Việt Nam Phật Giáo Sử Luận

CHƯƠNG XV - NHỮNG KHUÔN MẶT PHẬT TỬ KHÁC TRONG ĐỜI TRẦN

Như ta đã thấy, những ghi chép về Phật Giáo đời Trần chỉ chú trọng về các nhà vua Phật tử và ba vị tổ Trúc Lâm. Những ghi chép này tuy vậy vẫn còn rất nhiều thiếu sót và một số đã bị thất lạc. Chắc chắn đời Trần còn có những cao tăng và Phật tử xuất sắc mà tên tuổi không còn được ghi lại.

Sau đây ta hãy ghi nhận tên tuổi của một số người đã được nhắc qua trong những tài liệu Phật Giáo đời Trần, mong rằng sau này có dịp tìm ra được những tài liệu khác nói thêm về họ.

TRÍ VIỄN THIỀN SƯ

Đây là một người bạn của Tuệ Trung. Trong Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục, Tuệ Trung có làm một bài thơ trêu đùa Trí Viễn thiền sư về việc rất chăm nghiên cứu kinh chú thích kinh điển. Có thể Trí Viễn thiền sư để nhiều thì giờ để dịch các kinh chữ Hán ra Nôm, bởi vì đầu đề của bài thơ mà Tuệ Trung viết để trêu Trí Viễn là “Trêu Thiền Sư Trí Viễn Đọc Kinh Viết Nghĩa” (Hí Trí Viễn Thiền Sư Khán Kinh Tả Nghĩa). Bài thơ ấy như sau :

Mực thơm: mồi tốt; bút: cần câu

Thuyền vượt phong ba biển học sâu

Thầy Viễn buông câu xin cẩn trọng

Năm lừa gặp động Ninh Long sầu!

(Mặc vi hương nhĩ, bút vi can

Học hải phong ba lý điếu thuyền

Trân trọng Viễn Công tần hạ điếu

Hội Ninh Long thượng thị lư niên).

THUẦN NHẤT PHÁP SƯ

Đây là một vị cao tăng sống đồng thời với Tuệ Trung. Tuệ Trung có hai bài thơ sau đây để tặng ông, chép trong Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục:

Pháp thân tịch diệt, sắc thân còn

Đêm tĩnh canh khuya nhập mộng hồn

Dù chưa rong chơi miền tổ vực

Lại càng lui tới chốn thiền môn

Chưa lên nẽo thánh vô sinh giới

Thì bạn nhân thiên hữu lậu môn

Nếu gặp người hay bàn diệu chỉ

Bên trời đâu dậy lũ hồ tôn?

(Pháp thân tịch diệt sắc thân tồn

Dạ tịnh tam canh nhập mộng hồn

Túng vị ưu du thiền tổ vực

Giã tằng xuất nhập pháp vương môn

Lăn đăng hiền thánh vô sinh lộ

Cam kết nhân thiên hữu lậu căn

Nhược ngộ tác gia đàm diệu chỉ

Thiên tân hà xứ khởi hồ tôn?

TĂNG ĐIỀN ĐẠI SƯ

Đây cũng là một vị cao tăng sống đồng thời với Tuệ Trung. Tuệ Trung đã đặt với ông ta một câu hỏi về Thiền học trong hình thức bài thơ sau đây, nhan đề Vấn Tăng Điền đại sư:

Dầu ở cung môn hoặc núi rừng

Rốt cùng vẫn chẳng thấy an tâm

Non xa sáng tỏ muôn hình dáng

Ai nghe vượn hú chốn rừng thâm?

(Bất yếu châu môn bất yếu lâm

Đáo đầu hà xứ bất an tâm

Nhân nhàn tận kiến thiên sơn hiểu

Thùy thính cô viên đề xứ thâm?)

