Trái Tim Thiền Tập

Cá tánh

Tôi có một kinh nghiệm khá buồn cười vào một buổi sáng sớm trên đường đi bộ từ nhà đến trung tâm Insight Meditation Society. Khi đi ngang qua chỗ tôi vẫn đậu xe thường ngày, tôi để ý thấy chiếc xe mình không còn nằm ở đó nữa.

Tôi nghĩ: “Lạ lùng thật, chiếc xe biến đâu mất rồi. Sao kỳ vậy?” Đêm hôm trước tôi có lái xuống Cambridge để nói chuyện, trên đường trở về xăng đã cạn nhiều, vẫn chưa tỉnh hẳn, tôi bối rối suy nghĩ: “Hay là có ai đem nó đi đổ xăng giùm mình chăng?” Tôi đi vào phòng ăn của trung tâm. Người tôi gặp đầu tiên là một anh nhân viên mà tôi nghĩ là người rất có thể lấy xe tôi, vì vậy tôi hỏi ngay: “Anh có lấy xe tôi không?” Anh đáp: “Không, tôi không có lấy xe của chị.” Tôi lặp lại: “Anh không có lấy xe của tôi?” “Không!” “Xe tôi nó biến đi mất rồi!” Anh hỏi lại: “Chị có chắc không chứ?”

Mà chiếc xe đâu phải một vật gì nhỏ đâu, nên tôi đáp: “Tôi thấy dường như nó biến mất thật đấy. Nó mất tiêu rồi.” Nhưng ngay sau đó, tôi bắt đầu ngờ vực chính mình. Tôi nghĩ, có lẽ nó vẫn nằm ngay đó và tôi đi ngang qua mà không chịu để ý. Lúc ấy có một anh bạn khác nghe câu chuyện, xen vào: “Chị có cho ai mượn rồi không nhớ không?” Tôi đáp: “Chắc là vậy, có lẽ tôi quên.” Nhưng rồi tôi lại nghĩ: “Mà mình cho ai mượn đây chứ?” Tôi không thể nghĩ ra được một người nào hết. Tôi bỏ ra trọn buổi sáng hôm ấy thắc mắc không biết việc gì đã xảy ra cho chiếc xe của mình. Khi tôi đi ăn trưa, thấy một người bạn khác vừa bước vào tôi hỏi ngay: “Chị có lấy xe tôi không?” “Không, không có.” Vừa lúc ấy, Joseph đi ngang qua và bảo: “Ồ, tôi biết xe chị ở đâu.” Anh ta giải thích rằng chính anh đã cho một người quen nào đó mượn vì họ phải cần khẩn cấp, mà không còn chiếc xe nào khác có thể dùng được, và từ sáng đến giờ anh không có dịp để báo cho tôi biết.

Câu chuyện này nhắc tôi nhớ đến những loại cá tánh khác nhau đã được diễn tả trong kinh Phật. Theo hệ thống này thì tôi thuộc về loại si mê, và tôi nhận thấy rõ rằng những phản ứng của tôi đối với việc mất xe là một sự biểu lộ tính chất của hạng người có cá tính si mê ấy.

Trước hết, hạng người si mê không được sáng suốt lắm vào buổi sáng sớm. Vì vậy mà tôi đã cảm thấy thật bối rối sáng hôm ấy. Hạng người si mê có khuynh hướng thiếu tự tin vào nhận thức của mình, và vì vậy dễ bị rối ren trong những cảm giác lúng túng và lưỡng lự. Và đó là những gì đã xảy ra cho tôi khi tôi khám phá là xe mình bị mất.

Khi gặp một biến cố gì, có người phản ứng bằng cách nhìn về khía cạnh tích cực của vấn đề, có người tự nhiên chỉ biết chú ý vào những điểm tiêu cực, và có người lại cảm thấy thật bối rối. Những phản ứng đó rất phù hợp với ba hạng cá tánh đã được diễn tả trong khoa tâm lý học Phật giáo: hạng người tham lam, hạng người sân hận và hạng người si mê. Đa số chúng ta là một tập hợp với những mức độ khác nhau của cả ba loại cá tánh ấy. Nhưng cũng có một số người đã biểu lộ một trong ba loại cá tính ấy mạnh mẽ hơn, nó trội hơn hẳn hai cái kia.

Ví dụ, nếu bạn là hạng người tham lam, khi nghe ai nói về hệ thống cá tánh đặc biệt trong Phật giáo này, bạn sẽ cẩn thận ghi nhận hết tất cả những chi tiết, tự nhủ đây là một hệ thống phân tích tánh tình rất mới lạ, bạn sẽ cố gắng học hỏi hết. Nếu bạn thuộc vào hạng người sân hận, bạn có thể tự nghĩ: “Làm sao mà tất cả mọi người lại chỉ có thể được sắp vào ba cái khuôn khổ nhỏ bé này thôi. Tôi chẳng ưa mấy thứ này chút nào hết. Nó làm tôi cảm thấy mình bị giới hạn, thu hẹp lại theo sự sắp đặt, phán xét của kẻ khác.” Còn nếu bạn là hạng người si mê, có thể bạn cảm thấy hơi lộn xộn một chút, rồi tự hỏi: “Mình thuộc về hạng nào đây?” Và nếu bạn là một hỗn hợp của cả ba cá tánh ấy, phản ứng của bạn có thể sẽ có sự pha lẫn của cả ba.

Qua những khám phá trong môn tâm lý học Phật giáo này, ta có thể tự hiểu thêm về mình rất nhiều. Điều quan trọng nhất là ta nên biết rằng, sự phân loại ấy chỉ là những khuynh hướng tâm lý đã được nhận diện trước đây mấy ngàn năm, vì vậy ta không cần phải nhận nó hoặc cho đó là một phần cái Ta của mình. Chúng chỉ đơn giản là những khuynh hướng bị điều kiện của cá tánh con người.

Trong Thanh tịnh đạo luận, Visuddhimagga, một bộ luận của truyền thống Phật giáo Nam Tông, có diễn tả mỗi hạng cá tánh một cách rất chi tiết. Bạn thử xem những dòng dưới đây có quen thuộc lắm không:

“Một người thuộc cá tánh tham lam sẽ nhìn thấy một đối tượng thú vị cho dù có nhỏ nhoi đến đâu. Họ nhìn thật chăm chú như là ngạc nhiên lắm. Họ bị thu hút bởi những điểm tốt thật tầm thường và bỏ qua hết những khuyết điểm cho dù tệ hại đến đâu. Khi phải giã từ họ chần chừ, lưu luyến không muốn rời bước.

“Một người thuộc cá tánh sân hận nhận thấy một đối tượng bất mãn cho dù thật nhỏ nhoi. Họ không muốn nhìn nó, như là đã chán chường lắm. Họ chỉ thấy những cái dở cho dù không quan trọng, và bỏ qua những điều hay cho dù chúng là chân thật. Khi phải giã từ, họ đi thật vội vã mà chẳng chút gì hối tiếc.

“Khi một người thuộc hạng si mê nhìn thấy một đối tượng, họ thường bắt chước theo hành động của kẻ khác. Nếu họ nghe kẻ khác khen, họ sẽ khen theo. Nếu họ nghe kẻ khác chê, họ sẽ chê theo. Nhưng sự thật thì chính họ cảm thấy bình lặng, một sự bình lặng của si mê!”

