tạo được. Còn nếu Ngài bị dính mắc vào thời gian thì Ngài không thể bất biến được. Đó phải là sự mâu thuẫn dẫn đến quan niệm nguyên nhân đầu tiên. Trước tiên, nếu có một nguyên nhân đầu tiên, nguyên nhân này phải bất biến. Vì sao? Vì tự nó là đầu tiên thì nó phải không thay đổi. Mọi thay đổi đều ngụ ý có sự can thiệp của một nguyên nhân khác không giống với nguyên nhân đầu tiên.

Kế đến, làm thế nào mà một thực thể bất biến lại có thể sáng tạo? Nếu có sự sáng tạo thì người sáng tạo phải giữ vai trò gì trong đó? Nếu không thì sao gọi là đấng sáng tạo. Nếu có, vì lẽ sự sáng tạo được thể hiện bằng nhiều giai đoạn thì vật hay người có liên quan đến các giai đoạn ấy không thể bất biến được. Ta có thể chấp nhận ý kiến của thánh Augustin là Thượng đế đã sáng tạo ra thời gian cùng với vũ trụ nhưng dù là như vậy, sự sáng tạo cũng vẫn là một tiến trình và nếu là tiến trình thì không thể bất biến được. Còn thánh Thomas ở Aquin thì lại nói: “Nếu thế giới này hiện hữu thì đây là vấn đề đức tin, không phải là vấn đề cần chứng minh hay vấn đề khoa học”. Phật giáo thì cho rằng đức tin ở đây không cần thiết nếu ta không đặt vấn đề khởi đầu của vũ trụ.

Thuận: Có rất nhiều lập luận chống lại sự có mặt của Thượng đế. Riêng tôi, tôi chỉ đề cập đến một nguyên lý sáng tạo để giải thích sự lập thành của vũ trụ. Khoa học chưa chứng nghiệm được nguyên lý đó.

Matthieu: Nhưng người ta không thể đưa ra một nguyên lý mà không giải thích được gì. Nguyên lý ấy tự nó sinh ra nó không? Nó có thường hằng không? Nó có toàn năng không?

Thuận: Bạn vừa đề cập đến vấn đề toàn năng. Thật ra người ta đã cố đồng hóa nguyên lý ấy với Thượng đế sáng tạo. Nhưng các nhà vật lý chỉ đề cập đến các luật vật lý. Và những luật này có những đặc tính mà người ta thường gán cho Thượng đế. Chúng phổ biến khắp nơi trong không gian và thời gian ở trái đất chúng ta, cũng như ở các thiên hà bao la. Chúng là tuyệt đối, không lệ thuộc vào thời gian. Chúng ta sống trong một vũ trụ có thời gian được mô tả bằng những luật không thời gian. Những luật này là toàn năng và được áp dụng trên mọi vật ở mọi nơi. Nói tóm lại chúng có đặc tính của một Thượng đế sáng tạo.

Matthieu: Tôi không hiểu được vì sao những luật ấy lại ngụ ý sự có mặt của một nguyên lý sáng tạo hay tổ chức. Chúng chỉ phản ánh bản chất tương thuộc của các hiện tượng mà thôi.

Thuận: Tôi nhìn nhận rằng quan niệm tương thuộc có thể giải thích sự điều chỉnh chính xác các luật vật lý và những điều kiện tiên khởi cho phép có đời sống trên vũ trụ. Nhưng tôi không hiểu được vì sao quan niệm ấy có thể trả lời được câu hỏi của Leibniz: vì sao lại có vật gì thay vì không có gì cả?

Matthieu: Xác định có mặt của một nguyên lý sáng tạo cũng không trả lời được câu hỏi đó. Chỉ là cách đặt lại vấn đề mà thôi. Tại sao lại có một nguyên lý sáng tạo thay vì không có gì hết? Và bạn hiểu nguyên lý tổ chức như thế nào? Phải chăng là một thực thể, một hình dáng tâm thức đã nghĩ ra cái toàn nguyên vũ trụ và làm nó vận chuyển? Cái nguyên lý ấy có ý định sáng tạo hay không?

Thuận: Tôi nghĩ là có, nguyên lý ấy muốn sáng tạo một vũ trụ có người quan sát được. Đó là lý do vì sao vũ trụ của chúng ta được thành lập và tiến hóa như hiện nay.

Matthieu: Nhưng nếu nguyên lý ấy quyết định sáng tạo, phải nhìn nhận rằng nó không toàn năng vì nó còn bị ảnh hưởng bởi ý muốn sáng tạo. Ngược lại nếu nó quyết định không sáng tạo, nó cũng không toàn năng vì nó sáng tạo mà không quyết định trước. Như vậy nó không được tự do để sáng tạo hay không sáng tạo, và thế là nó không toàn năng. Nguyên lý ấy cũng không bất biến vì theo như chúng ta đã biết trong quá trình sáng tạo, nó buộc phải thay đổi. Sự sáng tạo ngụ ý phải có thay đổi. Sau khi sáng tạo, nguyên lý ấy không còn như trước nữa. Trước đó, nó không phải là đấng sáng tạo, sau đó nó trở thành đấng sáng tạo. Như vậy nó mất đi sự bất biến của nó. Một câu hỏi khác: một nguyên lý như vậy là tự nó sinh ra? Nói cách khác, không có nguyên nhân nào làm cho nó sinh khởi?

Thuận: Theo tôi, nó chính là nguyên nhân sinh ra nó.

Matthieu: Nếu nguyên lý ấy tự sinh thì theo Phật giáo nó phải bất biến và không có lý do nào làm nó thay đổi. Chỉ có vật nào do vật khác sản sinh thì mới thay đổi. Như thế ta lại phải đối mặt với một mâu thuẫn mới vì nếu nguyên lý ấy bất biến, nó không thể sáng tạo được. Mọi yếu tố sáng tạo đều thay đổi sau khi đã sinh khởi vật mình sáng tạo. Thuyết nhân quả luôn luôn có tác dụng hỗ tương.