BẢO PHÁC QUỐC SƯ

Đây là một vị đệ tử của Trúc Lâm được vua Anh Tông tặng phong danh hiệu quốc sư sau khi Trúc Lâm qua đời. Trong thời gian Trúc Lâm còn sống, ông thường tùy tùng để tham học và tiếp tay Trúc Lâm trong việc xây dựng giáo hội mới. Sau ông về tu tại núi Vũ Ninh. Năm 1322 ông được Pháp Loa vời về mở lớp dạy Tứ Phần Luật cho tăng sĩ ở chùa Báo Ân và các chùa khác thuộc giáo hội Trúc Lâm. Ông có làm bài kệ sau đây để tán thán Tuệ Trung, được chép vào sách Thượng Sĩ Ngữ Lục.

Tay níu tai Linh Sơn

Miệng nhai tủy Đạt Ma

Ăn no, mớm con cháu

Chồn cáo hóa sư tử

Tự do nói hay im

Muốn biết muối bao mặn

Trở thành chuột già kia

(Linh Sơn thân đề nhĩ

Tước đắc ngốc Hồ tủy

Bão hậu bô nhi ton

Hồ li biến sư tử

Phùng trường ngữ mặc nhàn

Nguyệt tiếu thu giang thủy

Yếu thức diêm vị toàn

Hoàn tha lão thử nhĩ).

TÔNG CẢNH QUỐC SƯ

Đây là một vị đệ tử của Tuệ Trung, và cũng được vua Anh Tông tặng phong danh hiệu quốc sư sau khi Trúc Lâm qua đời. Ông cư trú ở Tiên Du, và cũng đã thể theo lời mời của Pháp Loa để về giảng Tứ Phần Luật cho tăng sĩ năm 1322. Ông cũng có để lại một bài kệ tán tụng đạo đức của Tuệ Trung, được giữ lại trong Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục.

Thiền đạo thầy ta: con Quỳ ⁷⁷ một cẳng

Buông thả giữa vời tâm vẫn như như

Trên đầu sào cao đẽo một ngọn chùy

Lừa ba chân kia bỗng dưng cưỡi ngược

Năm xưa tặng ta con trâu đất rống

Ngày nay trả người ngựa gỗ hí vang

Trâu sắt đầu nhỏ hai sừng mọc ngược

Đêm về húc ngã núi lớn Tu Di

Ninh Long hang ấy nhảy vào ngang dọc

Đoạt được san hô quý nhất cành kia

Đội thần biển lên, đất trời tỏ rạng

Na Tra giận dữ, mất hết quyền uy

A ha ha!

Rất diệu kỳ!

Mùa xuân tuyết bay, có chẳng mấy thuở

Bước nước cuối cùng ai hiểu được đây?

Án tô rô tô rô, tất rị!

(Ngô sư thiền đạo độc túc Quỳ

Huyền nhai tán thủ tâm như như

Sát can đầu thượng tiễn chùy tử

Mạch nhiên đảo kị tam cước lư

Tích niên tặng ngã nê ngưu hống

Kim nhật hoàn tha mộc mã tê

Thiển thủ thiết ngưu quai giác thâm

Dạ lai xúc phá đại Tu Di

Đẳng nhàn khiêu nhập Ninh Long quật

Đoạt đắc san hộ đệ nhất chi

Hải thần kình xuất chiếu thiên địa

Phẫn nộ Na Tra thất khước uy

Ha ha ha!

Giã đại kỳ!

Dương xuân bạch tuyết hòa giả hi

Mạc hậu nhất trước như hà hội?

Án tô rô tô rô, tất rị!)

PHÁP CỔ THIỀN SƯ

Pháp Cổ thiền sư là đệ tử của Trúc Lâm. Ông cũng có lưu lại một bài kệ tán dương Tuệ Trung, có trích trong chương 11 nói về Tuệ Trung. Ta không biết ông cư trú tại đâu.

