Tóm Lược Các Bài Giảng Của Ngài Goenka

Parami kế tiếp là sila – giữ giới hay giữ gìn đạo đức. Ta cố phát triển parami này bằng cách luôn luôn giữ năm giới, cả trong khóa thiền lẫn ngoài đời. Có rất nhiều trở ngại gây khó khăn cho việc áp dụng sila trong cuộc sống trần tục. Tuy nhiên, ở đây, trong một khóa thiền, không có cơ hội để phạm giới vì chương trình và kỷ luật nghiêm ngặt. Chỉ việc nói chuyện thôi cũng có thể làm ta phạm giới rồi. Vì lý do này, ta quyết giữ im lặng trong chín ngày đầu của khóa thiền. Bằng cách này, tối thiểu trong khóa thiền ta cũng giữ sila được hoàn hảo.

Một parami khác là viriya – nỗ lực (tinh tấn). Trong đời sống hàng ngày ta luôn có những nỗ lực, thí dụ như là nỗ lực để kiếm sống. Tuy nhiên, ở đây nỗ lực là để thanh lọc tâm bằng cách giữ ý thức và sự bình tâm. Đây là nỗ lực chân chính đưa tới sự giải thoát.

Một parami khác là panna – trí tuệ. Ngoài đời ta có thể có trí tuệ, nhưng đó là trí tuệ ta có được nhờ đọc sách hoặc nghe từ người khác, hoặc chỉ là sự hiểu biết trí thức đơn thuần. Parami thật sự về trí tuệ là sự hiểu biết phát triển trong chính mình, bằng kinh nghiệm của mình trong lúc hành thiền. Bằng cách tự quan sát ta trực tiếp nhận ra những sự thật về sự vô thường, đau khổ, và vô ngã. Nhờ thể nghiệm trực tiếp thực tại này ta thoát khỏi khổ đau.

Một parami khác là khanti – lòng khoan dung (nhẫn). Trong khóa thiền như thế này, tu tập và sống chung trong một nhóm, ta có thể thấy mình bị quấy rầy và khó chịu vì hành động của người khác. Nhưng chẳng bao lâu ta nhận ra rằng người gây rối không biết họ đã làm vậy, hoặc là họ bị ốm. Sự khó chịu mất đi, và ta chỉ cảm thấy thương yêu, từ bi đối với người đó. Ta bắt đầu phát triển được phẩm chất khoan dung.

Một parami khác là sacca – lòng chân thật. Bằng cách tu tập sila, ta tập duy trì sự chân thật trong lời nói. Tuy nhiên, sacca phải được tu tập ở mức độ sâu hơn. Mỗi bước trên con đường tu tập phải đúng với sự thật, từ thô thiển, dễ nhận biết, tới sự thật tinh tế hơn, tới sự thật tối hậu. Không có chỗ cho sự tưởng tượng. Ta phải luôn luôn duy trì sự thật mà ta thực sự cảm nghiệm được trong giây phút hiện tại.

Một parami khác là adhitthana – sự quyết tâm mạnh mẽ. Khi bắt đầu khóa thiền, ta nhất quyết ở lại trọn khóa. Ta nguyện giữ giới, giữ im lặng, tuân theo nội quy của khóa thiền. Sau khi được truyền dạy phương pháp Vipassana, trong mỗi buổi thiền chung một giờ, ta quyết tâm ngồi yên trọn giờ mà không mở mắt và không duỗi tay duỗi chân. Trên bước đường tu tập sau này, parami này rất quan trọng; khi gần tới mục đích cuối cùng, ta phải sẵn sàng ngồi liên tục cho tới khi được giác ngộ. Vì mục đích này phát triển quyết tâm mạnh mẽ là rất cần thiết.

Một parami khác là metta – tình thương thuần khiết không vụ lợi (từ tâm). Trong quá khứ ta cố gắng có tình thương và thiện chí đối với người khác, nhưng đây chỉ ở tầng ý thức của tâm. Tại tầng lớp vô thức, những căng thẳng cũ vẫn tiếp tục. Khi tâm đã được thanh lọc hoàn toàn, tự thâm tâm ta mong muốn mọi người được hạnh phúc. Đây là tình thương thật sự, hữu ích cho người và cho mình.

Một parami khác là upekkha – sự bình tâm (xả). Ta biết cách giữ được bình tâm không những khi gặp những cảm giác nặng nề, khó chịu hoặc chỗ không có cảm giác trong người, nhưng cả lúc gặp những cảm giác êm dịu, khoan khoái. Trong mọi trường hợp, ta hiểu rằng mọi kinh nghiệm trong giây phút đó đều vô thường, chắc chắn sẽ qua đi. Với sự hiểu biết này, ta giữ được thái độ không vướng mắc và tâm bình thản.

Parami cuối cùng là dana – từ thiện, cống hiến (bố thí). Đối với một cư sĩ, đây là bước đầu thiết yếu của Dhamma. Một cư sĩ có bổn phận kiếm tiền bằng nghề nghiệp chân chính để nuôi mình và những người thân. Nhưng nếu ta bị ràng buộc vào của cải ta kiếm được thì khi đó ta phát triển bản ngã. Vì lý do này, một phần những gì ta kiếm được phải được cống hiến cho lợi ích của người khác. Nếu làm như thế, bản ngã sẽ không phát triển vì ta hiểu rằng ta kiếm tiền không những cho ta mà còn cho cả người khác. Ta tự nguyện giúp đỡ người khác bằng mọi cách. Và ta nhận ra rằng, không một sự giúp đỡ nào tốt hơn là giúp cho họ học được cách thoát khổ.

Trong một khoá thiền như thế này, ta có một cơ hội quí báu để phát huy parami này. Những gì ta nhận được nơi đây đều do sự cống hiến của người khác; không tính tiền ăn, tiền ở, và chắc chắn không tính tiền giảng dạy. Để đáp lại, ta có thể đóng góp cho lợi ích của người khác. Số lượng ta đóng góp tùy theo khả năng của mình. Đương nhiên một người giàu có sẽ muốn đóng góp nhiều hơn, nhưng ngay cả sự đóng góp ít nhất, nhưng đóng góp với cả tấm lòng, cũng rất có giá trị trong việc phát huy parami này. Không trông mong được đền đáp, ta đóng góp để người khác có cơ hội được hưởng những lợi lạc từ Dhamma và có thể thoát hết khổ đau.

Nơi đây quý vị có cơ hội để phát huy cả mười parami (hạnh ba-la-mật). Khi cả mười phẩm chất này được hoàn hảo quý vị sẽ đạt được mục tiêu tối hậu.

Hãy tiếp tục tu tập để phát huy mười phẩm hạnh này từng chút một. Hãy tiến triển trên con đường Dhamma, không chỉ vì lợi ích và giải thoát cho riêng mình, nhưng cũng vì lợi ích và giải thoát cho nhiều người.

Nguyện cho tất cả những chúng sinh đang đau khổ tìm thấy được Dhamma thuần khiết và được giải thoát.

Nguyện cho tất cả chúng sinh được hạnh phúc!

BÀI GIẢNG NGÀY THỨ MƯỜI

Ôn lại phương pháp thực tập

Mười ngày đã trôi qua. Giờ chúng ta hãy kiểm lại những gì quý vị đã tu tập trong mười ngày này.

Quý vị bắt đầu tu tập bằng cách nương tựa Tam Bảo, nghĩa là, nương tựa vào Buddha (Phật), nương tựa vào Dhamma (Pháp), và nương tựa vào Sangha (Tăng). Bằng cách nương tựa như thế quý vị đã không phải chuyển từ một tổ chức tôn giáo này sang một tổ chức tôn giáo khác. Trong Vipassana, chỉ có sự chuyển đổi từ đau khổ sang hạnh phúc, từ vô minh sang trí tuệ, từ ràng buộc sang giải thoát. Toàn bộ lời dạy của Đức Phật đều mang tính phổ quát. Quý vị không nương tựa vào một người nào, tín điều nào, tông phái nào, mà nương tựa vào phẩm chất của sự giác ngộ. Ai khám phá ra con đường dẫn đến sự giác ngộ thì người đó là Buddha (một vị Phật). Con đường Ngài tìm ra là Dhamma. Tất cả những ai tu tập theo con đường này và đạt tới trình độ thánh thiện được gọi là Sangha. Được khích lệ bởi những vị này, ta nương tựa vào Buddha, Dhamma và Sangha để cũng đạt được mục đích là thanh lọc tâm. Thực ra nương tựa chính là nương tựa vào phẩm chất phổ quát của sự giác ngộ mà ta cố gắng phát triển nơi chính mình.

Đồng thời, bất cứ người nào có tiến bộ trên con đường tu tập đều có lòng biết ơn và ý muốn phục vụ người khác mà không đòi hỏi được đền đáp lại điều gì. Hai phẩm chất này nổi bật nơi Ngài Siddhattha Gotama, một vị Phật lịch sử. Ngài đã hoàn toàn giác ngộ do nỗ lực của chính Ngài. Tuy vậy, vì lòng từ bi đối với tất cả chúng sinh, Ngài tìm cách truyền dạy phương pháp Ngài đã tìm được cho mọi người.

Những phẩm chất tương tự sẽ xuất hiện trong tất cả những ai tu tập phương pháp thiền này và những ai đã diệt trừ được phần nào thói quen cố hữu của tính vị kỷ. Sự nương tựa thực thụ, sự bảo vệ thực thụ, là Dhamma mà quý vị tu tập được cho mình. Tuy nhiên, song song với kinh nghiệm về Dhamma, chúng ta hẳn sẽ nhớ ơn Đức Phật Gotama vì Ngài đã tìm ra và giảng dạy phương pháp này. Đồng thời ta cũng nhớ ơn những người với lòng vị tha đã phấn đấu để duy trì phương pháp thiền được tinh khiết như thuở ban sơ trong suốt hai mươi lăm thế kỷ nay.

Với sự hiểu biết này, quý vị quay về nương tựa Tam Bảo.

Kế tiếp quý vị tiếp nhận năm giới. Đây không phải là nghi thức hay nghi lễ. Bằng cách tiếp nhận và gìn giữ những giới này quý vị tu tập sila, đạo đức, đó là nền tảng của phương pháp thiền này. Không có nền móng vững chắc toàn thể cơ cấu của sự tu thiền sẽ suy yếu. Sila cũng mang tính phổ quát và không có tính chất tông phái. Quý vị nguyện tránh mọi việc làm hay lời nói quấy rối sự an lạc và hài hòa của người khác. Ai phạm những giới này ắt phải tạo ra đầy bất tịnh trong tâm, phá hủy sự an lạc và hài hòa của chính mình. Từ trong tâm, bất tịnh phát triển và thể hiện ra bằng lời nói hay việc làm. Trong Vipassana, quý vị cố gắng thanh lọc tâm để cho tâm được thực sự yên tĩnh và an lạc. Quý vị không thể tu tập để thanh lọc tâm trong khi vẫn tiếp tục tạo ra những hành động làm cho tâm vọng động và bất tịnh.

Nhưng làm cách nào để quý vị có thể phá vỡ được cái vòng lẩn quẩn trong đó cái tâm vọng động thực hiện những hành động bất thiện để rồi những hành động bất thiện ấy lại làm cho tâm vọng động thêm nữa? Một khóa thiền Vipassana cho quý vị cơ hội này. Bởi vì chương trình gắt gao, kỷ luật nghiêm ngặt, sự giữ im lặng và môi trường hỗ trợ mạnh khiến quí vị khó mà phạm năm giới. Do đó trong suốt mười ngày quý vị có thể giữ sila, và với nền tảng này quý vị có thể phát triển samadhi (định); rồi định trở thành nền tảng của tuệ. Với tuệ giác, quý vị có thể thâm nhập các tầng sâu thẳm của tâm và thanh lọc được tâm.

Trong khóa thiền, quí vị nguyện giữ năm giới để có thể học được phương pháp này. Sau khi đã học được phương pháp, ai đã quyết định chấp nhận và tu tập Dhamma cần phải giữ giới trọn đời.

Kế đến quý vị tuân thủ lời dạy của Đức Phật và vị thiền sư hiện diện trong suốt mười ngày của khóa thiền. Sự tuân thủ chỉ với mục đích để thử nghiệm phương pháp thiền này một cách công bằng. Chỉ những ai đã tuân thủ như thế mới có thể dồn hết nỗ lực trong sự tu tập. Ai còn hoài nghi, ngờ vực thì không thể tu tập một cách đúng đắn được. Tuy nhiên, tuân thủ không có nghĩa là trở thành tin tưởng mù quáng; điều này không liên quan gì đến Dhamma. Nếu có gì nghi ngờ, quý vị được khuyến khích thường xuyên đến gặp thiền sư khi cần, để được làm sáng tỏ.