Chúng ta chắc ai cũng biết đến hạng người thứ nhất. Hạng người mà lúc nào cũng chật vật khi phải đối diện với những vấn đề khó khăn, trong bất cứ một tình cảnh nào. Và thường thường thì họ rất muốn làm ngơ chúng đi. Lúc nào họ cũng muốn mọi việc đều được tốt đẹp. Và có lẽ chúng ta cũng đã từng gặp hạng người thứ hai, lúc nào họ cũng chỉ nhìn thấy những điểm tiêu cực của hoàn cảnh, đôi khi lại thích chỉ cho người khác thấy những vấn đề mà không ai để ý đến - nhưng không có nghĩa là họ có thể giúp giải quyết gì được. Và chúng ta cũng biết đến hạng người thứ ba, lúc nào cũng dễ bị lộn xộn. Họ không biết chắc là mình cảm nghĩ ra sao hoặc có ý niệm gì. Họ thường lệ thuộc vào quan điểm của kẻ khác. Và lẽ dĩ nhiên, trong chúng ta ai cũng có đầy đủ hết cả ba cá tánh ấy, nhưng đôi khi cũng có một cá tánh này nổi bật hơn hai cái kia.

Có người khi đọc những dòng này sẽ mỉm cười khi nhận diện được mình hoặc người quen qua sự diễn tả của ba hạng cá tánh ấy. Còn bằng không, lời diễn tả sau đây trong Thanh tịnh đạo luận về cách đi, đứng, nằm, ngồi của mỗi hạng người có thể giúp ta thấy rõ hơn:

“Ta có thể biết được một người thuộc tánh gì qua tướng đi, hành động, cách ăn, cách nhìn của họ.

“Người tánh tham, khi đi tự nhiên, bước đi cẩn thận, đặt chân xuống từ từ, khoan thai, nhấc chân lên khoan thai, bước đi như lò xo bật.

“Người có tánh sân bước đi như thể đào đất bằng những đầu ngón chân, đặt chân xuống rất nhanh, giở lên nhanh, bước đi kéo lê thê.

“Người tánh si đi với dáng bối rối, để chân xuống một cách do dự, nhấc lên cũng do dự, bước chân nhấn xuống đột ngột.

“Dáng đi của một người tham có vẻ chắc chắn, nhịp nhàng, của người sân thì cứng cỏi, của người si thì rối ren. Ngồi cũng thế. Và một người tham trải giường một cách thong dong, không vội vàng, từ từ đặt lưng xuống, sắp đặt tay chân cho ngay, và ngủ một cách an ổn. Khi thức dậy, thay vì đứng dậy ngay, người này phản ứng từ từ, như thể còn hoài nghi chưa quyết định. Người sân trải giường vội vàng, thế nào cũng xong, gieo mình xuống ngủ với một gương mặt nhăn nhó. Khi thức dậy thì đứng lên một cách mau lẹ, và trả lời người khác như thể rất bực mình. Người si trải giường lệch lạc và phần nhiều ngủ úp mặt, thân thể bò dài ra. Khi dậy, từ từ đứng lên, “hử” một cái.”

Thanh tịnh đạo luận còn có liệt kê nhiều ví dụ khác nữa. Trong truyền thống thì sự phân loại theo cá tánh này được sử dụng trong việc chọn lựa đề mục thiền quán cho thiền sinh, cũng như giúp họ bớt bị kẹt vào việc nhận những khuynh hướng này làm mình. Hiểu biết ấy sẽ giúp ta tìm lại được một sự quân bình hơn trong cuộc sống. Ví dụ, đối với hạng người có cá tánh sân hận, ta có thể thực tập từ bi quán để chuyển hóa. Đối với người có cá tánh tham lam, ta có thể thực tập bố thí và xả bỏ. Để đối trị tánh si mê, chúng ta thực tập định tâm.

Thật ra, không có một cá tánh nào là tốt hơn một cá tánh nào, chúng đều bị điều kiện như nhau. Dưới ánh sáng của chánh niệm những phần tử ấy sẽ được chuyển hóa. Chúng ta vẫn có thể kinh nghiệm được phương diện tích cực của mỗi cá tánh ấy, mà không bị chúng sai sử và giới hạn. Theo kinh điển, chúng là hình thái của một cá tánh đã được thanh lọc.

Ví dụ, khuynh hướng của tánh tham lam cũng còn là ý muốn được tiến gần hơn đến đối tượng, muốn kinh nghiệm sự sống trọn vẹn hơn, muốn dâng hiến hết cho kinh nghiệm. Vì vậy, sự biểu lộ thanh cao của tánh tham lam chính là đức tin. Đức tin cho phép ta tiến gần đến đối tượng, tiếp xúc sâu sắc với sự sống, biết dâng hiến trọn vẹn mà không hề có một dính mắc và vướng vít nào của đam mê.

Cá tánh sân hận có thể chỉ muốn chú tâm đến khía cạnh tiêu cực của một hoàn cảnh, nhưng nó cũng có một sự sẵn sàng chịu nhìn sâu vào vấn đề hơn những kẻ khác, biết thật sự chấp nhận những gì không ưa thích hoặc không dễ chịu. Nhờ những yếu tố đó mà sân hận có thể chuyển hóa thành tuệ giác. Vì tuệ giác cũng đòi hỏi chúng ta phải biết nhìn thẩm thấu xuyên qua bề mặt nông cạn của ý thức, tiếp xúc được với những sự khó chịu nằm sâu kín trong ta. Từ đó ta mới có thể hiểu được hết mọi vấn đề của sự sống. Tuệ giác vẫn có thể biểu lộ mà không bị ảnh hưởng bởi tính chất đớn đau và cô lập của sân hận.

Và cá tánh si mê thì cảm thấy xa cách với những gì đang xảy ra mà không biết cách phản ứng cho thích hợp. Nhưng với chánh niệm, ta có thể chuyển hóa cũng một khuynh hướng ấy thành một sự tĩnh lặng rộng lớn. Thay vì là dửng dưng, xa cách với những gì xảy ra, ta có thể phản ứng bằng sự an tịnh, nhờ tiếp xúc được với chúng trọn vẹn hơn trong chánh niệm.

Cho dù ta thuộc hạng cá tánh nào đi nữa, điều quan trọng là ý thức được rằng mình đều đang bị giam giữ, bằng cách này hay cách khác, trong những tâm thức bị điều kiện. Chánh niệm là một lưỡi gươm giải thoát. Với chánh niệm ta có thể tìm được đức tin, trưởng thành trong tuệ giác, và đạt được sự tĩnh lặng. Không cần biết con đường nào ta đang đi, sự giải thoát của ta có thể đạt được bằng cách giữ chánh niệm trong từng giây phút.

Sóng thần

Joseph Goldstein và tôi có lần đi hướng dẫn một khóa tu trên đảo Big Island tại Hawaii. Một ngày, trong khi tôi đang hướng dẫn giờ ngồi thiền đầu tiên sau giờ ăn trưa, tôi cứ nghe tiếng chuông điện thoại reo vang liên tục trong văn phòng bên dưới thiền đường. Tôi biết Joseph đang ở phía bên kia căn nhà nên không hay biết, nhưng tôi hy vọng sẽ có một nhân viên nào đó bắt điện thoại lên. Nhưng không một ai trả lời. Và khi nó tiếp tục reng, tôi bắt đầu nghĩ: “Chắc là phải có việc gì đây. Có chuyện gì quan trọng đây.” Tôi chấm dứt giờ ngồi thiền, đi xuống văn phòng chờ đợi, chỉ chừng vài giây sau, điện thoại lại reng. Tôi trả lời. Người gọi là nhân viên của Cơ quan Phòng thủ dân sự của Hawaii, báo cho biết là có một ngọn sóng thần lớn nhất trong lịch sử sẽ xảy ra trong ngày hôm ấy! Vì chúng tôi đang ở một nơi rất gần bờ biển, nên chúng tôi có chừng bốn mươi lăm phút để di tản. Họ bảo rằng nơi an toàn nhất cũng cách chỗ chúng tôi khoảng một giờ đồng hồ.

Tôi nói với người trên máy: “Cô biết không, chúng tôi có độ bảy mươi người ở đây, và chỉ có hai chiếc xe. Con đường nào dẫn ra khỏi nơi này cũng chạy dọc theo bờ biển. Tôi nghĩ là chúng tôi không thể di tản kịp thời được.” Cô ta trả lời: “Tôi sẽ gọi lại cho chị!”