HUỆ NGHIÊM THIỀN SƯ

Cũng là đệ tử của Trúc Lâm và cũng đã để lại một kệ tán dương Tuệ Trung, được giữ nhờ sách Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục:

Tuyết trên hỏa lò hồng

Sen nở giữa mùa đông

Không bút nào viết ra

Không lời nào nói xiết

Lửa nháng khi đá chọi

Chớp lòe khi điện qua

Chẳng cách gì đuổi kịp

Chẳng hướng nào tìm được

Về bậc Thượng Sĩ ấy

Khôn dò được cơ huyền

Hòa cùng ánh sáng ấy

Lẫn cùng bụi bặm kia

Tì Gia nắm lấy tay

Hoàng Dương kết lông mày

Vòng vàng bị thâu mất

Cỏ gai bị nuốt sạch

Trâu nước cùng vượn hồ

Rừng thiền rọi phép kia

Niềng đầu loại mãnh hổ

Con Quỳ nơi Pháp Uyển

Miệng trống một lần truyền

Cành vàng xuân về đến

Cổ chùy ơi

Cổ chùy ơi!

(Hồng lô chí tuyết

Lạp nguyệt chi liên

Phi bút khả bút

Phi ngôn khả ngôn

Kích thạch chi hỏa

Thiểm điện chi quang

Phi truy khả truy

Phi phương khả phương

Bỉ chi Thượng Sĩ

Mạc trắc kỳ cơ

Tì Gia bả thủ

Hoành Dương kết mi

Kim khuyên lập cúc

Thôn chi thâu chi

Thủy cổ hồ tôn

Thiên chi thiền lâm

Niết chi ninh hổ

Pháp uyển thần Quỳ

Nhất truyền cổ khẩu

Xuân nhập kim chi

Cổ chùy, Cổ chùy!)

BẢO SÁT THIỀN SƯ

Bảo Sát thiền sư là đệ tử đầu tiên của Trúc Lâm. Tháng bảy năm 1308, trước khi Trúc Lâm cho tất cả đệ tử hạ sơn hành đạo và ở lại núi Yên Tử, thì chỉ có Bảo Sát ở lại bên mình. Tháng chín, Trúc Lâm cùng Bảo Sát đi du hành khắp miền núi Yên Tử. Có lẽ Bảo Sát là đệ tử yêu mến nhất của Trúc Lâm. Ngày Trúc Lâm sắp viên tịch ông đã cho mời Bảo Sát về. Khi Bảo Sát tới, Trúc Lâm cười và hỏi Bảo Sát có còn điều gì muốn hỏi về đạo pháp nữa không? Cuộc đàm đạo cuối cùng giữa Trúc Lâm và Bảo Sát được chép trong Tam Tổ Thực Lục. Tại sao Trúc Lâm không ủy Bảo Sát làm tổ thứ hai Trúc Lâm thay vì Pháp Loa, trong khi Bảo Sát là đệ tử đầu và được ông yêu mến nhất? Có lẽ Bảo Sát không thuộc hạng người có khả năng và tổ chức lãnh đạo giáo hội như Pháp Loa(Về cuộc đàm luận cuối cùng giữa Trúc Lâm và Bảo Sát, xin xem Chương XII nói về Trúc Lâm). Bảo Sát là người có công lớn trong việc coi sóc ấn hành Đại Tạng Kinh triều trần. Năm 1311, chính ông đã được Pháp Loa ủy nhiệm quản đốc việc tục san Đại Tạng Kinh. Đứng về thứ bực pháp tử, ông là Pháp huynh của Pháp Loa, bởi ông là đệ tử đầu của Trúc Lâm. Nhưng đứng về phương diện lãnh đạo giáo hội, trách nhiệm của Pháp Loa lại lớn hơn ông.