Quý vị cũng phải tuân thủ cả nội quy và thời khóa biểu của khóa thiền. Những điều này được đặt ra, dựa trên kinh nghiệm của hàng ngàn thiền sinh trong quá khứ, để quý vị tu tập một cách liên tục và gặt hái được lợi lạc tối đa trong mười ngày này.

Nhờ tuân thủ, quý vị nguyện tu tập đúng theo lời hướng dẫn. Trong thời gian của khóa thiền, quý vị được yêu cầu bỏ sang một bên những phương pháp đã tu tập trong quá khứ. Quý vị chỉ có thể đạt được lợi ích và phán xét giá trị của phương pháp bằng cách tu tập chỉ một phương pháp này và tu tập đúng cách. Mặt khác, pha trộn nhiều phương pháp có thể mang lại những khó khăn nghiêm trọng cho mình.

Rồi quý vị bắt đầu tu tập thiền Anapana để phát triển việc làm chủ được tâm, định – samadhi. Quý vị được yêu cầu chỉ quan sát hơi thở tự nhiên mà không thêm vào một lời, một hình ảnh, hay một đối tượng nào. Một lý do của sự hạn chế này là để duy trì tính chất phổ quát của phương pháp: hơi thở quen thuộc và được mọi người chấp nhận, nhưng một lời nói hoặc một hình ảnh có thể được người này chấp nhận mà người khác lại có thể không chấp nhận.

Nhưng có một lý do quan trọng hơn để chỉ quan sát hơi thở. Toàn bộ tiến trình tu tập là một cuộc khám phá sự thật về chính mình, về cấu trúc tâm lý-vật lý đúng như thật chứ không phải như quý vị muốn. Đó là sự quan sát thực tại. Quý vị ngồi xuống và nhắm mắt. Không có tiếng động, không có sự quấy nhiễu từ bên ngoài, không có cử động của thân thể. Vào lúc đó hoạt động rõ ràng nhất trong người là hơi thở. Quý vị bắt đầu bằng cách quan sát thực thể này: hơi thở tự nhiên, khi chúng đi vào, đi ra khỏi lỗ mũi. Khi không cảm thấy hơi thở, quý vị được phép thở hơi mạnh, đủ để cố định sự chú tâm vào khu vực lỗ mũi, và rồi lại trở về hơi thở tự nhiên, bình thường, nhẹ nhàng. Quý vị bắt đầu với sự thực thô thiển, rõ rệt này, và từ đó đi xa hơn, sâu hơn, theo hướng của sự thực tinh tế hơn, của sự thực tối hậu. Trên suốt con đường tu tập, tại mỗi bước quý vị sống với sự thật, quý vị thực sự chứng nghiệm được nó từ thô thiển nhất đến vi tế nhất. Quý vị không thể đạt được chân lý tối hậu khi bắt đầu bằng một sự tưởng tượng. Làm như vậy quý vị sẽ chỉ vướng mắc vào những tưởng tượng to lớn hơn và chỉ tự lừa dối mình.

Nếu thêm một lời nói vào hơi thở, quý vị có thể sẽ định tâm được nhanh hơn, nhưng làm như vậy sẽ gây ra nguy hiểm. Mỗi lời nói đều có một rung động đặc biệt. Bằng cách lặp đi lặp lại một lời hoặc một câu, ta tạo ra một rung động nhân tạo và ta bị chìm sâu vào đó. Tại bề mặt của tâm một lớp an lạc và hài hòa được hình thành, nhưng dưới đáy sâu, bất tịnh vẫn tồn tại. Cách duy nhất để gạt bỏ những bất tịnh tiềm ẩn này là biết cách quan sát chúng, biết cách đưa chúng lên trên bề mặt của tâm để chúng có thể mất đi. Nếu chỉ quan sát một rung động nhân tạo đặc biệt nào đó, ta sẽ không thể quan sát những rung động tự nhiên khác nhau liên quan tới những bất tịnh của mình, nghĩa là, quan sát những cảm giác nảy sinh một cách tự nhiên trong người. Do đó, nếu mục tiêu của ta là khám phá ra thực tại của chính mình và để thanh lọc tâm, thì việc dùng một lời nói tưởng tượng có thể gây ra trở ngại.

Sự hình dung cũng tương tự như vậy – tưởng tượng một hình dáng hay hình thể trong tâm – có thể ngăn cản sự tiến bộ. Phương pháp thiền này đưa tới sự xóa tan sự thật bề ngoài để tiến tới sự thật tối hậu. Sự thật bề ngoài, hình thành do sự tập hợp nhiều nhân duyên, luôn luôn chứa đầy những ảo tưởng, bởi vì sanna (nhận định, tưởng) điều hành ở tầng lớp này, mà sự nhận định thường bị lệch lạc vì nghiệp cũ. Sự nhận định bị nghiêp quả ảnh hưởng này phân biệt, thiên vị, đưa đến sự ưa thích và thiên kiến, đưa tới những phản ứng mới. Nhưng bằng cách xóa tan sự thật bề ngoài, ta dần dần cảm nghiệm được sự thật tối hậu của cơ cấu tinh thần-vật chất: không có gì ngoài sự rung động sinh diệt từng giây từng phút. Tại giai đoạn này không thể còn sự phân biệt, và do đó không có những ưa thích và thiên kiến nảy sinh, không còn phản ứng tạo nghiệp. Phương pháp này làm suy yếu dần dần nghiệp của sanna và nhờ đó làm suy yếu các phản ứng, đưa tới giai đoạn sự nhận định và cảm giác ngừng hoạt động, đó là sự chứng nghiệm được nibbana (niết bàn). Nhưng nếu cố tình chú ý đến hình dáng, đối tượng, hoặc hình ảnh, ta vẫn còn ở trong sự thật bề ngoài, hư cấu và không thể vượt qua chúng được. Vì lý do này, hành giả không nên tưởng tượng hình tượng hoặc tụng niệm.

Sau khi đã định tâm bằng cách quan sát hơi thở tự nhiên, quý vị bắt đầu tu tập Vipassana để có thể phát triển panna – trí tuệ, tuệ giác thấy rõ tự tánh và thanh lọc được tâm. Quý vị bắt đầu tập quan sát những cảm giác tự nhiên trên thân thể từ đầu xuống chân, từ bề mặt rồi đi vào sâu hơn, học cách cảm nhận được cảm giác ở bên ngoài, ở bên trong, ở mọi phần của thân thể.

Quan sát sự thật đúng như thật, không có định kiến nào, để phá tan sự thật bề ngoài và đạt đến sự thật tối hậu – đây là Vipassana. Mục đích việc làm tan rã sự thật bề ngoài là để cho thiền giả thoát khỏi ảo tưởng về “cái Ta”. Ảo tưởng này là cội nguồn của mọi ham muốn, ghét bỏ và đưa tới nhiều khổ đau. Ta có thể chấp nhận về mặt tri thức rằng đây là một ảo tưởng, nhưng sự chấp nhận này không đủ để ta chấm dứt đau khổ. Dù tin vào tôn giáo hoặc triết lý nào đi nữa, ta vẫn còn khổ khi nào thói quen vị kỷ còn tồn tại. Để phá bỏ thói quen này, ta phải thể nghiệm được bản chất không bền vững của hiện tượng tinh thần-thể xác, nó đổi thay không ngừng ngoài tầm kiểm soát của ta. Chỉ với kinh nghiệm này cũng đủ phá vỡ bản ngã, đưa đến sự chấm dứt ham muốn, ghét bỏ và sẽ hết khổ.

Do đó phương pháp thiền này là sự khám phá bằng kinh nghiệm trực tiếp bản chất đích thực của hiện tượng được gọi là “Ta, Của Ta”. Có hai mặt của hiện tượng này: vật chất và tinh thần, thân và tâm (sắc và danh). Thiền giả bắt đầu bằng cách quan sát thực tại của thân. Để thể nghiệm được thực tại này, ta phải cảm nghiệm được thân, nghĩa là, phải ý thức được cảm giác khắp cơ thể. Như vậy, việc quan sát thân – kayanupassana (quán thân) – nhất thiết có liên quan đến quan sát các cảm giác – vedananupassana (quán thọ). Tương tự, ta không thể cảm nghiệm được thực tại của tâm tách rời những gì nảy sinh trong tâm. Như vậy, quan sát tâm – cittanupassana (quán tâm) - nhất thiết có liên quan đến quan sát nội dung của tâm – dhammanupassana (quán pháp).

Điều này không có nghĩa là ta phải quan sát từng ý nghĩ một. Nếu cố làm như thế, quý vị sẽ bắt đầu chìm đắm trong những ý nghĩ. Ta chỉ nên có ý thức về bản chất của tâm trong lúc này, dù sự ham muốn, ghét bỏ, vô minh, và dao động có hiện diện hay không. Đức Phật khám phá ra rằng, bất cứ cái gì nảy sinh trong tâm sẽ có kèm theo một cảm giác. Từ đó, ý thức về cảm giác là cần thiết cho dù thiền giả khảo sát về mặt tinh thần hay vật chất của hiện tượng về ‘Ta’.

Sự khám phá này là đóng góp độc đáo của Đức Phật, là điểm quan trọng chủ yếu trong sự giảng dạy của Ngài. Tại Ấn Độ, trước và cùng thời với Đức Phật, cũng đã có nhiều người giảng dạy và tu tập sila (giới) và samadhi (định). Panna (Tuệ) cũng đã có, ít ra là về mặt kính tín hoặc tri thức: những phiền não trong tâm thường được chấp nhận là nguồn gốc của khổ đau, sự ham muốn và ghét bỏ phải được diệt trừ để thanh lọc tâm và đạt được giải thoát. Đức Phật chỉ tìm thấy con đường để thực hiện điều này.

Điều thiếu sót vào thời trước đó là sự hiểu biết về tầm quan trọng của cảm giác. Xưa nay, ta thường nghĩ ta phản ứng với đối tượng bên ngoài của giác quan – hình thể, âm thanh, mùi, vị, vật xúc chạm, ý nghĩ. Tuy nhiên, quan sát sự thực trong ta cho thấy giữa đối tượng và phản ứng có một mắt xích không được chú ý, đó là cảm giác. Sự tiếp xúc giữa đối tượng và giác quan tương ứng làm cảm giác nảy sinh; sanna (nhận định, tưởng) đưa ra một sự đánh giá tốt hay xấu, theo đó cảm giác trở nên dễ chịu hoặc khó chịu, và ta phản ứng bằng sự ham muốn hay ghét bỏ. Tiến trình xảy ra nhanh đến nỗi tâm ý thức chỉ nhận biết được sau khi phản ứng đã được lặp lại nhiều lần và đã gom được sức mạnh đủ để chi phối được tâm. Để đối phó với những phản ứng này, ta phải ý thức được chúng ở ngay nơi chúng khởi sự; chúng phát sinh cùng với cảm giác, do đó ta phải ý thức về những cảm giác. Việc khám phá ra sự kiện này, trước đây chưa ai biết đến, giúp Thái Tử Siddhattha Gotama đạt được sự giác ngộ, và do vậy Ngài luôn luôn nhấn mạnh sự quan trọng của cảm giác. Cảm giác đưa tới phản ứng bằng ham muốn hoặc ghét bỏ, rồi đưa tới khổ. Nhưng cảm giác cũng đưa tới trí tuệ làm ta ngừng phản ứng và bắt đầu thoát khỏi khổ.

Trong Vipassana, bất cứ cách tu tập nào cản trở sự ý thức về cảm giác đều có hại, cho dù đó là sự chú tâm vào lời nói hoặc hình ảnh hoặc chỉ chú tâm vào cử động của cơ thể hoặc những ý nghĩ nảy sinh trong tâm. Quý vị không thể diệt trừ được khổ nếu như không đi đến nơi nó phát xuất, đó là cảm giác.