Thuận: Nếu thế, mỗi sự kiện đều phải có một nguyên nhân và như vậy sẽ vô cùng tận.

Matthieu: Sự vô cùng tận đó đi ngược lại những tin tưởng siêu hình truyền thống của tôn giáo cũng như của khoa học; cả hai đều muốn cho vạn vật phải có một sự khởi đầu. Theo Bertrand Rousel, không có lý do gì tin rằng thế giới có một sự khởi đầu và nếu chúng ta tin như vậy là vì trí tưởng tượng của chúng ta quá nghèo nàn. Cái ý muốn có một sự khởi đầu cho vạn vật dựa trên sự xác tín là mọi vật thật sự hiện hữu và chúng ta cảm nhận được điều ấy. Vậy nếu một sự khởi đầu không cần thiết và riêng tôi cũng đồng ý như vậy, thì cái nguyên lý tổ chức cũng không cần thiết. Làm sao nó có thể tổ chức các hiện tượng không có khởi đầu. Nó có thể thay đổi hiện tượng dần dần mà thôi. Còn một lập luận khác chống lại nguyên lý sáng tạo đó là nếu nó tạo nên toàn thể các hiện tượng trong thế gian, nó phải chứa đựng toàn thể nguyên nhân của các hiện tượng ấy. Nếu không sẽ có một vật thể gì đó nằm ngoài sự sáng tạo của nó.

Thuận: Đúng thế.

Matthieu: Nhưng nền tảng của luật nhân quả quy định rằng nếu một sự kiện không xảy ra là vì thiếu nguyên nhân và điều kiện sản sinh ra nó. Nếu một hạt thóc không nẩy mầm thì có thể hạt ấy xấu, thiếu ẩm, thiếu ánh sáng v.v... Ngược lại nếu nguyên nhân và điều kiện ấy đủ thì bắt buộc sự kiện ấy phải xảy ra. Nếu nó không xảy ra nghĩa là nó còn thiếu một cái gì đó. Vậy nếu một nguyên lý sáng tạo chứa đầy đủ nguyên nhân và điều kiện để tạo nên vũ trụ thì nó có thể tạo nên toàn thể vũ trụ như một vụ nổ Big Bang thường hằng chẳng hạn.

Thuận: Bạn nói như vậy là nó sẽ hoạt động không ngừng nghỉ sao?

Matthieu: Đúng vậy, vì nếu nó ngừng nghỉ, điều ấy có nghĩa là nó đã thôi chứa đựng trong bản thể của nó những nguyên nhân và điều kiện của sự sáng tạo. Nó cần đến sự trợ giúp của một nguyên lý khác có chứa đựng một phần các nguyên nhân và như vậy, nó sẽ tùy thuộc vào nguyên lý mới này. Hoặc giả nó có thể nhờ đến một nguyên lý khác nữa để hãm bớt sự sáng tạo của nó. Trong tất cả các trường hợp, nó mất đi sự toàn năng của nó. Vậy thì chỉ còn có hai khả năng: hoặc là nó không chứa đựng tất cả các nguyên nhân và điều kiện và như vậy nó không sáng tạo được. Hoặc là nó chứa đựng tất cả và nó sẽ sáng tạo liên tục.

Thuận: Điều này quả thật vô lý.

Matthieu: Phật giáo đề nghị rằng trong thế giới hiện tượng không cần có nguyên lý sáng tạo và mỗi giây phút được xem như là một sự ngưng dứt và khởi đầu liên tục do sự vô thường của các hiện tượng theo luật Nhân quả. Trên bình diện chân lý tuyệt đối, tất cả các sự kiện quá khứ, hiện tại, vị lai đều giống hệt nhau vì chúng không có tự tính: chúng không có khởi đầu cũng như không có chấm dứt. Nếu một vật gì không thật sự được sản sinh thì không có lý do gì tìm hiểu về sự chấm dứt của nó. Vậy thì ta không cần đến một nguyên lý sáng tạo có thể làm được mọi việc nhưng chính nó lại được tạo ra không bởi cái gì cả.

Thuận: Như vậy là Phật giáo bác bỏ thẳng thừng quan niệm Thượng đế sáng tạo, đi ngược lại với các Nhứt thần giáo và như thế có trái lại hình ảnh khoan hòa từ lâu nay của Phật giáo không? Làm thế nào để dung hòa được nhận định của mình so với các tôn giáo khác?

Matthieu: Sự khoan hòa dù có lớn mấy đi chăng nữa cũng không ngụ ý một sự chấp nhận các quan điểm siêu hình mà mình không chia sẻ được. Tất cả đều tùy thuộc vào việc ta quan niệm Thượng đế như thế nào. Đức Đạt Lai Lạt Ma đã nói: “Nếu ta không xem Thượng đế như một vị thần linh mà như là nền tảng của con người với những đức tính như lòng từ bi, thì ta có thể dung hòa được các luồng tư tưởng khác”.

Những lập luận siêu hình cần được diễn đạt rõ ràng. Nếu chúng sai mà chúng ta chứng minh được thì Phật giáo sẵn sàng chấp nhận sai lầm của mình. Sự không khoan nhượng là ở chỗ ta cứ chấp nhận là ta đúng và ta muốn áp đặt ý kiến của ta cho mọi người đôi khi bằng cả vũ lực. Phải luôn luôn có tấm lòng rộng mở để hiểu rằng điều thích hợp với chúng ta có thể không thích hợp cho mọi người. Trên bình diện tâm linh, sự tin tưởng vào Thượng đế có thể đem lại cho một số người sự gần gũi với đấng thiêng liêng và khuyến khích họ vun trồng lòng bi mẫn và tánh vị tha. Đối với người khác, sự hiểu biết về sự tương thuộc các pháp và về luật Nhân quả cũng như quyết tâm đi đến giác ngộ đều là những nguồn cảm hứng mạnh mẽ để phát huy tình yêu đồng loại và lòng bi mẫn.