VIÊN THIỀN SƯ

Ta không biết chữ đầu của pháp danh Viên thiền sư là chữ gì, vì khi Minh Tông nhắc tới tên vị cao tăng này, vua chỉ gọi là Viên công. Theo Minh Tông trong bài thơ Đông Sơn Tự thì Viên thiền sư là một vị lão tăng đạo cao đức trọng thế gian ít có. Viên thiền sư ở tại chùa Đông Sơn. Bài thơ sau đây Minh Tông trong lúc viếng thăm Đông Sơn Tự lúc vị cao tăng đã tịch, được giữ lại trong Toàn Việt Thi Lục:

Mây dáng non xanh, núi dáng mây

Núi mây thân cận lão tăng hoài

Từ độ Viên công lìa cõi thế

Khắp nơi Phật tử chẳng còn ai.

(Vân tự thanh sơn, sơn tự vân

Vân sơn trường dữ lão tăng thân

Tự tòng Viên công khứ thế hậu

Thiên hạ thích tử không vô nhân).

Đông Sơn không biết có phải là núi Đông Cứu gần Yên Tử Sơn hay không. Vua Nghệ tông cũng đã từng đi thăm am Liễu Xá trên núi Đông Sơn và khi về có làm một bài thơ đầu đề là “Vọng Về Am Liễu Xá Trên Đông Sơn” (Vọng Đông Sơn Liễu Xá Am). Có thể Viên thiền sư ngày xưa ở tại am Liễu Xá này. Theo vua Anh Tông, chùa Đông Sơn rất đẹp, không thua gì Ngũ Đài Sơn. Vua có làm bài thơ Đông Sơn Tự như sau, có chép trong Toàn Việt Thi Lục:

Tiếng thu theo gió qua cành lá

Đêm lạnh trăng trong lọt tịnh bình

Mơ tới Ngũ Đài chi nữa nhỉ?

Đông Sơn cảnh đẹp xứ nào tranh?

(Phong dao giải hổ thu thiền quá

Nguyệt tả Quân Trì dạ nhuận hàn

Hưu hướng Ngũ Đài lao mộng mị

Khán lai thiên hạ kỷ Đông Sơn?)

TRÍ THÔNG THIỀN SƯ

Trí Thông thiền sư là thiền sư trú trì chùa Siêu Loại từ thời Nhân Tông chưa xuất gia. Ngày Nhân Tông xuất gia, thiền sư đốt cánh tay mình, cháy từ bàn tay đến khủy tay, sắc mặt vẫn an nhiên không thay đổi. Nghe nói, Nhân Tông có đến chùa Siêu Loại để nhìn tận mắt. Trí Thông sai dọn chỗ ngồi mời vua xuất gia ngồi và nói: “Đó là thần tăng đốt đèn {cúng dường} mà thôi. Đốt đèn xong, rồi về thiền viện ngủ kỹ, thức dậy vết thương lại khỏi”. Sau khi Trúc Lâm tịch, xá lợi an trí tại bảo tháp núi Yên Tử, Trí Thông liền lên Yên Tử để gần gũi bảo tháp. Thiền sư tự thiêu dười thời vua Minh Tông (1314-1329) không biết là năm nào. Chuyện thiền sư Trí Không có được chép trong sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư. Ta có thể nói rằng thiền sư Trí Không đã hiến chùa Siêu Loại để Trúc Lâm làm một trong những trụ sở lớn của giáo hội Trúc Lâm. Sau này Trúc Lâm trao lại chức trú trì Siêu Loại cho Pháp Loa.

VÔ SƠN ÔNG

Vô Sơn Ông tức hiệu của Tư đồ Văn Huệ Vương Trần Quang Triều. Không biết đây là bút hiệu hay pháp hiệu của ông bởi vì ông cũng đã xuất gia. Ông là con của Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tuấn, tước Văn Huệ Vương là do vua Anh Tông ban. Ông lấy công chúa Thượng Trân, và sau khi công chúa mất thì ông xuất gia học đạo. Hồi chưa xuất gia ông từng xây một thảo am tên Bích Động tại núi Quỳnh Lâm; văn nghệ sĩ thường hay lui tới ngâm vịnh. Ông lấy bút hiệu Cúc Đường. Ông là một thi sĩ có tài, nổi tiếng một thời. Vua Anh Tông đã từng chỉ định ông làm nhập nội tư đồ phụ chính. Ông xuất gia dưới sự hướng dẫn của thiền sư Pháp Loa.

