Giáo Huấn Điển Tọa

NHÌN CUỘC ĐỜI KHÔNG QUA NHỮNG GIÁ TRỊ THẾ GIAN

Hiện nay có một số tranh luận trên giả thuyết cho rằng tất cả mọi người đều đi tìm hạnh phúc. Có lẽ điều này chỉ vì người Nhật không quen nhìn sự việc một cách duy lý, nhưng không biết vì lý do gì, mỗi lần chữ “hạnh phúc” tô mầu hồng đó được nhắc đến, người ta thường có khuynh hướng cho rằng đó là điều tất cả mọi người đều theo đuổi. Nếu ta chấp nhận rằng mọi người đều khao khát hạnh phúc, ta phải tìm hiểu hạnh phúc là gì, rồi xem xét ngược lại “không hạnh phúc” là gì. Nhưng ở đây tôi không có ý muốn tranh cãi về định nghĩa của hạnh phúc, mà tôi chỉ muốn lưu ý rằng ý tưởng tìm kiếm hạnh phúc đã giả sử là chúng ta hiện tại không hạnh phúc.

Trong đạo Phật, lối suy nghĩ nhị nguyên này không có chỗ đứng. Trước đây, tôi đã nói người ta không thể nào hoán chuyển cho nhau những kinh nghiệm của chính mình được, và rồi cuối cùng, dù trong hoàn cảnh nào, cũng là chính ta đang đối diện với thực tại đời sống trước mắt của mình. Người tu hành theo pháp Phật cần nhất là phải có một thái độ sống như vậy. Thông thường, người ta chỉ nghĩ làm sao có cách nào cải thiện tình trạng của mình, dù chỉ là một chút, và tránh khổ não. Nhìn theo pháp Phật hay Đại tâm đối với mọi sự là, phải ngưng lối suy nghĩ phân biệt đầy thành kiến này và quyết định rằng tất cả những gì đến với chúng ta là đời sống của chúng ta.

Khi tôi nói Đại tâm là không còn có những niệm phân biệt, điều đó không có nghĩa là người ấy trở nên ù lì, vô tri. Giản dị là vì chúng ta không thể sống ngày qua ngày mà không biết phân biệt là gì. Người ta không thể sống như một con người nếu không biết phân biệt miso và kuso¹⁵.

Đó là câu hỏi được nêu lên trong Điển Tọa Giáo Huấn về việc đãi gạo lấy sạn hay đãi sạn lấy gạo. Hiển nhiên là ở Trung Quốc thời xa xưa ấy công việc sàng gạo không được tốt lắm, nên có rất nhiều sạn cát nằm lẫn lộn với gạo. Điều đầu tiên người điển tọa phải làm là nhặt những hạt sạn nhỏ bé ấy ra khỏi gạo trước khi nấu cơm. Như vậy, tất nhiên là đồ ăn thích hợp cho con người khác với đá sạn. Vì thế, trong cuộc sống đời thường, chúng ta phải biết phân biệt, nhưng điều ta không được quên là tuy biết phân biệt, thái độ căn bản là bao giờ cũng phải xem tất cả mọi sự đến với ta đều là đời sống của ta. Đó là thái độ của Đại tâm.

Nói một cách thực tế, làm sao làm được điều đó? Trong Điển Tọa Giáo Huấn có đọan nói như sau về Đại tâm: “Đại tâm như núi, vững chãi và vô tư; như biển, bao dung và rộng rãi. Người có Đại tâm không chấp vào những thành kiến, không phân biệt hai bên, không xem một ounce (28gr) là nhẹ, cũng chẳng thấy 50 pounds (23 kg) là nặng. Không chạy theo tiếng suối chảy, cũng không chạnh lòng khi nhìn cảnh sắc mùa thu. Xem sự thay đổi bốn mùa như một vận hành chung, thấy nặng nhẹ là tương đối, không phân biệt bên trọng bên khinh. Hãy hiểu ý nghĩa như thế khi viết và đọc về chữ Đại.”

Thông thường, pound và ounce được xem như những đơn vị đo lường. Ở đây nghĩa bóng là ta không được lung lạc trước những giá trị của xã hội, và không hưng phấn khi thấy mình có được hoàn cảnh thuận lợi (khi thấy cảnh sắc mùa xuân). Cũng vậy, nếu có thấy mùa thu lá rụng, cũng chẳng có chi để phải buồn rầu lo lắng. Hãy nhìn bốn mùa thay đổi của những hoàn cảnh thuận lợi, khó khăn, tuyệt vọng và phấn khởi như những cảnh sắc của cuộc đời. Đó là cái nhìn của Đại tâm.