Để kết luận, khi ta đi vào con đường tâm linh thì sự hành trì miên mật là thích hợp nhất cho sự phát triển tinh thần và những thiên bẩm tâm linh. Nhờ vậy mà con người đi đến một sự chuyển hóa nội tâm, sự bình an trong tâm hồn khiến hắn trở nên một con người trưởng thành về mặt nội tâm đồng thời có một trái tim nhân hậu.

Chương IV : Vũ Trụ Trong Một Hạt Cát

Sự tương thuộc và toàn nguyên của các hiện tượng

Khái niệm tương thuộc là cốt lõi trong cái nhìn Phật giáo về thực tại, và khái niệm đó ảnh hưởng rất lớn cuộc sống chúng ta. Sự tương thuộc đó rất gần với khái niệm bất khả phân trong cơ học lượng tử. Cả hai khái niệm đều đưa đến vấn đề đơn giản nhưng cũng rất cơ bản: một vật hoặc một hiện tượng có thể tồn tại theo tự tính không? Nếu không, các hiện tượng trong vũ trụ có liên hệ với nhau đến mức độ nào? Nếu các vật không tồn tại theo tự tính thì chúng ta rút ra kết luận gì về sự sống?

Thuận: Trong một chương trước, Phật giáo bác bỏ ý niệm một nguyên lý sáng thế cũng như khái niệm những vũ trụ song hành mặc dù chấp nhận có vô số vũ trụ. Phật giáo giải thích những hằng số vật lý và những điều kiện tiên khởi một cách chính xác bằng thuyết tương thuộc các hiện tượng, khiến cuộc sống có thể sinh sôi nảy nở trên mặt đất được. Tôi nghĩ đã đến lúc phải làm sáng tỏ thuyết tương thuộc này.

Matthieu: Để làm được điều này chúng ta cần trở lại khái niệm về “Thực tại tương đối”. Theo Phật giáo nhận thức của chúng ta về thế giới gồm những hiện tượng đặc biệt, rõ ràng, sinh ra từ những nguyên nhân và những điều kiện riêng biệt. Nhận thức đó Phật giáo cho là thực tại tương đối hay giả tạo. Kinh nghiệm hằng ngày cho chúng ta thấy dường như các vật thể có thật một cách khách quan và như có tự tính. Nhưng kinh nghiệm đó chẳng qua là do tư tưởng chúng ta tạo nên mà thôi. Dù cho cảm nhận đó được mọi người chấp nhận nó cũng không thể tồn tại. Khi được đem ra phân tích, Phật giáo chủ trương rằng những hiện tượng có mặt vì có liên quan đến hiện tượng khác theo luật Nhân quả. Phật giáo nhìn cuộc đời như một sự trào dâng các hiện tượng có liên hệ với nhau, cũng như có can dự vào sự hình thành của nhau. Còn chúng sinh thì cảm nhận các hiện tượng như có tự tính và tách rời hoàn toàn khỏi họ.

Trong một bài thuyết giảng của Đức Phật, Ngài đã ví các hiện tượng như một tấm lưới lớn dệt bằng ngọc minh châu. Mỗi hạt ngọc đều phản chiếu các hạt ngọc khác cũng như tất cả các hạt ngọc đều phản chiếu các vật thể trên vũ trụ. Điều này phản ánh rõ rệt quan niệm tương thuộc các hiện tượng và không có một hiện tượng nào có thể tách rời ra toàn thể.

Thuận: Các quan niệm về sự trào dâng các hiện tượng cũng giống cái nhìn của vũ trụ học hiện đại: từ một nguyên tử đến cả một vũ trụ qua các thiên hà các ngôi sao và loài người, mọi thứ đều chuyển dịch và thay đổi liên tục.

Matthieu: Không những các vật chuyển động nhưng chúng ta cảm nhận chúng như bất động vì chúng ta nhìn chúng dưới một góc cạnh nào đó. Như vậy đừng nhìn thế gian với dáng vẻ bên ngoài. Phật giáo không phủ nhận những vật thể quy ước mà con người cảm nhận hay nhà khoa học khám phá. Phật giáo chỉ khẳng định khi xét đến bản thể các vật thì không có vật thể nào có tự tính.

Thuận: Vậy thì bản thể của các vật liên hệ như thế nào với sự tương thuộc?

Matthieu: Chữ tương thuộc dịch từ chữ Phạn “Pratiyasamutpada” có nghĩa là hiện hữu bằng cách “cộng sinh”.

Và có thể được giải thích bằng hai cách khác nhau. Cách thứ nhất là “cái này có thì cái kia có” và cách thứ hai là “cái này đã có nên sản sinh ra cái kia”. Nói cách khác, không có vật gì hoàn toàn độc lập với cái khác. Một vật thể chỉ có thể xuất hiện khi nó liên kết, bị quy định cũng như quy định, cùng hiện hữu cũng như cùng vận hành với một vật thể khác và cũng cùng biến dịch liên tục. Sự tương thuộc dính liền mật thiết với sự vô thường của các hiện tượng và giải thích cái mà Phật giáo gọi là “tánh không” có nghĩa là không một vật thể nào có tự tính. Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ VII có bài kệ:

“Hiểu được sự tương thuộc, người ta hiểu được tánh không,

Hiểu được tánh không, người ta hiểu được sự tương thuộc”.

