Thiền Tông Một Nhánh Của Phật Giáo Nguyên Thủy Trong Các Nước Phật Giáo Đại Thừa

Thiền Tông Một Nhánh Của Phật Giáo Nguyên Thủy Trong Các Nước Phật Giáo Đại Thừa

THIỀN TÔNG

MỘT NHÁNH CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY

TRONG CÁC NƯỚC PHẬT GIÁO ĐẠI THỪA

KHÔNG CÓ “TIỂU THỪA” (HINAYANA)

TRONG PHẬT GIÁO

Chan Khoon San & Shanta Ratnayaka

Thích Nữ Liễu Pháp - Lê Kim Kha Dịch

Mục Lục

THIỀN TÔNG: MỘT NHÁNH CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY TRONG CÁC NƯỚC PHẬT GIÁO ĐẠI THỪA

01.Thiền Tông: Một Nhánh Của Phật Giáo Nguyên Thủy Trong Các Nước Phật Giáo Đại Thừa

02.Thiền Tông Khác Hẳn Với Phật Giáo Đại Thừa

03.Phật Giáo Nguyên Thủy

04.Sự Hình Thành Của Thiền Tông Ở Trung Quốc

05.Độc Lập Đối Với Kinh Điển

06.Thực Chứng

07.Qua Việc Hành Thiền

08.Đốn Hay Tiệm?

09.Ngộ (Satori) Và Công Án (Koan)

10.Cách Diễn Đạt

11.Kết Luận

KHÔNG CÓ “TIỂU THỪA” TRONG PHẬT GIÁO

Lời Tựa

01.Giai Thoại Về “Hinayana” (Tiểu Thừa)

02.Không Có “Tiểu Thừa” (Hinayana) Trong Phật Giáo

03.Hai Pháp (Dhamma) do Đức Phật đã giảng dạy, để dẫn đến an lạc và hạnh phúc

04.Dẹp Bỏ Từ ‘Hinayana’ (Tiểu Thừa) Để Làm Tăng Sự Hòa Hợp Trong Phật Giáo

05.Ai Là Những Trường Phái Phật Giáo Bảo Thủ Kinh Bộ (Nikaya)?

06.Chủ Thuyết Của Những (18) Trường Phái Bảo Thủ Kinh Bộ Nikaya

07.Sách & Tài Liệu Tham Khảo

Lời Người Dịch

Ni Sư Thích Nữ Liễu Pháp giữ bản quyền bản dịch “Thiền Tông: Một Nhánh Của Phật Giáo Nguyên Thủy Trong Các Nước Đại Thừa”.

Tác giả Chan Khoon San giữ bản quyền nguyên bản tiếng Anh (“Không Có Tiểu Thừa Trong Phật Giáo”) và đã cho phép người dịch biên dịch ra tiếng Việt. Hai bản dịch tiếng Việt này được in để ấn tống miễn phí và không được sao in để bán, trừ một số ấn bản nếu có sự đồng ý của những người dịch.

THIỀN TÔNG: MỘT NHÁNH CỦA PHẬT GIÁO NGUYÊN THỦY TRONG CÁC NƯỚC PHẬT GIÁO ĐẠI THỪA

Tác giả: SHANTA RATNAYAKA

Biên dịch: Thích Nữ Liễu Pháp

01.Thiền Tông: Một Nhánh Của Phật Giáo Nguyên Thủy Trong Các Nước Phật Giáo Đại Thừa

Người phương Tây biết Thiền Tông từ Nhật Bản, và Nhật Bản lại học thiền từ Trung Quốc. Vì Trung Quốc và Nhật Bản là các nước theo Phật giáo Đại thừa (Mahayana) nên thiền tông cũng thường được xem là một nhánh của Phật giáo Đại thừa. Nhưng một vài sự kiện lịch sử và thực tế chứng minh rằng thiền tông là sự tiếp nối của Phật giáo Nguyên Thủy (Theravada), hình thức uyên nguyên nhất của Phật giáo.

Mối quan hệ giữa Phật giáo Nguyên Thủy và thiền tông chưa được các học giả chú ý vì những nguồn tài liệu gốc của Phật giáo Nguyên Thủy chưa được dịch đầy đủ sang tiếng Anh, hơn nữa, một vài khía cạnh của Phật giáo Nguyên Thủy đã bị giải thíchlệch lạc trong các tác phẩm hiện đại.

Phần đầu của bài viết này sẽ điều chỉnh những quan niệm sai lầm về Phật giáo Nguyên Thủy. Phần thứ hai nhằm xác định nguồn gốc của thiền tông, và phần thứ ba sẽ chỉ rõ những điểm tương đồng trong kinh nghiệm tâm linh, phương pháp hành thiền, con đường giác ngộ, cách diễn tả của những bậc giác ngộ, và đời sống của các vị tu sĩ, giữa thiền tông và Phật giáo Nguyên Thủy.

02.Thiền Tông Khác Hẳn Với Phật Giáo Đại Thừa

Mặc dầu thiền tông tồn tại ở các nước theo Phật giáo Đại thừa, giáo lý và phương pháp thực hành của thiền tông không giống với các tông phái khác của Đại thừa. Chẳng hạn Tịnh Độ Tông, một tông phái lớn của Đại thừa, hướng dẫn người tu chỉ dựa vào sự tiếp dẫn của Đức Phật A-di-đà để được giải thoát¹. Đối với người theo Tịnh Độ tông, đức tin (Tín) chính là một “quà tặng” (gift) của Đức Phật A-di-đà². Giải thoát nhờ vào tha lực, như Đức Phật, là một khái niệm xa lạ với thiền tông. Một vị thầy hay một người bạn có thể hướng dẫn phương pháp hành thiền nhưng vị thầy không phải là đấng cứu rỗi. Như D.T. Suzuki nói "theo tôn chỉ và đạt đến mục đích, điều này phải tự mình làm chứ không do sự trợ giúp của người khác"³. Điều này hoàn toàn trùng hợp với giáo lý của Phật giáo Nguyên Thủy và chứng tỏ thiền tông rất gần với Phật giáo Nguyên Thủy và khác hẳn Phật giáo Đại thừa.

Vài tác giả cho rằng Phật giáo Ấn Độ có tính chất siêu hình nên không thể có được phương pháp thực tập như của thiền tông. Ấn Độ là chiếc nôi của Duy Thức Tông (Yogacara), Mật tông (Mantra School), Hoa Nghiêm tông (Avatamsaka) hay của Tam Luận tông (Sunyata hay Madhyamika)⁴. Đây chính là những tông phái của Đại thừa, phát triển những yếu tố siêu hình nhằm trả lời cho những thách thức của triết học Ấn Độ giáo ở Ấn Độ thời bấy giờ. Mặc dầu Phật giáo Nguyên Thủy không thuộc vào những tông phái này, những người không nghiên cứu Phật giáo Nguyên Thủy từ văn bản gốc thường nghĩ rằng Phật giáo Nguyên Thủy là sự tập hợp của những giáo điều có tính cách lý thuyết như Tứ Diệu Đế và Bát Chánh Đạo. Phần sau của bài viết sẽ chỉ rõ rằng cốt lõi của Phật giáo Nguyên Thủy là sự chứng nghiệm giải thoát (Satori trong thiền tông) chứ không phải là những lý thuyết dần dần hình thành từ giáo lý và sự thực hành trên con đường giác ngộ.

Ngay cả ngày nay, các vị sư ở Sri Lanka vẫn thường tự nhắc nhở yếu tố đơn giản này bằng cách đưa bài kệ sau của kinh Pháp cú (14:5) vào trong bài tụng Pirit⁵ mỗi buổi tối:

"Sabba pàpassa akaranam

Kusalassa upasampadà

Sacitta pariyodapanam

Etam Buddhasàsanam"

Chư ác mạc tác

Chúng thiện phụng hành

Tự tịnh kỳ ý

Thị chư Phật giáo

Để truyền đạt Phật pháp một cách vắn tắt, các vị thiền sư cũng trích cùng bài kệ trên. Khi nhà thơ Hakuratukan hỏi thiền sư Dorin về bí mật của Phật giáo, ông nhận được câu trả lời:

"Không làm các việc ác

Làm các việc lành

Giữ tâm ý trong sạch

Là lời dạy của chư Phật”⁶.