Sách Tam Tổ Thực Lục cho biết ông xuất gia năm Nhâm tuất (1322). Trong năm 1322 trước khi xuất gia, ông đã cúng dường hỗ trợ việc đúc 1.000 tượng Phật do Pháp Loa chủ trương. Ông lại đã mời Pháp Loa tới chùa An Long giảng kinh Lăng Nghiêm, sau đó lại nhờ Pháp Loa duyệt lại sách Tứ Phần Luật rồi thêm những lời chú thích, rồi sau đó cúng tiền in ra 5.000 bản để cúng dường tăng sĩ học tập. Sách Đại Việt Sử Ký Toàn Thư cho biết ông mất năm 1325, thọ 39 tuổi. Như vậy ông xuất gia hồi 36 tuổi.

Sách Tam Tổ Thực Lục nói sau khi xuất gia, ông “thờ Pháp Loa thiền sư theo lễ đệ tử”. Năm 1323, ông cùng Uy Huệ Vương thỉnh Pháp Loa tới chùa Siêu Loại để trao Bồ Đề Giới cho hai người và làm pháp quán đỉnh. Sau đó ông lại cùng Bảo Từ hoàng thái hậu thỉnh Pháp Loa đến Quỳnh Lâm viện để giảng kinh Pháp Hoa. Ông được nhiều bạn văn sĩ và thi sĩ luyến mộ, trong đó có Nguyễn Xưởng, Nguyễn Ức, những người đã từng xướng họa với ông và đã làm những bài thơ khóc ông khi nghe tin ông mất.

Trần Quang Triều có để lại Cúc Đường Di Tập mà Phan Huy Chú cho là “thanh thoát khá khen”. Đây là một vài bài của ông, có thể viết sau khi ông xuất gia, được giữ lại trong Toàn Việt Thi Lục:

Chùa Gia Lâm:

Tro lòng tàn mộng nhỏ

Chân dạo tới thiền đường

Cuối xuân sắc hoa nhạt

Rừng vẳng tiếng ve suông

Mưa tạnh rời bích ngọc

Hồ lặng lộ khuôn trăng

Khách về, tăng chẳng nói

Hoa thông rụng ngát vườn.

(Tâm khôi oa giác mộng

Lý bộ đáo thiền đường

Xuân văn hoa dung bạc

Lâm u thiền vận trường

Vũ thâu thiên nhất bích

Trì tĩnh nguyệt phân lương

Khách khứ, tăng vô ngữ

Tùng hoa mãn địa hương).

Ngôi chùa hoang ở Mai Thôn:

Chùa hoang đầy cỏ dại

Gió thổi bãi chiến trường

Mưa chiều chìm bia mộ

Tượng cổ ánh tà dương

Thạch thất tàng y hậu

Đài hoa tỏa dạ hương

Đừng trụ vào đâu cả

Để cùng đời hưng vong.

(Hoang thảo tiền triều tự

Thu phong cựu chiến trường

Tàn bi trầm mộ vũ

Cổ Phật quải tà dương

Thạch thất tàng vân nạp

Hoa đài cúng dạ hương

Ứng thân vô xứ sở

Dữ thế cộng hưng vong).