Tôi đã nói ở trên rồi, nhưng vì điều này rất quan trọng khiến tôi lại phải nhấn mạnh lần nữa. Sống trong Đại tâm không có nghĩa là trở thành câm và điếc, cũng không phải là cuộc đời này sẽ thiếu vắng những cảnh của ngộ và mê, thiên đường và địa ngục, thành công và thất bại, hay hạnh phúc và đau khổ.

Tuy nhiên, thái độ sống xem tất cả những gì đến là đời sống của ta chính là yếu tố của định tâm, như đã được Thiền sư Đạo Nguyên dạy trong Chỉ quản đả tọa. Đó là thái độ của người tu tập tọa thiền, và đồng thời, cũng là cái thế (trong nghĩa rộng rãi nhất) của một thiền giả.

Lý do chúng ta cảm thấy không chịu đựng nổi địa ngục hay sống không hạnh phúc và chạy lung tung để trốn tránh là vì chúng ta bám víu quá nhiều vào mơ ước được hạnh phúc. Truyền thống ở phương Đông thường nói điều này giống như chúng ta đang bị con quỷ hớp hồn và hành hạ như một trò chơi, giống như mèo vờn chuột vừa bắt được. Có lẽ con quỷ bỏ chúng ta vào nồi nấu sôi, hay rượt đuổi chúng ta lên ngọn núi kim đâm. Chúng ta dáo dác chạy quanh và con quỷ lại càng trêu chọc chúng ta nhiều hơn trong nỗi hoang mang.

Hay một ví dụ có vẻ thời đại hơn, một người đàn ông bị thất bại trong việc kinh doanh, rồi vợ ông bị bệnh, con ông lại vừa bị tai nạn xe khiến bị khủng hoảng tinh thần. Tất cả những bất hạnh của ông dường như đến cùng một lúc, và hoàn toàn tuyệt vọng, ông bắt đầu vật vã với cuộc sống.

Tuy nhiên, mặc dù tất cả mọi sự là đời sống của chúng ta - ngay cả sự bất hạnh như trong trường hợp này - điều thiết yếu đặc biệt trong những hoàn cảnh như thế là phải đối diện nghịch cảnh với một thái độ bình đẳng. Nếu có rơi vào địa ngục, ta phải quyết tâm xem địa ngục như là nhà của mình. Bị nấu sôi trong vạc dầu, ta phải tọa thiền ở trong đó. Bị đuổi chạy lên ngọn núi kim đâm, chúng ta sẵn sàng trèo lên bằng cả hai tay dù cho có nguy hiểm đến tính mệnh. Khi chúng ta dồn hết sinh lực vào bất cứ những gì đến với mình, không con quỷ nào có thể làm gì hơn được, phải rút lui. Sống như vậy mới là đáng sống!

Trong Lâm Tế Ngữ Lục có đoạn sau đây: “Ta (con người thực sự nơi ta) là siêu vượt trên tất cả mọi sự trên đời. Dù cho toàn thể vũ trụ này có sụp đổ, ta cũng không thoái tâm. Dù tất cả chư Phật trong mười phương có thị hiện đến, ta cũng không vui mừng.

Dù cho ba cõi địa ngục có hiện ra trước mắt, ta cũng không hãi sợ, bởi vì ta không ghét bỏ điều gì cả.”

Ta nhìn thiên đàng và địa ngục, ngộ và mê đều như nhau, hay nói một cách tích cực hơn, ta dấn thân hết mình vào những gì đến trong đời, đó là thái độ sống trong pháp Phật.

Khi phát huy được thái độ sống như thế, ý nghĩa đời sống hàng ngày của chúng ta thay đổi toàn diện, và sự đánh giá của ta về sự việc cũng như về con người và hoàn cảnh đến cũng thay đổi theo. Bởi vì chúng ta không còn cố trốn khỏi sự mê lầm, bất hạnh, hay nghịch cảnh, cũng chẳng đuổi theo sự giác ngộ và an lạc, thì tiền tài, địa vị cũng không còn giá trị như trước đối với chúng ta. Danh vọng hay những xảo thuật khôn khéo của người khác không làm ảnh hưởng đến cái nhìn của ta đối với người ấy, hay một tấm bằng ấn chứng sự giác ngộ cũng chẳng gây ấn tượng gì. Điều thiết yếu và tiên quyết là khi ta có được cái nhìn như vậy, ý nghĩa của những sự việc, tình trạng và con người trong cuộc đời ta sẽ hoàn toàn thay đổi.