Vài phút sau cô ta gọi lại, nói là họ sẽ gởi đến một chiếc xe buýt, nhưng rồi vài giây sau lại bảo rằng không còn đủ thì giờ nữa. Cô bảo chúng tôi phải tìm một nơi nào cao nhất mà chúng tôi có thể lên được. Vì vùng đất phía trên trung tâm không thể đến được, nơi an toàn nhất mà chúng tôi có thể đến chỉ cao bằng lầu hai của tòa nhà chúng tôi mà thôi. Ngọn sóng thần lớn nhất trong lịch sử của Hawaii sắp sửa đổ ập xuống, mà chúng tôi không có một chỗ ẩn náu hoặc tìm được một nơi nào có độ cao an toàn!

Bàng hoàng, tôi gác máy điện thoại và đi vào phòng của Joseph để bàn thảo. Anh ta đang có giờ trình pháp chung với một số thiền sinh. Khi tôi đứng yên lặng phía sau chờ đợi, tôi nghe một thiền sinh than phiền rất nhiều về cái đau nơi đầu gối của anh trong khi ngồi xếp bằng. Tôi tự nhủ: “À, anh nghĩ là anh có vấn đề lớn với cái đau nơi đầu gối hả, anh cứ chờ xem!” Nhưng không phải là tôi không hề bị đau trong khi ngồi thiền, tôi có chứ, và tôi cũng than phiền luôn. Trước khi nghe cú điện thoại ấy, có lẽ tôi đã có một phản ứng khác hơn đối với vấn đề của anh ta. Nhưng trong giờ phút này, tôi đang mang trong đầu cái tin về một nguy cơ sắp đến, và nhận định của tôi về cái gì là quan trọng đã thay đổi rất nhiều.

Cuối cùng, chúng tôi quyết định mang hết vật dụng cần thiết lên một nơi cao nhất trên căn lầu, mặc dù không ai biết nước sẽ dâng cao đến đâu. Và rồi chúng tôi ngồi thiền trong khi chờ đợi ngọn sóng thần. Trong khi ngồi, thời gian trở nên rất là co dãn, một phút có thể dường như cả giờ, và nhiều giờ trôi qua tưởng chừng như chỉ trong một vài phút. Buổi ngồi thiền ấy mãnh liệt vô cùng, mọi người đối diện với cái chết của mình, nó có thể đến bất cứ lúc nào, bị cuốn trôi bởi một khối nước hung tợn. Có người cầu nguyện, có người khóc, có người ngồi yên lặng.

Đối với tôi, mỗi giây phút buông bỏ trong giờ ngồi thiền ấy như là một tấm gương phản ảnh cái chết của mình. Tôi cương quyết buông bỏ hết tất cả. Mỗi giây phút dính mắc và nghiêng tới tương lai để nắm bắt giây phút kế tiếp đều đau đớn vô cùng. Mỗi giây phút ngồi yên và có mặt trong hiện tại đều an lạc vô cùng. Tôi thỉnh thoảng cũng nghĩ đến anh thiền sinh bị đau nơi đầu gối, không biết anh giờ này ra sao!

Cuối cùng, không có chuyện gì xảy ra. Ngọn sóng thần ấy đã hụt hòn đảo của chúng tôi. Chúng tôi yên lặng thu dọn những vật dụng của mình và đi trở xuống lầu. Chúng tôi vừa phải đối diện với một nguy cơ rất lớn. Và chúng tôi chắc hẳn cũng đã có những cảm nghĩ đổi khác hơn về cái đau nơi đầu gối, cũng như về những nỗi khó khăn thường ngày của mình. Trong một khoảng thời gian, chúng tôi đã được đánh thức dậy để xét lại những gì mới thật sự là có giá trị trong đời sống và biết trân quý những gì đã bảo vệ mình trong những lúc cảm thấy sợ hãi và rối ren.

Chúng ta thực tập thiền quán là để duy trì cái nhìn đổi mới ấy, vì nó là sự thật. Cuộc sống của chúng ta phù du và mong manh. Chúng ta có ai biết chắc được về cái chết của mình không, khi nào và ở đâu? Chúng ta tu tập là để thay vì đuổi theo cái mình không có, hoặc vô vọng nắm giữ những gì luôn đổi thay, ta có thể an trú trong giây phút này và tìm được nơi trú ẩn trong sự buông bỏ. Ta tu tập vì không muốn hoang phí cuộc sống quý báu này.

Thần thông lớn nhất

Tôi biết điều này sẽ làm rất nhiều người khó tin, nhưng người ta nói rằng vị thầy của tôi, bà Dipa Ma có thể nấu chín một củ khoai trong lòng bàn tay của bà, hay hơn nữa, bà có thể làm cho nó có vị giống như kẹo sô-cô-la. Bà có thể đi xuyên qua tường. Bà có thể hóa thân hiện ra ở hai nơi khác nhau cùng một lúc. Đôi khi, đi trên đường phố Rangoon vào ban đêm, bà hóa ra hai người đi như một đôi bạn. Cũng có khi bà đột nhiên hiện ra như từ đâu đâu vì có hẹn với thầy mình.

Bà Dipa Ma có thể đọc được ý nghĩ của bạn và nói hết ra những gì bạn giấu kín trong tâm. Có lần, bà nhìn một tháng vào tương lai và diễn tả lại chính xác nội dung của bài nói chuyện mà vị Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc, ông U Thant, sẽ đọc. Bà có thể phóng tâm mình đến những cõi thế giới khác, hoặc đi ngược lại mấy ngàn năm trước để nghe đức Phật thuyết pháp. Bà Dipa Ma có thể làm những việc mà chúng ta cho là không thể làm được.

Dipa Ma không bao giờ sử dụng những quyền năng ấy để phô trương với người khác, nhưng đôi khi bà dùng chúng như những phương tiện thiện xảo để dạy những người bà tin tưởng. Lúc nào bà cũng sử dụng những quyền năng ấy thật tự nhiên, không có một chút gì khoe khoang hoặc kiêu ngạo, như là một cách giúp cho người khác có một cái nhìn mới lạ hơn về sự việc. Chứng kiến được những phép lạ ấy chắc chắn sẽ mở rộng quan niệm của ta về vũ trụ này cũng như ranh giới của sự sống. Chúng đã phô bày cho tôi thấy một thế giới mênh mông, to lớn hơn tôi vẫn tưởng.

Thật ra những hiện tượng về phép lạ, thần thông này xảy ra vẫn theo đúng luật tự nhiên. Sở dĩ chúng được xem như siêu nhiên là vì những định nghĩa của ta về cái gì là tự nhiên quá giới hạn. Chỉ cần một sự hiểu biết khác thường chút xíu thôi, cũng đủ va chạm với cái định nghĩa bình thường của ta về luật thiên nhiên rồi. Ví dụ, chúng ta nhờ biết rõ luật về trọng lực nên có thể bay từ nơi này đến nơi khác, và còn thám hiểm không gian nữa. Những quyền năng thần thông của bà Dipa Ma thật ra chỉ là kết quả của một định lực rất lớn.

Trong đạo Phật, thiền định được xem như con đường của quyền năng, vì khi ta định tâm, những năng lượng tản mát trong ta sẽ quy lại thành một khối. Định lực càng mạnh bao nhiêu năng lượng sẽ lớn bấy nhiêu, và ta sẽ có quyền năng. Với một định lực mãnh liệt, ta có thể chứng nghiệm được cái giây phút hoặc giao điểm mà từ đó mọi bình diện không gian, thời gian và vật thể bắt đầu phát khởi. Và ngay ở điểm đó, vũ trụ này rất dễ uốn nắn.