03.Phật Giáo Nguyên Thủy

Ngay trong thời Đức Phật, các vị trưởng lão đã duy trì giáo lý của Đức Phật để chỉ rõ con đường giác ngộ cho cuộc đời. Vì vậy truyền thống Phật giáo xa xưa nhất được gọi là Thượng Tọa Bộ (Theravada). Trong những thế kỷ đầu tiên của Phật giáo, 18 bộ phái phát xuất từ Thượng Tọa Bộ nhưng dần dần biến mất. Từ một số bộ phái đó một tông phái chính được hình thành và được gọi là Đại thừa (Mahayana). Trong khi Thượng Tọa Bộ được duy trì ở các nước Nam Á như miền Nam Ấn Độ, Sri Lanka, Thái Lan và Miến Điện, Đại thừa phát triển mạnh ở các nước Bắc Á như Trung Quốc và Nhật Bản.

Đại thừa chủ trương quả vị Phật là mục tiêu tối thượng và có thể có nhiều vị Phật trong cùng một thời. Thượng Tọa Bộ chủ trương quả vị Phật lẫn quả vị A-la-hán đều là mục tiêu bởi vì A-la-hán, những vị đạt đến giác ngộ bằng cách thực hành theo lời Phật dạy, cũng chứng ngộ Niết bàn y như Đức Phật. Và mỗi thời chỉ có một vị Phật, tất cả những bậc giác ngộ khác đều là A-la-hán. Sự thành tựu đạo quả của một vị A-la-hán được gọi là Thanh Văn giác. Cả Phật giáo Đại thừa và Phật giáo Nguyên Thủy đều chấp nhận có ba thừa: Toàn giác Phật, Độc Giác Phật, và Thanh Văn Phật. Hơn nữa, theo cả hai truyền thống, Đức Phật cũng chính là một vị A-la-hán. Ngoài những điểm trên, không có sự mâu thuẫn nào giữa Phật giáo Đại thừa và Phật giáo Nguyên Thủy liên quan đến vấn đề giác ngộ.

Ngay cả một học giả nổi tiếng như Suzuki cũng tin rằng “Phật tử Nguyên Thủy đi tìm sự giác ngộ cho chính mình, cho lợi lạc tâm linh của riêng mình, và hiển nhiên không nghĩ đến những kẻ khác, không nghĩ đến tất cả mọi người, mọi loài”⁷. Điều này là sai!, đây không phải là mục đích của một vị A-la-hán hay của người theo Phật giáo Nguyên Thủy. Một vị A-la-hán, và ngay cả một người đang đi trên con đường đến quả vị A-la-hán, sống vì lợi ích và sự tiến hóa của mọi người, mọi loài⁸. Đời sống lý tưởng của Bồ-tát Sumedha minh họa cho chúng ta thấy lý tưởng phụng sự thế gian của Phật giáo Nguyên Thủy. Trước Đức Phật Nhiên Đăng (Dapankara Buddha), Bồ-tát Sumedha đã trì hoãn sự chứng ngộ của mình để cứu giúp chúng sanh thoát khỏi sanh tử luân hồi⁹. Nhiều Phật tử Nguyên Thủy noi theo tấm gương này. Ngay từ những ngày đầu tiên Đức Phật đã khuyến khích các vị A-la-hán đi khắp nơi để giáo hóa. Sau khi Đức Phật nhập diệt, chính các vị A-la-hán như ngài Mahakassapa và ngài Ananda đã gìn giữ giáo pháp của Đức Phật vì lợi ích của thế gian. Trong thời vua Asoka, bậc A-la-hán Mahinda và nhiều vị trưởng lão khác đã truyền Phật giáo đến các nước¹⁰. Cho đến ngày nay, mục tiêu của người Phật tử Nguyên Thủy không chỉ là những thành tựu tâm linh cho riêng mình mà còn cho sự tiến hóa của mọi người.

Mặc dầu những quan niệm như chiêu tập cho riêng mình thường được gán một cách sai lầm cho Phật giáo Nguyên Thủy, những dẫn chứng nêu trên có thể chứng minh cho quan điểm của Phật giáo Nguyên Thủy. Ngay cả danh từ “Tiểu thừa” (Hinayana) cũng nên được loại ra khỏi vốn từ của các học giả vì không tồn tại một hình thức Phật giáo nào như thế. Nếu hiểu cả Đại thừa lẫn Nguyên Thủy một cách đúng đắn thì sẽ thấy rõ điều này. R.D.M. Shaw, dịch giả cuốn “The Hekigan Rohu”, tuyển tập 100 câu chuyện về các thiền sư Trung Hoa, đã lưu ý:

“Từ ‘Tiểu thừa’ do Phật tử Đại thừa đặt ra như một danh từ tỏ ý coi thường một tông phái gồm 18 bộ phái, trong đó chỉ còn một bộ phái tồn tại. Tông phái này chính là Thượng Tọa bộ đang được thực hành ở các nước Sri Lanka, Miến điện, Thái lan, và Campuchia… vì vậy không chính xác khi gọi Nam Tông (Southern School) là Tiểu thừa, và danh từ có tính cách phỉ báng này, vốn không hề xuất hiện trong Tam tạng, tốt nhất nên được loại trừ trong cách dùng hiện đại”¹¹.

04.Sự Hình Thành Của Thiền Tông Ở Trung Quốc

Bodhidharma (Bồ-đề Đạt-ma), người sáng lập ra thiền tông ở Trung Quốc, là một vị sư ở miền Nam Ấn Độ. Ngài đến Trung Quốc vào năm 520 sau Công Nguyên bởi vì ngài “rất tiếc cho sự suy tàn của giáo lý chính thống của Đức Phật trong những vùng xa xôi”¹².

“Giáo lý chính thống của Đức Phật” có thể chính là Thiền Minh Sát (Vipassanà) của Phật giáo Nguyên Thủy. Một sự nghiên cứu có tính chất so sánh giữa Thiền Minh Sát của Phật giáo Nguyên Thủy với Thiền của Thiền Tông sẽ chứng minh rằng haitruyền thống Phật giáo này giống nhau về căn bản. Kết quả của sự nghiên cứu đó đã giúp cho Winston King tuyên bố: “tôi cho rằng hai lối thiền này căn bản giống nhau về mặt chức năng và chứng nghiệm, mặc dù phương pháp, cách diễn đạt, và phong vị cảm xúc thay đổi tùy theo bối cảnh văn hóa của mỗi nơi”¹³.

Một số trưởng lão nổi tiếng của Thượng Tọa Bộ được nhắc đến trong cùng thời kỳ với Bodhidharma. Nhà chú giải lỗi lạcBuddhaghosa (Phật Âm) sống ở miền Nam Ấn Độ vào thế kỷ V trước khi qua Sri Lanka¹⁴. Nhà chú giải Buddhadatta là một nhân vật nổi tiếng khác ở Nam Ấn thời bấy giờ. Không lâu sau đó, Badaratirtha Dhammapala cũng sống ở đây và viết tiếp một số chú giải. Mặc dầu Thượng Tọa Bộ bắt đầu suy yếu ở Nam Ấn sau thế kỷ VII, nó vẫn còn tồn tại cho đến thế kỷ XV và duy trìquan hệ tốt đẹp với Phật giáo các nước, đặc biệt với Sri Lanka và các nước Phật giáo Nguyên Thủy. Thậm chí có một ngôi chùa Trung Quốc ở Nam Ấn cho đến cuối thế kỷ XV¹⁵.

Sự kiện này chứng tỏ rằng chính thời điểm đó, lúc Phật giáo Nguyên Thủy phát triển mạnh ở Ấn Độ, là lúc Bodhidharma (Bồ-đề Đạt-ma) qua Trung Quốc. Vì vậy, “giáo lý chính thống” mà ngài đem từ Nam Ấn đến rất có thể là Thiền Minh Sát của Phật giáo Nguyên Thủy. Trước khi ngài đến Trung Quốc, Phật giáo Đại thừa đã có ảnh hưởng ở Trung Quốc nhờ vào những hoạt độngcủa của Kumarajiva (Cưu-ma-la-thập). Hơn nữa, vì Bodhidharma đi bằng đường biển¹⁶, chắc hẳn ngài cũng đã viếng thăm các nước Phật giáo Nguyên Thủy giữa Nam Ấn và Trung Quốc.

