Chánh Niệm Giảng Bằng Ngôn Ngữ Thông Thường

Cầu cho tất cả những trẻ em tội nghiệp đã bị hiếp đáp và bị xâm phạm bằng nhiều cách khác nhau trên đời sẽ gặp được sự bình an và hạnh phúc. Nguyện cho tâm của các em được tràn đầy những ý nghĩ tâm từ, bi, hỷ, xả. Cầu cho các em sẽ được thư thái. Nguyện cho trái tim của các em sẽ được mềm mại. Cầu mong cho lời nói của các em làm vui lòng mọi người. Cầu mong các em không còn sợ hãi, căng thẳng, lo lắng, và bất an.

Khi gặp hay nghĩ về những người nắm quyền đang gây nhiều cảnh đau khổ, nghèo nàn, bất công, không dân chủ và khó khăn cho dân chúng, chúng ta có thể tâm niệm về họ như sau:

Cầu cho tất cả những người nắm quyền hành ở các nơi sẽ trở nên nhẹ nhàng, tử tế, độ lượng, và biết thương người. Cầu mong họ hiểu biết được những người bị ngược đãi, bị hiếp đáp, những người thấp cổ bé họng, những người không có đặc quyền đặc lợi, những người bị phân biệt, và những người nghèo khổ. Cầu cho trái tim họ đồng cảm với nỗi khổ cực của những công dân bất hạnh.

Cầu mong cho những ý nghĩ tâm từ sẽ bao trùm lấy họ, che chở họ. Nguyện cho mỗi tế bào, mỗi giọt máu, mỗi phân tử, mỗi nguyên tử trong thân tâm của họ được tràn đầy ý nghĩ từ tâm. Nguyện cho sự bình an và tĩnh lặng của tâm từ sẽ thấm nhuần toàn thể con người của họ.

Và khi gặp hay nghĩ về những người bị ngược đãi, bị hiếp đáp, những người thấp cổ bé họng, những người không có đặc quyền đặc lợi, những người bị phân biệt, và những người cùng đinh nghèo khổ, thì chúng ta có thể tâm niệm về họ như sau:

Cầu cho tất cả những người bị ngược đãi, bị hiếp đáp, những người thấp cổ bé họng, những người không có đặc quyền đặc lợi, những người bị phân biệt, và những người nghèo khổ sẽ gặp được sự bình an và hạnh phúc. Cầu mong cho họ mau hết khỏi những đau đớn, đau khổ, sầu não, thất vọng, bất an, và sợ hãi. Nguyện cho tất cả họ từ khắp thập phương trên thế giới này sẽ được khỏe mạnh, hạnh phúc, và được an lạc. Cầu cho họ có được lòng kiên nhẫn can đảm, hiểu biết, và quyết tâm để đối diện và vượt qua những khó khăn trước mắt, những gian nan và thất bại trong đời. Cầu mong cho những ý nghĩ tâm từ sẽ bao trùm lấy họ, che chở họ. Cầu cho thân tâm của họ được tràn đầy ý nghĩ từ tâm.

Cuối cùng, khi chúng ta tâm niệm, chia sẻ và phóng rải tâm từ khắp nơi, cho tất cả đồng loại và cho tất cả mọi chúng sinh trên đời, truyền thống tu tập thường khuyên dạy chúng ta đọc tụng "Kinh Tâm Từ" (hay Kinh Lòng Từ) do chính Đức Phật nói ra để mọi người hiểu biết, tu dưỡng, tâm niệm và chia sẻ tâm từ đến tất cả mọi chúng sinh. Vì vậy, ở các xứ Phật giáo Nguyên thủy, "Kinh Lòng Từ" thường được đọc tụng bởi tất cả Phật tử trước những nghi thức tu tập, đặc biệt là trước khi ngồi vào thiền. Mục đích là để làm an lòng những chúng sinh khuất mặt xung quanh và giúp cho tâm họ và tâm của thiền sinh được bình an; và nhờ vậy, tạo một không khí an lành trước khi thiền tập. Chúng ta nên tụng đọc đoạn trích tuyệt vời sau đây trong "Kinh Lòng Từ" (Metta Sutta) của Phật để chúng ta thực tập, thể hiện và chia sẻ lòng từ tâm bao trùm của chúng ta, như sau:

Nguyện tất cả chúng sinh,

được hạnh phúc an bình,

Nguyện cho tâm chúng sinh,

được vui lòng như ý.

Chúng sinh dù yếu mạnh,

dài cao hoặc trung bình,

thấp, nhỏ hay to lớn,

có mặt hay khuất mặt,

dù ở xa, ở gần,

chưa sinh và đã sinh,

Không trừ chúng sinh nào,

Nguyện cho tâm tất cả,

được tràn đầy hạnh phúc!

Không lừa đảo lẫn nhau,

Thường bất khinh khắp chốn

Khi tâm đang oán giận,

không mong hay nguyền rủa,

cho ai khác bị hại,

Như là một người mẹ,

luôn che chở cho con,

bằng cả mạng sống mình.

Hãy phát tâm vô lượng,

cho lòng Từ vô biên,

bao trùm cả thế giới trên,

dưới và khắp nơi,

không cách trở hẹp hòi,

hết giận hờn thù ghét.