Nhưng vì những hiện tượng thần thông xuất phát từ sức mạnh của định chứ không phải từ tuệ giác, cho nên chúng không phải là cứu cánh của ta. Vì vậy mà các thiền sinh thường được khuyên đừng để bị chúng cám dỗ. Ngài Munindra dạy phương pháp này cho bà Dipa Ma vì ông thấy bà có một khả năng định tâm rất lớn, và cũng vì đây là một lối tu cổ truyền mà ông muốn làm sống lại. Quan trọng hơn hết, ông đem dạy cho Dipa Ma vì biết bà có con tim rất chân thật, và bà sẽ không bao giờ lạm dụng nó. Trong suốt thời gian hướng dẫn bà phát triển những quyền năng này, ông luôn nhắc nhở Dipa Ma: “Những quyền năng này không có gì là quan trọng. Giác ngộ mới thật sự là quan trọng. Những năng lực ấy có thể gây tai hại lớn nếu ta lạm dụng chúng, nếu ta chấp ngã, nghĩ ‘Tôi’ là người có được sức mạnh này. Thật ra những thần thông ấy chỉ là chuyện nhỏ thôi. Nó vui lạ cũng giống như trò ảo thuật vậy. Không quan trọng! Trí tuệ mới quan trọng.”

Mặc dù những quyền năng ấy trông có vẻ rất là cao đẳng và đáng kể, nhưng con đường của định lực không nhất thiết sẽ thanh lọc cái nhìn của ta về sự sống, về chân lý. Thiền định không nhất thiết sẽ đem lại cho ta một cái nhìn sáng tỏ về chính mình và sự sống của mình. Chỉ có sự phát triển trí tuệ mới có thể giúp ta khám phá được tự tánh của tâm, của tư tưởng và cảm thọ. Khi ta nhìn vào thân và tâm mình cho sâu sắc, trên bề mặt chúng có vẻ như một vật thể kiên cố, rõ rệt, nhưng thật ra chúng chỉ là những sự kiện biến chuyển luôn, như một dòng sông nhảy múa, bóng bọt, trôi chảy không ngừng. Ta thấy thân và tâm, mặc dù như hai cá thể biệt lập, nhưng thật ra chúng hòa nhập và tương duyên với nhau. Ta cũng ý thức được ảnh hưởng của thân đối với tâm và ảnh hưởng của tâm trên thân. Chúng ta thấy được luật duyên sinh, duyên khởi của mọi hiện tượng chung quanh mình, và hiểu rằng chúng ta đều có một sự liên kết mật thiết với nhau trong dòng sông vô tận của sự sống này. Ý thức được điều đó sẽ làm phát sinh một tâm từ rộng lớn.

Khi định lực phát triển, ta sẽ khám phá được rằng thế giới này bao la hơn ta vẫn tưởng. Và ta có thể vui chơi trong đó với những quyền năng mới lạ, nhưng nó không phải là mục đích của sự tu tập. Người thông dịch viên của ngài U Pandita đã lúng túng khi anh cố gắng dịch lời của ngài: “Một người có thể có hết những quyền năng ấy và làm được hết những phép lạ ấy, mà vẫn là một kẻ à... à... à... một kẻ à... à... thiệt thòi.”

Tự do lớn nhất là có được tuệ giác và một tình thương không giới hạn. Khả năng biết nhìn sáng tỏ và yêu thương trọn vẹn là những thần thông lớn nhất. Bà Dipa Ma là một thiền sư của hai con đường định lực (thiền định) và tuệ giác (thiền quán). Và mặc dù bà có những phép lạ, thần thông kỳ diệu ấy, nhưng mỗi khi nghĩ về bà, điều mà tôi nhớ là một con người khiêm nhường, vô ngã, một con người dễ quý mến nhất mà tôi đã gặp.

Trái quýt cuối cùng

Một trong những lời hướng dẫn thiền tập đầu tiên mà ngài Munindra dạy tôi là phải có mặt với mỗi hơi thở, như nó là hơi thở đầu tiên và là hơi thở cuối cùng. Tôi phải thực tập y như vậy đối với mỗi bước chân, mỗi âm thanh, mỗi mùi vị. Phương pháp này đã giúp tôi có được một sự chú tâm trọn vẹn và trực tiếp với mỗi giây phút của sự thực tập. Những khía cạnh nhỏ, những mảnh vỡ của con người tôi được gom góp lại. Tôi không còn muốn so sánh giờ phút hiện tại này với những gì đã xảy ra trong quá khứ, vì quá khứ nằm ở đâu khi hơi thở này là hơi thở đầu tiên? Và nếu đây là hơi thở cuối cùng, chắc chắn tôi sẽ không chần chờ gì mà không chú tâm hết vào nó, vì đâu có gì nữa ở tương lai? Tôi cũng không dám phán xét kinh nghiệm trong hiện tại, vì không còn một quá khứ hoặc tương lai nào để so sánh. Đó là một phương pháp thực tập rất mầu nhiệm, và cũng là một đường lối kỳ diệu để sống và chết nữa.

Nếu chúng ta không biết sống trong chánh niệm, ta sẽ đi tìm kiếm những sự thỏa mãn từ bên ngoài, nắm bắt những kinh nghiệm nhất thời. Ta sẽ dễ bị rơi vào hố sâu của những sự kích thích qua sắc dục. Chúng có thể đem lại cho ta một cảm giác trọn vẹn, nhưng đó là một sự trọn vẹn giả dối, được xây dựng bởi những hiện tượng thoáng qua và nằm ở bên ngoài.

Bạn hãy thử tưởng tượng mình đang làm một việc gì đó thật đơn giản. Một việc mà bạn đã làm qua rất nhiều lần, và nó không đem lại một thích thú gì mới. Ví dụ như ăn một trái quýt chẳng hạn. Nếu bạn ăn một trái quýt mà không chú tâm gì nhiều đến hình dáng của nó, cảm xúc của nó, mùi vị của nó, thì có lẽ kinh nghiệm ăn quýt chẳng có gì là đặc biệt hết. Vì không có gì là đặc biệt nên bạn có thể nghĩ rằng chắc có điều gì sai trật với trái quýt của mình, hoặc cho rằng mình cũng đâu thích ăn quýt bao giờ đâu! Rồi bạn lại nghĩ: “Phải chi mình được ăn một trái chuối thì thích biết mấy.” Nhưng dầu bạn có ăn chuối đi nữa mà không có chánh niệm, bạn cũng sẽ không cảm thấy hạnh phúc. Rồi thay vì ý thức được nguyên nhân là vì ta không biết tiếp xúc với kinh nghiệm của mình, ta lại có thể nghĩ: “Cuộc sống của tôi nó tầm phào và chán chường lắm. Làm sao mà quýt hay chuối có thể đem lại hạnh phúc được! Tôi cần một cái gì mới lạ kìa. Tôi phải đi tìm một thứ gì khác thường như trái hồng đào chẳng hạn.” Rồi bạn bỏ công sức đi tìm kiếm và có được một trái hồng đào. Nhưng khi bạn ăn xong trái hồng đào lạ hiếm ấy, cũng như những trái quýt, trái chuối tầm thường kia, nó chỉ để lại cho bạn một cảm giác trống vắng, bất mãn.

Chúng ta ít khi nào nghĩ rằng, phẩm chất của chánh niệm lại đóng một vai trò quan trọng trong cảm giác bất mãn ấy của mình. Nhưng thật vậy, chỉ khi nào ta có một ý thức sáng tỏ, chánh niệm, ta mới có thể tìm thấy sự thỏa mãn trong cuộc sống. Chánh niệm là chìa khóa mở cửa bước vào sự sống. Khi ta tiếp xúc được sâu sắc với kinh nghiệm của mình, ta sẽ thấy rằng thế giới ý niệm của ta thật ra tràn đầy những cảm xúc kỳ diệu, như là ta mới kinh nghiệm được mỗi sự vật lần đầu tiên trong cuộc đời mình vậy.