05.Độc Lập Đối Với Kinh Điển

Bodhidharma là một người học rộng nhưng rất độc lập đối với kinh điển. Ngài không giới thiệu kinh sách gì cho các đệ tử ngoại trừ cuốn Kinh Lăng già (Lankavatara Sutra)¹⁷. Kiến thức đạt được từ sách vở không đem lại giác ngộ, mục tiêu của sự tu tập.

Từ thuở ban đầu cho đến tận ngày nay, thái độ của Phật giáo Nguyên Thủy đối với kinh điển cũng không khác với thái độ của Bodhidharma. Trưởng lão Ananda hầu Đức Phật suốt 25 năm và thuộc lòng tất cả các bài kinh của Đức Phật nhưng vẫn không chứng được quả A-la-hán cho đến khi trưởng lão Mahakassapa đốc thúc ngài, ba tháng sau khi Đức Phật nhập diệt¹⁸. Một ví dụ khác tương tự là trường hợp giác ngộ của Nagasena. Một hôm ngài Dhammarakkhita nói: “Này Nagasena, như một người đếm bò, nhưng người khác hưởng những sản phẩm của nó, cũng vậy ông thuộc làu tam tạng kinh điển mà vẫn không thành tựu được quả vị của sa môn”¹⁹. Được nhắc nhở như vậy, Nagasena giác ngộ ngay ngày hôm đó. Nagasena làu thông tam tạng nhưng kiến thức uyên bác của ngài không đem lại sự giác ngộ.

Sau đó, đến thời của “Thanh Tịnh Đạo Luận” (Visuddhimagga), việc học kinh điển được xem như là một trở ngại cho việc hành thiền²⁰. Một ví dụ của một vị thiền sư cho thấy rằng việc học kinh điển cũng có một vị trí tương tự trong thiền tông. En-go khuyên đệ tử của ngài nên gạt bỏ tất cả những “kiến thức tương đối” và “giảng giải”²¹.

06.Thực Chứng

Điều quý giá nhất đối với trưởng lão Ananda, Nagasena, và hàng trăm tấm gương tương tự không phải là kiến thức của quý ngài mà chính là sự thực chứng tâm linh ở bên trong, hay chính là sự giác ngộ mà Đức Phật cũng như các bậc A-la-hán khác đã đạt được. Trong thiền tông sự giác ngộ này được gọi là Satori, Praja- hay Pa- (trí tuệ, bát-nhã). Vipassanà (minh sát) là một từ tương đương tìm thấy trong tam tạng. Vipassanà trong Phật giáo Nguyên Thủy chính là “kiến tánh” trong thiền tông vậy. Suzuki chỉ ra rằng “Cốt tủy của thiền Phật giáo ở chỗ có được cái nhìn mới mẻ về cuộc đời và về mọi sự vật”²². Thiền tông hay Phật giáo Nguyên Thủy sẽ vô ích và vô nghĩa nếu không có sự giác ngộ.

Prajaz (hay Pa- trong Pali) là “con mắt” để thấy được thực tánh của chính mình và của các pháp. Hành động thấy cũng đồng thời là hành động giải thoát, và chính tuệ quán đó chính là “tuệ nhãn”²³. Con mắt mà một thiền giả nhìn thấy chính mình cũng chính là Prajazà²⁴. Tuệ quán bao gồm một sự nhận thức đầy đủ về chính tâm mình, hay thực tánh của chính tâm mình. Có thể tìm thấy sự giải thích chi tiết về điều này trong cuốn "Thanh Tịnh Đạo Luận" (Visuddhimagga) (phần kiến tịnh - ditthivisuddhi). Thấy tâm và thấy tánh cũng được các thiền sư giải thích tương tự.

“Một khi ánh sáng của trí tuệ soi thấu vào tự tánh tâm địa, thì trong ngoài thảy đều sáng tỏ; mọi vật trở thành trong suốt, và biết được bản tâm của mình. Biết bản tâm tức là giải thoát. Chứng giải thoát tức là chứng Bát-nhã tam-muội (Prajaza-samàdhi). Ngộ Bát-nhã tam-muội tức là vô niệm”²⁵.

07.Qua Việc Hành Thiền

Từ “Thiền” (Zen hay Chan) bắt nguồn từ chữ Sanskrit Dhyàna chỉ những trạng thái thần bí đạt được qua một quá trình dài thực tập định tâm. Mặc dầu có nguồn gốc như vậy, thiền tông không dạy những trạng thái yoga thần bí hay dhyàna (Thiền Chỉ) mà lại dạy Thiền Quán.

Thiền của thiền tông không phải là dhyàna mà là thấy rõ thực tánh bên trong chính mình. Phật giáo Nguyên Thủy xem dhyànalà pháp tu tiền Phật giáo và Đức Phật không xem nó như là mục đích tối hậu. Điều này giúp ngài khám phá ra “một hình thứckhác của thiền” được gọi là Vipassanà (tiếng Phạn: Vipasyanà hay Vidarsanà), quán chiếu vào bên trong của các pháp, dẫn đến sự giải thoát hoàn toàn của tâm, đến sự giác ngộ chân lý rốt ráo, Niết bàn²⁶.

Bodhidharma đã không đem dhyàna (thiền) đến Trung Quốc mà chắc chắn ngài đã đem Thiền Quán (Vipassanà) vốn khác hẳn với thiền. Những tác giả không thấy rõ sự tương tự giữa thiền của thiền tông và thiền quán Vipassanà thường hay nhầm lẫn giữa Vipassanà và dhyàna²⁷.

Cả Vipassanà lẫn thiền tông đều không chủ trương hành giả phải ngồi thiền. Mặt khác cả hai đều không thấy có gì sai trái trong việc ngồi thiền. Bài kinh “Tứ Niệm Xứ” (Satipatthàna) và những bài kinh tương tự của Phật giáo Nguyên Thủy cũng khuyến khích việc ngồi thiền, nhưng thông thường là thền trong mọi oai nghi, ngay cả trong khi làm tất cả các hoạt động khác. Các vị thiền sư khuyên ngồi thiền (Zazen)²⁸ cũng như thiền trong lúc làm các công việc hàng ngày. Đôi lúc các thiền sư định nghĩa “ngồi thiền” chính là thiền trong mọi oai nghi²⁹.

08.Đốn Hay Tiệm?

Ngay từ ngày xuất gia, Bồ-tát Siddhartha nỗ lực tu tập để tìm sự giác ngộ trong suốt sáu năm và cuối cùng đã thành tựu. Thật sự thì sự giác ngộ của ngài chỉ diễn ra trong nháy mắt. Một người tu tập phải trải qua một chặng đường thật dài, nhưng khi giác ngộ thì lại giác ngộ một cách gần như đột ngột. Sự giác ngộ của trưởng lão Cakkhupàla là một minh họa khác cho điều này. Ngài Cakkhupàla quá nỗ lực hành thiền đến nỗi mắt ngài bị mù. Nhưng ngay trong sát na mắt ngài trở nên mù chính là lúc ngài giác ngộ³⁰. Những ví dụ này cho thấy giác ngộ thì nhanh chóng nhưng phải có một sự tiệm tiến trong đời sống tinh thần để chuẩn bị cho giây phút quyết định đó.

Trong một vài trường hợp sự tiệm tiến không thấy rõ mà giác ngộ lại quá đột ngột. Therik giác ngộ khi nhìn những ngọn rau mà cô đang nấu trên bếp³¹. Lúc đó cô chỉ là một cư sĩ tại gia với tất cả những công việc bếp núc nội trợ. Nhưng đột nhiên cô giác ngộ. Một vị vua của Vàrànasì giác ngộ khi nhìn những chiếc vòng lắc nhịp nhàng trên tay của hoàng hậu khi bà đang nghiền trầm để làm bột thơm³². Vị vua này chưa một lần bước đến thiền đường trước khi trở thành bậc giác ngộ, và mặc dầu ở ngài không hề có tiệm tiến, sự đốn ngộ của ngài vẫn là một sự giác ngộ hoàn toàn.