Điển Tọa Giáo Huấn dạy chúng ta một cách cụ thể cách tu tập để có được thái độ này qua sự sử dụng kỹ càng các vật liệu nấu ăn. Chúng ta phải không nhìn sự vật như trước đây thường thấy nữa. Đúng ra là, chúng ta phải nhìn sự việc trong ý nghĩa và sự đánh giá hoàn toàn đổi khác, xem tất cả như đời sống của mình! Trong bài có câu: “Khi sửa soạn đồ ăn, đừng bao giờ nhìn những vật liệu nấu ăn theo những định kiến phàm tình, cũng không nghĩ về chúng chỉ bằng cảm xúc riêng tư.”

Nói cách khác, bạn không nên xem một vật gì là quý báu chỉ vì nó đắt tiền, cũng không coi nhẹ nó chỉ vì nó rẻ tiền. Trong bài còn nói: “Khi làm một món canh với rau cỏ đạm bạc, đừng có khó chịu hay xem khinh; cũng đừng có nhảy dựng lên vui mừng vì có được những vật liệu hảo hạng để làm một món ăn đặc biệt. Không yêu thích quyến luyến bữa ăn ngon, cũng không ghét bỏ bữa ăn tầm thường.”

Khuynh hướng của những người nấu bếp bình thường là sử dụng những vật liệu thực phẩm tầm thường một cách cẩu thả và nâng niu cẩn thận những thứ đắt tiền. Khi thực hành pháp Phật trong vai trò điển tọa, ta phải sửa soạn các vật liệu đồ ăn với tất cả nhiệt huyết và lòng chân thành của mình.

Có thể nói, đối với những người đang tu tập như chúng ta, Điển Tọa Giáo Huấn là một bản văn đượm đầy tính chất từ bi. Những lời dạy trong ấy đã chỉ cho ta cách khai triển một lối sống Đạo ngay trong lòng những hoạt động của Đời.

Trong bài có câu: “Phải giữ thái độ bình đẳng không lệ thuộc vào phẩm chất của các sự vật. Một người để tâm bị lung lạc với phẩm chất của sự vật, hay thay đổi lời nói và thái độ tùy theo tướng mạo và địa vị của người đối diện thì không phải là một đạo nhân đích thực.”

Khi Điển Tọa Giáo Huấn chỉ cho ta cách sử dụng những vật liệu nấu ăn để làm một bữa cơm, đương nhiên cũng nhấn mạnh đến việc sửa soạn những vật liệu đó với tất cả tâm ý của mình. Nhưng nếu chỉ có thế, thì bài giáo huấn này cũng chẳng hơn gì một bài chỉ dẫn cách nấu ăn từ một tay đầu bếp chánh. Nếu đào sâu hơn, ta thấy được ý nghĩa thâm diệu của pháp Phật trong đó, khi nói đến việc ta không nên bị lung lạc bởi những giá trị thế gian thường tình và không nên bỏ quên đi tính cách độc nhất vô nhị của đời sống mình. Thái độ này không chỉ ứng dụng vào những sự việc, mà còn đến tất cả những người và hoàn cảnh đến trong đời chúng ta. Tôi chắc rằng bạn đã hiểu tại sao tôi nói đến Điển Tọa Giáo Huấn như là một quyển sách dạy “nấu nướng cho đời sống”.

Con người thường có một khuynh hướng mạnh mẽ, dù có ý thức hay vô ý thức, là hay hạ mình trước những người họ nghĩ là có lợi cho họ, và xem thường những người họ cho là thấp kém hơn.

Mặc dù sự thật hiển nhiên là hầu hết con người đều phải nương vào một tập đoàn nào đó để kiếm sống, nhưng những người đạt tới chức vụ cao hay làm giám đốc trong các tập đoàn ấy lại thường tỏ thái độ kiêu mạn đối với những người cấp dưới. Trông họ đúng là một cảnh tượng khôi hài, nhưng đó lại là một tình trạng rất thường xảy ra. Điển Tọa Giáo Huấn cho ta thấy thái độ như vậy thật là một trời một vực với thái độ của một người sống đúng như Pháp, và soi sáng cho ta cách hành xử thường ngày của một đạo nhân phải như thế nào.