Có chánh niệm về một cảm thọ vui thích không có nghĩa là ta để bị dính mắc vào nó. Sự dính mắc không bao giờ làm cho một cảm thọ vui thú nào được vui thú hơn. Ngược lại, nó còn khiến niềm vui bị suy giảm đi, vì chúng ta cứ phải lo sợ nó thay đổi hoặc mất đi. Nếu ta có chánh niệm về hạnh phúc mình đang có, ta sẽ không cần phải đi tìm giây phút kế tiếp làm gì. Và ta cũng không bỏ lỡ hạnh phúc này để chờ đợi một cái gì hay ho hơn, thích thú hơn, nghĩ rằng: “Cái này cũng chưa phải là tốt lắm, phải chi nó là...” Chánh niệm cho phép ta tiếp xúc được với bất cứ hạnh phúc nào đang có mặt.

Thật ra, ta cũng không biết chắc rằng hơi thở này có phải là hơi thở cuối không, hoặc là ta đang ăn trái quýt cuối cùng của đời mình, hay là nghe tiếng chim hót một lần chót. Với một ý thức sáng tỏ - xem mỗi kinh nghiệm của ta như một kinh nghiệm cuối - ta sẽ thức dậy từ một thế giới nửa mê nửa tỉnh, bước vào một hạnh phúc vô tận và vững bền, mà chính nó cũng là hoa trái của chánh niệm.

Giây phút giải thoát

Ngài U Pandita có lần hỏi tôi: “Cô có tin lời đức Phật dạy rằng mỗi giây phút tỉnh thức là một giây phút giải thoát không?” Tôi đáp: “Dạ có, con thật sự tin việc đó.” Rồi ông nói: “Cô có nghĩ là chứng nghiệm được điều ấy hay hơn là chỉ tin suông thôi không?”

Tôi đáp: “Dạ, chắc chắn là như vậy!”

Câu hỏi của ngài U Pandita thật ra đã phá tan đi nỗi nghi ngờ của tôi về khả năng giải thoát của mình. Nó giúp tôi đối diện với giáo lý đầy dũng lực của đức Phật: với chánh niệm, ta có thể kinh nghiệm được sự giải thoát trong bất cứ một giây phút nào. Khi ý thức được việc ấy, ta sẽ hiểu rằng bất cứ một kinh nghiệm nào mình đang có, cho dù đau đớn hay dễ chịu, cũng đáng để ta chú tâm đến, vì nó cũng là một cơ hội giải thoát. Điều đem lại cho ta sự giải thoát là năng lực của chánh niệm chứ không phải đối tượng của nó. Chánh niệm là một lưỡi gươm có thể chặt đứt bất cứ xiềng xích nào đang trói buộc ta trong giờ phút này.

Một trong những điều mâu thuẫn lớn của cuộc sống là: khổ đau và giải thoát, cả hai đều có thể có mặt ngay bây giờ và ở đây, ngay trong thân này và tâm này. Có hai cụm từ Pali dùng để diễn tả việc ấy: klesa bhumi và panna bhumi. Chữ bhumi có nghĩa là địa, vùng đất, nơi chốn phát khởi. Klesa có nghĩa là phiền não, những tính chất nào làm cho ta khổ đau, bất mãn. Và panna có nghĩa là trí tuệ. Bhumi lúc nào cũng có mặt qua hình thức của thân và tâm. Cái phân cách giữa klesa và panna chính là chánh niệm. Với chánh niệm, thân và tâm trở thành một cứ địa của giải thoát và tự do. Thiếu chánh niệm, cũng cùng một thân tâm ấy, sẽ trở thành một vùng đất khổ đau.

Đức Phật dạy rằng, bất cứ một người nào dù tầm thường đến đâu cũng có thể giải thoát được, vì chánh niệm, nguyên liệu căn bản của giải thoát, bao giờ cũng có sẵn trong mỗi chúng ta. Tùy ở sự chọn lựa của chúng ta mà thôi, ta muốn phiền não - klesa - hay tuệ giác - panna.

Trong kinh có cho ví dụ về một chiếc thùng rác làm bằng đồng. Vì nó là thùng rác dơ bẩn nên chúng ta không dám đụng chạm tới và có ý ghê tởm. Và chúng ta hãy tưởng tượng, cũng cùng với một thứ đồng ấy, người ta đem nấu chảy ra và làm thành những món nữ trang thật đẹp. Bây giờ, chúng ta nhìn cũng một thứ đồng ấy với sự trìu mến và ưa thích. Rồi bây giờ ta hãy đem chất đồng ấy, đúc thành những hình tượng thần thánh, và chúng sẽ tự nhiên trở thành những đồ vật thiêng liêng, cao quý. Cũng cùng một thứ nguyên liệu, nhưng khi ta sử dụng vào những mục đích khác nhau, phản ứng của chúng ta cũng sẽ thay đổi theo. Và cũng thế, thay vì xem thường những kinh nghiệm thân tâm, chúng ta có thể coi chúng như là nguyên liệu cho sự giải thoát của mình.

Trên con đường tu tập giải thoát, ta phát triển một khả năng sống an lạc và tĩnh lặng. Chúng ta sẵn sàng phơi bày những khổ đau của mình và học chấp nhận, thương yêu. Chúng ta tập định tâm để thấy được tự tánh chân thật của mình. Tất cả chỉ quy tụ về một điểm duy nhất là giải thoát, Niết-bàn, và đó không phải là một mục tiêu viển vông, xa vời. Mỗi giây phút ta kinh nghiệm mà không bị dính mắc, sân hận và si mê là một giây phút của Niết-bàn. Và giây phút ấy có thể là ngay bây giờ đây.

Lưới trời Đế thích

Trong kinh có đề cập đến một hình ảnh rất nổi tiếng đó là tấm lưới của trời Đế thích. Trên cung điện của trời Đế thích có một tấm lưới mênh mông vô tận bao trùm hết khắp vũ trụ. Ở mỗi giao điểm, nơi hai đường lưới đan nhau, đều có một hạt trân châu sáng chói như một tấm gương. Mỗi hạt châu ấy phản chiếu những hạt trân châu khác, và luôn cả những hình ảnh nằm trong các hạt châu ấy. Vì vậy, khi nhìn vào một hạt châu ở bất cứ một điểm nào, ta cũng có thể thấy được tất cả những hạt châu khác ở khắp mọi nơi.

Gần đây, tôi lại có dịp tưởng đến hình ảnh của lưới trời Đế thích khi viếng thăm bảo tàng viện về sự tàn sát người Do Thái (holocaust) trong Thế chiến thứ hai, Yad Vashem, ở ngoại ô thành phố Jerusalem. Một trong những nơi cảm xúc và gây tác động mạnh mẽ nhất trong bảo tàng viện là đền kỷ niệm các trẻ em, được giúp xây cất bởi một cặp vợ chồng có đứa con trai chết trong một trại tập trung ở Đức.

Đền kỷ niệm là một căn phòng tối có hình dạng như một cái vòm. Khi mới bước vào, bạn không nhìn thấy gì chung quanh, bạn phải lần mò đi trong bóng tối bằng cách vịn theo một thanh sắt làm hàng rào gắn dọc theo chu vi căn phòng. Trong khi bạn bước đi, bạn nghe tên của từng em bé bị chết trong các trại tập trung được đọc to lên.