Khi đang đứng hay đi,

khi ngồi hay khi nằm,

bao giờ còn thức tỉnh,

giữ niệm “Tâm Từ” này,

đây chính là tâm trạng:

Cao Đẹp nhất trong đời....

Ai làm được như vậy:

không còn chui bào thai

quay lại thế gian này.

("Kinh Tập" (Suttanipàta), I. 8, Tiểu Bộ Kinh)⁴¹

Tâm từ vượt qua tất cả mọi cách ngăn về tôn giáo, văn hóa, địa lý, ngôn ngữ, và chủng tộc. Đó là một quy luật phổ quát tự cổ xưa, nối kết tất cả chúng ta và chúng sinh lại với nhau - bất kể hình thái chúng sinh nào. Tâm từ nên được thực hành một cách vô điều kiện. Nỗi đau đớn của kẻ thù cũng giống như nỗi đau đớn của chúng ta, (ai cũng biết đau đớn và sợ đau đớn). Nỗi tức giận của kẻ thù cũng là nỗi tức giận của ta, (không ai muốn bị tức giận). Tâm từ hay tình ái hữu của họ cũng giống lòng từ của ta. Nếu họ hạnh phúc, thì ta hạnh phúc. Nếu họ bình an, thì ta bình an. Nếu họ khỏe mạnh, thì ta cũng lành mạnh. Mỗi khi chúng ta biết chia sẻ nỗi đau đớn và đau buồn một cách không phân biệt, thì chúng ta cũng nên chia sẻ tâm từ với mọi người, ở mọi nơi. Không có quốc gia xứ sở nào có thể tồn tại mà không sự giúp đỡ và tương trợ lẫn nhau của những quốc gia xứ sở khác. Cũng vậy, không một ai có thể sống một mình trong cô lập mà không cần đến những người khác. Đơn giản đó là cách mà mọi thứ tồn tại. (Sự sống của chúng ta là sự phân công, sự chia sẻ và cộng sinh). Nhưng vì chúng ta và mọi chúng sinh tùy theo nghiệp duyên mà mỗi người mỗi khác, cho nên việc thực hành tâm từ là tuyệt đối cần thiết cho chúng ta. Chính tâm từ và tình thương yêu đã nối kết tất cả chúng ta lại với nhau trong nhiều kiếp sống.

Và việc thực hành Tâm Từ và sống trong Tâm Từ đơn giản là căn bản cần phải có để trợ giúp cho việc thiền tập của chúng ta được thành công.

Về Tác Giả

Hoà thượng Thiền sư Bhante Henepol Gunaratana đã thọ giới năm 12 tuổi thành một tu sĩ Phật giáo tại ngôi chùa nhỏ ở Làng Malandeniya, huyện thị Kurunegala, Tích Lan. Người thọ giới cho thầy là Đại trưởng lão Kiribatkumbure Sonuttara. Năm 1947, lúc 20 tuổi, thầy nhận đại thọ giới ở Kandy. Thầy được giáo dục ở Trường Cao đẳng Vidyalankara (Vidyalankara Junior College), Trường Đại Học Vidyalankara (Vidyalankara College) ở Kelaniya, và Đại Học Truyền Bá Phật Giáo (Buddhist Missionary College) ở thủ đô Colombo, Tích Lan.

Sau đó, thầy qua Ấn Độ năm năm trong sứ mạng phụng sự tại Hội Đại Bồ-Đề (Mahabodhi Society) phục vụ cho những người bị phân biệt là giai cấp Hạ Tiện (Harijana) ở vùng Phật tích Sanchi, ở Delhi và ở Bombay. Sau đó, thầy qua Malaysia mười năm trong một sứ mạng truyền bá Phật giáo, là cố vấn tôn giáo cho Hội Phật Pháp Abhivurdhiwardhana (Sasana Abhivurdhiwardhana Society), Hội Truyền Bá Phật Giáo (Buddhist Missionary Society) và Liên Hiệp Thanh Niên Phật Giáo Malaysia (Buddhist Youth Federation of Malaysia). Thầy đã giảng dạy tại các trường Kishon Dial School và trường Temple Road Girls' School và là Hiệu trưởng Học Viện Phật Giáo ở Kuala Lumpur.

Từ lời thỉnh mời của Hội Phật Pháp Sasana Sevaka (Sasana Sevaka Society), thiền sư Gunaratana đã đến Hoa Kỳ vào năm 1968 đảm nhiệm chức vụ Tổng Thư Ký Danh Dự của Hội Tu Viện Phật Giáo Washington, D.C. (Buddist Vihara Society) tại thủ đô của Hoa Kỳ. Vào năm 1980, thầy được bổ nhiệm làm Chủ tịch của Hội này. Trong thời gian đương nhiệm tại Hội Tu Viện, thầy đã giảng dạy nhiều khóa Phật học, dẫn dắt những khóa thiền, và đi thuyết giảng khắp nước Mỹ, Canada, Châu Âu, Úc, New Zealand, Châu Phi, và Châu Á.

Trong lúc đó, từ năm 1973-1988, thầy làm trưởng khoa Phật học ở Đại học American University, dạy các sinh viên học về giáo lý Phật giáo và Thiền Phật giáo.