Vì trích đoạn sau đây cũng cùng một ý như trên, tôi muốn bạn hãy cảm nhận được toàn diện sự thiết yếu của một thái độ tự tại tự do, không bị xoay chuyển bởi những giá trị xã hội thế gian thường tình: “Khi nhận thực phẩm từ ban quản lý chùa, không bao giờ nên phàn nàn về số lượng hay phẩm chất của thực phẩm đã lãnh. Không có gì tệ bằng cứ lải nhải than phiền là nhiều quá hay ít quá, hay là phẩm chất dở quá...”

“Một món ăn ngon không nhất thiết là vì có những vật liệu đắt giá; cũng vậy, một món canh dở không có nghĩa là vì nấu bằng những rau cỏ tầm thường. Khi lặt rau, hãy làm với tất cả tấm lòng, với một tâm trong sáng, không cân nhắc gì đến chất lượng, y như là đang sửa soạn nấu một bữa tiệc linh đình vậy. Những dòng sông từ khắp nơi chảy về đại dương sẽ nhập một và trở thành một vị chung của biển; cũng vậy khi tất cả chảy vào biển pháp thanh tịnh thì không còn có sự phân biệt hảo hạng và tầm thường, tất cả chỉ còn một vị, đó là pháp vị, là như thị pháp giới.”

Nói cách khác, khi chúng ta sống đời mình với hết tâm ý, thì không còn thấy có gì là cao hay là thấp, thuận cảnh hay nghịch cảnh, hạnh phúc hay bất hạnh. Đại dương của đời sống chỉ còn có một vị. “Tương tự như vậy, đừng xét đoán những vị sư nào là đáng kính hay không đáng kính, cũng đừng để ý xem người nào mới tu hay đã tu lâu.”

ZEN KITCHEN to ENLIGHTENMENT

HẾT

Sáu ban ở chùa là ban tổng quản lý, thư ký, thủ bổn, hành chánh, điển tọa, và bảo trì.

Sáu gia vị là đắng, chua, ngọt, mặn, nhạt và cay. Ba đức tính là khinh an, tịnh khiết, đúng như pháp.

Trong câu chuyện này, gạo và sạn có ý nghĩa tượng trưng cho niệm thiện và niệm ác, hay trí tuệ giác ngộ đối với mê lầm si ái. Sau Tuyết Phong qua tu học với Ðức Sơn là vị thiền sư nổi tiếng với thủ thuật kỳ đặc.

Trong đoạn này, Ðạo Nguyên có ý nhắc đến câu chuyện của Quy Sơn và Ngưỡng Sơn. Một hôm hai người đi ra canh tác ruộng lúa. Ngưỡng Sơn nói: “Ở dưới này trông thấp quá, còn chỗ kia lại cao quá nhỉ?” Quy Sơn trả lời: “Mình có thể định lượng mức cao thấp qua mực nước được.” Ngưỡng Sơn đáp: “Bạch thầy, mình không thể tùy thuộc vào mực nước mà đặt tiêu chuẩn được. Chỗ nào cao thì tự nó ở trên cao, còn chỗ nào thấp thì tự nó ở dưới thấp.”

Một vị tăng hỏi Thiền sư Hành Tư ở Thanh Nguyên: “Thế nào là tinh yếu Phật pháp?” Thiền sư hỏi lại: “Giá gạo ở Lô Lăng như thế nào?”

Qui Sơn Linh Hựu một hôm thượng đường bảo đại chúng: “Sau khi lão tăng trăm tuổi sẽ trở thành một con trâu dưới núi, hông bên trái có đề chữ “Quy Sơn tăng Linh Hựu”. Gọi ta là Quy Sơn tăng thì thấy đó là con trâu. Còn nếu gọi ta là con trâu, lại thấy đó là Quy Sơn tăng. Vậy gọi thế nào mới đúng?”

Câu nói này trích từ Soei-shu, một bản văn của tông Thiên Thai mà đầu tiên Ðạo Nguyên đã học tới. Trong bản văn đó, Katyayana Sonja nhận lời mời ăn tiệc với một vị vua. Tuy nhiên, vị vua này ngoài những món ngon vật lạ cũng dọn lên một ít món tầm thường. Katyayana Sonja chẳng tỏ vẻ vui thích gì khi ăn những món ngon, cũng không khó chịu gì khi ăn những món dở. Cuối cùng, nhà vua không nhịn nổi, hỏi Katyayana tại sao lại có thái độ như vậy. Katyayana trả lời, “Miệng của người tu giống như một lò lửa. Lò lửa khi đốt chẳng phân biệt đó là gỗ quý hay đống phân, miệng của người tu cũng vậy. Không nên phân biệt món ăn ngon hay dở, chúng ta phải hài lòng với những gì nhận được.”