Giữa căn phòng là một ngọn nến nhỏ sáng lung linh. Những bức tường của căn phòng hình bầu dục được lát bằng hàng trăm tấm kính nhỏ, phản chiếu ngọn nến yếu ớt ở giữa phòng, và luôn cả phản ảnh của chính nó trong những tấm kính khác. Người đi có cảm tưởng như mình đang bị bao vây bởi vô số những điểm ánh sáng. Mỗi điểm tượng trưng cho một em bé bị giết trong trại tập trung. Khi tâm tôi lắng yên xuống, bàng hoàng vì khung cảnh này, tôi chợt thấy mình cũng là một phần của những hình phản chiếu, tôi cũng là một phần của tấm màn lưới liên kết trùng trùng điệp điệp này. Cũng như tôi đã không thể nào tách rời hình ảnh của mình ra khỏi những điểm sáng ấy, tôi không thể nào tự tách rời tôi ra với sự sống và cái chết của những em đã bị giết trong các trại tập trung. Tôi đã bước chân vào cõi trời Đế thích. Và có lẽ chính xác hơn, tôi đã tỉnh thức dậy trong thực tại của lưới trời Đế thích.

Khi chúng ta nhìn người khác, ta sẽ thấy được mình trong đó. Và khi ta nhìn lại mình, ta cũng sẽ khám phá là mọi chúng sinh và vạn vật trên khắp vũ trụ này đều có mặt trong ta. Mọi sự kiện, mọi cá thể, mọi trạng thái tâm thức đều được phát sinh từ cái màn lưới tương quan duyên khởi trùng điệp này. Trong từng giây phút, ta đang được sinh ra từ màn lưới duyên sinh ấy. Một số nhân duyên tương hợp lại với nhau, không ngừng nghỉ, sanh ra cái mà chúng ta gọi là Tôi, là sự sống. Và trong đền kỷ niệm các trẻ em tại Yad Vashem, tôi không hề đứng ngoài những gì đã xảy ra trong các trại tập trung, hoặc bất cứ một hiện hữu nào. Trong sự sống này, không có bất cứ một ai, không có bất cứ một sự kiện nào là cô lập hết.

Bốn mùa thay đổi

Năm kia, có một người bạn ở California muốn qua viếng thăm New England vào mùa thu. Trong khi chờ đến ngày chị sang, tôi mỗi ngày cứ nóng ruột ra nhìn rừng cây mùa thu với ngàn chiếc lá màu sắc lộng lẫy và rực rỡ, hy vọng rằng chúng sẽ giữ được như vậy mãi. Tôi muốn những chiếc lá sẽ vẫn còn đẹp cho tới ngày chị đến. Có lúc tôi có cảm tưởng như muốn ra cắm những chiếc lá rụng lại trên cây, để giữ chúng cho chị xem. Tôi nghĩ: “Nó phải được đẹp như thế này khi chị ấy đến. Chứ nếu lá vàng khô, héo phai hết thì còn gì ý nghĩa cho chuyến viếng thăm mùa thu đầu tiên của chị nữa!” Nhưng rốt cuộc thì chị ta đã không sang được. Khi nghe tin ấy, tôi nghĩ: “Thôi, bây giờ mình có thể cho phép thiên nhiên được tiếp tục công việc của nó rồi!”

Lẽ dĩ nhiên, đi ngăn chặn không cho lá mùa thu rơi rụng là một chuyện hết sức ngớ ngẩn. Nhưng bạn hãy nhìn lại đời sống của mình đi, biết bao nhiêu lần ta đã vô tình có những hành động như vậy, cố gắng giữ cho sự vật đừng đổi thay. Nhưng luật vô thường là cơ cấu căn bản của cuộc sống này. Không phải cuộc sống của chúng ta luôn luôn thay đổi, mà là sự sống ta được làm bằng những sự thay đổi.

Nhìn vào thế giới thiên nhiên chung quanh, chúng ta thấy rõ sự thay đổi của bốn mùa. Cũng thế, trong cuộc đời ta có những người đến và cũng có những kẻ đi. Ta có những vật sở hữu, chúng đã mất hoặc ta đã biếu tặng kẻ khác, có thể ta không còn cảm thấy cần thiết hoặc không còn chú ý, quý trọng chúng nữa. Chúng ta biết mình có thể cảm thấy như thế này vào buổi sáng, rồi lại cảm thấy như thế kia vào buổi chiều, và vào buổi tối lại khác nữa. Và ta biết, cuối cuộc đời rồi ai cũng sẽ chết.

Và thiền tập cũng sẽ giúp chúng ta trở nên nhạy cảm hơn về sự thay đổi không ngừng của tâm thức. Một ý nghĩ có mặt rồi biến mất. Âm thanh khởi lên rồi lắng xuống. Mùi, vị, cảm xúc đến rồi đi. Hình ảnh hiện lên rồi tan biến. Mỗi giây phút của sự sống có thể được xem, theo lời của Ralph Waldo Emerson, như là “sự có mặt của núi lửa”. Qua thiền tập ta biết được, không bằng lời hay ý đẹp mà thật sự chứng nghiệm, rằng chúng ta đang sanh ra và chết đi trong từng giây phút.

Có lúc trong thiền tập, tự nhiên tâm ta khám phá ra được cái tiến trình sinh khởi xảy ra trong mỗi giây phút. Nó mầu nhiệm vô cùng. Chúng ta thấy được sự bắt đầu của mọi hiện tượng, sự phát khởi của chúng. Dù đó là một âm thanh, một hình ảnh, một cảm xúc trong thân hay là một cảm thọ, điều quan trọng nhất là sự hình thành của chúng. Chúng ta kinh nghiệm thế giới này và chính ta đang được sinh ra, đổi mới và bắt đầu lại - và điều đó rất là kỳ diệu. Chúng ta chứng kiến phép lạ của một sự sống đang khai sinh.

Và cũng có lúc trong thiền tập ta khám phá ra luật vô thường, và kinh nghiệm đó rất là khác biệt. Tâm ta tự nhiên sẽ chú ý đến giai đoạn chấm dứt của hiện tượng, sự hoại diệt trong mỗi giây phút, bề mặt kia của sự thay đổi. Ta ghi nhận được sự tan rã của những gì mình kinh nghiệm. Ta ý thức được tính chất mỏng manh của những gì mình trân quý nhất, những gì ta hằng cố ôm ấp và gìn giữ. Ta mới ngoảnh mặt trong phút chốc mà chúng đã tan biến mất rồi. Ta phản ứng theo một cảm thọ, nhưng vừa nhìn lại thì cảm thọ ấy đã không còn nữa. Mọi việc quá mong manh, quá phù du, mới đó mà đã chóng phai, cho ta thấy hạt giống của hoại diệt bao giờ cũng nằm ngay trong trái tim của sự sinh khởi. Có nơi nào để chúng ta bám giữ không? Như Kalu Rinpoche nói: “Hơi thở của sự sống chỉ như bong bóng nước mà thôi.”

Ý thức được sự sinh khởi của sự vật đem lại cho ta một cảm xúc mầu nhiệm, và nhận thấy sự chóng tàn của chúng khiến ta cảm thấy buồn chán, nhưng cả hai đều là cần thiết. Tiếp xúc được hai khía cạnh ấy của đổi thay sẽ giúp ta thấy được chân tướng của sự vật. Dù ta có thích bốn mùa thay đổi hay không, ta vẫn phải biết đặt niềm tin vào chúng, cảm nhận được sự cần thiết của vòng xoay. Cũng vậy, khi hiểu được chân lý về đổi thay trong cuộc đời mình, ta sẽ sống hạnh phúc với niềm tin ấy.

Chỉ có một điều mà thôi

Một người bạn của tôi, có lần phải giải thích cho đứa con trai bốn tuổi của chị về bà bác đã nuôi nó từ khi mới sanh, sắp phải dọn đi nơi khác. Vì con trai chị rất quý mến bà bác, nên chị gắng giải thích cho nó hiểu rằng bà ta cũng thương nó lắm, nó có thể viết thư, gọi điện thoại hoặc ghé thăm bà, nhưng bà bác phải dọn đi xa, về sống chung với chị của bà. Thằng bé lắng nghe chăm chú, rồi bảo má nó: “Má ơi, má kể lại cho con nghe đi, nhưng mà với một kết cuộc khác kìa!”