Đấy là cái thấy Trung đạo

Đi ra ngoài vực thẳm tối đen của hư vô và thực tại

Trớ trêu thay, ý niệm tương thuộc phá tan khái niệm vạn vật có tự tính, đồng thời nó cũng giải thích sự xuất hiện của vạn vật. Chúng ta thử quan sát khái niệm một vật thể có tự tính xuất hiện độc lập với các vật thể khác. Bất động và độc lập nó không thể ảnh hưởng gì đến vật thể khác cũng như các vật thể không thể ảnh hưởng gì đến nó. Vì vậy sự tương thuộc là cần thiết cho sự xuất hiện mọi vật thể. Lập luận này cũng bác bỏ quan niệm cho rằng có những hạt độc lập tạo nên vật chất cũng như quan niệm có một thực thể sáng tạo, tự mình tạo nên vật chất. Hơn nữa, sự tương thuộc này gồm luôn cả tâm thức: một vật thể phải tùy thuộc vào một chủ thể thì mới có thể là một vật thể được.

Sự tương thuộc còn là liên hệ giữa cái một và tất cả: một là tất cả và tất cả là một.

Sau rốt khía cạnh tế nhị nhất của sự tương thuộc là sự tùy thuộc giữa nền tảng sự chỉ danh và chính sự chỉ danh một hiện tượng. Hình dáng, kích thước, màu sắc hay những đặc điểm khác cũng chỉ là nền tảng của sự chỉ danh vật thể, toàn thể các thứ đó không làm nên một thực thể hay một vật có tự tính. Sự chỉ danh vật thể chỉ là một cấu tạo tinh thần để chỉ ra hiện thể của một vật. Trong đời sống hằng ngày, khi một vật thể xuất hiện trước chúng ta thì không phải cái tên của vật đó mà chính là vật đó. Nhưng khi chúng ta phân tích vật đó từ những nguyên nhân và điều kiện để nó xuất hiện thì ta không tìm ra được một tự tính nào của nó. Ta không thể nói là không có vật, mà cũng không thể cho nó là tự phát được. Kết luận là vật có mặt, nhưng nó chỉ hiện diện trên danh nghĩa, theo quy định. Một vật thể mà không có tự tính nhưng lại hiện hữu cũng có tác dụng, có vận hành theo luật Nhân quả. Bài kệ Tây Tạng giải thích:

Tánh không, không phải là sự vắng bóng của sự vận hành

Mà là không có trong thực tại tối hậu

Các vật do duyên hợp mà có, thì không có tự tính

Và thế gian này giống như một ảo ảnh

Khi ta hiểu được tánh không và sự duyên hợp

Trên cái nền tảng duy nhất đó

Các khái niệm về tánh không và giả tạm,

Hiện hành song song và không mâu thuẫn với nhau.

Thuận: Tất cả điều gì bạn nói về sự tương thuộc rất ấn tượng với tôi vì lẽ khoa học cũng khám phá ra những kỹ thuật để chứng minh thực tại là một, và độc lập vừa nằm trong thế giới vi mô, và cả trong thế giới vĩ mô. Sự hiển nhiên về các hiện tượng vi mô tương thuộc với nhau dựa trên thử nghiệm tư tưởng thời danh của Einstein và hai cộng sự Boris Podolsky và Nathan Rosen năm 1935. Người ta còn gọi sự thử nghiệm ấy là nghịch lý EPR, lấy mẫu tự đầu tiên của ba nhà bác học. Nó nghịch lý vì Einstein quan niệm thực tại bị chia chẻ ra thành những hạt không liên kết nhau. Và nếu ta giải thích được thực tại chỉ là “Một”, thì nghịch lý EPR sẽ không tồn tại.

Để hiểu thử nghiệm này phải biết rằng ánh sáng cũng như vật chất đều có một bản thể nhị nguyên nghĩa là trong lĩnh vực vật lý, cái mà ta gọi là quang tử (photon), điện tử (electron) vật chất được thể hiện khi là một hạt, khi là một sóng. Đây là một phát minh lạ lùng của cơ học lượng tử. Nhưng lạ lùng hơn là sự sai biệt giữa hạt và sóng có thể nhận rõ với sự có mặt của một người quan sát. Khi ta quan sát một quang tử với một máy đo, nó xuất hiện dưới dạng một hạt. Nhưng khi ta không còn quan sát nó thì nó trở lại hình thể sóng. Sóng này tỏa ra khắp nơi trong không gian giống như những làn sóng tạo nên do một cục đá ném xuống mặt hồ. Và người ta có thể nói rằng quang tử ở khắp nơi trong không gian. Cơ học lượng tử nói rằng nếu không có người quan sát thì không thể biết được quang tử nằm ở đâu vào một thời điểm nào đó. Nhiều lắm là ta có thể phỏng đoán vị trí của nó. Giống như những lượn sóng trong đại dương, làn sóng quang tử cách nhiên (onde probalité) được nhà vật lý người Áo Erwin Schrodinger tính toán vào năm 1926 có những biên độ khác nhau. Cơ may tối đa để gặp một quang tử là ở những biên độ cao, và tối thiểu ở biên độ thấp. Nhưng dù ở biên độ cao, người ta cũng không bao giờ chắc chắn sẽ gặp được quang tử ở một vị trí nào đó. Điều đó có thể xảy ra 3 trên 4 hoặc 9 trên 10 lần. Sự cách nhiên không bao giờ là 100%. Là người theo thuyết định mệnh, Einstein không bao giờ chấp nhận sự may rủi của thuyết cơ học lượng tử. “Thượng đế không hề chơi xúc xắc” và ông không ngừng tìm một kẽ hở trong thuyết cơ học lượng tử và phương thức giải thích cách nhiên về thực tại của thuyết này. Vì thế ông mới nghĩ ra thử nghiệm EPR.