Tiệm ngộ hay đốn ngộ cũng là một vấn đề quan trọng trong thiền tông. Dòng thiền của miền Nam Trung Quốc được gọi là “Đốn” trong khi của miền Bắc là “Tiệm”. Kinh “Pháp Bảo Đàn” của thiền tông giải thích hai khía cạnh, đốn và ngộ là không khác: “không có sự khác biệt giữa đốn ngộ và tiệm ngộ. Tuy nhiên, có người thông minh và có người ngu độn. Những người si mêhiểu từ từ còn những sáng suốt thì hiểu ngay”³³. Phật giáo Nguyên Thủy cũng có cùng quan điểm. Không có gì khác nhau giữa đốn và tiệm, cả hai đều có cùng một mục đích. Không những cả hai khía cạnh này mà ngay cả sự kết hợp của chúng cũng tìm thấy trong Phật giáo Nguyên Thủy, và rõ ràng với thiền quán Vipassanà nó đã được đem sang Trung Quốc. Hơn nữa, đốn ngộ không chỉ xuất phát từ Trung Quốc như Suzuki đã lầm nghĩ³⁴.

09.Ngộ (Satori) Và Công Án (Koan)

Một cuộc nói chuyện, một câu hỏi hay một sự kiện khai mở cho tâm giác ngộ được gọi là công án trong thiền tông. Những cuộc nói chuyện của Đức Phật đều là những ví dụ điển hình cho công án bởi vì hầu hết các cuộc nói chuyện đó đều kết thúc bằng việc khai ngộ của người nghe. Tam tạng và chú giải Pali có rất nhiều những sự kiện như vậy. Sau đây là những ví dụ của công án từ cả hai truyền thống.

- Thiền tông: I-San hỏi Kyogen, "Ngươi có thể cho ta biết một chữ từ ngươi trước khi ngươi ra khỏi bụng mẹ, trước khi ngươi biết phân biệt được chăng?"³⁵

- Phật giáo Nguyên thủy: Trưởng lão Sariputta hỏi Kundakalesa, “Cái gì là một?”³⁶

Mặc dầu cả hai câu hỏi đều dường như làm cho rối trí, nhưng ngược lại cả hai đều đưa đến giác ngộ.

- Thiền tông: Một hôm khi Kyogen đang quét sân, một viên sỏi đụng vào khóm tre phát ra một tiếng động và chính tiếng độngấy đã khai mở cho tâm trí của Kyogen³⁷.

- Phật giáo Nguyên thủy: Một hôm khi Patàcàrà đang xối nước rửa chân, cô quan sát nước chảy trên mặt đất và thấm dần vào lòng đất. Điều này đã khai mở cho tâm cô giác ngộ³⁸.

Một sự kiện đơn giản như tiếng vang của viên sỏi hay hiện tượng nước thấm vào lòng đất đôi lúc có khả năng giúp cho một người thấy rõ thực tánh của tất cả các pháp.

- Thiền tông: Khi trời tối Ryutan thắp một ngọn nến cho Tokusan nhưng khi Tokusan định cầm lấy thì Ryutan thổi tắt nó đi. Bỗng nhiên Tokusan hoát ngộ³⁹.

- Phật giáo Nguyên thủy: Một hôm đến phiên Uppalavanna quét dọn giảng đường, sau khi đã làm xong công việc cô đứng một lát để ngắm ngọn đèn cô cừa mới thắp. Ngọn đèn này đã thắp sáng ngọn đèn bên trong cô và cô trở thành một vị A-la-hán⁴⁰.

Khoảnh khắc giác ngộ có khi mang đôi chút tính bi kịch. Sau đây là hai ví dụ.

- Thiền tông: Jojaza hỏi Rinzai: “Cái gì là đại ý của Phật pháp?” Rinzai nhổm dậy, nắm lấy Jojaza, tát tai và đẩy ông ra ngoài. Jojaza đứng yên. Một vị tăng đứng cạnh bảo, “Jojaza, sao không lạy tạ đi?” Khi Jojaza cúi lạy, bỗng nhiên ông hoát ngộ⁴¹.

- Phật giáo Nguyên thủy: Một hôm, trưởng lão ni Dhamma đang trên đường trở về Ni viện, do quá già yếu bà té ngã giữa đường. Quan sát cái té một lát bà đắc quả A-la-hán⁴².

Những ví dụ trên đủ để chứng minh rằng ngộ trong Thiền tông và trong Phật giáo Nguyên Thủy không đòi hỏi một phương pháp nhất định và không có một lối hành thiền tiêu biểu nào để đạt được giác ngộ, mà thay đổi tùy theo từng người. Tuy nhiên dần dần các vị thiền sư trong thiền tông cũng như trong Phật giáo Nguyên Thủy đều vận dụng một vài cách thức hành thiền như đếm hơi thở hay tập trung vào ánh sáng một ngọn nến. Những điều này không cần phải giải thích ở đây.

10.Cách Diễn Đạt

Bởi vì mục đích của Phật giáo Nguyên Thủy và của Thiền tông là “giác ngộ” nên hành giả của cả hai truyền thống đều không coi trọng những pháp tu có tính cách bề ngoài như thờ cúng tượng Phật. Mặc dầu Đại thừa phát triển giáo lý Tam Thân(Trikàya)⁴³ từ Phật thân, những người theo Phật giáo Nguyên Thủy tin rằng thân Phật cũng là thân người, và nhìn ngắm, chiêm ngưỡng hay lễ bái thân Phật ngay cả khi Đức Phật còn tại thế cũng không thể đem lại sự giác ngộ. Khi tôn giả Vakkali rất thích nhìn ngắm thân Phật, Đức Phật khuyên Vakkali như sau: “Có ích gì cho ông, này Vakkali, cái thân nhơ bẩn này mà ông nhìn ngắm? Ai thấy pháp, người đó thấy Như lai, vì thấy pháp tức là thấy Như lai, thấy Như lai tức là thấy pháp”⁴⁴.

Chính giáo pháp này của Phật giáo Nguyên Thủy đã được Bodhidharma đem qua Trung Quốc. Và lời khuyên sau đây của Bodhidharma gợi lại những gì được dạy cho Vakkali: “Nếu không nhìn vào tự tánh thì niệm Phật cũng chẳng ích gì”⁴⁵.

Nếu thân Phật lúc còn sống mà còn vô ích cho sự giác ngộ thì tượng Phật gỗ khỏi cần phải bàn. Các bộ Ngữ Lục chứng tỏrằng các vị thiền sư hiểu điều này một cách đúng đắn⁴⁶. Tanaka, một thiền sư, đã hùng hồn phủ định giá trị của tượng Phậtkhi chất lửa đốt tượng Phật bằng gỗ để tìm xá lợi (sarìra) trong đống tro tàn⁴⁷.

Những câu nói của các vị thiền sư bằng văn vần được gọi là kệ (gàthà). Điều này nhắc chúng ta nhớ đến “Trưởng Lão Tăng Kệ” (Theragàthà), một tuyển tập các bài kệ của các vị Trưởng lão và là một phần của Tam tạng Pali. “Trưởng Lão Tăng Kệ” cũng như các bài kệ của thiền tông đều diễn tả niềm hỷ lạc trong kinh nghiệm tâm linh, cũng như niềm vui trước cảnh đẹp thiên nhiên xung quanh.

Đời Sống Của Các Vị Tu Sĩ

Trên nguyên tắc đời sống của một vị thiền sư giống với đời sống của một vị sư Nguyên Thủy trong một túp lều trong rừng hay ở một trung tâm Vipassanà. Cần nhấn mạnh ở đây rằng đời sống của một vị sư ở trong rừng hay ở một trung tâm Vipassanà ở các nước Phật giáo Nguyên Thủy, như Sri Lanka chẳng hạn, khác hẳn với đời sống của các vị sư ở trong chùa. Những vị thiền sư trong cả hai truyền thống đều là những tấm gương sáng cho sự thanh bạch và giản dị ; họ sống độc thân và cạo tóc. Mỗi vị chỉ có ba y, bình bát, dao cạo và những vật dụng thiết yếu nhất có thể mang theo trong túi khi đi nơi khác.