Phương pháp Vipassana được Đức Phật giảng giải trong Satipatthana Sutta, “Bài giảng về Sự Tạo Lập Ý Thức” (Kinh Tứ Niệm Xứ). Bài giảng này được chia làm nhiều phần nghiên cứu về những lĩnh vực khác nhau của phương pháp; quan sát thân, cảm giác, tâm, và nội dung của tâm (quán thân, quán thọ, quán tâm và quán pháp). Tuy nhiên, mỗi đoạn hoặc phân đoạn trong bài giảng đều kết thúc bằng những từ giống nhau. Có thể có nhiều khởi điểm khác nhau trong việc tu tập, nhưng cho dù khởi sự ở điểm nào, thiền giả cũng phải đi qua những chặng đường nhất định, trải qua những kinh nghiệm nhất định trên con đường đi đến đích cuối cùng. Những kinh nghiệm này, cần thiết trong việc tu tập Vipassana, được mô tả nhiều lần bằng những câu lặp lại ở phần cuối của mỗi đoạn.

Tại chặng đầu tiên ta cảm thấy sự nảy sinh (samudaya) và diệt mất (vaya) một cách riêng rẽ. Ở giai đoạn này thiền giả ý thức được thực thể chắc đặc, gắn kết dưới hình thức những cảm giác thô thiển trong thân. Ta cảm thấy một cảm giác, có thể là đau nhức, nảy sinh. Nó dường như tồn tại nơi đó một thời gian và cuối cùng thì diệt mất.

Vượt qua chặng này, ta thâm nhập vào giai đoạn samudaya-vaya, nơi đó ta cảm thấy sinh và diệt cùng một lúc, không có khoảng cách giữa chúng. Những cảm giác thô thiển, chắc đặc đã tan rã thành những rung động nhẹ nhàng, sinh diệt cực nhanh, và sự chắc đặc của cấu trúc thân và tâm biến mất. Những xúc cảm chắc đặc, mạnh mẽ và cảm giác chắc đặc, mạnh mẽ đều tan rã thành những rung động. Đây là giai đoạn bhanga – tan rã – trong đó ta chứng nghiệm được sự thực tối hậu của tâm và thân: luôn luôn sinh và diệt, không một chút bền chắc.

Bhanga này là một chặng rất quan trọng trên con đường tu tập, bởi vì chỉ khi nào ta chứng nghiệm được sự tan rã của cấu trúc thân-tâm thì sự ràng buộc mới mất đi. Từ đó ta cảm thấy không bị ràng buộc khi đối diện với mọi hoàn cảnh; nghĩa là, ta tới trình độ sankhara-upekkha (bình tâm và không phản ứng lại các sankhara). Những bất tịnh nằm rất sâu – sankhara – chôn vùi trong vô thức giờ bắt đầu hiện lên bề mặt của tâm. Đây không phải là một sự lui sụt mà là một sự tiến bộ, vì bất tịnh không thể bị diệt trừ nếu không nổi lên trên bề mặt. Chúng nảy sinh, ta bình tâm quan sát, và hết bất tịnh này đến bất tịnh khác bị diệt đi. Ta dùng cảm giác thô thiển, khó chịu làm phương tiện để diệt trừ sankhara về ghét bỏ chất chứa lâu ngày; ta dùng cảm giác nhẹ nhàng, khoan khoái làm phương tiện để diệt trừ sankhra về ham muốn chất chứa lâu ngày. Như vậy, bằng cách duy trì được ý thức và sự bình tâm đối với mọi trải nghiệm, ta thanh lọc tâm hết mọi phức cảm nằm rất sâu, và ngày càng tiến gần đến mục tiêu nibbana, giải thoát.

Bất cứ từ khởi điểm nào, ta cũng phải đi qua tất cả những chặng đường này để tới được nibbana. Ta đạt được mục tiêu sớm hay muộn tùy thuộc vào việc ta tu tập nhiều hay ít, và bao nhiêu sankhara tích tụ lâu ngày ta cần phải diệt trừ.

Tuy nhiên, trong mọi trường hợp, mọi hoàn cảnh, sự bình tâm là cần thiết, dựa trên sự ý thức về cảm giác. Sankhara phát sinh từ cảm giác trên thân. Bằng cách giữ được bình tâm đối với cảm giác, ta ngăn ngừa không cho sankhara (hành) mới nảy sinh và đồng thời ta diệt trừ được sankhara (nghiệp) cũ. Như vậy, bằng cách bình tâm quan sát cảm giác, quý vị dần dần tiến tới mục tiêu cuối cùng, thoát khỏi mọi khổ đau.

Hãy tu tập nghiêm túc. Không nên xem thiền như một trò chơi, thử hết phương pháp này đến phương pháp khác một cách hời hợt mà không chuyên chú vào một phương pháp nào. Nếu làm như thế, quý vị sẽ không bao giờ vượt qua chặng đầu của bất kỳ phương pháp nào, và do đó không bao giờ đạt tới đích. Dĩ nhiên quý vị có thể thử qua vài phương pháp để xem phương pháp nào thích hợp với mình. Quý vị cũng có thể thử phương pháp này đôi ba lần nếu cần. Nhưng không nên phí cả đời chỉ để thử. Một khi đã tìm được phương pháp phù hợp, hãy theo đó mà tu tập một cách nghiêm túc để đạt được mục tiêu cuối cùng.

Nguyện cho những người đang đau khổ ở khắp nơi tìm được con đường thoát khổ.

Nguyện cho tất cả chúng sinh được hạnh phúc!

BÀI GIẢNG NGÀY THỨ MƯỜI MỘT

Tiếp tục tu tập như thế nào khi khoá thiền kết thúc

Tu tập hết ngày này sang ngày khác, chúng ta đã tới ngày cuối của khóa thiền. Khi bắt đầu tu tập, quý vị được yêu cầu hoàn toàn tuân thủ phương pháp và nội quy của khóa thiền. Nếu không tuân thủ theo như vậy, quý vị không thể thử nghiệm phương pháp này một cách công bằng. Bây giờ mười ngày đã qua; quý vị là người chủ của chính mình. Khi trở về nhà, quý vị hãy bình tĩnh xem xét lại những gì đã tu tập nơi đây. Nếu thấy rằng, những gì mình đã học được là thực tiễn, hợp lý, và có lợi cho mình và cho tất cả mọi người thì quý vị nên chấp nhận nó – không phải vì ai yêu cầu quý vị làm như vậy, mà vì quý vị tự nguyện, tự đồng ý; không phải chỉ trong mười ngày, mà trong suốt cả đời mình.

Sự chấp nhận không nên chỉ ở mức độ trí thức hoặc tình cảm. Ta phải chấp nhận Dhamma (Pháp) ở mức độ thực tế bằng cách áp dụng Dhamma, coi Dhamma là một phần của cuộc đời mình, bởi vì chỉ với sự thực hành Dhamma mới đem lại lợi ích thiết thực trong cuộc sống hằng ngày.

Quý vị tham dự khóa thiền này để học cách tu tập Dhamma – làm thế nào để sống một cuộc sống đạo đức, để làm chủ được tâm mình, để thanh lọc tâm. Mỗi tối, quí vị được nghe một bài giảng nhằm làm sáng tỏ cách tu tập. Hiểu rõ mình đang làm gì và tại sao là điều cần thiết giúp ta không bị phân vân và tu tập sai đường lối. Tuy nhiên, trong khi giảng giải phương pháp này, ta không thể tránh việc phải đề cập tới một vài khía cạnh của lý thuyết. Và vì có nhiều người thuộc nhiều thành phần khác nhau tham dự khóa thiền, rất có thể có người thấy vài chỗ trong lý thuyết không thể chấp nhận được. Nếu đúng như vậy, hãy bỏ nó qua một bên. Tu tập Dhamma quan trọng hơn. Không ai phản đối cách sống một cuộc sống không làm hại người khác, phát triển việc làm chủ được tâm mình, giải thoát tâm khỏi những bất tịnh và tạo được tình thương yêu và thiện chí. Sự tu tập này được mọi người chấp nhận, và đây là một khía cạnh có ý nghĩa nhất của Dhamma, bởi vì bất cứ lợi ích nào ta đạt được sẽ không từ những lý thuyết mà do sự tu tập, do áp dụng Dhamma vào cuộc sống của mình.

Trong mười ngày ta chỉ học được những điều cơ bản của phương pháp thiền này; ta không thể trông đợi mình trở nên hoàn hảo về phương pháp một cách mau lẹ đến thế. Nhưng tuy nhiên kinh nghiệm ngắn ngủi này không phải là không có giá trị: quý vị đã khởi sự đi bước đầu tiên, một bước rất quan trọng, mặc dù hành trình còn dài – đúng thế, đây là công việc của cả một đời người.

Một hạt giống Dhamma đã được gieo, và đã bắt đầu nảy mầm thành một cây con. Một người làm vườn giỏi sẽ săn sóc cây con một cách đặc biệt, và nhờ sự săn sóc này, cây con dần dần lớn thành một cây thật lớn với thân to và rễ sâu. Sau đó, thay vì đòi được săn sóc, cây này đem lại lợi ích và phục vụ ta trọn đời.

Cây Dhamma con này bây giờ cần được săn sóc. Hãy bảo vệ nó để nó không bị người khác chỉ trích bằng cách phân biệt giữa lý thuyết mà vài người có thể chống đối, và cách thực hành mà mọi đều người chấp nhận. Đừng để cho những sự chỉ trích đó làm quý vị ngừng tu tập. Hãy ngồi thiền một giờ vào buổi sáng, và một giờ vào buổi tối. Sự tu tập thường xuyên, hằng ngày này rất cần thiết. Lúc đầu nó có vẻ là một gánh nặng khi mọi người phải dành hai giờ mỗi ngày để tu tập, nhưng quý vị sẽ sớm nhận ra rằng mình tiết kiệm được nhiều thì giờ hơn thay vì phí phạm nó như trong quá khứ. Trước hết, quý vị cần ít thì giờ hơn để ngủ. Thứ hai, quý vị có thể hoàn thành công việc nhanh chóng hơn, bởi vì khả năng làm việc gia tăng. Khi gặp phải khó khăn quý vị sẽ giữ được sự bình tâm, và sẽ lập tức tìm ra giải pháp thỏa đáng. Tới khi đã thấm nhuần phương pháp, quý vị sẽ nhận ra rằng sau khi đã ngồi thiền một tiếng buổi sáng, quý vị có đầy đủ năng lực làm việc suốt ngày mà không bị dao động.

Ban đêm trước khi ngủ, quý vị nên dành năm phút để ý thức mọi cảm giác trên khắp cơ thể. Sáng hôm sau, ngay sau khi thức dậy, lại quan sát cảm giác trong vòng năm phút. Vài phút thiền ngay trước khi ngủ và sau khi thức giấc sẽ rất hữu ích.

Nếu quý vị sống ở chỗ có những thiền giả Vipassana khác, nên ngồi thiền chung với nhau một giờ mỗi tuần. Mỗi năm cần phải tham dự ít nhất là một khóa thiền mười ngày. Sự tu tập hằng ngày giúp quý vị duy trì được những gì thu thập được ở đây, nhưng một khóa thiền bồi dưỡng rất cần thiết để quý vị có thể tu tập sâu hơn; con đường tu tập vẫn còn dài. Nếu quý vị có thể tham dự một khóa thiền có tổ chức như thế này là điều rất tốt. Nếu không, quý vị vẫn có thể tạo một khoá thiền bồi dưỡng cho riêng mình. Khóa thiền tự tu mười ngày ở chỗ nào riêng biệt, có người nấu ăn cho mình. Quý vị đã biết cách tu tập, thời khoá biểu, kỷ luật; quý vị tự tuân theo mhững điều này. Nếu quý vị muốn thông báo trước cho Thiền Sư là sẽ bắt đầu khóa tự tu, tôi sẽ nhớ và gởi metta (tâm từ) của tôi, gởi những giao cảm an lành của tôi tới quý vị; điều này sẽ tạo ra một môi trường thanh tịnh giúp quý vị tu tập hiệu quả hơn. Tuy nhiên, nếu không thể thông báo cho Thiền Sư, quý vị không nên mất tự tin. Chính Dhamma sẽ bảo vệ quý vị. Dần dần quý vị phải đạt được trình độ tự lập. Vị Thiền Sư chỉ là người hướng dẫn; quý vị phải tự là người chủ của chính mình. Lúc nào cũng lệ thuộc vào người khác thì không thể giải thoát được.