MINH ĐỨC CHÂN NHÂN

Minh Đức chân nhân trú trì chùa Tiên Lữ, cũng gọi là chùa Quãng Nghiêm hay là chùa So ở huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Đông. Ông tên Nguyễn Bình An, người sáng lập ra chùa này vào thế kỷ thứ mười ba. Tại chùa này có khán thờ Minh Đức đại sư, vốn người làng Bối Khê, đã từng được vua Nhân Tông vời đến tiếp kiến tại triều đình. Chính danh hiệu Minh Đức chân nhân đã được vua Nhân Tông ban tặng cho ông. Nguyễn Bá Lăng trong Kiến Trúc Phật Giáo Việt Nam có nói về chùa Tiên Lữ như sau: “Chùa nổi tiếng vì phong cảnh đẹp, bên trong có những tấm tranh Thập Bát La Hán và Thập Điện Diêm Vương khắc trên gỗ và phủ sơn mài nhiều màu. Chùa còn có tên nữa là chùa Trăm Gian vì đây là một quy mô kiến trúc rộng lớn gồm nhiều lớp nhà ngang dãy dọc. Chùa đã được hai quan triều Lê (hiện còn tượng thờ trong chùa) đại trùng tu khoảng thế kỷ thứ mười bảy và mười tám. Nhưng xét về quy mô cơ cấu ta có thể thấy ở đây phần nào đường nét kiến trúc Phật Giáo đời Trần.

ĐỨC SƠN THIỀN SƯ

Đức Sơn thiền sư trú trì am Thanh Phong. Vua Trần Thái Tông từng lên ở lại am Thanh Phong với ông. Vua có làm một bài thơ “Gửi Đức Sơn Ở Am Thanh Phong” (Ký Thanh Phong Am Tăng Đức Sơn - xem Chương X về Trần Thái Tông).

VƯƠNG NHƯ PHÁP

Đây là một vị cư sĩ, đệ tử của Tuệ Trung. Ông cũng được gọi là Thiên Nhiên cư sĩ. Ông có làm một bài kệ tán thán Tuệ Trung, còn giữ trong Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục:

Kỳ diệu thật! Kỳ diệu thật!

Trâu đất rống trăng không nghẹn nấc!

Viết nên sáu bảy trí tuệ môn

Không cần bút núi và biển mực!

(Giã kỳ đặc! Giã kỳ đặc!

Nê ngưu hống nguyệt vô quan đắc

Tả khải lục thất trú tuệ môn

Mạc đạo bút sơn kiêm hải mặc).

TRẦN THÁNH TÔNG

Hoàng hậu của Thánh Tông là em gái Tuệ Trung thượng sĩ. Thánh Tông rất tôn kính Tuệ Trung gọi Tuệ Trung là sư huynh và giao con mình là Nhân Tông cho Tuệ Trung dạy dỗ. Bài kệ mà Thánh Tông làm để đáp lại bài kệ Trình Kiến Giải của Tuệ Trung cho thấy sức học Phật khá uyên thâm của vua(xem Chương XI về Tuệ Trung thượng sĩ). Tuệ trung có làm một bài thơ ca tụng đạo học của Thánh Tông như sau:

Thánh học cao minh tột cổ kim

Quán thông Long tạng thấu vào tim

Phật tâm thấy quả lòng tay mở

Ý tổ nhìn kim đáy biển chìm

Trí vượt cửa Thiền và Thiếu Thất

Tĩ siêu biển Giáo đến Uy- Âm

Nhân gian chỉ thấy ngàn non đẹp

Ai nghe vượn hú chốn rừng thâm?

(Thánh học cao minh đạt cổ câm

Thiết nhiên long tạng quán hoa tâm

Thích phong ký đắc khai quyền bảo

Tổ ý tương vô thấu thủy châm

Trí bạt thiền quan thông Thiếu Thất

Tình siêu Giáo hải khóa Uy Âm

Nhân gian chỉ kiến thiên sơn tú

Thùy thính viên đề thâm xứ thâm).