Việc thử nghiệm được tiến hành như sau: hãy tưởng tượng bạn có một máy đo để theo dõi các hạt quang tử. Bây giờ bạn hãy nhìn một hạt tự động chia ra thành hai quang tử A và B. Theo luật đối xứng, hai hạt này sẽ di chuyển theo những hướng khác nhau. Nếu A đi về hướng Bắc chúng ta sẽ bắt gặp B ở hướng Nam. Đến đây thì không có gì đáng ngạc nhiên. Nhưng chúng ta đã quên đi những điều kỳ lạ của cơ học lượng tử: trước khi được máy dò bắt gặp, A không phải là một hạt mà là một sóng. Sóng này không có vị trí nhất định và A có thể có mặt bắt cứ nơi nào. Chỉ khi bị máy dò bắt gặp thì A lại trở thành hạt và di chuyển về hướng Bắc. Nhưng trước khi được máy dò bắt gặp, A không thể biết được hướng nào của nó, như vậy làm sao B đoán được A sẽ đi theo hướng nào để điều chỉnh hướng đi của mình ngõ hầu được bắt gặp cùng một thời điểm ở hướng đối nghịch. Điều này không có ý nghĩa nào hết, ít ra là phải chấp nhận A có thể tự động báo cho B biết hướng đi của mình. Tuy nhiên theo thuyết tương đối của Einstein, không một tín hiệu nào có thể đi nhanh hơn vận tốc ánh sáng. Einstein nói rằng: “Thượng đế không gởi những tín hiệu thần giao cách cảm” vì vậy không thể có tác động huyền bí nào từ xa được.

Dựa trên suy nghĩ đó, Einstein kết luận rằng cơ học lượng tử đã mô tả thực tại một cách thiếu sót. Theo ông, A phải biết hướng đi của mình và thông tin lại cho B trước khi tách rời. A có những đặc tính riêng độc lập với sự quan sát. Và giải thích của cơ học lượng tử theo đó A có thể ở bất cứ nơi đâu là sai lầm. Theo Einstein vận tốc và vị trí của hạt trên một quỹ đạo đã định sẵn trên hạt, hoàn toàn tách rời với sự quan sát. Cơ học lượng tử không thể cho biết quỹ đạo của hạt vì nó không xét đến những thông số bổ sung. Vì vậy nó bị thiếu sót.

Tuy nhiên Einstein đã lầm. Sau cùng các nhà vật lý đã chỉ ra rằng điều mà Einstein nói rằng không thể xảy ra trong thử nghiệm EPR đã thật sự xảy ra. Từ khi được khám phá, cơ học lượng tử không hề có một kẽ hở nào. Các cuộc thử nghiệm đã chứng minh rằng nó đúng cho đến khi có khám phá mới, cơ học lượng tử vẫn là thuyết hay nhất về sự vận hành của nguyên tử và thế giới vi mô.

Matthieu: Khi nào thì có hiệu ứng EPR được kiểm chứng bằng thử nghiệm?

Thuận: Trong thời gian khá lâu, nghịch lý EPR chỉ là một ý niệm của Einstein và các cộng sự. Người ta không biết phải thử nghiệm nó như thế nào. Năm 1964 John Bell, là một nhà vật lý Ái Nhĩ Lan đã nghĩ ra một định lý toán học được biết với cái tên “Bất đẳng thức Bell” có thể kiểm chứng được bằng các đo đạc thực nghiệm xem có các ẩn biến số (variables cachées) nằm trên các hạt như Einstein đã nghĩ hay không? Định lý này có thể đem các cuộc tranh luận từ bình diện siêu hình sang bình diện thực nghiệm. Năm 1982 ở đại học Orsay, nhà bác học người Pháp Alain Aspect và nhóm của ông đã thực hiện một loạt thử nghiệm trên các cặp quang tử để thử hiệu ứng EPR. Họ đã tìm thấy rằng bất đẳng thức Bell đã bị xâm phạm và như vậy Einstein đã sai lầm, cơ học lượng tử đã đúng. Trong thử nghiệm của Aspect cặp quang tử A và B đã tách xa nhau 12cm, tuy nhiên B vẫn tức khắc biết được A đang làm gì.

Matthieu: Làm sao người ta biết được hiện tượng xảy ra là tức khắc và một tín hiệu ánh sáng đem thông tin từ A đến B đã không có đủ thời gian để đi hết quảng đường xa cách nhau?

Thuận: Những đồng hồ điện tử cùng những máy dò để phát hiện A và B cho phép đo một cách chính xác thời điểm đến của các quang tử. Sự khác biệt giữa hai thời điểm đến dưới một vài phần mười của một phần tỷ giây. Các đồng hồ điện tử hiện nay không thể đo khoảng thời gian dưới 10-10 giây. Tuy nhiên trong 10-10 giây, ánh sáng chỉ có thể đi được 3cm kém xa 12cm giữa A và B. Hơn nữa, kết quả cũng y nguyên như vậy khi người ta tăng khoảng cách giữa hai quang tử. Dù biết chắc rằng ánh sáng không thể có đủ thời gian để đi hết khoảng cách giữa A và B để đem đến một số thông tin, cách vận hành của A và B vẫn diễn ra đồng bộ. Trong thử nghiệm gần đây hơn, trong năm 1998, nhà bác học Thụy Sĩ Nicolas Gisin và các cộng sự ở Genève bắt đầu tạo ra một đôi quang tử. Sau đó người ta chuyển một quang tử trên một sợi dẫn quang (fibreoptique) về hướng bắc Genève và quang tử kia về hướng nam. Những máy dò được đặt cách xa nhau 10km. Khi đến đầu sợi dẫn quang, mỗi quang tử sẽ ngẫu nhiên chọn một trong hai lộ trình, một dài và một ngắn. Người ta đã nhận thấy trong mọi trường hợp, các quang tử đã làm giống hệt nhau. Trung bình chúng chọn một trên hai lần lộ trình dài, và cũng một trên hai lần lộ trình ngắn, nhưng trong cả hai trường hợp sự lựa chọn của chúng trùng hợp nhau. Các nhà vật lý Thụy Sĩ tin chắc rằng cả hai quang tử không thể tiếp xúc với nhau bằng ánh sáng vì sự cách biệt về thời gian phản ứng của chúng dưới 3/10 của một phần tỷ giây. Trong khoảng thời gian đó, ánh sáng chỉ đi được 3cm trên 10km chia cắt hai quang tử.