Thiền hai giờ mỗi ngày và hằng năm một khóa thiền bồi dưỡng mười ngày chỉ là sự cần thiết tối thiểu để duy trì sự tu tập. Nếu có thêm thời giờ rảnh, quý vị nên dùng để hành thiền. Quý vị có thể tham dự những khóa thiền ngắn một tuần, hoặc vài ngày, ngay cả một ngày. Trong những khóa thiền ngắn như vậy, hãy dành một phần ba thời gian để tập Anapana, và thời gian còn lại cho Vipassana.

Trong lúc thiền hằng ngày, nên dùng phần lớn thời gian để tu tập Vipassana. Chỉ khi nào tâm quý vị bị xáo động hoặc trì trệ, hoặc nếu vì bất cứ lý do nào khiến cho quý vị khó quan sát cảm giác và giữ được sự bình tâm, thì quý vị nên tập Anapana cho tới khi còn thấy cần.

Khi tập Vipassana, nên cẩn thận không chơi trò chơi cảm giác, trở nên khoan khoái với cảm giác dễ chịu và buồn phiền vì cảm giác khó chịu. Nên quan sát mọi cảm giác một cách khách quan. Hãy di chuyển sự chú tâm khắp cơ thể một cách có hệ thống, không ngừng quá lâu tại bất cứ chỗ nào. Tối đa hai phút để quan sát bất cứ chỗ nào, và tối đa năm phút cho trường hợp đặc biệt, nhưng đừng bao giờ để lâu hơn. Nên luôn luôn di chuyển sự chú tâm để duy trì được ý thức về cảm giác ở mọi chỗ trong người. Nếu sự tu tập bắt đầu trở nên máy móc thì hãy thay đổi cách quý vị di chuyển sự chú tâm. Trong mọi trường hợp, phải duy trì được ý thức và sự bình tâm, và quý vị sẽ hưởng được lợi ích tuyệt vời của Vipassana.

Quý vị cũng phải áp dụng phương pháp này khi đang sinh hoạt vận động, chứ không phải chỉ khi nào ngồi nhắm mắt. Khi đang làm việc, quý vị phải hoàn toàn chú tâm vào công việc; coi như mình đang hành thiền vào lúc này. Nhưng nếu có giờ rảnh, dù chỉ năm hay mười phút, hãy dùng thời gian này để ý thức những cảm giác; khi quay lại công việc, quý vị sẽ thấy tươi tỉnh hơn. Tuy nhiên nên cẩn thận, khi quý vị thiền giữa đám đông, với sự hiện diện của người không hành thiền, quý vị nên mở mắt; đừng bao giờ phô trương việc tu tập Dhamma.

Nếu tu tập Vipassana đúng cách, cuộc sống của quý vị sẽ thay đổi tốt hơn. Quý vị nên xem xét sự tiến bộ của mình trên con đường tu tập bằng cách xét lại hạnh kiểm của mình trong những tình huống hằng ngày, xét lại thái độ và cách đối xử với người khác. Thay vì làm tổn thương những người khác, quý vị đã bắt đầu giúp họ chưa? Khi việc trái ý xảy ra, quý vị có giữ được sự bình tâm không? Nếu tiêu cực nảy sinh trong tâm, quý vị ý thức được chúng nhanh đến mức độ nào? Quý vị ý thức nhanh đến mức độ nào đối với các cảm giác đi cùng với sự tiêu cực? Quý vị bắt đầu quan sát các cảm giác ấy nhanh đến chừng nào? Quý vị lấy lại bình tâm, và bắt đầu khởi lên tình thương và lòng từ ái nhanh đến mức độ nào? Hãy tự xét lại mình như thế, và tiếp tục tiến bộ trên con đường tu tập.

Những gì quý vị đạt được ở đây, không những chỉ giữ gìn chúng, mà hãy làm chúng tăng trưởng. Hãy tiếp tục áp dụng Dhamma vào cuộc sống của quý vị. Hãy tận hưởng tất cả những lợi ích của phương pháp này, và sống một cuộc sống hạnh phúc, an lạc, hài hòa, tốt cho mình và cho mọi người.

Một lời khuyến cáo là quý vị có thể tự do nói cho người khác về những gì đã học nơi đây; không bao giờ có một bí mật nào trong Dhamma. Nhưng ở giai đoạn này, không nên cố chỉ dạy người khác phương pháp này. Trước khi làm như thế, ta phải thuần thục trong sự tu tập, và phải được huấn luyện cách giảng dạy. Ngược lại sẽ có nguy cơ làm hại người khác thay vì giúp họ. Nếu người nào nghe quý vị nói và muốn tu tập Vipassana, hãy khuyến khích họ tham dự một khóa thiền được tổ chức như thế này, do một người có khả năng hướng dẫn. Còn bây giờ, hãy tiếp tục tu tập để thấm nhuần Dhamma. Hãy tiếp tục trưởng thành trong Dhamma và quý vị sẽ thấy rằng, chỉ bằng cách làm gương trong lối sống của mình, quý vị tự động lôi cuốn được người khác vào con đường tu tập.

Nguyện cho Dhamma được lan truyền khắp thế gian, vì sự tốt lành và lợi ích của nhiều người.

Nguyện cho tất cả chúng sinh được hạnh phúc, được an lạc, được giải thoát!

NHỮNG ĐOẠN VĂN TIẾNG PALI

Được Trích Dẫn Trong Các Bài Giảng

NGÀY THỨ HAI

Tumhe hi kiccam atappam, Ta phải tự tu tập;

akkhataro tathagata. Bậc Giác Ngộ chỉ dẫn đường thôi.

Patipanna pamokkhanti Những ai thực hành thiền

jhayino mara-bandhana. Sẽ thoát vòng sinh tử.

—Dhammapada, XX. 4 (276)

Sabba-papassa akaranam,

kusalassa upasampada,

sa-citta pariyodapanam—

etam Buddhana-sasanam.

—Dammapada, XIV. 5(183)

“Tránh làm mọi điều ác,

thực hiện các việc lành,

gạn lọc tâm ý sạch” —

là lời chư Phật dạy

NGÀY THỨ BA

Sabbo adipito loko,

sabbo loko padhupito;

sabbo pajjalito loko,

sabbo loko pakampito.

Akampitam apajjalitam,

aputhujjana-sevitam,

agati yatha marassa,

tatha me nirato mano.

—Upacala Sutta,

Samyutta Nikaya, V.7

Thế gian chìm trong lửa,

thế gian ngập trong khói;

thế gian đang bùng cháy,

thế gian đang rung động.

Không rung động, cũng chẳng cháy,

Chỉ bậc thánh chứng nghiệm,

Nơi không còn sinh tử,

Là nơi tâm hoan hỉ.

NGÀY THỨ TƯ

Mano-pubbangama dhamma,

mano-settha, mano-maya.

Manasa ce padutthena

bhasati va karoti va,

tato nam dukkhamanveti

cakkam'va vahato padam.

Mano-pubbangama dhamma,

mano-settha, mano-maya.

Manasa ce pasannena

bhasati va karoti va,

tato nam sukhamanveti

chaya'va anapayini.

—Dhammapada, I. 1 & 2.

Tâm đi trước mọi điều,

tâm làm chủ, tâm tạo.

Nếu với tâm bất tịnh

nói năng và hành động,

đau khổ sẽ theo sau

như xe theo vật kéo.

Tâm đi trước mọi điều,

tâm làm chủ, tâm tạo.

Nếu với tâm thanh tịnh

nói năng và hành động,

hạnh phúc sẽ theo sau

như bóng chẳng rời hình.

Idha tappati, pecca tappati,

papakari ubhayattha tappati.

Papam me katan'ti tappati,

bhiyyo tappati duggatim gato.

Idha nandati, pecca nandati,

katapunno ubhayattha nandati.

Punnam me katan'ti nandati,

bhiyyo nandati suggatim gato.

—Dammapada, I. 17 &18.

Khổ nay khổ về sau,

làm ác hai đời khổ.

Khổ vì thấy mình ác,

thêm buồn, đọa cảnh khổ.

Vui nay vui về sau,

làm thiện hai đời sướng.

Vui vì thấy mình lành,

thêm vui, hưởng cảnh vui.

NGÀY THỨ NĂM

Jati'pi dukkha; jara'pi dukkha;

vyadhi'pi dukkha; maranam'pi dukkham;

appiyehi sampayogo dukkho;

piyehi vippayogo dukkho;

yam'p'iccham na labhati tam'pi dukkham;

sankhittena panc'upadanakkhandha dukkha.

—Dhamma-cakkappavattana Sutta,

Samyutta Nikaya, LVI (XII). ii. 1.

Sinh là khổ, già khổ

bệnh là khổ, chết khổ;

gặp điều không như ý;

xa rời điều ưa thích;

không được điều mong muốn;

ràng buộc năm tập hợp (ngũ uẩn); tất cả đều là khổ.

Paticca-sumappada

Anuloma:

Avijja-paccaya sankhara;

sankhara-paccaya vinnanam;

vinnana-paccaya nama-rupam;

nama-rupa-paccaya salayatanam;

salayatana-paccaya phasso;

phassa-paccaya vedana;

vedana-paccaya tanha;

tanha-paccaya upadanam;

upadana-paccaya bhavo;

bhava-paccaya jati;

jati-paccaya jara-maranam-

soka-parideva- dukkha-domanassupayasa sambhavanti. Evame-tassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti.

Patiloma:

Avijjaya tv'eva asesa viraga-nirodha,

sankhara-nirodho;

sankhara-nirodha

vinnana-nirodho;

vinnana-nirodha

nama-rupa-nirodho;

nama-rupa-nirodha

salayatana-nirodho;

salayatana-nirodha

phassa-nirodho;

phassa-nirodha

vedana-nirodho;

vedana-nirodha

tnaha-nirodho;

tanaha-nirodha

upadana-nirodho;

upadana-nirodha

bhava-nirodho;

bhava-nirodha

jati-nirodho;

jati-nirodha

jara-maranam-

soka-parideva-

dukkha-domanassupayasa nirujjhanti.

Evame-tassa kevalassa dukkhakkhandassa nirodho hoti.

—Paticca-samuppada Sutta,

Samyutta Nikaya, XII (I). 1.

Chuỗi Nhân Duyên Sinh Theo chiều thuận:

Với nền tảng của vô minh,

phản ứng (hành) nảy sinh;

với nền tảng của phản ứng,

hay biết (thức) nảy sinh;

với nền tảng của hay biết,

tâm và thân (danh, sắc) nảy sinh;

với nền tảng của tâm và thân,

lục giác (lục nhập) nảy sinh;

với nền tảng của lục giác,

xúc chạm (xúc) nảy sinh;

với nền tảng của xúc chạm,

cảm giác (thọ) nảy sinh;

với nền tảng của cảm giác,

ham muốn và ghét bỏ (ái) nảy sinh;

với nền tảng của ham muốn và ghét bỏ, bám víu (thủ) nảy sinh;

với nền tảng của bám víu,

tiến trình thành hình (hữu) nảy sinh;

với nền tảng của tiến trình thành hình,

sinh ra đời (sinh) nảy sinh;

với nền tảng của sinh ra đời,

già và chết (lão và tử) nảy sinh;

cùng với buồn rầu, phiền muộn,

đau khổ về tinh thần, thể xác và hệ lụy. Cứ như thế biển khổ này nảy sinh.

Theo chiều nghịch:

Xóa bỏ hết vô minh,

phản ứng liền chấm dứt;

khi phản ứng chấm dứt,

hay biết cũng không còn;

hay biết nếu không còn,

thì tâm thân cũng mất;

khi tâm thân đều mất,

thì còn đâu lục nhập;

giác quan nếu không còn,

xúc chạm cũng chấm dứt;

xúc chạm nếu không còn,

mọi cảm giác chấm dứt;

cảm giác nếu chấm dứt,

muốn, ghét không nảy sinh;

muốn, ghét không nảy sinh,

thì ràng buộc chấm dứt;

ràng buộc nếu không còn,

sự thành hình chấm dứt;

tiến trình thành hình diệt,

sự ra đời chấm dứt;

sự ra đời không còn,

già và chết chấm dứt;

buồn rầu cùng sầu muộn,

khổ tinh thần, thể xác,

cùng với bao hệ lụy.

Toàn biển khổ chấm dứt.

Aneka-jati samsaram

sandhavissam anibbisam gahakarakam gavesanto

dukkha jati punappunam Gahakaraka! Ditthosi.

Puna geham na kahasi.

Sabba te phasuka bhagga, gahakutam visankhitam.