Thầy cũng đã theo học lấy các học vị Cử nhân, Thạc sĩ và Tiến sĩ Triết học ở Đại học American University. Thầy cũng giảng dạy Phật học tại trường Đại học American University, Đại học Georgetown University và Đại học University of Maryland. Sách vở và những bài viết của thầy đã được xuất bản ở Malaysia, Ấn Độ, Tích Lan và Mỹ. Các sách hướng dẫn của thầy đã được dịch và phát hành trên khắp thế giới hơn 20 năm qua. Một phần bản dịch tiếng Thái đã được trích dạy trong giáo trình chính thức của các trường Trung Học ở Thái Lan.

Từ năm 1982, Hòa thượng Gunaratana là Chủ tịch Hội Thiền học West Virginia (Bhavana Society of West Virginia), do thầy và ông Matthew Flickstein sáng lập. Đó là một tu viện và trung tâm thiền ở West Virginia, gần thung lũng Shenandoah Valley, cách thủ đô Washington, D.C. khoảng 100 dặm. Ở đó thầy thọ giới và giảng dạy cho các Tăng Ni, và tổ chức những khóa thiền cho công chúng. Thầy cũng thường xuyên đi nhiều nơi trên thế giới để thuyết giảng và dạy các khóa thiền.

Vào năm 2000, Ngài Hòa thượng Bhante Gunaratana nhận được giải thưởng vì sự cống hiến trọn đời, do trường cũ của ngài là Đại Học Vidyalankara College ở Tích Lan ban tặng.

Hòa thượng Bhante Gunaratana cũng là tác giả của các quyển sách về thiền rất nổi tiếng như là:

Chánh Niệm-giảng bằng ngôn ngữ thông thường

Chánh Định-giảng bằng ngôn ngữ thông thường

Bốn Nền Tảng Chánh Niệm-giảng bằng ngôn ngữ thông thường

Tám Bước Chánh Niệm đi đến Hạnh Phúc.

Con Đường của Định và Tuệ

Hồi ký ‘Hành Trình đi đến Chánh Niệm’

Phân Tích Các Tầng Thiền Định (Jhana) Theo Phật Giáo Nguyên Thủy

Nghi Lễ Thiền Môn

Phụ Lục: Về Các Bản Dịch

Về việc biên dịch các sách về "Thiền Phật giáo", vì đây là sách hướng dẫn thực hành nên người dịch muốn chia sẻ với quý độc giả một số điều như sau:

Động cơ biên dịch

Sau nhiều năm nghiên cứu và biên dịch một số sách Phật học vì mục đích phát hành (ấn tống) miễn phí cho các Phật tử và tự viện gần xa, tôi nhận thấy tầm quan trọng của phần sách giảng dạy về thiền tập.

a) Phần lớn các sách Phật giáo và sách dạy thiền ở Việt Nam đã được lưu hành từ lâu đời dưới dạng tiếng Hán và Hán Việt, bởi vì trong một thời gian khá lâu, có lẽ hơn 18-19 thế kỷ, Phật giáo Việt Nam có chịu ảnh hưởng từ Phật giáo Đại thừa của Trung Hoa. Đó là một kho kinh sách đáng quý cho những Phật tử thực hành theo Phật giáo Đại thừa.

b) Một số sách Phật giáo và sách dạy thiền của dòng Phật giáo Nguyên thủy cũng đã được các tự viện và các dịch giả dịch ra tiếng Việt trong vài thập niên mới đây. Đó cũng là một nguồn kiến thức quý báu cho các Phật tử đọc và thực hành.

c) Mục đích của việc chọn và dịch một số sách thiền của người dịch ở đây cũng không ngoài mục đích góp một phần nhỏ bé vào sự tiên phong của các tự viện và các dịch giả đáng kính đó.

Các sách về thiền

Đó là những sách hướng dẫn của các thiền sư lỗi lạc như: Mahasi, Henepola Gunarantana, Bikhu Bodhi, U Pandita, 364 Nyanaponika, Bhikkhu Nanamoli, Ajahn Chah, Ajahn Brahm, Ajahn Sumedha, Ajahn Mun...

Những quyển sách này giảng giải về Thiền-định (samatha) và Thiền-tuệ minh sát (vipassana) dựa theo những lời Phật dạy theo Phật giáo Nguyên thủy (Theravada) vốn đã được truyền thừa từ sau thời Đức Phật lịch sử cho đến tận hôm nay. Thiền Định được tu tập như một công cụ hỗ trợ đắc lực cho việc tu tập Thiền Tuệ, còn được gọi là Thiền Chánh Niệm (hay Thiền quán, Thiền minh sát). Những phương pháp thiền tập thuộc Phật giáo Theravada đã và đang được thực hành ở các nước Tích Lan, Miến Điện, Thái Lan, Lào, Cam-pu-chia, một phần Việt Nam, Singapore, Malaysia; và đặc biệt đang được phát triển mạnh ở các nước châu Âu, châu Bắc Mỹ và châu Úc.

Ngôn ngữ

Cũng như những sách về Giáo lý khác, những sách thiền này được người dịch dịch qua tiếng Việt hiện đại mà chúng ta dùng để nói và tư duy hàng ngày. Vì đây là một tiếp cận mới và trực tiếp với kiến thức Phật giáo Nguyên thủy, cho nên người dịch cố gắng dịch đúng theo tiếng thuần Việt hiện đại. Mục đích là giúp cho độc giả tránh khỏi sự “tư duy hai-lần”. Ví dụ, nếu dùng các chữ ‘triền cái’ hay ‘ngũ triền cái’ (HV), thì những độc giả mới và những độc giả không học Phật học bằng tiếng HánViệt sẽ phải tìm hiểu chúng và dịch lại một lần nữa. Thay vì vậy, chúng ta có thể dịch ngay là ‘chướng ngại’ hay ‘năm chướng ngại’ thì các độc giả Việt Nam có thể hiểu một cách dễ dàng. Tiếng Việt ngày nay gần như đủ giàu nghĩa để có giải thích hầu hết từ ngữ của các ngành học, kể cả Phật học.