Vật lý cổ điển cho rằng sự lựa chọn của A và B hoàn toàn độc lập vì chúng không thể tiếp xúc với nhau. Nhưng không phải vậy. Sự phản ứng đồng bộ luôn luôn hoàn hảo. Làm thế nào để giải thích rằng B luôn luôn biết tức khắc A đang làm gì? Sự nghịch lý chỉ có được khi chúng ta nghĩ như Einstein rằng thực tại bị chia chẻ và định vị trên mỗi quang tử. Sự nghịch lý không còn nữa nếu chúng ta chấp nhận A và B cùng thuộc về một thực tại toàn nguyên dù cả hai xa cách nhau. A không cần gửi một tín hiệu cho B vì cả hai luôn luôn tiếp xúc bởi một giao lực huyền bí nào đó. Dù ở đâu B cũng thuộc về cùng một thực tại với A.

Matthieu: Dù cả hai hạt ở hai đầu của vũ trụ?

Thuận: Đúng vậy, cơ học lượng tử loại bỏ mọi ý niệm về sự định vị. Các ý niệm về ở đây, ở kia không có ý nghĩa gì cả. Vì đây là kia. Và các nhà vật lý gọi đó là sự bất khả phân.

Matthieu: Sự nhận định này phải có những hậu quả to lớn cho sự hiểu biết về thực tại của các nhà vật lý cũng như sự nhận định bình thường của chúng ta về thế gian.

Thuận: Chắc chắn như vậy. Nhưng vài nhà vật lý vẫn còn hoài nghi về quan niệm một thực tại toàn nguyên không bị chia cắt và họ đã cố gắng tìm một khe hở trong các cuộc thử nghiệm cũng như trong định lý Bell. Cho đến nay thì họ đã thất bại. Cơ học lượng tử không hề sai lầm và hiện tượng EPR gợi lên ý niệm thực tại là “Một” hoặc là tương thuộc để nói theo Phật giáo.

Một thử nghiệm khác cũng rất nổi tiếng và hấp dẫn đã chỉ ra rằng sự tương thuộc không chỉ xảy ra ở thế giới vi mô mà còn cả ở vĩ mô nữa. Đó là thử nghiệm về cái đồng hồ Foucault.

Nhà vật lý học người Pháp Leon Foucault muốn chứng minh rằng Trái đất quay quanh bản thân nó. Năm 1851 ông treo một cái đồng hồ trên nóc vòm Khải hoàn môn. Khi bắt đầu chạy, chiếc đồng hồ đã vận hành một cách đáng ngạc nhiên: mặt phẳng dao động của nó xoay theo múi giờ. Khi người ta đặt nó theo hướng Bắc Nam, sau vài giờ nó dao động theo hướng Đông Tây và nếu chúng ta đặt nó ở hai cực, chiếc đồng hồ xoay một vòng đúng 24 giờ. Tại Paris, vì hiệu ứng vĩ tuyến, chiếc đồng hồ chỉ xoay một phần vòng trong một buổi.

Vì sao hướng của chiếc đồng hồ thay đổi? Foucault trả lời rằng sự chuyển động đó chỉ có dáng như vậy mà thôi vì thật ra chính mặt phẳng dao động của nó nằm yên, chỉ Trái đất quay mà thôi. Sau khi đã chứng minh Trái đất quay, Foucault ngừng tại đó. Nhưng thử nghiệm của Foucaut còn thiếu sót vì sự chuyển động chỉ được mô tả khi so sánh với một chuẩn điểm đứng im: sự chuyển động tuyệt đối là không có– Galilée đã hiểu rằng sự chuyển động là không. Sự chuyển động một vật không phải tự nó có, mà nó chỉ có khi liên quan đến một vật khác.

Để chỉ sự bất động của một chuẩn điểm, một ngôi sao chẳng hạn, chỉ cần đặt cái đồng hồ theo hướng của nó. Nếu ngôi sao nằm im, nó sẽ nằm trong một mặt phẳng dao động của đồng hồ và vì vậy đồng hồ là bất động. Và nếu ngôi sao di chuyển, nó sẽ rời khỏi mặt phẳng dao động của cái đồng hồ.

Hãy thử lại với những thiên thể gần cũng như xa. Nếu ta đặt mặt phẳng của cái đồng hồ theo hướng mặt trời thì mặt trời sẽ dần dần rời xa mặt phẳng dao động của đồng hồ sau vài tuần. Những ngôi sao gần chúng ta nhất cũng sẽ làm như vậy sau nhiều năm, và chòm sao Andromède cách chúng ta 2 triệu năm ánh sáng sau thời gian rất dài. Chỉ có những thiên hà cách chúng ta hàng triệu năm ánh sáng là không rời xa mặt phẳng dao động của chiếc đồng hồ mà thôi.

Tại sao chiếc đồng hồ Foucault lại vận hành như vậy? Hiện nay người ta chưa có câu trả lời. Nhà vật lý người Áo Ernst Mach, người đã tìm ra đơn vị đo tốc độ siêu âm, đã nhìn trong hiện tượng ấy sự phổ hiện của vật chất và tác dụng của nó. Theo ông, khối lượng một vật là kết quả của tác dụng toàn vũ trụ lên vật ấy. Đấy là nguyên tắc Mach. Khi ta cố đẩy một chiếc xe, sức cản của chiếc xe là từ toàn vũ trụ. Mach chưa bao giờ định ra công thức tác động huyền bí đó rất khác với lực hấp dẫn và từ đó đến nay chưa có người nào làm được việc này. Cũng giống như thử nghiệm EPR về thế giới vi mô.