Visankhara-gatam cittam.

tanhanam khayamajjhaga.

—Dhammapada, XI. 8 & 9 (153 & 154)

Qua bao lần sinh tử

Ta tìm hoài chẳng thấy

người xây dựng nhà này;

khổ thay phải tái sinh.

Hỡi người thợ xây nhà!

Nay ta đã thấy ngươi.

Ngươi không xây được nữa.

Đòn tay ngươi đã gãy,

cột kèo bị phá hủy.

Tâm ta đã sạch nghiệp;

ham muốn thảy tiêu tan.

Khinam puranam navam natthi sambhavam,

viratta citta ayatike bhavasmim..

Te khina-bija avirulhi chanda.

ham muốn không phát sinh.

Nibbanti dhira yathayam padipo. Với tâm ý như thế

như tắt lửa ngọn đèn.

—Ratana Sutta, Sutta Nipata, II. 1.

Nghiệp cũ đã diệt trừ,

nghiệp mới không sinh khởi

không còn mong tái sinh

Hạt giống bị phá hủy,

ham muốn không phát sinh

với tâm ý như thế

bậc có trí chấm dứt

như tắt lửa ngọn đèn.

nghiệp mới không sinh khởi,

NGÀY THỨ SÁU

Sabbe sankhara anicca'ti;

yada pannaya passati,

atha nibbindati dukkhe—

esa maggo visuddhiya.

—Dhammapada, XX. 5(277)

Phản ứng vốn vô thường;

hiểu vậy với tuệ giác,

ta xa lìa đau khổ;

ấy cách thanh lọc tâm.

Sabba-danam Dhamma-danam jinati,

sabbam rasam Dhamma-raso jinati,

sabbam ratim Dhamma-rati jinati,

tanhakkhayo sabba-dukkham jinati.

—Dammapada, XXIV. 21(354)

Ban tặng người Dhamma

quý hơn mọi thứ quà;

hương vị của Dhamma

quý hơn mọi hương vị;

niềm vui từ Dhamma

quý hơn mọi khoái lạc;

diệt trừ tâm ham muốn

vượt thắng mọi khổ đau.

NGÀY THỨ BẢY

Vedana samosarana sabbe dhamma.

—Mulaka Sutta,

Anguttara Nikaya, VIII. ix. 3 (83)

Mọi thứ sinh trong tâm

đều kèm theo cảm giác.

—Kimarammana purisassa sankappa-vitakka uppajjanti'ti?

—Nama-ruparammana bhante'ti.

—Samiddhi Sutta,

Anguttara Nikaya, IX. ii. 4 (14)

“Dựa vào cơ sở nào

ý nghĩ, suy tư sinh?”.

“Kính bạch Đức Thế Tôn,

trên cơ sở thân-tâm”

Yatha'pi vata akase vayanti vividha puthu,

puratthima pacchima ca'pi, uttara atha dakkhina,

saraja araja ca'pi, sita unha ca ekada,

adhimatta paritta ca, puthu vayanti maluta;

tathevimasmim kayasmim samuppajjanti vedana,

sukha-dukkha-samuppatti, adukkhamasukha ca ya.

Yato ca bhikkhu atapi sampajannam na rincati,

tato so vedana sabba parijanati pandito;

So vedana parinnaya ditthe dhamme anasavo,

kayassa bheda Dhammattho, sankhayam nopeti vedagu.

—Pathama Akasa Sutta,

Samyutta Nikaya, XXXVI (II). ii. 12 (2)

Giống như giữa bầu trời

ào ào bao gió thổi,

gió từ đông từ tây,

gió từ nam từ bắc,

gió có bụi, không bụi,

gió có lạnh, có nóng,

có gió lớn, gió nhẹ,

gió đủ loại thổi hoài.

Trong thân cũng như thế,

cảm giác luôn nảy sinh,

có cảm giác dễ chịu

có cảm giác khó chịu

và cảm giác trung tính.

Khi một vị tu sĩ,

nhiệt thành cần mẫn tu,

không xao lãng ý thức,

một người trí như thế,

hiểu rõ mọi cảm giác.

Nhờ hiểu rõ cảm giác,

rũ bỏ mọi bất tịnh,

ngay trong kiếp sống này.

Và một người như thế,

vào lúc cuối cuộc đời,

vững vàng trong Dhamma,

hoàn toàn hiểu cảm giác,

đạt giai đoạn khó bàn.

Yato-yato sammasati

khandhanam udayabbayam,

labhati piti-pamojjam, amatam tam vijanatam.

—Dhammapada, XX. 15 (374)

Khi nào và nơi nào

tự ta chứng nghiệm được

sự sinh thành, hoại diệt

của cấu trúc thân-tâm,

sẽ hưởng vui và lạc,

đến giai đoạn không chết

mà bậc thánh chứng ngộ.

Namo tassa bhagavato, arahato, samma-sambuddhassa.

Ye ca Buddha atita ca,

ye ca Buddha anagata,

paccuppanna ca ye Buddha

aham vandami sabbada.

Ye ca Dhamma atita ca,

ye ca Dhamma anagata, paccuppanna ca ye Dhamma

aham vandami sabbada.

Ye ca Sangha atita ca,

ye ca Sangha anagata,

paccuppanna ca ye Sangha

aham vandami sabbada.

Imaya Dhammanudhamma patipattiya.

Buddham pujemi,

Dhammam pujemi,

Sangham pujemi.

Buddha-vandana:

Iti'pi so bhagava, araham,

samma-sambuddho,

vijja-carana-sampanno,

sugato,

lokavidu,

anuttaro purisa-damma-sarathi,

sattha deva-manussanam,

Buddho Bhagava'ti.

Dhamma-vandana:

Svakkhato Bhagavata Dhammo,

sanditthiko,

akaliko,

ehi-passiko,

opanayiko,

paccatam veditabbo vinnuhi'ti.

Sangha-vandana:

Supatipanno

Bhagavato savaka-sangho.

Ujupatipanno Bhagavato savaka-sangho.

Nayapatipanno Bhagavato savaka-sangho.

Samicipatipanno Bhagavato savaka-sangho.

Yadidam cattari purisa-yugani, attha-purisa-puggala,

esa Bhagavato savaka-sangho;

ahuneyyo, pahuneyyo,

dakkhineyyo, anjali-karaniyo,

anuttaram punnakkhettam lokassa'ti.

—Dhajagga Sutta, Samytta Nikaya, XI (I). 3.

Xin thành tâm cung kính

Bậc Giải Thoát, Chiến Thắng,

Bậc Giác Ngộ hoàn toàn.

Các vị Phật quá khứ,

các vị Phật tương lai,

các vị Phật hiện đời

con luôn luôn cung kính.

Dhamma đời quá khứ,

Dhamma ở tương lai,

Dhamma trong hiện tại

con luôn luôn cung kính

Sangha đời quá khứ,

Sangha ở tương lai,

Sangha trong hiện tại

con luôn luôn cung kính

Dhamma là con đường

con nguyện đi từng bước,

từ đầu đến đích cuối,

nên con tôn thờ Phật,

con ngưỡng mộ Dhamma,

con tôn kính Sangha.

Cung kính Đức Phật:

Ngài là bậc đích thực

tẩy sạch mọi bất tịnh

diệt trừ mọi phiền não,

bằng nỗ lực tự thân

đạt giác ngộ hoàn toàn,

hoàn hảo trong giáo lý ,

hoàn hảo hạnh thực hành,

đến được đích cuối cùng,

hiểu biết toàn vũ trụ,

Thầy dạy cả loài người,

thật không ai sánh bằng,

Thầy dạy cả chư thiên,

Đức Phật, đấng Thế Tôn.

Cung kính Dhamma:

Lời dạy của Thế Tôn

được giảng giải rõ ràng,

tự mình có thể thấy,

kết quả được chứng nghiệm

bây giờ và ở đây,

mời gọi người đến thấy,

đưa thẳng đến mục tiêu,

ai cũng chứng nghiệm được

nếu là người có trí.

Cung kính Sangha:

Những người tu tập tốt

hợp thành một đoàn thể

đệ tử đấng Thế Tôn.

Những người thực hành chuyên

hợp thành một đoàn thể

đệ tử đấng Thế Tôn.

Tu tập với trí tuệ

là người thuộc đoàn thể

đệ tử đấng Thế Tôn.

Tu tập thật đúng đắn

là người thuộc đoàn thể

đệ tử đấng Thế Tôn.

Có thể chia thành bốn,

hoặc chia thành tám loại ,

những người thuộc đoàn thể

đệ tử đấng Thế Tôn;

xứng đáng được cúng dường,

xứng đáng được cung phụng

xứng đáng được dâng tặng,

xứng đáng được kính lễ,

ruộng phước của thế gian

không ai so sánh được.

NGÀY THỨ TÁM

Anicca vata sankhara,

uppadavaya-dhammino.

Uppajjitva nirujjhanti,

tesam vupasamo sukho.

—Maha-Parinibbana Sutta Digha Nikaya, II.3..

Những vật do duyên hợp

bản tính vốn vô thường,

sinh ra rồi diệt mất.

Nếu chúng nảy sinh ra

rồi bị trừ diệt mất,

diệt trừ mang phúc lạc.

Phutthassa loka-dhammehi,

cittam yassa na kampati,

asokam, virajam, khemam,

etam mangalamuttamam

—Maha-Mangala Sutta,

Sutta Nipata, II. 4.

Đối mặt với thăng trầm,

tâm ta không xáo động,

không phiền muộn, nhiễm ô,

vẫn yên ổn vững vàng,

đấy phúc lạc lớn nhất.

Katvana katthamudaram iva gabbhiniya

Cincaya dutthavacanam janakaya majjhe,

santena soma vidhina jitava munindo.

Tam tejasa bhavatu te jayamangalani!

—Buddha-Jayamangala Attagatha.

Buộc miếng gỗ vào bụng

giả dạng người có thai,

Cinca rắp tâm hại

làm nhục đấng Thế Tôn

giữa hội chúng đông người.

Bằng phương tiện nhẹ nhàng,

hiền hòa bậc thánh trí

chúa tể của người trí

đã chiến thắng vẻ vang.

Với lực của phẩm hạnh

như thế thì ai ai

cũng thắng lợi vẻ vang.

Atta hi attano natho,

atta hi attano gati.

Tasma sannamay'attanam

assam bhadram va vanijo.

—Dhammapada, XXV. 21 (380)

Ta là chủ chính mình,

chính ta xây tương lai.

Do vậy hãy rèn luyện

như người buôn ngựa giỏi

huấn luyện ngựa thuần chủng.

NGÀY THỨ CHÍN

Pakarena janati'ti panna.

—Patisambhidamagga

Atthakatha I.1.1, Nanakatha.

Danam dadantu saddhaya,

silam rakkhantu sabbada,

bhavana abhirata honto,

gacchantu devatagata.

—Dukkhappattadigathha.

Trí tuệ là hiểu biết sự việc qua nhiều khía cạnh khác nhau.

Hết lòng hiến tặng vật,

giới luật giữ gìn nghiêm,

an vui trong thiền tập,

ấy cuộc đời thánh thiện.

NGÀY THỨ MƯỜI

Atta-dipa viharatha,

atta-sarana

ananna-sarana.

Dhamma-dipa viharatha,

Dhamma-sarana,

ananna-sarana.

—Maha-Parinibbana Sutta, Digha Nikaya, II.3.

Caratha bhikkhave carikam

bahujana-hitaya, bahujana-sukhaya,

lokanukampaya,

atthaya hitaya sukhaya devamanussanam.

Ma ekena dve agamittha.

Desetha bhikkhave Dhammam

adikalyanam,

majjhekalyanam, pariyosanakalyanam sattham sabyanjanam. Kevalaparipunnam parisuddham brahmacariyam pakasetha.

Santi satta apparajakkhajatika assavanata Dhammassa parihayanti.

Bhavissanti Dhammassa annataro.

—Dutiya Marapasa Sutta,

Samyutta Nikaya, VI (I). 5.

Hãy tự mình thành đảo,

nơi nương tựa của mình;

không nương tựa nơi khác.

Lấy sự thật làm đảo,

nơi nương tựa của mình;

không nương tựa nơi khác.

Tu sĩ hãy lên đường,

vì lợi ích, hạnh phúc,

của muôn người thế gian,

vì lòng từ dâng đời,

vì lợi ích, hạnh phúc,

cho cả trời lẫn người.