Có những vị sư sống trong thiền viện. Thức ăn của họ có thể được chuẩn bị ngay trong thiền viện hay được thí chủ cúng dường. Khi tiếng chuông báo hiệu giờ thọ trai, chư tăng mang bình bát xếp hàng một theo thứ tự hạ lạp, ngồi xuống trên những cái ghế thấp trong trai đường và thọ trai. Sau khi tụng vài bài kinh chúc phúc họ thọ thực trong im lặng. Trong suốt bữa ănkhông hề có tiếng nói chuyện, chỉ ra dấu khi cần thiết. Khi bữa ăn kết thúc quý sư lại tụng thêm vài bài kinh chúc phúc và mang bình bát rời khỏi trai đường. Chư tăng không dùng cơm chiều. Đôi lúc họ làm công việc quét dọn thiền viện, hành thiền riêng lẻ, hành thiền tập thể hay làm một số công việc được giao.

Vị thầy (viện chủ) rất được mọi người trong thiền viện cung kính. Có thể mỗi ngày mỗi vị sư và mỗi cư sĩ trong thiền viện đều được thầy cho tham vấn. Trong những buổi tham vấn này vị thầy thường hướng dẫn cho các đệ tử những điều cần thiết trong việc hành thiền.

Ngoài những hoạt động hàng ngày nói trên, còn có những lần thuyết giảng hay những khóa thiền đặc biệt, như kỳ nhập hạ, được tổ chức trong thiền viện. Như vậy mục đích và lối sống trong một thiền viện của thiền tông rất giống với một thiền việncủa Phật giáo Nguyên Thủy.

11.Kết Luận

Những điều vừa được đề cập trong các phần trên chứng minh rằng Thiền tông là một nhánh của Phật giáo Nguyên Thủy trong các nước theo Phật giáo Đại thừa. Những đặc điểm của Thiền tông trên căn bản được tìm thấy không phải trong Phật giáo Đại thừa mà trong Phật giáo Nguyên Thủy.

Trong thời kỳ lịch sử của các bậc tiền bối của Phật giáo Nguyên Thủy ở Nam Á, Bodhidharma đã đi từ Nam Ấn đến Trung Quốcđể truyền bá nền Phật giáo chính thống này. Thiền Minh Sát Vipassanà trong Phật giáo Nguyên Thủy chính là Thiền trong Thiền tông và “giác ngộ” trong Phật giáo Nguyên Thủy chính là “ngộ” (Satori) trong Thiền tông. “Tiệm ngộ” và “Đốn ngộ” đều tìm thấy trong cả hai truyền thống. Cách diễn đạt của những bậc giác ngộ cũng rất giống nhau. Ngay cả nếp sinh hoạt của hành giảtrong cả hai truyền thống cũng tương tự. Vì vậy chừng nào mà Phật giáo Nguyên Thủy còn bị lãng quên thì nguồn gốc của thiền tông vẫn còn chưa sáng tỏ.

■ Ni Sư Thích Nữ Liễu Pháp biên dịch từ nguyên tác tiếng Anh “Zen is the Theravada Branch of Buddhism in Mahayana Countries” của Shanta Ratnayaka, đăng trong tuyển tập “Buddhist Studies in Honour of Walpola Rahula” (Những Nghiên Cứu Phật Giáo Để Tôn Vinh Hòa Thượng Wapola Rahula), Trường Đại Học Georgia, Athens, Hoa Kỳ.

KHÔNG CÓ “TIỂU THỪA” TRONG PHẬT GIÁO

KARE A. LIE & CHAN KHOON SAN

Biên dịch: Lê Kim Kha

Lời Tựa

Qua nhiều thế kỷ, những trường phái Bảo Thủ của Phật Giáo đã bị hạ thấp bằng một từ “Hinayana”, được dùng để dán nhãn, chê bai một cách đầy phân biệt. Trong tiếng Phạn và tiếng Pali, từ “Hinayana” có nghĩa là “một cỗ xe thấp hèn, tiểu nhược, không đáng có, đáng khinh”. (Hán-Việt gọi là “Tiểu Thừa”). Đây là một từ khinh miệt được đặt bởi những người đầu tiên chủ trương Đại Thừa ở Ấn Độ vào thời xa xưa (vào khoảng vài trăm năm sau khi Đức Phật Bát-Niết-Bàn-ND) nhằm gán tên cho những trường phái Bảo Thủ nguyên thủy (hay còn gọi là những trường phái Kinh Bộ Nikaya còn có mặt ở Ấn Độ lúc đó -ND) vì những trường phái này không tán đồng theo lý thuyết Đại Thừa.

Không có từ, trường phái hay tên “Hinayana” (Tiểu Thừa) trong Phật Giáo. Về khách quan, chưa bao giờ có. Hinayana là một từ bôi bác và sai sự thật về lịch sử Phật Giáo!.

Ngày nay, pháp luật đã coi đó là tên gọi mang tính làm ô danh. Những Phật tử và những người không phải Phật tử được khuyên nên dừng ngay việc dùng từ ngữ này để gọi bất kỳ trường phái nào của Phật Giáo, cho dù trường phái đó có còn tồn tạo hay đã biến mất. Không có lý do hay sự biện minh nào để tiếp tục dùng từ ngữ đó. Cách gọi đó đã trở thành ấu trĩ từ rất lâu!.

Lời nói hay Ngôn từ nhẹ nhàng (ái ngữ) và sự Lễ độ là hai Pháp (Dhamma) mà Đức Phật đã dạy để dẫn dắt chúng ta đến sự an lạc và hạnh phúc. Khi lời nói và thái độ lịch thiệp được thực hành bởi những người theo Phật, thì đó là thiện chí; rồi thì sẽ tạo ra sự hoà hợp và tương ái, cho dù họ có đang theo trường phái hay cái ‘xe’ nào cũng vậy.

Tôi xin cảm ơn học giả Kåre A. Lie đã cho phép đăng bài viết quý giá của ông có tên “Giai Thoại Về Tiểu Thừa (Hinayana)” (“The myth of Hinayana”), đã đưa ra những thông tin, luận cứ đúng đắn về mặt lịch sử của đề tài này.

Cảm ơn sự giúp đỡ và những lời tư vấn quý giá của Ngài Nyanaramsi thuộc Hội Phật Giáo Subang Jaya (SJBA).

Cảm ơn nữ đạo hữu Sis Wooi Kheng Choo đã kiểm tra và góp ý hoàn thành bản thảo.

Ngày 3 tháng Chín, 2011

Chan Khoon San

01.Giai Thoại Về “Hinayana” (Tiểu Thừa)

- Tác giả: Kåre A. Lie -

Vào những thế kỷ xung quanh Công Nguyên Thiên Chúa (CN), Phật Giáo đã phát triển sâu rộng ra từ nguồn gốc nguyên thủy. Trong đó, một trường phái mới đã xuất hiện, và những người chủ trương theo nó gọi đó là trường phái Đại Thừa (Mahayana). Maha: lớn, to. Yana: chiếc xe. Mahayana: Chiếc xe lớn, (HV) Đại Thừa. Trường phái mới này khác biệt với những trường phái nguyên thủy như thế nào, chúng ta có thể tìm thấy trong lịch sử Phật Giáo. Ở đây, chúng ta tập trung vào một trong những kết quả của cuộc phân ly, chia rẽ trong Phật Giáo: Đó là từ “Hinayana”.

Những người tuân giữ những trường phái nguyên thủy cổ xưa đã không tán đồng và phê bình những người Đại Thừa là sáng tạo ra các Kinh (sutras), làm giả những lời dạy của Đức Phật lịch sử.

Còn những người Đại Thừa thì phản ứng lại, cho rằng những người của những trường phái bảo thủ ‘không hiểu được’ những giáo lý của Đức Phật và chỉ là những người ích kỷ với đầu óc hạn hẹp.

Cuộc tranh biện đã đến lúc nóng bỏng và nhiều công kích, phê phán tuôn tràn ra từ cả hai bên. Rồi thì sau đó, một số người bên trường phái Đại Thừa đã tạo ra một cặp tên song đối là “Mahayana-Hinayana” hay “Đại Thừa- Tiểu Thừa” và từ đó từ “Hinayana” bị dính luôn. Họ gọi những đối thủ của họ là “Hinayana” (Tiểu Thừa), và từ này được dùng công khai như một sự sỉ nhục - bằng sự so sánh nghĩa đen đơn giản cũng như nghĩa bóng đối với từ “Mahayana” (Đại Thừa) mà bất kỳ ai nếu để ý, phân tích đều thấy rõ.