Tuy nhiên, có những chỗ cần phải giữ lại một số danh từ tiếng Hán-Việt bởi vì (a) những thuật ngữ đó đã được dùng và đã rất quen thuộc đối với nhiều thế hệ Phật tử từ lâu đời, và họ đều hiểu được chúng; và (b) vì vẫn còn một số trường hợp tiếng thuần Việt vẫn chưa đủ sự chính xác và gọn gàng để thay một số thuật ngữ đó. Ví dụ như: pháp, Giáo Pháp, Tứ Diệu Đế, Bát Chánh Đạo, chánh định, chánh niệm, sân, si, hỷ, lạc, xả, luân hồi, thức......và 'thiền'. Vai trò của một số thuật ngữ chính bằng tiếng Hán-Việt là rất quan trọng và hữu ích.

Thái độ biên dịch

Thái độ biên dịch của người dịch là một thái độ khách quan và trung thành với ngữ nghĩa của tác giả. Tác giả viết như thế nào, người dịch cố gắng dịch nghĩa đúng như chúng là. Người dịch không đưa vào sự hiểu biết cá nhân, hay trải nghiệm, hay quan điểm của mình vào trong lời dịch. Mục đích là giữ càng được trọn vẹn cả nghĩa và ý của tác giả ở mức tốt nhất có thể.

a) Có thể khác với những truyền thống khác, Phật giáo Nguyên thủy và thiền học của nó đã được giảng giải bởi Phật và các sư thầy sau này bằng những ngôn từ rõ ràng và trực chỉ. Người đọc cứ đọc sao hiểu vậy. Còn thực hành hay không hoặc thực hành đúng hay không là tùy vào mỗi người. Thiền Phật giáo theo dòng Nguyên thủy không dùng những từ ngữ khó hiểu, cao siêu, hay đánh đố. Nếu có ẩn dụ thì chỉ có những câu nói và câu chuyện ẩn dụ ý nghĩa, nhưng chúng cũng được nói và viết bằng những từ ngữ đơn giản và rõ ràng. Các trích dẫn trong các sách thiền đều là những lời của Đức Phật lịch sử. Và cách diễn đạt của Đức Phật thì luôn luôn là rõ ràng và dễ hiểu như vậy.

Thái độ dịch ở đây là nghiêng về học thuật, chứ không phải là thái độ của một sư thầy hay một thiền sư. Bởi vì người dịch cũng không cần phải ‘ngộ’ được ‘thâm ý’ gì gì đó...của tác giả thì mới có thể dịch được các câu chữ của họ (theo như kiểu nghĩ của một số người ở một số trường phái khác).

Những người có hiểu biết về các ngôn ngữ như tiếng Anh, Pháp, Đức...thì hoàn toàn có thể dịch đúng một toa thuốc mà không cần phải là một bác sĩ hay dược sĩ. Vì những toa thuốc đó được viết ra là để cho người đọc đọc hiểu và dùng đúng theo chỉ dẫn. Nhiều trăm năm qua, những khoa học đầy thuật ngữ và khái niệm như toán học, vật lý, y học, sinh học, vi sinh học...cho đến những ngành cao sâu như lượng tử, hạt nhân, tin học...cũng đã được dịch một cách tốt đẹp qua hàng trăm ngôn ngữ khác nhau trên thế giới.

b) Người dịch cũng dịch những quyển sách này một cách tốt nhất để cho mình tự học và thực hành. Đây là lý do ích kỷ duy nhất của công việc này.

c) Dĩ nhiên, những sách dùng ngôn ngữ quá ‘cao siêu’ về tâm linh đòi hỏi người dịch phải ‘trải nghiệm’ và ‘chứng ngộ’ được hết những gì tác giả viết, thì một dịch giả bình thường như tôi không thể làm được. May mắn thay, những sách hướng dẫn của Thiền Phật giáo Nguyên thủy không thuộc những loại sách đó!. Sách của Phật giáo Nguyên thủy chỉ đơn thuần giống như cách những sách giáo khoa hướng dẫn về lý thuyết và thực hành. Những hướng dẫn được giảng giải và viết ra để người ta đọc và hiểu, để hiểu rõ và làm theo đúng; chứ không phải viết ra để người đọc phải hiểu khác, hiểu theo kiểu khác thường, hay để làm ‘tức não’ người đọc, hay làm cho người đọc phải tự phỏng đoán hay ôm riết trong đầu. Các sách này cũng không có những cách hướng dẫn khác thường như kiểu đánh, đập, hét, lật thuyền...đòi hỏi người dịch phải ‘ngộ’ thì mới chuyển ngữ truyền ý được. Những hướng dẫn từ lời của Đức Phật đều rất rõ nghĩa.

d) Cũng như tất cả những sách về giáo lý, những quyển sách dạy về thiền này được đọc lại, kiểm tra và hiệu đính bởi các sư thầy (đầu tiên là thầy Thích Trúc Thông Tịnh của thiền viện Trúc Lâm), và được hiệu chỉnh lần cuối bởi ban biên tập chuyên trách về sách Phật học ở nhà xuất bản trước khi được ấn hành.