Hai người đừng đi chung,

mỗi người theo một hướng.

Hãy giảng dạy Dhamma,

lợi ích thật vô vàn,

lợi lạc từ đoạn đầu,

đoạn giữa, cả đoạn sau,

cả lời văn lẫn nghĩa.

Hãy cho mọi người biết,

sống thánh thiện là thế,

đầy đủ và thuần khiết,

không hề thêm hay bớt.

Có nhiều người ít bụi,

trong mắt sẽ lạc đường,

nếu không biết Dhammma.

Những người mà như thế,

nghe sẽ hiểu sự thật.

Ye dhamma hetuppabhava

tesam hetum tathagato aha

tesam ca yo nirodho;

evam vadi mahasamano.

—Vinaya, Mahavagga, I. 23 (40)

Mọi sự vật đều sinh,

từ nguyên nhân nào đó,

Bậc Giác Ngộ đã giảng,

nguyên nhân các sự vật,

và cũng dạy cách thức

làm cho chúng diệt đi;

đây chính là “giáo lý”

của bậc Đại Ẩn Sĩ.

Pannatti thapetva visesena passati'ti vipassana.

—Ledi Sayadaw, Paramattha Dipani.

Vipassana có nghĩa là quan sát sự thật theo một cách đặc biệt, bằng cách vượt qua sự thật bề ngoài.

Ditthe ditthamattam bhavissati,

sute suttamattam bhavissati,

mute muttamattam bhavissati,

vinnate vinnatamattam bhavissati.

—Udana, I. x.

Sabba kaya patisamvedi assasissami’ti sikkhati

Sabba kaya patisamvedi passasissami’ti sikkhati

—Maha-Satipattha Sutta, Digha Nikaya, 22.

Trong những gì được thấy

chỉ có cái được thấy;

trong những gì được nghe

chỉ có cái được nghe;

trong những gì được ngửi,

và những gì nếm, chạm

chỉ có cái được ngửi,

và những gì nếm, chạm;

trong những gì hay biết

chỉ có cái được biết.

“Cảm nhận khắp thân thể

tôi sẽ thở vào”; thiền giả tập như thế.

“Cảm nhận khắp thân thể

tôi sẽ thở ra”; thiền giả tập như thế.

So kaya-pariyantikam vedanam vedayamano,

kaya-pariyantikam vedanam vedayami'ti pajanati.

Jivita-pariyantikam vedanam vedayamano,

jivita-pariyantikam vedanam vedayami'ti pajanati.

—Paathama Gelanna Sutta, Samyutta Nikaya, XXXVI (II). i. 7.

Cảm thấy cảm giác khắp mọi nơi trong phạm vi cơ thể,

thiền giả hiểu, “Tôi đang cảm thấy cảm giác

mọi nơi trong phạm vi cơ thể”.

Cảm thấy cảm giác nơi nào có sự sống trong phạm vi cơ thể,

thiền giả hiểu, “Tôi đang cảm nhận cảm giác

ở nơi nào có sự sống trong phạm vi cơ thể”.

Iti ajjhattam va kaye kayanupassi

viharati,

bahiddha va kaye kayanupassi

viharati,

ajjhatta-bahiddha va kaye kayanupassi viharati.

Samudaya-dhammanupassi va kayasmim viharati,

vaya-dhammanupassi va kayasmim viharati,

samudaya-vaya-dhammanupassi va kayasmim viharati.

Atthi kayo'ti va pan'assa sati paccupatthita hoti,

yavadeva nana-mattaya patissati -mattaya

annissito ca viharati

na ca kinci loke upadiyati.

Evam'pi kho bhikkheave bhikkhu

kaye kayanupassi viharati.

—Maha-Satipattha Sutta, Digha Nikaya, 22.

Và cứ thế thiền sinh

liên tục quan sát thân

trong thân từ bên trong;

liên tục quan sát thân

trong thân từ bên ngoài;

liên tục quan sát thân

trong thân từ bên trong

và cả từ bên ngoài.

Và thiền sinh liên tục

quan sát mọi hiện tượng

nảy sinh ở trong thân;

Thiền sinh cũng liên tục

quan sát mọi hiện tượng

diệt mất ở trong thân;

Thiền sinh cứ liên tục

quan sát mọi hiện tượng

Sinh diệt ở trong thân.

Giờ đây thì ý thức

đã được tạo lập rồi

“Đây chính thật là thân”.

Ý thức này phát triển

tới mức độ chỉ còn

đơn thuần chỉ hiểu biết

và đơn thuần quan sát,

và thiền sinh liên tục

tách rời khỏi mọi vật

không còn bám víu nữa

vật gì trên thế gian.

Này hỡi các tu sĩ,

đây là cách các vị

thật sự và liên tục

quan sát thân trong thân.

Ti-ratana sarana:

Buddham saranam gacchami.

Dhammam saranam gacchami.

Sangham saranam gacchami.

Panca-sila:

Panatipata veramani sikkhapadam samadiyami.

Adinnadana veramani sikkhapadam samadiyami.

Kamesu micchacara veramani sikkhapadam samadiyami.

Musa-vada veramani sikkhapadam samadiyami.

Sura-meraya-majja-pamadatthana

veramani sikkhapadam samadiyami.

Atthanga-sila:

Panatipata veramani sikkhapadam samadiyami.

Adinnadana veramani sikkhapadam samadiyami.

Kamesu micchacara veramani sikkhapadam samadiyami.

Musa-vada veramani sikkhapadam samadiyami.

Sura-meraya-majja-pamadatthana veramani sikkhapadam samadiyami.

Vikala bhojana veramani sikkhapadam samadiyami.

Nacca-gita-vadita-visuka-dassana- mala-gandha-vilepana-dharana- mandana-vibhusanatthana veramani sikkhapadam samadiyami.

Ucca-sayana maha-sayana veramani sikkhapadam samadiyami.

Quay về nương tựa Tam bảo:

Con quay về nương tựa đức Phật.

Con quay về nương tựa Dhamma.

Con quay về nương tựa Sangha.

Năm giới:

Con xin nguyện giữ giới,

không giết hại sinh vật.

Con xin nguyện giữ giới,

không lấy của không cho.

Con xin nguyện giữ giới,

không phạm điều tà dâm.

Con xin nguyện giữ giới,

không nói lời sai trái.

Con xin nguyện giữ giới,

tránh những chất gây say.

Đó là những nguyên nhân

của hành vi bất thiện.

Tám giới:

Con xin nguyện giữ giới,

không giết hại sinh vật.

Con xin nguyện giữ giới,

không lấy của không cho.

Con xin nguyện giữ giới,

không phạm điều tà dâm.

Con xin nguyện giữ giới,

không nói lời sai trái.

Con xin nguyện giữ giới,

tránh những chất gây say.

Đó là những nguyên nhân

của hành vi bất thiện.

Con xin nguyện giữ giới,

không ăn trái giờ giấc.

Con xin nguyện giữ giới,

không nhảy múa, ca hát,

không chơi các nhạc cụ,

mọi hình thức tiêu khiển,

trang sức bằng những thứ

tràng hoa và hương thơm,

phấn son và nữ trang.

Con xin nguyện giữ giới,

Không nằm những giường cao

Sang trọng và xa xỉ.

BẢNG CHÚ GIẢI TỪ PALI

Những từ để trong ngoặc đơn, đậm nét và nghiêng là những từ thông dụng trong nhà Phật.

Acariya thiền sư, người hướng dẫn, thầy, cô.

Adhithana sự quyết tâm. Một trong mười parami, phẩm hạnh (Ba la Mật)

Akusala bất thiện, có hại. Trái nghĩa kusala.

Ananda vui sướng, hạnh phúc, hoan hỉ.

Anapana hô hấp, hơi thở. Anapana-sati: ý thức về hơi thở, (niệm hơi thở).

Anatta vô ngã, không có cái ta, không có tự tánh, không có thực chất. Một trong ba đặc tính căn bản. Xem lakkhana.

Anicca vô thường, phù du, thay đổi. Một trong ba đặc tính căn bản. Xem lakkhana.

Arahant / arahat bậc giác ngộ (A-la-hán); người đã diệt hết mọi bất tịnh trong tâm. Xem Buddha.

Ariya thánh thiện, bậc thánh, thánh nhân. Người đã thanh lọc tâm tới trình độ đạt được sự thật tối hậu (nibbana). Có bốn trình độ Ariya, từ sotapanna (nhập lưu), người sẽ tái sanh tối đa bảy kiếp, cho tới arahat, người sẽ không còn tái sinh sau đời hiện tại.

Ariya Atthangika Magga Bát Thánh Đạo (Bát Chánh Đạo). Xem magga.

Ariya sacca Sự Thật Thánh Thiện (Diệu Đế). Xem Sacca.

Asubha bất tịnh, xấu, không đẹp. Trái nghĩa subha, thanh tịnh, tinh khiết, đẹp.

Assutava/assutavant không được chỉ dạy; người không có trí, phàm phu, người chưa bao giờ được nghe nói về chân lý, người thiếu ngay cả suta-maya-panna, và do đó không thể dấn bước trên con đường giải thoát. Trái nghĩa sutava.

Avijja vô minh, ảo tưởng. Mắt xích đầu tiên trong Chuỗi Nhân Duyên Sinh (paticca samuppada). Cùng với tham (raga) và sân (dosa), vô minh là một trong ba tật xấu chính trong tâm. Ba tật xấu này là cội nguồn của mọi bất tịnh đưa đến khổ. Đồng nghĩa với moha.

Ayatana phạm vi, lãnh vực, đặc biệt là sáu lĩnh vực cảm nhận (lục căn)) (salatayana), nghĩa là: Năm giác quan cộng với tâm, và đối tượng tương ứng như (lục căn và lục trần):

mắt (cakkhu) và cảnh (rupa),

tai (sota) và âm thanh (sadda),

mũi (ghana) và mùi (gandha)

lưỡi (jivha) và vị (rasa),

thân (kaya) và xúc chạm (photthabba),

tâm (namo) và đối tượng của tâm ý, nghĩa là ý nghĩ đủ loại (dhamma) Đây còn được gọi là sáu giác quan. Xem indriya.

Bala sức mạnh, năng lực (lực). Năm sức mạnh tinh thần là niềm tin (saddha), nỗ lực (viriya), ý thức (sati), định (samadhi), trí tuệ (panna). Dưới hình thức kém hơn, đây đuợc gọi là năm khả năng. Xem indriya.

Bhanga sự tan rã. Một giai đoạn quan trọng trong sự tu tập Vipassana, chứng nghiệm được sự tan rã của cơ thể, tưởng như chắc đặc, thành những rung động tinh tế luôn luôn sinh và diệt.

Bhava (trong tiến trình) sinh thành, ra đời. Bhava-cakka: vòng luân hồi, bánh xe luân hồi. Xem cakka.

Bhavana mở mang, phát triển trí tuệ, thiền. Hai phương pháp bhavana là thiền an tĩnh, (samatha-bhavana), tương ứng với định tâm, hay thiền định (samadhi), và thiền Vipassana (Minh sát thiền, Thiền quán, Thiền tuệ), vipassana-bhavana tương ứng với tuệ giác (panna). Thiền samatha sẽ đưa tới trạng thái định jhana; thiền vipassana sẽ đưa tới giải thoát. Xem jhana, panna, samadhi, vipassana.

Bhavana-maya panna trí tuệ phát triển nhờ kinh nghiệm trực tiếp của chính mình, tuệ giác (tu tuệ). Xem panna.

Bhavatu sabba mangalam “Nguyện cho tất cả chúng sinh được hạnh phúc”. Một câu nói cổ truyền dùng để diễn tả thiện ý đối với người khác.

Bhikkhu (Phật giáo) tăng sĩ; thiền giả, tỳ kheo, khất sĩ. Nữ giới bhikkhuni: ni cô, tỳ kheo ni, sư cô.

Bodhi sự giác ngộ.

Bodhisatta nghĩa đen, “Bậc giác ngộ” (Bồ Tát). Người đang tu tập để trở thành Phật. Dùng để chỉ Siddhattha Gotama vào thời chưa thành chánh quả. Sanskrit bodhisatva.

Bojjhanga nhân tố thành đạo (thất giác chi), nhân tố giác ngộ, nghĩa là phẩm hạnh giúp ta được giác ngộ. Bảy nhân tố này là ý thức (niệm) (sati), nghiên cứu thâm sâu về Dhamma (Dhamma-vicaya) (trạch pháp), nỗ lực (tinh tấn) (viriya), vui mừng (hỉ) (piti), bình yên/thanh thản (khinh an) (passadhi), định tâm (samadhi), bình tâm (xả) (upekkha).