“Hinayana” là một từ mang tính bôi bác nặng nề. Nó không có nghĩa đơn giản là “chiếc xe nhỏ”, “xe chở ít người” về mặt vật lý. “Hinayana” là từ ghép của hai từ là “Hina” và “Yana”. “Yana” có nghĩa là chiếc xe, cỗ xe. Nhưng từ “Hina” thì rất hiếm khi nào có nghĩa đơn thuần là “nhỏ”, “nhỏ hơn”, “bé hơn” hay “ít hơn”. Vì nếu trong thông dụng nó có nghĩa đó, thì trong tiếng Pali (hay cả tiếng Phạn) nó đã được dùng để diễn tả sự đối nghĩa với từ “Maha”, có nghĩa là “lớn”, “to” hay (HV) “đại” rồi. Nhưng cả hai thứ tiếng kinh điển đó không dùng “hina” theo nghĩa đó. Từ đối nghĩa với “maha” là từ “culla” - “culla” có nghĩa là “nhỏ”, “bé” về mặt vật lý, về mặt quy mô, kích thước.

♦ Một ví dụ tương đương dễ thấy nhất trong tiếng Hán-Việt, cho trường hợp này luôn, đó là từ “tiểu”. “Tiểu” vốn cũng dùng với nhiều nghĩa đen và nghĩa bóng khác nhau. Trong tiếng Pali và tiếng Phạn, từ “culla” = tiểu = nhỏ, bé (nghĩa đen). Từ “hina” = tiểu nhược, thấp hèn, đáng chê (nghĩa bóng). Bạn có thể vội vàng cho rằng chữ “tiểu” trong “Tiểu Thừa” chỉ đơn giản có nghĩa là “nhỏ, bé, nhỏ hơn, ít hơn”. Nhưng không phải vậy, chữ “Tiểu Thừa” trong Hán-Việt dịch từ tiếng Hán vốn cũng đã được dịch từ tiếng Phạn theo nghĩa gốc của từ “Hina-yana” (chứ không phải từ chữ “Culla-yana”), như bạn đọc sẽ thấy rõ trong phần giải thích tiếp theo dưới đây của người viết. (ND).

Từ Hinayana (Tiểu Thừa) chỉ là một tiếng vang vọng còn sót lại về một cuộc tranh biện của ngày xa xưa đã không còn nữa - hay chỉ là một cuộc tranh biện mà chỉ có một bên, và bên kia đã đi hay thậm chí đã “chết” từ lâu rồi. Còn một bên này cứ tiếp tục gào thét, phân bua, cứ như là nói với gió vậy!.

Vậy ai là những đối thủ của Đại Thừa mà bị những người Đại Thừa ngày trước dán nhãn đặt tên là “Tiểu Thừa” (Hinayana)?. Là Trưởng Lão Bộ (Theravada) ư? Chắc là không phải rồi! Bởi vì vào lúc Đại Thừa (Mahayana) ra đời, thì Trưởng Lão Bộ (Theravada) đã “di cư” qua Tích-Lan rồi, cho nên Trưởng Lão Bộ không thể nào là được tính là trường phái chủ động hay dẫn đầu trong các trường phái nguyên thủy bảo thủ ở lục địa Ấn Độ vào thời bấy giờ, vào lúc cuộc tranh biện ‘Đại Thừa-Tiểu Thừa’ (Mahayana-Hinayana) đã diễn ra. Ngay cả những từ “Theravada” hay “Theravadins” (Trưởng Lão Bộ / những người theo phái Trưởng Lão Bộ) cũng hiếm khi được nhắc đến trong kinh điển của Đại Thừa.

Trong quyển Karmasiddhiprakarana (Đại Thừa Thành Nghiệp Luận) của mình, ngài Vasubandhu (Thế Thân) cũng đã gọi người Trưởng Lão Bộ một cách tôn kính bằng cái tên “những người Tamraparniyas đáng kính”. (Tamraparni là tên gọi của đảo quốc Tích-Lan và Tamraparniyas có nghĩa là những người ở Tích-Lan, ý chỉ những người Trưởng Lão Bộ), và đặc biệt là ngài chưa bao giờ gọi họ là “Tiểu Thừa” (Hinayana).

Trường phái ảnh hưởng nhất trong các trường phái cổ xưa vào thời đó là trường phái Sarvastivada (Nhất Thuyết Hữu Bộ), vì vậy có thể họ chính là những người bị gọi là “Tiểu Thừa” (Hinayana), nhưng chắc chắn không chỉ một mình họ là mục tiêu dán nhãn và hạ bệ bởi những người Đại Thừa. Nhiều trường phái Kinh Bộ lúc đó không ủng hộ những lý thuyết và kinh sách của Đại Thừa cũng vì vậy mà bị gọi chung một cách khinh khi là “Tiểu Thừa” (Hinayana).

Sau đó, trường phái Sarvastivada (Nhất Thuyết Hữu Bộ) và những trường phái Kinh Bộ khác ở Ấn Độ đã không còn nữa, ngoại trừ trường phái Theravada (Trưởng Lão Bộ), nhưng những cuộc tranh biện và hý luận vẫn còn được mang vào trong các kinh Đại Thừa, ví dụ như việc khởi xướng và tuyên truyền bác bỏ hay chống tư tưởng Tiểu Thừa (Hinayana) đã được ghi rõ trong Kinh Hoa Sen (Diệu Pháp Liên Hoa Kinh) - và ngày nay vẫn còn ngân vang trong trường phái Phật Giáo Đại Thừa (Mahayana) và Kim Cương Thừa (Vajrayana).

Ngày nay, vẫn tồn tại sự nhầm lẫn trong những người Đại Thừa và Kim Cương Thừa trong việc dùng từ “Tiểu Thừa” (Hinayana). Sự nhầm lẫn được thể hiện rõ trong 03 cách sau đây:

1) Ý nghĩa lịch sử: Họ ngộ nhận những người thuộc bất cứ trường phái nào trước Đại Thừa đều là “Tiểu Thừa” (Hinayana).

2) Trường phái Theravada (Trưởng Lão Bộ) cho đến ngày nay, mà trên thế giới thường gọi là Phật Giáo Nguyên Thủy, cũng bị ngộ nhận là “Tiểu Thừa” (Hinayana), mặc dù trong lịch sử những người trường phái Trưởng Lão Bộ đã rời khỏi Ấn Độ qua Tích-Lan trước khi xuất hiện trường phái Đại Thừa.

3) Họ ngộ nhận rằng từ “Tiểu Thừa” (Hinayana) là một danh từ được dùng để diễn tả trong một phần giáo lý nội bộ của Đại Thừa và Kim Cương Thừa.

Bây giờ, chúng ta hãy xem xét 03 vấn đề này một cách chi tiết hơn.

1) Nhiều người cho rằng từ “Hinayana” là một từ dùng để gọi những trường phái Phật Giáo cổ xưa và là cách dùng trong quá khứ xa xưa đó, chứ sau này không còn được dùng. Điều này không đúng. Chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy trong những tác phẩm hiện đại sau này, ví dụ trong tác phẩm của H.V. Guenther, Buddhist Philosophy In Theory and Practice (Triết Học Phật Giáo về Lý Thuyết và Thực Hành), bàn về những sách vở Phật Giáo Tây Tạng từ thế kỷ 18-20.

Và cho đến ngày nay cũng còn rất nhiều người kể cả Phật tử ở hầu hết những nước có Phật giáo Đại Thừa vẫn còn dùng tên này để gọi phần còn lại của thế giới Phật Giáo ngoài Đại Thừa.