Quý độc giả góp ý về bản dịch, xin vui lòng gửi đến người dịch hoặc thầy Thông Tịnh. Chúng tôi xin tiếp thu và hiệu đính lại cho tốt hơn. ĐT: 0909503993, email: lekimkha@gmail.com, hoặc email: tthongtinh@yahoo.com.

Lời Cảm Ơn

Lời cảm ơn thành kính nhất xin được gửi đến Hòa thượng thiền sư người Tích Lan Bhante Gunatarana của Thiền Viện Bhavana Society, Hoa Kỳ. Thầy đã từ bi cho phép tôi dịch tất cả các quyển sách quý giá của thầy qua tiếng Việt để phát hành (phi lợi nhuận) cho các Phật tử Việt Nam.

Cảm ơn thầy Thích Trúc Thông Tịnh. Thầy đã bỏ nhiều thời gian và công sức để đọc và hiệu chỉnh những bản dịch của tôi.

Cảm ơn Phật tử Nguyễn Thị Thu Nga, Lê Kim Hân, Ngô Đức Lân, Lê Hoàng Phi và bên ấn hành đã góp phần giúp về hiệu đính và vi tính cho các bản thảo.

Lời nguyện hồi hướng công đức xin dành cho tất cả mọi chúng sinh!.

HẾT

Khái niệm ẩn dụ ba cái 'hộp' dán nhãn 'tốt, xấu và trung tính' được nhắc lại trong Chương 16.

Khái niệm ẩn dụ ‘đóng băng thời gian’ này bạn có thể đọc lại khi đọc phần "Đi thiền" ở chương 15.

Như chú thích 2.

Những bản dịch Việt các kinh là của người dịch. Nếu bản dịch là của người khác thì có ghi rõ tên người dịch và tên kinh.

Thiền Minh Sát (vipassana) được tách ra và giảng giải như một đề tài riêng [thiền Chánh Niệm] trong quyển sách này. Ở đây thiền sư tác giả hoàn toàn không có ý cho rằng Thiền Phật giáo chỉ bao gồm Thiền Minh Sát. Đây chỉ là một quyển trong bộ ba quyển sách hướng dẫn về Thiền Phật giáo. Hai quyển kia là: “Chánh Định-giảng bằng ngôn ngữ thông thường” và “Bốn Nền Tảng Chánh Niệm-giảng bằng ngôn ngữ thông thường” của cùng tác giả. (Ba bản tiếng Việt cũng được dịch bởi cùng người dịch).

'Tỉnh giác', về mặt kỹ thuật thiền, bao gồm các nghĩa là: ý thức rõ, luôn ý thức (trái với vô ý thức), luôn biết rõ, luôn quan sát, luôn nhìn thấy, luôn tỉnh thức, hằng biết, thường biết, không bị xao lãng, không bị mê mờ, không bị chìm đắm hay hôn trầm.
Giống như thái độ của một nhân viên an ninh vậy: luôn luôn ý thức, luôn quan sát, luôn nhìn thấy mọi sự diễn ra; không xao lãng, không buồn ngủ, luôn tỉnh thức, không rời khỏi mục tiêu quan sát.
Ý nghĩa thực hành của sự 'Tỉnh giác' sẽ được giảng giải một cách chi tiết trong quyển sách này. Đây là thuật ngữ quan trọng nhất, vì nó chính là công cụ của 'Chánh niệm' – đề tài của toàn bộ quyển sách này. Mà 'Chánh niệm' lại là phương tiện và mục tiêu của 'Thiền Phật giáo'.

Nói cách khác, thiền sinh bắt đầu tu tập sự tập trung tâm vào một đối tượng hay đề mục nào đó. Đó là thiền-định. Sau một thời gian thuần thục, thiền sinh có thể đạt được đến một mức độ định-tâm và sự tĩnh lặng cần thiết [những mức độ chánh-định thâm sâu đó được gọi là một tầng thiền định (jhana)]. Sau đó, thiền sinh dùng trạng thái tầng thiền định để hướng về tu tập thiền-quán Minh Sát. Khi tâm đã có thể đạt định và tĩnh lặng, thiền sinh sẽ dễ dàng thực hành thiền Minh Sát.
Mở rộng thêm, theo Hòa thượng W. Rahula khi viết về Thiền Phật giáo trong quyển “Những Điều Phật Đã Dạy”, ngài đã viết rằng: “Tất cả những trạng thái huyền vi đó [tầng thiền định] đều do tâm tạo ra, do tâm sinh ra và do có điều kiện, tức là hữu vi (samkhata). Những trạng thái này không dính líu gì đến Thực Tại, Chân Lý, Niết-bàn. Dạng thiền này có từ trước thời Đức Phật. Vì thế, nó không phải là thiền Phật giáo chính thống, nhưng nó cũng không bị loại trừ khỏi lĩnh vực Thiền Phật giáo. Tuy nhiên, nó không phải là phần thiền cốt lõi cuối cùng để chứng ngộ Niết-bàn”.