Bá Trượng Thanh Qui là nội qui đầu tiên do tổ Bá Trượng (749-814) thiết lập để điều hành thiền viện ở Trung Hoa.

Qui Sơn Linh Hựu lúc còn làm phạn đầu trên núi Bá Trượng, một hôm đứng hầu thầy. Bá Trượng hỏi:“Ai?”
Sư thưa: “Con, Linh Hựu.”
Bá Trượng bảo: “Ngươi vạch trong lò xem có lửa chăng?”
Sư vạch ra, bảo: “Không lửa.”
Bá Trượng đứng dậy, đến vạch sâu trong lò được chút lửa, đưa lên chỉ cho Sư: “Ngươi bảo không, cái này là cái gì?”
Qui Sơn nhân đấy phát ngộ, lễ tạ rồi trình lên thầy chỗ giải ngộ của mình. Bá Trượng bảo: “Ðây mới chỉ là khúc rẽ, chưa phải con đường chính. Kinh nói: Muốn thấy tánh phải quán nhân duyên hiện thời, đến thời đốn ngộ giống như đang mê chợt tỉnh, như đang quên chợt nhớ, nếu quán cho rõ, thấy đó chính là mình chứ không phải gì khác từ ngoài vào. Tổ sư bảo: Ngộ rồi cũng như chưa ngộ, không tâm thì không thấy đắc pháp. Không có gì tạo tác trong thực tại. Cả thánh lẫn phàm nhân đều sống đời sống thực tại không thể so sánh được của mình như nhau. Trên căn bản, tất cả đều không có gì là khiếm khuyết cả. Trước sau gì, ta cũng vẫn là ta. Hãy để ý điều đó!”

Động Sơn Thủ Sơ sống vào khoảng năm 807-869. Trong Bích Nham Lục, Công án Ðộng Sơn Ba Cân Gai là công án thứ 12: Tăng hỏi Ðộng Sơn Thủ Sơ: “Thế nào là Phật?” Ðộng Sơn đáp: “Ba cân gai.”

Chuyển luân thánh vương, tên cha đức Phật Đại Thông Trí Thắng. Là vị Thánh vương vì pháp lý mà cai trị khắp hoàn cầu. Vua A Dục chính là một vị như vậy.

Ngoài bốn ác đạo trên, sanh vào bốn cõi: không có Phật pháp, bị tàn tật, bị giam hãm trong thành kiến xã hội, trong thời Phật pháp bị tận diệt.

Hòa thượng Thái Nguyên Phu một hôm giảng về kinh Ðại Bát Niết-bàn ở Guangkao-Xiao thuộc Yangzhou. Có vị Phạn đầu từ Giáp Sơn hành khước các chùa để nghe giảng pháp, dừng lại đây một thời gian vì tuyết rơi. Vị Phạn đầu nghe Thái Nguyên Phu giảng đến đoạn ba yếu tố của Phật tánh và ba đức của Pháp thân, vị Phạn đầu kia bật cười lớn.
Sau khi giảng xong, Thái Nguyên Phu mời vị Phạn đầu đến phòng hỏi, “Tôi là người thô thiển nên chắc những lời giảng về kinh của tôi là nông cạn. Tôi thấy ngài không nhịn được cười khi tôi nói về Pháp thân Phật, vậy xin ngài từ bi chỉ dạy cho tôi sai chỗ nào?” Phạn đầu nói, “Ngài chỉ nói lại những lời trong kinh nên không phải là sai. Có điều là ngài không biết ngài đang nói gì thôi.” Sau đó, Thái Nguyên Phu không thuyết pháp nữa, mà lo tìm thầy học đạo thêm và tu tập miên mật.

Qui Sơn Linh Hựu khi còn học với Bá Trượng, một hôm hai thầy trò đi vào rừng làm việc. Bá Trượng bảo, “Ðem cho ta chút lửa.” Qui Sơn nói, “Thưa thầy có ngay”, sau đó Ngài mang về một khúc củi đưa cho Bá Trượng. Bá Trượng hỏi, “Lửa đâu?” Qui Sơn xoay khúc củi lại, thổi ba cái rồi đưa lại cho Bá Trượng. Bá Trượng nhận củi và cũng thầm nhận Qui Sơn.

Miso là đậu nành tán nhuyễn để nấu súp và kuso là phân - trong tiếng Nhật có âm điệu giống nhau và trông hơi giống nhau.