2) Rất nhiều người ngộ nhận rằng Tiểu Thừa (Hinayana) là Phật Giáo Nguyên Thủy Theravada (Trưởng Lão Bộ). Riêng về mặt sách vở, tôi có thể trích dẫn từ trong bộ Bibliography of Jane Hope (tạm dịch là “Thư Mục Tham Khảo của Jane Hope”, Jane Hope là học trò của ngài Chogyam Trungpa Rinpoche nổi tiếng của Phật Giáo Tây Tạng), trong quyển “Buddha for beginners”(Đức Phật Cho Những Người Bắt Đầu) in năm 1995 (Tôi chỉ có bản tiếng Na-Uy, và hy vọng việc dịch lại qua tiếng Anh của tôi không quá sai) như sau:

“Phật Giáo Tiểu Thừa: Một dẫn nhập hay đến với Phật Giáo Tiểu Thừa (Hinayana Buddhism) là tác phẩm What the Buddha Taught (Những Điều Phật Đã Dạy) của Hòa Thượng Walpola Rahula... Từ quan điểm này và được viết bởi hai người phương Tây vốn được đào tạo trong truyền thống Theravada, đó là… quyển Seeking the Heart of Wisdom (tạm dịch “Tâm Trí Tuệ), tác giả Joseph Goldstein & Jack Kornfield.”

(Như vậy, ở đây học giả này hiện đại này vẫn xem “Hinayana” (Tiểu Thừa) là Phật giáo Theravada. (ND)

3) Rồi có sự nhầm lẫn thường xuyên là do dựa vào Phật Giáo Tây Tạng. Một số người cho rằng từ “Hinayana” (Tiểu Thừa) và Mahayana (Đại Thừa) là hai danh từ dùng để diễn tả hai thái độ tinh thần khác nhau trong Phật Giáo, và trích dẫn trong Chương 7 (Chương về “Lòng Từ Bi”) của quyển sách kinh điển của Phật Giáo Tây Tạng là “The Jewel Ornament of Liberation”(tạm dịch là “Pháp Bảo Của Sự Giải Thoát” được viết vào thế kỷ thứ 10, trong đó tác giả Jé Gampopa diễn đạt từ “Hinayana” là “thiểu năng”, “khả năng kém hơn” về quy mô, về số lượng, về khả năng ‘chuyên chở ít’, (tiếng Tây Tạng là “theg pa dman pa”, tiếng Anh: “lower capacity”).

Có đoạn đọc như sau:

“Dính chấp vào trạng thái an lạc có được từ một sự tĩnh lặng (1) có nghĩa là thái độ thiểu năng (thấp kém), mà (2) trong đó chỉ mong tập trung giải thoát cho riêng mình. Điều này ngăn cản việc chăm lo cho người khác và vì vậy khó mà tăng trưởng được nhiều lòng vị tha. [...] Khi lòng từ ái và bi mẫn (từ bi) trở thành một phần trong con người, thì sẽ khởi sinh rất nhiều sự chăm lo cho những chúng sinh hữu tình khác mà một người khó đành lòng chỉ nghĩ đến chuyện giải thoát cho riêng mình. [...] Sư Manjushriikiirti đã nói rằng: “Một người Đại Thừa không thể không có lòng từ bi dù trong một khoảng khắc”, và “Trái với sự sân hận và khinh ghét, chính là lòng từ bi mới mang lại phúc lợi cho người khác”.

Bên dưới chú thích (1) & (2) được ghi rõ:

(1) Trong tiếng Tây Tạng, từ “zhi.ba” có nghĩa là sự bình an, tĩnh lặng. Tiếng Anh là: “peace”. Nhưng ở đây Gampopa dịch là “mere peace”, ý chỉ sự chỉ lo nhắm vào sự an lạc của tầng Thiền Định, tức một sự an lạc vô cảm, thiếu lòng bi mẫn dành cho kẻ khác, chỉ lo an lạc và giải thoát cho riêng mình.

(2) Hinayana: “thiểu năng”, thường được dịch và hiểu là “chiếc xe chở ít hơn, chiếc xe nhỏ hơn”. Lúc này, từ “Tiểu Thừa” hàm ý chỉ chỉ chiếc xe chỉ chở 1 người đến bờ giải thoát, chứ không chở được nhiều người, chẳng hạn như là chiếc xe lớn (Đại Thừa).

Vấn đề ở đây là sự giải thích, phân tích trên đây dĩ nhiên là do không căn cứ trực tiếp vào từ “Hinayana” trong tiếng Pali & tiếng Phạn. Vấn đề chính là nằm ở đây.

Từ “Hinayana” không phải là tiếng Tây Tạng. Nó cũng không phải là tiếng Trung Hoa, cũng không phải tiếng Anh hay tiếng Bantu. Đó là tiếng Pali & tiếng Phạn, đều giống nhau. Vì vậy, muốn hiểu thì chúng ta phải tìm hiểu ngữ nghĩa và ý nghĩa của từ “Hinayana” được dùng trong tiếng Pali & tiếng Phạn như thế nào. Từ ghép thứ hai là “yana”, có nghĩa là chiếc xe, cỗ xe (tiếng Hán-Việt gọi là: “thừa”). Riêng từ này thì không có gì phải bàn cãi. Vấn đề là ở chữ “hina”.

Thứ nhất, chúng ta xem xét chữ “hina” được dùng như thế nào trong Kinh Điển Phật Giáo bằng tiếng Pali. Mọi người đều biết rằng, trong “Bài Thuyết Giảng Đầu Tiên” của Đức Phật, là “Kinh Chuyển Pháp Luân” (Dhammacakkappavattana Sutta), mà Đức Phật đã khai giảng cho 5 Tỳ kheo đầu tiên (nhóm của ngài Kiều-Trần-Như), thì Đức Phật đã dạy:

“Này các Tỳ Kheo, có hai cực đoan mà những người xuất gia phải nên tránh. Hai đó là gì? Sự mê đắm vào khoái lạc giác quan, điều đó thấp hèn (hina), phàm tục, là cách của những người tầm thường, không đáng làm và không lợi lạc; và sự dấn thân vào việc tự hành xác bản thân, việc đó chỉ mang lại đau đớn, không đáng làm và không lợi lạc”.

Ở đây, rõ ràng Kinh Điển Pali đã ghi lại lời Đức Phật dạy điều đó là “hina”, tức là “thấp hèn, không đáng làm, đáng chê”.

Chúng ta cũng biết rằng trong các Kinh, Đức Phật thường hay dùng những cách nói gồm nhiều chữ đồng nghĩa, để các từ đó định nghĩa bổ sung cho nhau và nhằm mục đích củng cố, làm tăng chắc ý nghĩa Đức Phật muốn chỉ dạy. Tất cả chúng ta đều biết rằng những tính từ “phàm tục”, “là cách của những người tầm thường”, “không đáng làm”, “không lợi lạc” là những tính từ bổ trợ cho từ “hina” (thấp hèn) trong câu kinh đó.

Trong những kinh Pali khác và trong những luận giảng khác, từ “hina” thường xuất hiện trong những cụm từ so sánh hay đối đãi như: “hina-majjhima-panita”, có nghĩa là “xấu-trung-tốt”. Theo cách ghi chép này, từ “hina” trong cụm từ “hina-majjhima-panita” (hay đôi khi chỉ hai từ đối đãi là “hina-panita”) luôn luôn được dùng để chỉ tính chất “xấu”, “không đáng làm”, “không nên làm”, ví dụ như những phẩm chất Tham, Sân, Si.

Rõ ràng nó có nghĩa là “thấp hèn, không đáng làm, đáng khinh”, chứ không phải có nghĩa là “nhỏ” hay “nhỏ hơn”, “ít hơn”.

Quyển Chú Giải Kinh Đại Nghĩa Thích (Maha-niddesa-atthakatha), một trong những luận giảng có ghi chép cụm ba từ so sánh này, có định nghĩa từ “hina” như vầy: “hinattike hinati lamaka”, (nghĩa là: “Trong cụm ba từ có chứa “hina”, thì chữ “hina” có nghĩa là “lamaka”).