Vì có một số từ đôi lúc được (tác giả và người dịch) dùng khác nhau, nhưng chúng là đồng nghĩa. Thiền định là tập trung tâm [chiếu, gom, hội tụ, cố định tâm] vào một đối tượng hay đề mục. Trạng thái hội tụ của tâm vào một điểm thường được gọi là sự hợp nhất của tâm [tâm nhất điểm], đó là trạng thái đạt định của tâm.
Thiền định là việc thực hành với mục đích đạt đến sự “định tâm” và các trạng thái hỷ lạc của các tầng thiền định. Thiền Minh Sát là thiền để tạo ra trí tuệ minh sát, trí tuệ là mục tiêu của nó. Thiền Minh Sát còn gọi là Thiền quán, Thiền Minh Sát Tuệ, Thiền Quán Trí Tuệ Sáng Suốt, Thiền Tuệ, hoặc Thiền Chánh Niệm.
Nhiều sách vở cũng hay phân biệt hai dạng thiền này bằng các cặp từ như: thiền định và thiền quán, thiền định và thiền minh sát, thiền định và thiền tuệ, định và tuệ.
Còn trí tuệ có được từ việc thực hành thiền quán Minh Sát thì thường được gọi là: trí tuệ sáng suốt, trí tuệ nhìn thấu suốt bên trong, trí tuệ minh sát, minh sát tuệ, tuệ minh sát, tuệ...tùy theo cách viết theo Hán Việt hay thuần Việt, đầy đủ hay ngắn gọn...bởi người viết. Minh Sát có nghĩa là quán sát một cách minh bạch, rõ ràng, trong suốt, sáng suốt; nhìn thấy rõ, soi rõ, chiếu rõ bên trong...bản chất của mọi sự vật, hiện tượng và thực tại.

Những câu trong đoạn này: “Nói cách khác....hiện tượng.”, cũng như một số câu giảng giải khác trong quyển sách, đã được tác giả bổ sung vào trong lần tái bản 2012.

“thuần khiết” ở đây có nghĩa là hoàn toàn, chuyên nhất, không có bất cứ gì ngoài sự chú tâm. Cũng có thể dịch là “sự chú tâm hoàn toàn”, và “hoàn toàn” ở đây chỉ có nghĩa là “thuần chú tâm”, không pha tạp.

Tiềm thức hay tàng thức là thức còn đang ở dạng tiềm năng, dạng tiềm tàng nằm bên dưới phần vô thức của tâm, chưa gặp đủ điều kiện hay trợ duyên để trở thành thức trên phần ý thức của tâm. Thức, hay tổng các loại thức, thì hàm chứa và mang nghiệp đi về cảnh giới tái sinh mới sau khi một người chết đi. Tâm gồm hai phần: phần vô thức và phần ý thức.

Điều này nghe rất đơn giản, nhưng không phải dễ cho những người mới tập thiền. Tâm của ta thường ‘đọc’ khái niệm, lý thuyết, bài bản, các bước... về sự thực hành!. Ta hay bị ám ảnh về bài vở, về các bước thực hành mà ta đã học hay đọc qua lý thuyết!. Đôi khi, ta phải phát khóc lên vì sự ám ảnh lý thuyết, nhớ bài...làm ta không thể tập trung vào hơi thở một cách hoàn toàn, thậm chí không được một chút nào.

Theo học thuyết của Phật giáo, một cá thể ‘con người’ tồn tại nhờ sự kết hợp của 4 yếu tố: đất, nước, gió, lửa. Bốn yếu tố này hay được gọi là ‘tứ đại’ (HV).

Ý ở đây chỉ bất kỳ chỗ ngồi nào ở trên nền nhà, sàn nhà, nền đất, mặt đá phẳng, mặt ván, trên bãi cỏ... khác với những cách ngồi trên ghế, đòn gỗ...

Do như vậy, khi mở đầu bài thuyết dạy về thiền chánh niệm [kinh Tứ Niệm Xứ], Đức Phật đã dạy rõ rằng người tu cần phải “...dẹp qua một bên tất cả những tham muốn [sự thích] và bất mãn [sự không thích] đối với thế giới...” trước khi thiết lập sự chánh niệm và thiền tập.

Chỗ này người dịch cho rằng thiền sư chỉ muốn nói điều xảy ra trong tâm bạn. Độc giả không nên thấy mâu thuẫn với câu nói khác của Phật, đại ý là “Thường những gì người ta nghĩ thì nó sẽ xảy ra khác đi”. Câu này có nghĩa: những điều xảy ra ở bên ngoài đời thường khác với sự nghĩ hay dự đoán trong tâm của ta, [vì vậy ‘tương lai’ là điều không đáng tin cậy].

Vì Bất An là một trong những chướng ngại tâm linh cho việc tu tâm và thiền tập. Các chướng ngại đó là: Tham dục, Sân hận, Buồn ngủ/Hôn trầm, Bất An và Hoài Nghi.

Như đã giảng bày ở các chương trước, sự “nắm giữ” hay “chấp thủ” là thói tâm (tập khí) mỗi khi tâm gặp hay nghĩ về thứ gì tạo cảm giác “sung sướng, hỷ lạc, dễ ưa, dễ chịu” (lạc thọ). Và sự “chối bỏ” hay “kháng cự” là thói tâm mỗi khi tâm gặp hay nghĩ về thứ gì tạo cảm giác “đau khổ, không sung sướng, khó ưa, khó chịu” (khổ thọ).