Trong cuộc đời chúng ta, cũng có những lúc ta mơ ước rằng sẽ có những kết cuộc khác. Đó là những lúc ta mất một cái gì yêu dấu, ta bị xa cách người mình thương, sức khỏe ta suy nhược vì tuổi già, ta cảm thấy đau buồn và thất vọng, hoặc là cuộc sống cứ tuột xa dần tầm tay với. Chúng đều là những khía cạnh của dukkha, một trong những giáo lý căn bản của đạo Phật. Dukkha có nghĩa là khổ, là bất toại nguyện, bất mãn, trống vắng, đổi thay.

Đức Phật dạy: “Ta chỉ dạy có một điều và duy chỉ có mỗi một điều mà thôi: khổ đau và sự chấm dứt của khổ đau.” Khổ, trong giáo lý đạo Phật, không nhất thiết phải là cái đau đớn của thân, mà chính thật là cái đau đớn của tâm, khi chúng ta cố bám giữ vào những thú vui tạm bợ, thoáng qua trong cuộc đời. Chúng là nguyên nhân của những sự bất toại nguyện và trống vắng trong ta.

Khi tôi mới đến Ấn Độ và nghe giảng giáo lý về khổ trong đạo Phật, tôi có cảm tưởng như mình được trao cho một món quà thật quý báu. Cuối cùng, tôi đã gặp một người dám nói thẳng ra sự thật về cuộc đời. Khổ đau có mặt! Mặc dù trong cuộc đời có những niềm hạnh phúc lớn, nhưng nó cũng có những khổ đau to tát nữa. Có những ngày vui sum họp mà cũng có những giọt nước mắt phân ly. Đời sống có sanh và cũng có tử. Tôi có cảm tưởng như mình được nghe sự thật ấy lần đầu tiên - một sự thật mà không một ai khác muốn đề cập đến.

Khi chúng ta cố đóng sầm lại cánh cửa sự thật này, chúng ta tạo nên khổ đau. Mà trong xã hội của ta cánh cửa này thường bao giờ cũng được đóng kín, vì chúng ta được dạy rằng khổ đau là rất xấu xa. Cũng có khi ta tự đóng cánh cửa sự thật ấy lại vì ta không dám nhìn vào khổ đau của chính mình, hoặc không muốn cho người khác thấy.

Sự chối bỏ khổ đau này xảy ra nhiều nhất trong đời sống gia đình. Đôi khi trong gia đình có một nỗi khổ lớn - bất hòa, bạo động, ghen tuông - và vì cố gắng che đậy không muốn con cái biết, nên một bức tường im lặng được dựng lên. Một sự im lặng của chối bỏ, của trốn tránh. Nếu ta phải đề cập đến nó, khổ đau ấy sẽ được gói ghém và tô điểm lại để ngụy trang thành một cái gì khác. Khi giải thích vấn đề khổ đau với trẻ con, chúng ta thường sử dụng những lời lẽ khéo léo và cẩn thận, nhưng thường khi thì chúng đã biết hết rồi. Vì không được người chung quanh xác nhận cảm xúc của mình, đứa trẻ cảm thấy bị mâu thuẫn - một sự xung đột giữa những gì nó nghe từ người lớn và những gì nó thật sự biết. Từ đó, chúng không còn biết tin vào mình nữa, chứ đừng nói gì vào cha mẹ. Và vì vậy, biết chấp nhận sự thật về khổ đau sẽ là một giải thoát rất lớn cho mọi người trong cuộc.

Nhưng đức Phật không phải chỉ có dạy về khổ đau, mà ngài còn dạy về sự chấm dứt khổ đau nữa. Một người bạn, khi nghe câu nói của đứa Phật rằng ngài chỉ dạy duy có một điều mà thôi, đã phê bình: “Khổ đau và sự chấm dứt khổ đau là hai việc chứ đâu phải một việc.” Nhìn từ một góc cạnh thì chúng rõ rệt là hai, ta hoặc là khổ đau hoặc là giải thoát. Ta có thể biết được sự khác biệt ấy trong thân mình, tim mình, tận xương tủy của mình. Nhưng khi ta nhìn sâu sắc vào giáo lý ấy, ta sẽ nhận thức được sự đồng nhất của chúng. Với bất cứ một kinh nghiệm nào, cho dù có là đau đớn, chúng ta cũng có thể tìm thấy được sự chấm dứt của khổ đau nằm ngay trong trái tim của nó.

Nhưng những khi chúng ta đối diện với khổ đau và không thể nào thay đổi “kết cuộc của câu chuyện”, thì làm sao khổ đau có thể chấm dứt được? Đây là một trong những tình cảnh khó khăn nhất mà ta có thể gặp phải trong cuộc đời. Chúng ta nên bắt đầu bằng cách đừng chối bỏ sự đau đớn, bằng cách thừa nhận sự có mặt của khổ đau. Điều ấy không có nghĩa là chúng ta phải biết an phận hay là lạnh lùng dửng dưng. Chúng ta hãy nhìn thẳng vào khổ đau để khám phá được khả năng bao dung của con tim. Nó có thể chứa đựng hết mọi khía cạnh của sự sống trọn vẹn trong ý thức mình. Chừng ấy ta sẽ hiểu, thật ra sự đau đớn tự nó không hề là tàn nhẫn và trái tự nhiên, mà chính là do cái cảm giác cô đơn trong nỗi đau của mình.

Khi cởi mở ra trọn vẹn hơn, ta sẽ tiếp xúc được với một chân lý vốn có của cuộc đời: khổ đau bao giờ cũng là một phần rất tự nhiên của sự sống. Cái biết ấy sẽ đem lại cho ta một sự toàn vẹn và an lạc, vì nó giải thoát ta ra khỏi những mệt mỏi của một thái độ giả trá và tự dối lừa. Đôi khi, nhờ chúng mà ta thấy được gốc rễ của khổ đau, và cũng như thấy được những hành động cần thiết để làm vơi nó bớt. Ví dụ như đứa con trai của chị bạn tôi, nó cũng bớt buồn lo hơn nhờ sự chăm sóc, thương yêu của mẹ nó. Và vì vậy, con đường chấm dứt khổ đau gồm có sự nhìn rõ nỗi đau của mình, và biết thay thế thái độ chối bỏ bằng chánh niệm và tâm từ.

Biết bao nhiêu lần khi tôi sống với ngài U Pandita, tôi đã than phiền: “Sự thực tập của con còn tệ lắm. Đầu gối con đau, lưng con mỏi, tâm con thì chu du đi khắp mọi nơi. Con ngồi yên không được.” Biết bao lần ngài đã im lặng ngồi chăm chú lắng nghe rồi giản dị trả lời: “Đó là dukkha, có phải không?” Lần nào tôi cũng ngồi đó trước mặt ông, chờ đợi một cái gì to tát lắm, hy vọng ông sẽ ban cho một phép lạ, một phương pháp nào đó sẽ khiến mọi khó khăn biến mất hết. Trong khi tôi vẫn ngồi chờ, với những nỗi hy vọng và lo sợ hiện rõ, ông chỉ lặp lại: “Đó là dukkha, có phải không?”

Mặc dù lúc đầu tôi rất thất vọng, nhưng sau này câu trả lời của ngài U Pandita đã giúp ích tôi rất nhiều. Không một việc gì tôi có thể làm hoặc thay đổi, lại có thể so sánh được với năng lực khai phóng của sự thật lòng chấp nhận rằng: “Đây là khổ đau.”

Thật ra, lời của ngài U Pandita giúp tôi hiểu rằng những khó khăn của tôi không có gì là cá nhân hết, nó là một vấn đề chung của cuộc đời. Chúng ta tiếp xúc với khổ đau, không phải để bị nó tràn ngập, hoặc bị lôi cuốn đi, nhưng là để ta cảm thấy cởi mở hơn, để tiếp nhận sự thật và tất cả mọi người khác.