Matthieu: Theo Phật giáo, đây là một định nghĩa hay về sự tương thuộc. Các hiện tượng tùy thuộc vào nhau vì cùng tồn tại trong cùng một toàn thể và toàn thể này vận hành theo luật Nhân quả. Chúng ta lại trở về với vấn đề “Cái này có vì cái kia có, cái này thay đổi vì cái kia cũng thay đổi”. Vậy từ từ người ta cũng thấy ngay rằng mọi thứ đều có liên hệ với nhau.

Thuận: Cái tương thuộc này phù hợp với kết quả các cuộc thử nghiệm mà tôi miêu tả trước. Cả thử nghiệm EPR, cái đồng hồ của Foucault, quán tính của Mach cũng không thể giải thích bằng lời bốn lực căn bản được biết trong vật lý. Điều này làm đau đầu các nhà vật lý.

Matthieu: Tôi nghĩ có một ví dụ có thể nói lên được sự khác biệt giữa quan điểm khoa học và quan điểm Phật giáo. Theo nhiều nhà khoa học, sự khám phá ra các hiện tượng đều thuộc về một toàn nguyên là rất ấn tượng, tuy nhiên nó có rất ít ảnh hưởng đến cuộc sống chúng ta. Trái lại đối với Phật tử, sự tương thuộc các hiện tượng có một ảnh hưởng rất lớn. Sự tương thuộc giúp ta xem lại nhận thức của chúng ta về thế giới để làm giảm bớt các nỗi lo sợ, các tình cảm yêu ghét của chúng ta. Sự tương thuộc phải khiến chúng ta đập tan bức tường ảo tưởng giữa “Ta” và “Người”. Nó cho thấy sự phi lý của các tình cảm như kiêu căng, ghen tị, tham lam và độc ác. Nếu tất cả chúng sinh đều tương thuộc thì chúng ta cảm thông được với hạnh phúc và đau khổ của người khác. Muốn xây dựng hạnh phúc của riêng mình trên sự đau khổ của kẻ khác không những là vô luân, mà còn không thực tế nữa. Tâm Từ và tâm Bi trong Phật giáo xuất phát từ sự tương thuộc này. Hiểu được sự tương thuộc dần dần đưa đến một sự chuyển hóa nội tâm trên con đường đưa đến giác ngộ.

Thuận: Sự tương thuộc các hiện tượng bằng trách nhiệm phổ biến là một chương trình độc đáo. Nó làm sống lại những lời của Einstein. Thật ra ngôn ngữ vật lý chưa diễn tả được tính cách toàn nguyên và thiêng liêng của thực tại. Vài người còn nghĩ đến “một thực tại bị che phủ” như nhà vật lý người Pháp Bernard d’Espagnat.

Matthieu: Nếu nghĩ về cái thực tại bị che phủ đó như là một thực tại thực sự đằng sau các hiện tượng thì lại hóa ra xem thế gian này là thực. Nhưng nếu xem từ “thực tại bị che phủ” đồng nghĩa với bất khả tư nghì thì Phật giáo đồng ý. Một điểm quan trọng khác mà chúng ta cần ghi nhớ là sự tương thuộc không những là giữa các hiện tượng mà còn là các điều kiện để các hiện tượng xuất hiện.

Thuận: Heisenberg cũng chia sẻ quan điểm đó khi ông viết: “Thế giới giống như một tấm vải phức tạp dệt bằng các hiện tượng liên kết với nhau để trở thành một tấm vải duy nhất”. Nếu cho là sự tương thuộc là một định luật cơ bản thì tôi đồng ý, nhưng khoa học chưa biết phải diễn tả nó như thế nào. Nhưng dù sao các nhà khoa học cũng nhận rõ rằng có sự ràng buộc chằng chịt trên thế gian này. Big Bang là một thí dụ. Chúng ta đều là sản phẩm của vụ nổ tiên khởi này. Những nguyên tử Hydro và Helium bao gồm 98% khối lượng vật chất trong vũ trụ được chế tạo trong ba phút đầu tiên của vụ nổ. Những nguyên tử Hydro của các đại dương hay con người chúng ta cũng đều từ đó mà ra. Như vậy chúng ta cùng chung một phổ hệ. Còn những nguyên tố nặng của 2% còn lại thuộc về thuật luyện kim nguyên tử trong các vì sao hay từ các vụ nổ các thiên thể siêu tâm linh.

Chúng ta là sản phẩm của những hạt bụi trên các vì sao cũng là anh em muôn thú với cỏ cây hoa lá. Với việc chúng ta thở, chúng ta đã có liên hệ với vạn vật trên thế gian. Khi một cơ thể sống chết đi và tan rã, những nguyên tử từ cơ thể đó sẽ thoát ra môi trường và xâm nhập vào các cơ thể khác. Cơ thể của chúng ta đang chứa khoảng một tỷ nguyên tử của cây bồ đề nơi Đức Phật đã thành Đạo.

Matthieu: Điều này cũng chỉ cho phép xem hiệu ứng EPR một cách khác: vì các hạt nối kết với nhau thật chặt chẽ sau vụ nổ Big Bang, chắc chắn các hạt ấy còn tồn tại đến bây giờ. Vậy là cái toàn thể, cái Một vẫn là điều kiện tự nhiên của mọi hiện tượng. Nhưng đối với Phật giáo không phải việc các hạt nối kết với nhau là quan trọng mà là cái việc chúng ta tương thuộc lẫn nhau và chúng ta cùng có chung ý niệm sống hạnh phúc và tránh đau khổ.

Thuận: Một loại kết nối khác được khoa học khám phá là chúng tương thuộc nhau về mặt di truyền. Nguồn gốc của chúng ta là phát xuất từ giống người Homohabilis xuất hiện ở Phi châu cách nay một triệu tám trăm ngàn năm dù chúng ta thuộc nòi giống gì và màu da ra sao. Là con cháu của các vì sao, người ngày nay có thể đã cảm thấy dòng dõi thuộc vũ trụ của mình, khi ta nhìn thấy lần đầu tiên, trái đất của chúng ta trôi lăn trong vũ trụ mênh mông. Và sự toàn nguyên nói trên làm cho chúng ta phải có trách nhiệm về trái đất của chúng ta và phải cố tránh tàn phá môi trường của nó.