Ở các tu viện theo Phật giáo Nguyên thủy, nghi thức là các thiền sinh thường tụng đọc bài kinh “Tâm Từ” (Metta Sutta) trước khi bắt đầu thiền tập.

Nguyên gốc tiếng Pali là ‘kusala’ đối lại với ‘akusala’, có nghĩa ‘tốt, thiện, lành’ đối nghĩa với ‘xấu, bất thiện, ác’. Tiếng Anh dịch rất rõ nghĩa là ‘skillful’ đối lại ‘unskillful’, vì vậy có nhiều sách và giảng luận ở Việt nam cũng đã gọi là ‘thiện xảo’ đối nghĩa với ‘không thiện xảo’, hay ‘khéo léo’ hay ‘không khéo léo’. Ngôn ngữ Phật dùng là rất thâm thúy về căn nguyên và thực hành. Nếu chúng ta khéo léo làm những việc (hành động, suy nghĩ, lời nói) tốt thiện và tránh làm những việc xấu ác, thì chúng ta trở nên tốt, thiện, lành. Và nếu chúng ta không khôn khéo và làm ngược lại, chúng ta trở nên xấu, bất thiện, ác.
Thêm nữa, ở đây bạn tiếp tục đọc thì sẽ hiểu ra rằng: triết lý thực hành của đạo Phật, những tâm ý ‘thiện, tốt, lành’ được gọi như vậy là vì chúng được dùng để đối trị những tâm ‘bất thiện, xấu, ác’.

Như đã giảng giải ở phần trước, khi tâm gặp thứ gì tạo cảm thọ dễ chịu (sướng), không dễ chịu (khổ), hay trung tính (vô ký), nó có xu hướng theo thứ tự là nắm giữ, chối bỏ, hay làm ngơ.

Ý ở đây là: trên con đường tu tập hướng đến sự giải thoát, người tu hành hay tu thiền phải biết buông bỏ mọi ý nghĩ [ý hành] dính mắc, dù đó là ý nghĩ xấu ác hay ý nghĩ thiện lành; như cách nói ‘không nghĩ thiện, không nghĩ ác’ vậy.

Sự “chú tâm” ở đây bao hàm các ý nghĩa của sự thực hành Thiền Minh
Sát. Và chúng ta luôn bàn luận và thực hành “sự chú tâm đúng đắn”: tức là “chánh niệm” (HV). Vì vậy, từ “chánh niệm” cũng đã được thông dụng và được dịch là “chánh niệm”. Chánh niệm nếu viết đầy đủ trong tiếng Pali là “sammā-sati”: sự chú tâm đúng đắn.
Chánh niệm là yếu tố thứ nhất trong bảy yếu tố trợ đạo, giúp giác ngộ. Các yếu tố kia là: sự tìm hiểu giáo pháp, năng lực tinh tấn, tâm hoan hỷ, tâm thư thái, sự chánh định, tâm buông xả. (Niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả).

Tiếng Anh dịch là “bare attention”.

Thật vậy, bạn có thể tra cứu từ nhiều nguồn thì sẽ thấy rằng những từ đơn giản cơ bản nhất thì thường có rất nhiều định nghĩa khác nhau. Ví dụ như: đi, chạy, ấy, lấy...Các ngôn ngữ khác cũng vậy, vì con người chế đặt ra ngôn ngữ để quy ước và thể hiện những khái niệm về mọi sự vật hiện tượng. Trong tiếng Anh, những từ cơ bản có đến hàng trăm nghĩa khác nhau, như: be, the, set, run, go, take, stand, break...

Thực ra trong quyển sách này, vị thiền sư tác giả đã dùng ví dụ công thức Cơ học Lượng Tử. Tuy nhiên, người dịch thay bằng công thức này. Bởi vì ít người biết đến Lượng Tử, nhưng rất nhiều người trong chúng ta đã ít nhiều học, biết, hay nghe đến thuyết Tương Đối nổi tiếng này. Trong một quyển sách bàn giải về “Bát Nhã Tâm Kinh”, một kinh quan trọng bậc nhất của Phật giáo Đại thừa, Bác sĩ Đỗ Hồng Ngọc cũng đã dùng ví dụ công thức này để diễn đạt những ý nghĩa rất hay.

Qua thấu kính hội tụ như kính lúp, kính hiển vi, chúng ta nhìn thấy sự vật một cách tập trung và rõ ràng hơn, chi tiết được phóng to hơn; và như vậy nhìn thấy tường tận và chính xác hơn. Còn lăng kính hay thấu kính phân kỳ thì gần như ngược lại, khi ánh sáng hay hình ảnh đi qua nó thì sẽ trở thành khác đi, bị thay đổi, bị làm sai lệch, bị phân tán ra. Trong sách này, thiết bị kính lúp, kính hiển vi được ví như công cụ chánh định. Còn lăng kính thì được ví như ý nghĩ ý thức đầy khái niệm của chúng ta, qua đó sự thật không còn đúng như nó là.

Trong lịch sử, có nhiều người tập luyện sự tập trung tinh thần [định] để tạo ra các năng lực hơn người vì mục đích bất chính, hãm hại người. Thực tế, thiền định thâm sâu có thể tạo ra những năng lực siêu phàm, chính Đức Phật cũng đã chỉ ra, nhưng mục đích của những loại thiền này không liên quan gì đến mục đích tu tập giải thoát của Thiền Phật giáo.