Brahma chư thiên, phạm thiên; chữ dùng trong Ấn Độ giáo để chỉ chúng sinh cao nhất trong mọi loài chúng sinh, thường để chỉ Đấng Tạo Hóa - Thượng đế toàn năng, nhưng Đức Phật cho rằng họ cũng là đối tượng của sự hủy hoại và chết như mọi chúng sinh.

Brahma-vihara bản chất của brahma, đó là trạng thái tâm cao thượng hay thánh thiện, trong đó có bốn phẩm chất thanh tịnh: từ tâm (từ) (metta), thương xót (bi) (karuna), mừng vui với hạnh phúc của người khác (hỉ) (mudita), bình tâm trong mọi hoàn cảnh (xả) (upekkha); trau dồi một cách quy củ bốn phẩm chất này bằng cách tu tập thiền.

Brahmacariya không dâm dục, một cuộc sống trong sạch và thánh thiện (phạm hạnh).

Brahmana nghĩa đen, một người thánh thiện (Bà-la-môn). Thời xưa dùng để chỉ một người thuộc đẳng cấp tu sĩ tại Ấn Độ. Người đó dựa vào một vị thần (Brahma) để được cứu rỗi hoặc giải thoát; theo đường lối này họ khác với samana. Đức Phật mô tả brahmana hay bà-la-môn đúng nghĩa là người đã thanh lọc được tâm, nghĩa là bậc arahat.

Buddha bậc giác ngộ, người đã khám phá ra con đường giải thoát, đã thực hành, và đã đạt được mục tiêu bằng nỗ lực của chính mình. Có hai hạng Phật:

1) pacceka-buddha, Phật độc giác, không thể chỉ dạy cho người khác con đường mình đã tìm thấy.

2) samma-sambuddha, Phật toàn giác, người có thể chỉ dạy người khác.

Cakka bánh xe, Bhava-cakka, bánh xe luân hồi (nghĩa là tiến trình khổ đau), tương đương với samsara. Dhamma-cakka, bánh xe Dhamma (nghĩa là giáo lý hoặc tiến trình giải thoát). Bhavacakka tương đương với Chuỗi Nhân Duyên Sinh theo chiều thuận. Dhamma-cakka tương đương với Chuỗi ngược lại, đưa tới chấm dứt thay vì gia tăng khổ đau.

Cinta-maya panna tuệ tư duy, trí tuệ đạt được nhờ suy luận, (tư tuệ). Xem panna.

Citta tâm. Cittanupassana, quan sát tâm. Xem satipatthana.

Dana hiến tặng, từ thiện, rộng lượng, (cúng dường, bố thí). Một trong mười parami

Dhamma hiện tượng, đối tượng của tâm, nội dung của tâm, tâm ý (pháp); tự nhiên, luật tự nhiên, luật giải thoát, nghĩa là giáo lý của bậc giác ngộ. Dhammanupassana, quan sát nội dung của tâm. Xem satipatthana. (Sanskrit dharma).

Dhatu nguyên tố (xem maha-bhutani); điều kiện tự nhiên, tính chất.

Dosa ghét bỏ (sân). Cùng với raga và moha, một trong ba bất tịnh chính trong tâm.

Dukkha khổ, không hài lòng. Một trong ba đặc tính căn bản (xem lakkana). Sự Thật Thứ Nhất (Khổ Đế) (xem cakka).

Gotama tên họ của Đức Phật trong lịch sử. (Sanskrit Gautama.)

Hinayana nghĩa đen, chiếc xe nhỏ (Tiểu thừa). Từ của những người theo tông phái khác dùng để chỉ Phật giáo Theravada. Với ngụ ý chê bai.

Indriya năng lực, khả năng. Dùng trong bài này để chỉ sáu giác quan (xem ayatana) và năm sức mạnh tinh thần (ngũ lực) (xem bala).

Jati sanh ra đời, tồn tại, hiện hữu, (hữu).

Jhana trạng thái nhập định (trance). Có tám trạng thái như vậy có thể đạt được nhờ thực tập samadhi, hoặc samatha-bhavana (xem bhavana). Trau dồi chúng đưa tới an tĩnh và hỉ lạc, nhưng không diệt trừ được những bất tịnh trong thâm tâm.

Kalapa / attha-kalapa vi tử, đơn vị nhỏ nhất, không thể chia cắt của vật chất, gồm có bốn nguyên tố cùng những đặc tính của chúng. Xem maha-bhutani.

Kalyana-mitta nghĩa đen, giúp người, do đó là người hướng dẫn một người tới giải thoát, nghĩa là người hướng dẫn tâm linh, vị thầy tâm linh

Kamma hành động, đặc biệt là một hành động sẽ gây ảnh hưởng cho tương lai của mình, nghiệp. Xem sankhara. (Sanskrit karma.)

Kaya thân, cơ thể. Kayanupassana, quan sát thân. Xem satipatthana.

Khanda khối, nhóm, tập hợp (uẩn). Con người gồm có năm tập hợp (ngũ uẩn) : vật chất (sắc) (rupa), hay biết (thức) (vinnana), nhận thức, nhận biết, nhận định (tưởng) (sanna), cảm giác (thọ) (vedana), phản ứng, tạo nghiệp (hành) (sankhara).

Kilesa phiền não, xấu xa, bất tịnh trong tâm, ô nhiễm. Anusaya kilesa, phiền não tiềm ẩn, bất tịnh nằm im trong vô thức.

Kusala thiện, hữu ích. Trái nghĩa với akusala.

Lakkhana dấu hiệu, đặc điểm phân biệt, đặc tính. Ba đặc tính (ti-lakkhana) là anicca, dukkha, anatta. Hai đặc tính đầu thường có ở mọi hiện tượng hữu nghiệp. Đặc tính thứ ba thường có ở mọi hiện tượng hữu nghiệp và vô nghiệp.

Lobha ham muốn (tham). Đồng nghĩa với raga.

Loka 1. thế giới vĩ mô, nghĩa là vũ trụ, thế gian, cảnh giới của sự sống; 2. thế giới vi mô, có nghĩa cấu trúc tinh thần-vật chất. Loka-dhamma, chông gai của cuộc đời, thăng trầm trong cuộc sống mà ai cũng gặp phải, có nghĩa là được hay mất, thắng hay bại, khen hay chê, sướng hay khổ.

Magga đường lối, con đường (Đạo). Ariya Atthangika Magga, Bát Thánh Đạo đưa đến giải thoát khỏi khổ đau. Bát Thánh Đạo chia ra làm ba giai đoạn hay tập luyện:

I. Sila, đạo đức, sự trong sạch của lời nói và việc làm (Giới)

i. samma-vacca, lời nói chân chính (Chánh ngữ);

ii. samma-kammanta, hành động chân chính (Chánh nghiệp);

iii. samma-ajiva, nghề nghiệp chân chính (Chánh mạng);

II. Samadhi, định, làm chủ được tâm:

iv. samma-vayama, nỗ lực chân chính (Chánh tinh tấn);

v. samma-sati, ý thức chân chính (Chánh niệm);

vi. samma-samadhi, định chân chính (Chánh định);

III. Panna, trí tuệ, tuệ giác hoàn toàn thanh lọc được tâm:

vii. samma-sankappa, ý nghĩ chân chính (Chánh tư duy);

viii. samma-ditthi, hiểu biết chân chính (Chánh kiến);

Magga là Sự Thật Thứ Tư (Đạo Đế) trong Bốn Sự Thật Thánh Thiện. Xem sacca.

Maha-bhutani bốn nguyên tố có trong mọi vật chất:

Pathavi-dhatu – nguyên tố đất (sức nặng).

Apo-dhatu – nguyên tố nước (sự kết hợp)

Tejo-dhatu – nguyên tố lửa (nhiệt độ)

Vayo-dhatu – nguyên tố khí (gió) (chuyển động).

Mahayana nghĩa đen, ‘đại thừa’, chiếc xe lớn. Tông phái Phật giáo phát triển tại Ấn Độ vài thế kỷ sau thời của Đức Phật và truyền sang phía bắc như Tây Tạng, Trung Hoa, Việt Nam, Mông Cổ, Đại Hàn, và Nhật Bản.

Mangala an vui, phước lành, hạnh phúc.

Mara sự hiện thân của các tâm bất tịnh, ma vương, lực âm.

Metta tình thương vô vị lợi và thiện chí, từ tâm. Một trong những phẩm chất của một tâm thanh tịnh (xem Brahma-vihara); một trong mười parami. Metta-bhavana, trau dồi Metta một cách hệ thống bằng phương pháp thiền (từ bi quán).

Moha vô minh, si mê, ảo tưởng. Đồng nghĩa với avija. Cùng với raga và dosa, một trong ba bất tịnh chính trong tâm.

Nama tâm, tinh thần (danh). Nama-rupa, tâm và thân, môi trường tinh thần-vật chất. Namarupa viccheda, sự chia lìa giữa tâm và thân khi chết, hay khi chứng nghiệm được nibbana.

Nibbana tịch diệt; giải thoát; sự thật tối hậu; dứt sạch nghiệp (Niết bàn). (Sanskrit nirvana.)

Nirodha chấm dứt, diệt trừ, diệt (tịch diệt). Thường được dùng đồng nghĩa với nibbana. Nirodha-sacca sự thật về hết khổ, Sự Thật Thứ Ba (Diệt Đế) trong Bốn Sư Thật Thánh Thiện. Xem sacca.

Niravana chướng ngại, trở ngại. Năm trở ngại trong việc phát triển tâm trí là ham muốn (tham) (kamacchanda), ghét bỏ (sân) (vyapada), uể oải về thể xác và tinh thần (hôn trầm, thụy miên) (thina-middha), bồn chồn, bất an (trạo cử) (uddhacca-kukkucca), nghi ngờ (vicikiccha).

Olarika nặng nề, thô trược. Trái nghĩa sukkuma.

Pali chữ, sách, kinh sách ghi lại giáo lý của Đức Phật; do đó là chữ viết trong kinh. Chứng tích trong lịch sử, ngôn ngữ, khảo cổ chứng minh đó là tiếng nói đích thực được dùng ở miền bắc Ấn Độ vào thời hoặc gần thời của Đức Phật. Sau đó kinh được dịch sang tiếng Sanskrit là ngôn ngữ chỉ dùng trong sách vở.

Panna trí tuệ, tuệ. Phần thứ ba trong ba sự thực tập khi tu tập Bát Thánh Đạo (xem magga). Có ba loại trí tuệ:

1) Tuệ thụ nhận, trí tuệ do nghe từ người khác (Văn tuệ) (sutta-maya panna),

2) Tuệ tư duy, trí tuệ do lý luận (Tư tuệ) (cinta-maya Panna),

3) Tuệ giác, tuệ thực chứng, trí tuệ do tự chứng nghiệm (Tu tuệ) (bhavana-maya panna). Trong ba tuệ này chỉ có tuệ cuối cùng mới có thể hoàn toàn thanh lọc được tâm; nó được phát huy nhờ tu tập vipassana-bhavana. Trí tuệ là một trong năm sức mạnh của tâm (xem bala), và là một trong mười parami.

Parami / paramita sự hoàn hảo, phẩm hạnh; phẩm chất toàn thiện trong tâm giúp xóa bỏ ngã và do đó đưa tới giải thoát (ba la mật). Mười phẩm hạnh là: đóng góp từ thiện (dana), đạo đức (sila), buông bỏ, xuất gia. (nekkhamma), trí tuệ (panna), nỗ lực (viriya), nhẫn nhục (khanti), chân thật (sacca), quyết tâm (adhitthana), từ tâm (metta), bình tâm (upekkha).

Paticca samuppala Chuỗi Nhân Duyên Sinh, (Chuỗi Duyên Khởi); nguyên nhân. Tiến trình, bắt đầu bằng vô minh, làm ta khổ hết đời này sang đời khác.

Puja sùng bái, tôn thờ, nghi thức hoặc nghi lễ tôn giáo. Đức Phật dạy rằng chỉ có một puja đúng cách để tôn vinh Ngài là thực hành giáo lý của Ngài, từ bước đầu cho đến mục đích cuối cùng.