Bây giờ ta đối chiếu với Từ Điển của Hội Kinh Điển Pali (Pali Texts Society-PTS) lại định nghĩa từ “lamaka” như vầy: “vô nghĩa, kém tồi, thấp hèn, xấu, tội lỗi”- (tiếng Anh: “insignificant, poor, inferior, bad, sinful”). Từ đồng nghĩa thông thường của từ “lamaka” này là “papa”=“xấu”, “ác”. Dường như cứ càng so sánh, thì ý nghĩa càng tiêu cực hơn. Trong Luận giảng này có đưa ra một ví dụ và giải thích rằng: “…chính những tham muốn, dục vọng là “hina”, là nguyên nhân dẫn đến tái sinh vào những cảnh giới thấp hèn (niraya: như địa ngục…).

Bây giờ đến những Kinh Điển của Đại Thừa! Trong Kinh Lalitavistara (Phổ Diệu Kinh), chúng ta tìm thấy một bản của “Kinh Chuyển Pháp Luân” (Dhamma-cakkappavattana Sutta), trong đó chữ “hina” cũng được dùng y hệt như trong bản kinh bằng tiếng Pali.

Trong bộ “Đại Thừa Trang Nghiêm Kinh Luận” (Mahayanasutralankara) của ngài Vô Trước (Asanga), đây là một tác phẩm đại diện tiêu biểu của kinh điển Đại Thừa, chúng ta có thể tìm thấy nhiều điều thú vị. Ngài Vô Trước giảng rằng: “Có ba loại người: hina-madhyama- vishishta... (xấu-trung-tốt)”. Cách diễn đạt này thì giống y như cách diễn đạt trong cụm ba từ tương tự trong tiếng Pali: “hina-majjhima-panita” đã nói trên.

Điều này đã nói lên một điều rằng: Những người Đại Thừa trong quá khứ xa xưa đã đóng dấu cái tên “hina-yana”, và dùng từ “hina” là một từ bôi nhọ, dùng theo nghĩa “chỉ những phẩm chất tiêu cực” của nó trong tiếng Pali và tiếng Phạn.

Một đoạn ghi chép đáng quan tâm trong Kinh Catushparishatsutra, được ghi thành bốn cột song song bằng tiếng Phạn, Pali, Tây Tạng và bằng tiếng Đức được dịch từ tiếng Hán. Ở đây, lại một lần nữa, là một ghi chép của “Kinh Chuyển Pháp Luân” (Dhammacakkappavattana Sutta). Chúng ta đã tìm hiểu và đối chiếu bản Kinh này trong tiếng Pali và tiếng Phạn như đã nói trên. Phần tiếng Đức được dịch từ tiếng Hán ghi rằng: “Erstens: Gefallen zu finden an und anzunehmen die niedrigen und üblen Sitten der gewöhnliche Personen”. Chúng ta không cần phải chỉ rõ ở đây từ nào trong hai từ là “niedrigen” (đáng khinh) hay từ “üblen” (xấu, ác) là được dịch tương ứng với từ “hina”. Tuy nhiên, điều đó đã rõ ràng một điều là từ “hina” đã được dịch vào tiếng Hán với nghĩa thật là “tiêu cực”, nghĩa của những tính chất, phẩm chất xấu, đáng khinh. Vì vậy, từ “hina” đã được dịch đúng theo nghĩa “tả về những tính chất tiêu cực” của nó từ tiếng Phạn (giống hệt trong tiếng Pali) vào tiếng Hán.

Ở cột tiếng Tây Tạng, chúng ta tìm thấy ghi là: “dman-pa”, là từ dịch nghĩa của từ “hina” trong tiếng Phạn, đúng với phần ghi và chú thích của Jé Gampopa như đã nói ở đoạn trước. Nhiều người lại biện minh cho rằng việc gọi tên “Tiểu Thừa” theo Phật Giáo Tây Tạng là mang nghĩa đơn giản, tức chỉ mang nghĩa là “chiếc xe nhỏ”, “chiếc xe chở ít người” chứ không mang ý nghĩa“bôi nhọ” là “tiểu nhược, thấp hèn, đáng khinh…” kia. Điều này là do sự nhầm lẫn trong các Tự Điển Tạng-Anh của Sarat Chandra Das’ Dictionary có ghi rằng:

- “dman-pa: thấp, kém về mặt phẩm chất và số lượng; ít, nhỏ”. Còn Từ Điển Jaschke's Dictionary ghi rõ hơn là:

- “dman-pa: 1. thấp, kém về số lượng; ít, nhỏ. 2. về mặt phẩm chất: bình thường, thấp hèn (tiếng Phạn: hina).”

Điều này có vẻ như là từ “hina” vốn chỉ có nghĩa thấp kém, xấu về mặt “phẩm chất” trong tiếng Phạn đã được dịch qua tiếng Tây Tạng thành từ “dman-pa” mang hai nghĩa là thấp kém cả về hai mặt phẩm chất và số lượng. Điều này giải thích được rằng vì sao dường như Jé Gampopa đã muốn nói rằng nhiều người Tây Tạng hiểu chữ “hinayana” (Tiểu Thừa) theo nghĩa thứ hai, có nghĩa là “chiếc xe nhỏ”, “chiếc xe chở ít” (chỉ số lượng).

Bây giờ chúng ta đã rõ lý do tại sao có sự nhầm lẫn hay một số biện minh cho rằng chữ “hinayana” (Tiểu Thừa) có hai nghĩa như chữ “dman-pa” trong tiếng Tây Tạng. Điều nhầm lẫn hay biện minh này đã làm cho nghĩa gốc của từ là “chiếc xe tiểu nhược, thấp hèn, đáng khinh” trở thành “chiếc xe nhỏ, chiếc xe chở ít hơn”.

Nhưng đây chỉ là phương pháp nghiên cứu và giải thích sai lệch. Dù thế nào về từ “Hinayana”, thì sự biện minh đó về mặt ngôn ngữ học, về mặt thời gian lịch sử, cũng hoàn toàn không đúng.

Từ “Hinayana” không phải là tiếng Tây Tạng!. Từ “Hinayana” là tiếng Pali & tiếng Phạn cổ xưa. Và về từ nguyên học, từ “hina” chỉ mang ý nghĩa bôi nhọ, khinh khi, chê bai của những người Đại Thừa từ thời xa xưa dành để gọi những trường phái Phật Giáo bảo thủ, không tán đồng với những quan điểm và kinh sách của những người Đại Thừa.

Vậy thì “Hinayana” (Tiểu Thừa) là cái gì?. Là trường phái Phật Giáo Theravada (Trưởng Lão Bộ)? - Điều đó có lẽ là không đúng trong lịch sử luôn. Nên từ “Hinayana” nếu bị dùng để chỉ Phật Giáo Nguyên Thủy Theravada (Trưởng Lão Bộ) ngày nay ở Tích Lan, Miến Điện, Lào, Campodia…thì càng vừa sai và càng vẫn mang tính khinh miệt đối với những Phật tử đương đại ở đó.

Đó có phải là xuất phát từ cách gọi hay chỉ là hai danh từ diễn đạt về hai thái độ tinh thần (quả vị A-la-hán và quả vị Bồ-tát) được diễn đạt trong giáo lý của Phật Giáo Đại Thừa và Kim Cương Thừa sau này hay không? - Chắc chắn cũng là không đúng về mặt thời gian lịch sử và nguồn gốc ngôn ngữ.

Vì vậy, không có từ “Hinayana” (Tiểu Thừa)!. “Hinayana” (Tiểu Thừa) chỉ là một giai thoại! (Hay một giai thoại đáng buồn và nhầm lẫn trong Phật giáo.-ND).

(“Giai thoại”: nghĩa là câu chuyện, những điều mà người ta tin hay cố tin trong một thời gian lâu, nhưng chúng không có thật, không tồn tại thật. Nó đồng nghĩa như tính chất hư cấu của “chuyện huyền thoại” - Tác giả Kare A. Lie dùng từ tiếng Anh “Myth” để tả về câu chuyện “Hinayana”, có nghĩa là chuyện như chuyện thần thoại, chuyện hoang đường, tưởng tượng. - ND.)

Cho nên, nếu là những người Phật Tử có trí thì nên dẹp bỏ từ ngữ đó vào một ngăn của một “Viện Bảo tàng về Phân ly Tôn giáo” nào đó, và tìm những ngôn từ khác để diễn đạt những thái độ tinh thần (của những trường phái Phật Giáo bảo thủ nguyên thủy cổ xưa) mà họ (những người Đại Thừa) muốn định nghĩa.