Bạn có thể xem lại khái niệm hành vi "đóng băng thời gian" một cảm nhận của thói tâm, đã được giảng giải ở đầu Chương 1. Xem lại các chú thích 2 và 3.

'Thăng trầm' ở đây bao gồm tám điều đổi thay trong đời dễ khiến người ta buồn lòng, lo âu hay sợ hãi. Đó là: Được & mất; Vinh & nhục Khen & chê; Sướng & khổ

Bạn có thể xem lại khái niệm ba cái 'hộp' dán nhãn 'tốt, xấu, trung tính' được nói ở đầu Chương 1. Xem chú thích 1.

Sự giảng giải trong đoạn này, cũng như trong tất cả những chỗ khác của quyển sách, đã được phiên dịch một cách chính xác có thể, theo từng câu chữ của thiền sư tác giả. Tuy nhiên, đây là sách dạy về thiền, về sự thực hành 'Chánh niệm' và về sự thấy-biết vượt qua ngôn từ, cho nên sự hiểu và thấy biết chân thực điều đó là như thế nào là tùy thuộc vào sự thiền tập của mỗi các bạn. Thực hành là cách trải nghiệm và thấy biết chính xác nhất. Ở đây, như thiền sư đã vừa nói trên, trạng thái tỉnh giác này là “không thể nào diễn tả được bằng ngôn từ”. Vì vậy cũng không thể nào mở ngoặc giải thích thêm bằng một cách nào khác bằng ngôn từ, cho dù người đó chính là thiền sư tác giả hay là ai.

Nguyên văn tiếng Anh là 'perceptive': có khả năng nhận thức và hiểu biết, nhạy hiểu, mau nhận biết, có trí tuệ nhận biết, đầy tuệ giác.

Có thể liên tưởng đến câu nói của ngài Phật Âm (Buddhagosa): "Chỉ có sự khổ, chứ không có người chịu khổ. Chỉ có ý nghĩ, chứ không có người nghĩ", khi nói về sự vô ngã.

Liên tưởng đến câu nói tương tự của Phật: "Đời người cũng vậy, giống như một dòng sông đang chảy từ trên núi."
Học thuyết của Heraclitus ở Châu Âu (khoảng năm 500 trước CN) cũng nói tương tự là mọi sự vật đều ở trong trạng thái của một dòng chảy, và câu nói nổi tiếng của ông là: "Bạn không bao giờ bước chân xuống hai lần trong cùng một dòng sông, vì dòng nước mới luôn luôn chảy qua chân bạn." (theo "Những Điều Phật Đã Dạy" của Hòa thượng W. Rahula, cùng người dịch Việt).

Như chú thích 28.

Trong cả quyển sách, thiền sư tác giả thường dịch chữ 'dukkha' là: 'bất toại nguyện', hơn là 'khổ'. Hầu hết các học giả Phật giáo Nguyên thủy cũng đều dịch như vậy. 'Bất toại nguyện' bao hàm nhiều nghĩa hơn là nghĩa đơn thuần của 'khổ khổ' như đau khổ, đau đớn, già, bệnh, chết...mà người ta thường chỉ nghĩ đến. ‘Bất toại nguyện’ mang nghĩa rộng và đúng hơn.
Về mặt trải nghiệm thì chúng ta có thể nắm như vầy: (i) bởi vì mọi thứ trên đời đều biến đổi vô thường và bất toại nguyện cho nên gây ra khổ. Hay nói cách khác, (ii) bởi vì mọi thứ đều vô thường và gây ra khổ cho nên tất cả đều bất toại nguyện.

Nguồn gốc của mọi sự sống và sự tái sinh và khổ là dục vọng. Nguồn gốc bao gồm (i) dục vọng về khoái lạc giác quan (nhục dục), (ii) dục vọng muốn được hiện hữu (được sống) và trở thành (tái sinh), và (iii) dục vọng vì không được hiện hữu (cho rằng chết là hết...). Biểu hiện của dục vọng trong mọi sự sống là tham, sân, si. Còn dục vọng là còn tham, sân, si và còn tái sinh, và vì vậy còn khổ. Hết dục vọng thì không còn tạo tác, không còn tái sinh, và vì vậy không còn khổ. Đó là sự giải thoát.

Từ nguyên gốc là 'the uncreated' có nghĩa là: (i) vô tác, không còn tạo tác; (ii) vô vi, không còn bị tạo tác hay bị lệ thuộc vào điều kiện, không còn hữu vi; (iii) vô sinh, vì không còn tạo tác hay tạo nghiệp nên không còn tái sinh. – Tất cả là sự giải thoát. Đây là cách chỉ về trạng thái Niết-bàn.

Phần "Lời Bạt" này mới được đưa vào sách này trong lần tái bản kỷ niệm 20 năm lần đầu tiên quyển sách được ấn hành trên thế giới.

Bản dịch này được dịch từ tiếng Pali qua tiếng Anh bởi nhà sư Tích Lan, Hòa thượng Tiến sĩ Wapola Rahula trong quyển "Những Điều Phật Đã Dạy". Bản dịch Việt được thực hiện bởi cùng người dịch.