TRẦN MINH TÔNG

Trần Minh Tông là con thứ tư của vua Anh Tông, ngồi trên ngôi vua 15 năm. Vua học Phật, ăn chay, đọc Kinh Dịch khuyến khích Nho học. Nho thần xuất hiện rất nhiều trong thời gian vua tại vị. Vua thường lui tới ủng hộ công việc Phật sự của Pháp Loa thiền sư. Sau đây là một bài thơ theo lối cổ thể gọi là Giới Am Ngâm trong đó vua quán tưởng thân thể con người làm một chiếc am nhỏ đủ để con người cư trú trong an lạc. Chữ “giới am” có nghĩa là “am hạt cải”. Bài ngâm được chép trong sách Toàn Việt Thi Lục:

Nửa gian Giới Am vừa duỗi gối

Không gian đủ sống qua tháng ngày

Chim chóc chẳng lại, vẫn còn xuân

Bốn vách trống trơn không một vật

Vật đã là không vách cũng không

Làm sao hạt cải tìm đến được?

Có ai muốn phá Giới Am này

Lạc đường khiên cả ma trời khóc

Đói lòng ăn một bát cơm thôi

Nước lạnh đầy bình đỡ cơn khát

Giường mây gối gỗ giấc nghỉ trưa

Đó chính là giờ rất khoái hoạt

Kinh cũng không đọc Phật không thờ

Mắt nhặm chẳng biết gì tốt xấu

Khách vào có hỏi gốc tích ta

Đáp: hiểu theo xưa sai lạc mất ⁷⁸

Thôi đừng nhọc công tìm kiếm ngoài

Xưa nay cùng chung một mũi thở

Giới Am nào phải vật gì lạ

Mũi dọc mày ngang, ta đó thôi!

(Giới Am bán gian khả dung tất

Ngột ngột đằng đằng tự độ nhậtư

Bách điểu bất lai xuân trú nhàn

Du nhiên tứ bích chân vô vật

Vật nhược vô trần, bích bất lập

Mê lư giới tử tòng hà nhập?

Thùy nhân khuy phá giới am trung

Thất lộ tiện sử thiên ma khấp!

Cơ lai cơ nghiết phạn nhất bát

Thanh thủy mãn bình khả tiêu khát

Đằng sàng chẩm thượng trác ngọ nhãn

Chính thị ngọ trung chân khóai hoạt

Kinh giả bất khán, Phật bất lễ

Ế nhãn hà vi toàn tiết quý

Khách lai vấn cập bản lai nhân

“Nhận trước y tiền hoàn bất thị”

Hưu hưu ngoại mịch nhược chinh công

Phất phất tị, khổng cổ kim đồng

Giới Am tất cánh vô kỳ vật

Chỉ thị mi hoành tỷ trực ông!)

BÍCH PHONG TRƯỞNG LÃO

Vị này sống đồng với Pháp Loa. Sách Tam Tổ Thực Lục chép năm 1330, khi Pháp Loa sức yếu không thể tiếp tục khóa giảng về Kinh Hoa Nghiêm tại An Lạc Tàng Viện được, Bích Phong trưởng lão đã được ông ủy thác giảng tọa để tiếp tục giảng khóa. Như vậy Bích Phong trưởng lão phải là một vị cao tăng sức học rất vững vàng về Phật Giáo và hệ thống Hoa Nghiêm.

SA MÔN THU TỬ

Không biế Sa Môn Thu Tử là đệ tử của ai và thuộc về pháp hệ nào. Sách Tam Tổ Thực Lục cho biết ông trú trì chùa Hiển Linh Diên Quang. Ông có mời Pháp Loa tới đây để giảng phẩm Thập Địa Kinh Hoa Nghiêm. Pháp Loa đã hai lần ủy ông làm chủ lễ cầu mưa cho triều đình tổ chức năm 1319 và năm 1326. Cả hai lần đều hiệu nghiệm.