William Blake đã diễn tả hết sức ngoạn mục sự toàn nguyên của vũ trụ bằng các vần thơ sau:

Thấy được vũ trụ trong một hạt cát

Và cả một thiên đường trong một bông hoa dại

Nắm lấy cả vũ trụ trong lòng bàn tay

Và cả vĩnh cửu trong một giờ.

Matthieu: Khi nghe các câu thơ của Blake, tôi lại chợt nhớ đến bốn câu kệ của Đức Phật:

Thấy trong một nguyên tử

Và trong mỗi nguyên tử

Toàn thể thế gian

Đó là điều bất khả tư nghì.

Các bản văn Phật giáo cũng nói rằng Đức Phật biết rõ bản thể cũng như sự đa dạng của các hiện tượng như xem trong lòng bàn tay của mình và Ngài có thể biến một sát na thành vĩnh cửu và ngược lại. Nếu người ta suy nghĩ kỹ về ý nghĩa của bốn câu kệ, người ta nhận ra ngay sự toàn giác của Đức Phật. Chúng ta không cần xem Đức Phật như Thượng đế. Chỉ cần hiểu rằng sự Giác Ngộ sẽ đưa đến một cái nhìn Nhất nguyên về vạn vật và bản thể của chúng. Thi sĩ triết gia Ấn Độ Asva… (Vô ước) có viết: “Trong đại định ta có thể nhìn xuyên suốt cái Nhất nguyên của vũ trụ”. Ngược lại, vô minh che lấp mất nhận thức đúng đắn về bản thể muôn loài.

Thuận: Sự có mặt vô số vũ trụ đã đưa tôi đến việc suy nghĩ về sự có mặt của các hình thái thông minh khác trong vũ trụ. Vũ trụ mà ta quan sát được gồm trăm tỷ thiên hà, mỗi thiên hà gồm trăm tỷ ngôi sao. Và nếu mỗi ngôi sao có một số hành tinh xoay quanh giống như hệ Mặt trời thì số hành tinh trên vũ trụ là hàng trăm ngàn tỷ tỷ. Như vậy rất đáng nghi ngờ là chỉ có Trái đất chúng ta là có đời sống và tâm thức. Sự có mặt của những nền văn minh ngoài hành tinh chúng ta nêu lên những câu hỏi về thần học thật thú vị. Ví dụ như theo Thiên chúa giáo, Đức chúa trời đã gửi con- Ngài Jesus Christ xuống trần gian để cứu độ loài người. Có chăng một số Jesus Christ khác đã đến những hành tinh nơi có sự sống và tâm thức để cứu độ những cư dân tại đó?

Matthieu: Phật giáo đã đề cập đến hàng tỷ thế giới với nhiều hình thức sự sống khác nhau. Trong đa số các thế giới ấy đều có một vị Phật đứng ra dạy dỗ chúng sinh đạt tới giác ngộ.

Thuận: Triết gia người Ý Giordano Bruno đã nêu lên những câu hỏi trên vào cuối thế kỷ thứ 16. Ông ta gợi ý một vũ trụ vô tận có vô số thế giới với nhiều hình dáng, sự sống khác nhau. Ông ta đã phải trả giá bằng chính mạng sống của mình vì Nhà thờ đã đưa ông ta lên giàn hỏa vào năm 1600. Cũng khá thú vị khi biết rằng Phật giáo đã nêu lên cùng vấn đề cách đây hơn hai ngàn năm.

Matthieu: Người ta cũng bảo rằng trên mỗi cọng cỏ, mỗi hạt bụi, trong mỗi nguyên tử và trong mỗi lỗ chân lông của các vị Phật có vô số thế giới mà vẫn đủ chỗ cho tất cả tồn tại. Nói cách khác, do sự tương thuộc, mỗi phần có thể gồm thêm các phần khác mà không cần thay đổi kích thước. Điều này cũng tương tự như trong kinh Phật nói rằng có thể đặt núi Tu Di trong một hạt cải.

Thuận: Đây là một hình ảnh đáng kinh ngạc. Trong các cuộc nói chuyện của chúng ta, tôi vẫn thán phục khả năng của Phật giáo dùng những hình ảnh nên thơ để diễn tả những ý niệm khó hiểu đôi khi đi ngược lại sự hiểu biết thông thường và không nằm trong ngôn ngữ thông dụng. Theo Phật giáo có chăng một thế giới nếu không có tâm thức để nhận biết?

Matthieu: Thật vậy, thế giới chung quanh ta không biến đi khi chúng ta không có khả năng nhận biết. Tuy nhiên đây là một câu hỏi sai vì lẽ một mặt tâm thức có mặt nhưng vẫn tương thuộc vào các thứ khác, và mặt khác người ta không thể hiểu hay mô tả thực tại nếu không có tâm thức. Thực tại mà chúng ta nhận biết chỉ là một thực tại quy ước còn bản thể của thực tại đó chính là cái “không” và Phật giáo đã chọn con đường Trung đạo vượt khỏi cái “có” và cái “không”. Long Thọ đã nói trong “Trung đạo luận”:

Hiện hữu hay hằng hữu

Không hay hư vô

Người trí không chọn cái hữu hay cái vô

Và Long Thọ tiếp tục:

Cái gì có mặt do sự có mặt một thứ khác

Không phải là thứ đó, nhưng cũng không phải khác

Và như vậy nó không phải có cũng không phải không.

Và Đức Phật cũng nhận định trong một chiếc gương sáng, mọi vật vẫn phản chiếu nhưng không thật, mọi hiện tượng phản chiếu trong tâm thức cũng hệt như vậy.