Punna việc thiện, phẩm hạnh; hành động tốt, nhờ thực hành điều này ta hưởng được hạnh phúc bây giờ và trong tương lai. Đối với một cư sĩ, punna gồm có đóng góp từ thiện (dana), sống một cuộc sống đạo đức (sila), và tu tập thiền (bhavana).

Raga ham muốn (tham). Cùng với dosa và moha, một trong ba tật xấu chính trong tâm. Đồng nghĩa với lobha.

Ratana nữ trang, châu báu. Ti-ratana: Tam bảo.

Rupa 1. vật chất (sắc); 2. đối tượng của mắt. Xem ayatana, khandha.

Sacca chân lý, sự thật. Bốn Sự Thật Thánh Thiện (Tứ Diệu Đế) (ariya-sacca) là:

1. Sự Thật về khổ (dukkha-sacca);

2. Sự Thật về nguyên nhân của khổ (samudaya-sacca);

3. Sự Thật về sự đoạn diệt khổ (nirodha-sacca);

4. Sự Thật về con đường dẫn đến sự đoạn diệt khổ (magga-sacca).

Sadhu “lành thay!”, làm giỏi, nói hay. Một cách biểu lộ sự đồng ý, tán đồng.

Samadhi định, làm chủ được tâm. Phần thứ hai trong ba sự tu tập Bát Thánh Đạo (xem magga). Khi tu tập theo đường lối này sẽ đưa tới trạng thái nhập định (jhana), nhưng không hoàn toàn giải thoát được tâm. Ba loại samadhi là:

1. khanika Samadhi, định chốc lát, định từng giây phút một (sát na định);

2. upacara samadhi, cận định;

3. appana samadhi, tập trung hoàn toàn, trạng thái nhập định (jhana).

Trong những loại định này, khanika samadhi là tạm đủ để có thể tu tập vipassana.

Samana ẩn sĩ, sa môn, du tăng, khất sĩ. Người đã từ bỏ cuộc sống có gia đình. Trong khi một brahamana dựa vào một thần linh để ‘cứu độ’ hoặc giải thoát cho mình, một samana tìm kiếm giải thoát bằng nỗ lực riêng của mình. Do đó từ này có thể áp dụng cho Đức Phật và đệ tử của Ngài là những người sống cuộc đời tu sĩ, nhưng cũng gồm cả những tu sĩ không theo Đức Phật. Samana Gotama (‘Sa môn Gotama ’) là từ thông dụng của những người không phải là đệ tử của Ngài dùng để chỉ Ngài.

Samatha sự an tĩnh, sự tĩnh lặng. Samatha-bhavana, phát triển an tĩnh, đồng nghĩa với Samadhi. Xem bhavana.

Sampajana có sampajanna. Xem dưới đây.

Sampajanna hiểu biết toàn thể hiện tượng tinh thần-vật chất, có nghĩa là có tuệ giác về tính chất vô thường của hiện tượng này ở mức độ cảm giác.

Samsara vòng luân hồi, tái sinh; thế giới trần tục; thế giới khổ đau (hữu vi).

Samudaya nảy sinh, nguồn gốc. Samudaya-dhamma, hiện tượng nảy sinh. Samudaya-sacca, Sự Thật về nguồn gốc của khổ, Sự Thật Thứ Hai (Tập Đế) trong Bốn Sự Thật Thánh Thiện (Tứ Diệu Đế).

Sangha nhóm, cộng đồng thánh nhân, có nghĩa là những người đã chứng nghiệm được nibbana; tăng đoàn, tăng thân, tăng già, cộng đồng tăng, ni Phật giáo; một thành viên của ariyasangha, bbikkhu- sangha hoặc bbikkuni-sangha.

Sankhara phản ứng của tâm, hình thành (trong tâm), (hành); hành động có dụng ý, phản ứng tinh thần; tạo nghiệp, nghiệp. Một trong năm tập hợp (khandha), cũng là mắt xích thứ hai trong Chuỗi Nhân Duyên Sinh (paticca samuppada). Sankhara là kamma, hành động mang lại hậu quả trong tương lai và do đó thực sự có trách nhiệm tạo nên cuộc đời mai sau. (Sanskrit Samskara).

Sankharupekhka nghĩa đen, bình tâm đối với sankhara. Một giai đoạn trong sự tu tập Vipassana, sẽ đưa đến sự chứng nghiệm được bhanga, giai đoạn khi những bất tịnh lâu đời ẩn sâu trong vô thức nổi lên bề mặt của tâm và thể hiện bằng những cảm giác. Bằng cách giữ được sự bình tâm (upekkha) đối với những cảm giác này, thiền giả không tạo ra sankhara mới và để cho những nghiệp cũ mất đi. Do đó tiến trình từ từ đưa đến sự diệt trừ hết mọi sankhara.

Sanna (trong samyutta-nana, sự hiểu biết bị điều kiện hóa) nhận định, nhận biết, tri giác (tưởng). Một trong năm tập hợp (khandha). Nó thường bị chi phối bởi sankhara trong quá khứ và do đó đưa đến một hình ảnh lệch lạc về sự thật. Trong khi tu tập vipassana, sanna được chuyển thành panna, sự hiểu biết sự thật đúng như thật. Nó trở thành anicca-sanna, dukkhasanna, asubha-sanna—đó là, sự nhận định về vô thường, khổ, vô ngã, và tính chất hư ảo của vẻ đẹp vật chất.

Sarana trú ẩn, nương tựa, bảo vệ (quy y). Ti-sarana: nương tựa hay quy y Tam bảo, có nghĩa là nương tựa vào Phật, Pháp Tăng.

Sati ý thức (niệm). Một phần trong Bát Thánh Đạo (xem magga), cũng là một trong năm sức mạnh (xem bala) và bảy yếu tố thành đạo (xem bojjhanga). Anapana-Sati. Ý thức về hơi thở.

(Quán niệm về hơi thở)

Satipatthana Tạo Lập Ý Thức (Tứ Niệm Xứ). Có bốn lĩnh vực tương quan của satipatthana:

1. quan sát thân (quán thân) (kayanupassana);

2. quan sát cảm giác nẩy sinh trong người (quán thọ) (vedananupassana);

3. quan sát tâm (quán tâm) (cittanupassana);

4. quan sát nội dung của tâm (quán pháp) (dhammanupassana)

Cả bốn phần đều gồm có quan sát cảm giác, bởi vì cảm giác liên quan trực tiếp đến thân cũng như tâm. The Maha-Satipatthana Suttana (Digha Nikaya,22), Trường Kinh về Tạo Lập Ý Thức (Đại Niệm Xứ), là nguồn gốc chính về lý thuyết căn bản cho việc tu tập vipassana-bhavana được giảng giải.

Sato ý thức. Sato sampajano; ý thức với sự hiểu biết về tính chất vô thường của toàn thể cấu trúc tinh thần-vật chất, bằng cách quan sát cảm giác.

Siddhatha nghĩa đen, ‘người đã hoàn thành nhiệm vụ của mình’. Tên riêng của Đức Phật trong lịch sử. (Sanskrit Siddhartha).

Sila đạo đức, giới; tránh không có những hành động bằng lời nói và việc làm có hại cho mình và cho người. Ba sự tập luyện đầu tiên trong sự tu tập Bát Thánh Đạo (xem magga). Đối với một cư sĩ, sila được thực hành trong đời sống hằng ngày bằng cách giữ Năm Giới.

Sotapanna người đã đạt được giai đoạn đầu của bậc thánh (nhập lưu), và đã chứng nghiệm được Nibbana. Xem ariya.

Sukha hạnh phúc, niềm vui. Trái nghĩa với dukkha.

Sukhuma tinh tế, vi tế. Trái nghĩa olarika.

Suta-maya panna nghĩa đen, trí tuệ đạt được nhờ nghe từ người khác. Tuệ thụ nhận, trí tuệ do học hỏi (văn tuệ). Xem panna.

Sutava / sutavant được chỉ dạy, người đã được nghe về sự thật, người có sutta-maya- panna (thanh văn). Trái nghĩa assutava.

Sutta bài giảng của Đức Phật hoặc những đệ tử chính của Ngài, kinh Phật.

Tanha nghĩa đen, ‘thèm khát’ (tham ái). Đức Phật chỉ rõ tanha là nguồn gốc của khổ (samudaya-sacca) trong bài giảng đầu tiên, “Bài Giảng Chuyển Bánh Xe Dhamma” (Kinh Chuyển Pháp Luân) (Dhammacakkappavattana Sutta). Trong Chuỗi Nhân Duyên Sinh (paticca Samuppadaa) Ngài giải thích rằng tanha phát nguồn từ sự phản ứng đối với cảm giác trong thân.

Tathagata nghĩa đen, ‘đi như thế’ hoặc ‘đến như thế’ (Như lai). Người nhờ đi trên con đường của sự thật đã đạt được sự thật tối hậu, có nghĩa là một người giác ngộ. Danh xưng Đức Phật thường dùng để chỉ Ngài.

Theravada nghĩa đen, ‘giáo lý của bậc trưởng lão’. Giáo lý của Đức Phật, trong đường lối đã được bảo trì tại các nước ở Đông Nam Á (Miến Điện, Tích Lan, Thái Lan, Lào, Cam-pu-chia). Thường được công nhận là giáo lý theo đường lối cổ xưa nhất (Phật Giáo Nguyên Thủy).

Ti-lakkhana xem lakkhana.

Tipitaka nghĩa đen, ba kho chứa (tam tạng). Ba bộ sưu tập về giáo lý của Đức Phật là:

1. Vinaya-pitaka, bộ luật, bộ sưu tập về giới luật cho tăng, ni

2. Sutta pitika, bộ kinh, bộ sưu tập những bài giảng;

3. Abhidhamma-pitika, bộ luận, bộ sưu tập những giáo lý cao hơn, nghĩa là sự bình luận về Dhamma một cách triết lý và có hệ thống. (Sanskrit Tripitaka).

Ti-ratana xem ratana

Udaya nảy sinh, sinh, khởi. Udayabbaya, sinh và diệt, nghĩa là vô thường (cũng là udayaVaya). Hiểu biết thực nghiệm về sự thật này đạt được bằng cách quan sát sự thay đổi không ngừng của cảm giác trong chính mình.

Upadana dính mắc, bám víu, ràng buộc, giữ chặt (thủ).

Upekkha bình tâm, (xả); trạng thái của tâm không còn ham muốn, ghét bỏ, vô minh. Một trong bốn trạng thái thuần khiết của tâm. (xem Brahma-vihara), trong bảy nhân tố giác ngộ (xem bojjhanga), và mười parami.

Uppada xuất hiện, nảy sinh, sinh. Uppada-vaya, sinh và diệt. Uppada-vaya-dhammino, có bản chất của sinh và diệt.

Vaya / vyaya hủy diệt, tan rữa. Vaya-dhamma hiện tuợng hủy diệt.

Vedana cảm tưởng/cảm giác (thọ). Một trong năm tập hợp (khandha). Đức Phật mô tả, vì gồm cả tinh thần lẫn vật chất; do đó vedana cho ta phương tiện khảo sát toàn thể hiện tượng tâm lývật lý. Trong Chuỗi Nhân Duyên Sinh (paticca-samuppada), Đức Phật giải thích rằng tanha, nguồn gốc của khổ, nảy sinh do phản ứng đối với vedana.

Bằng cách biết quan sát vedana một cách khách quan ta có thể tránh khỏi bất cứ phản ứng mới nào, và có thể trực nghiệm trong bản thân sự thật về vô thường (anicca). Sự chứng nghiệm này tối quan trọng để phát triển sự buông thả, đưa đến giải thoát cho tâm.

Vedananupassana quan sát cảm giác trong thân. Xem satipatthana.

Vinnana thức, sự hay biết. Một trong năm tập hợp (khandha).

Vipassana quan sát nội tâm, (minh sát), tuệ giác thanh lọc được tâm; đặc biệt tuệ giác về bản chất vô thường, khổ, vô ngã của cấu trúc tâm lý-vật lý. Vipassana-bhavana, phát triển tuệ giác một cách có hệ thống nhờ phương pháp thiền quan sát sự thật nội tâm bằng cách quan sát cảm giác trong thân.

Viveka khách quan, vô tư; tuệ phân biệt.

Yatha-bhuta nghĩa đen, ‘đúng như thật.’ Thực tế hiện hữu, thực tại. Yatha-bhuta-nanadassana, hiểu biết-nhận ra sự thật đúng như thật.

HẾT