Có những lúc ta không thể làm gì được để thay đổi “kết cuộc của câu chuyện” và khiến cho khổ đau đi nơi khác. Nhưng cái kết cuộc ấy sẽ thay đổi khi chúng ta dám nhìn sự thật trước mặt với chánh niệm và tâm từ. Và đó là giáo lý duy nhất của đức Phật: sự thật về khổ đau cũng chính là con đường để chấm dứt khổ đau.

Đối diện khổ đau

Trong chuyến sang Ấn Độ đầu tiên vào năm 1970, tôi đã được chứng kiến nhiều cảnh rất kỳ lạ khiến tôi bị sửng sốt. Điều làm tôi sửng sờ nhất là khi tôi đi dọc trên đường phố ở Bombay, tôi thấy có những cô gái được trưng bày trong những cái lồng như ở sở thú, để bán cho những người mua vui. Đa số là những em còn rất trẻ, bị gia đình bán cho những tổ chức bất lương thao túng nạn mãi dâm ở Ấn Độ, để kiếm tiền nuôi gia đình.

Ký ức về hình ảnh ấy vẫn còn rất rõ rệt trong tâm tôi. Bây giờ, sau hai mươi lăm năm, Bombay có khoảng 100.000 cô gái giang hồ, và tỷ số người bị nhiễm HIV có hơn 52 phần trăm. Bệnh AIDS đang lan tràn nhanh chóng trong xứ, đến nỗi Liên Hiệp Quốc đã tiên đoán chỉ trong một thời gian ngắn Ấn Độ có thể sẽ dẫn đầu thế giới về số người mắc bệnh này. Ngọn thủy triều khổ đau đã quá cao vời vợi, và dường như sự việc sẽ ngày càng tồi tệ hơn.

Sự lan truyền nhanh chóng của HIV ở Ấn Độ được đóng góp bởi nhiều yếu tố. Tình trạng nghèo túng khiến ngay cả trong những bệnh viện của chánh phủ cũng bị thiếu hụt dụng cụ rất trầm trọng, những ống và kim chích được sử dụng lại nhiều lần là một mối đe dọa lây truyền rất lớn. Và thêm nữa, hoàn cảnh đau thương của các cô gái giang hồ chỉ làm tình trạng tồi tệ thêm mà thôi.

Một trong những điều kiện cơ bản cho sự phát triển khổ đau, dù ở Ấn Độ hay bất cứ một nơi nào, chính là thái độ phủ nhận. Đóng kín tim óc mình lại trước những khổ đau, cho dù là trong ta hay trong kẻ khác, chỉ bảo đảm là nó sẽ tiếp tục mà thôi. Dù vậy, khi ta chứng kiến một khổ đau quá to tát, và không phủ nhận hoặc trốn tránh nó, ta có thể sẽ cảm thấy bị tràn ngập. Tôi còn nhớ khi đi trên con đường phố ấy ở Bombay, nhìn những cô gái kia và cảm thấy bất lực, tôi muốn làm một điều gì đó mà không biết phải làm gì.

Muốn làm một điều gì cho thế giới này, trước hết chúng ta phải có can đảm dám đối diện với khổ đau mà không ngoảnh mặt. Chỉ cần đi trên đường phố Bombay, tôi đã đối diện với rất nhiều: nỗi khổ đau của phụ nữ và trẻ em, nỗi khổ đau của nghèo đói và tật bệnh, nỗi khổ đau của si mê, nỗi khổ đau của sự bất lực trước một nhu cầu quá lớn, và nỗi khổ đau vì không biết mình phải làm gì.

Ở Ấn Độ, không có nhiều cánh cửa đóng kín để che giấu những nỗi thống khổ, nhưng cánh cửa chủ yếu nhất, dù ở bất cứ nơi nào trên thế giới, là con tim chúng ta. Khi ta biết mở rộng ra trước những nỗi đau chung quanh với tuệ giác và tình thương, ta sẽ có thể kinh nghiệm được mối liên kết mật thiết giữa tất cả mọi loài. Martin Luther King Jr. nói:

“Thật ra thì mọi sự sống đều có liên hệ với nhau. Tất cả mọi người đều bị dính trong màn lưới hỗ tương chằng chịt này, cột vào trong một vận mệnh duy nhất. Cái gì ảnh hưởng trực tiếp một người sẽ gián tiếp ảnh hưởng đến tất cả mọi người khác. Tôi không thể nào trở thành con người thật của tôi, trừ phi bạn trở thành con người thật của bạn. Và bạn cũng sẽ không thể nào trở thành con người thật của bạn, trừ phi tôi là con người thật của tôi. Đó là cấu trúc liên kết hỗ tương của thực tại.”

Khi ý thức được sự liên kết mật thiết này của thực tại, ta sẽ bị thúc đẩy hành động để chuyển đổi khổ đau. Và cho dù ta có chọn một hành động gì đi nữa, dù có nhỏ nhoi đến đâu, nó vẫn là bằng chứng cho sự quyết tâm của ta, muốn đem ý nguyện muốn được giải thoát của kẻ khác làm của mình.

Chân lý về sự tương quan liên kết này - về hạnh phúc khổ đau của ta cũng chính là hạnh phúc và khổ đau của kẻ khác, và ngược lại - lúc nào cũng có mặt trong giờ phút hiện tại này. Chỉ cần ta dám mở mắt ra để nhìn. Nó có mặt trong sự lan rộng của AIDS, một chứng bệnh không có biên giới. Lần đầu tiên tôi nghe nói về AIDS, nó là một căn bệnh hiếm hoi và xa lạ, và tôi không bao giờ tưởng tượng là mình sẽ biết đến mấy ai chết vì nó. Bây giờ thì tôi có một số người quen đang mắc chứng bệnh ấy, và đã biết một số bạn bè chết vì nó! Ít còn một ai trên thế giới này mà cuộc sống lại hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi căn bệnh đó, bằng cách này hay cách khác.

Vì vậy, bằng một lối vi tế nhưng rất thực, tôi đã thấy được khổ đau và giải thoát của chính tôi nằm ngay trong sự quyết tâm đối diện với nỗi đau của các em gái trong những cái chuồng ở Bombay. Sự chuyển hướng trong cái nhìn của tôi để bao gồm luôn chúng - thay vì làm ngơ hoặc chối bỏ như chúng chẳng liên quan gì đến mình - cũng chính là sự chuyển hướng cho một nhận thức mới, phá tan đi ảo giác về sự biệt lập của mình.

Trong ảo giác ấy, ta tưởng mình là một ốc đảo riêng biệt, chỉ liên hệ với một số người nào đó, như là gia đình, bạn bè mà thôi. Chúng ta dựng lên một hàng rào chung quanh ốc đảo của ta để chống đỡ, bảo vệ nó. Dần dà ta xây thêm những thành lủy cao sâu, và rồi cuối cùng cả một lối sống để duy trì ảo tưởng ấy. Chúng ta lạc trong một cảm giác bị tách rời và cho rằng quan tâm đến kẻ khác là vô ích. Và chỉ khi nào tiếp xúc được với thực tại, ta mới có thể kinh nghiệm được sự liên hệ mật thiết giữa mình và một sự sống toàn vẹn hơn. Với tuệ giác và tình thương, ta có thể tìm thấy được một nơi trú ẩn thật sự trong toàn thể loài người. Biết mở rộng ra trước khổ đau của kẻ khác có thể mang lại cho ta sự bứt rứt, khó chịu, nhưng chúng ta, và có lẽ cả thế giới này nữa, sẽ được chuyển hóa nhờ sự cởi mở ấy. Chúng ta sẽ có khả năng đáp ứng lại khổ đau bằng một tình thương vô bờ bến, thay vì là sự sợ hãi và ghét bỏ. Và chỉ duy có tình thương mới có thể rộng lớn đủ để ôm trọn hết mọi khổ đau trên cuộc đời này.