LÃM SƠN QUỐC SƯ

Lãm Sơn Quốc Sư sống vào thời vua Duệ Tông (1372 -1377). Trong các bản danh sách các vị tổ sư chùa Vân Yên không có tên ông, vì vậy ta biết vị quốc sư n ày không cư trú ở Yên Tử. Thi sĩ Phạm Nhân Khanh, hiệu Cổ Nhân, có làm một bài thơ tiễn quốc sư về núi, nhan đè là Tống Lãm Sơn Quốc Sư Hoàn Sơn, nhờ đó mà ta biết được sự có mặt của vị cao tăng này trong hạ bán thế kỷ thứ mười bốn. Bài thơ như sau:

Xuống núi vài hôm, lại trở lên

Sơn cư quen nếp sống thần tiên

Trà đun thơm ngát hương Tùng Viện

Bát rửa trong veo nước Hạc Tuyền

Buông mở Thiền Phong cao mấy độ

Phát biểu Thi danh sáng một miền

Về hướng đỉnh cao mây phủ kín

Tưới thầm mưa pháp lợi nhân thiên

(Xuất sơn kỷ nhật cánh hoàn sơn

Vị ái sơn cư ý tự nhàn

Tùng Viện chữ trà hương mạc mạc

Hạc Tuyền tẩy bát thủy sàn sàn

Phong khai thiền giá cao thiên cổ

Phát lộ thi danh chính nhất bàn

Quy hướng lĩnh vân thâm xứ ngọa

Ám thi pháp vũ sái nhân gian).

Bài thơ cho biết Lãm Sơn quốc sư là một ẩn sĩ, có thiền phong cao, và lại có tài thi văn, không biết ông cư trú ở đâu. Chỉ biết tác giả bài thơ trên, Phạm Nhân Khanh, đã từng làm quan và dự vao việc tu chính quốc sử, lại từng làm an phủ ở lộ Lương Sơn. Có lẽ chính lúc ông cư trú ở Lương Sơn, nghe đạo phong và thi tài của quốc sư nên đã thỉnh cầu quốc sư hạ sơn mấy ngày để thù tiếp. Có lẽ Lãm Sơn là tên một ngôi chùa ở làng Lãm Sơn, huyện Quế Dương tỉnh Bắc Ninh ngày nay, được xây dựng từ năm 1086; và có lẽ vị quốc sư này đã từng làm tọa chủ ở đây nên đã mang danh là Lãm Sơn quốc sư. Danh hiệu quốc sư có lẽ đã được vua Nghệ Tông ban tặng.

THẠCH ĐẦU VÀ MẬT TẠNG

Thạch Đầu là một vị thiền sư đệ tử của thiền sư Tiêu Dao ⁷⁹ và đồng sư với Tuệ Trung. Mật Tạng là đệ tử của Trúc Lâm, đồng thế hệ với Pháp Loa. Huệ Nguyên, trong bài “Lược Dẫn Thiền Phái Đồ” in ở đầu sách Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục có ghi là hai vị này đều tự thiêu sau khi đắc pháp. Như vậy, ta biết trong đời Trần có ít ra là ba vị tăng sĩ tự thiêu: Thạch Đầu, Mật Tạng và Trí Thông. Trí Thông vốn là trú trì chùa Siêu Loại, người đã cúng chùa cho Trúc Lâm đê hoằng dương giáo pháp.

TUYÊN CHÂN CÔNG CHÚA VÀ LỆ BẢO CÔNG CHÚA

Hai vị này xuất gia năm 1329 dưới sự chứng minh của Pháp Loa. Tuyên Chân công chúa là con của quốc phụ thượng tể Quốc Chẩn, và Lệ Bảo công chúa là con của Chiêu Huân Vương. Ta không biết pháp danh của hai người này, và cũng không biết họ trú trì ở chùa nào. Năm 1330, chính Lệ Bảo công chúa đã cùng với một thiền sư tên là Kiên Đức tổ chức mời Pháp Loa giảng kinh Hoa Nghiêm tại An Lạc Tàng Viện

NHỮNG VỊ ĐỆ TỬ

Huệ Nguyên, trong bài “Lược Dẫn Thiền Phái Đồ”, có kể tên một số đệ tử của Ứng Thuận, Tiêu Dao, còn có Chân Giám, Đạo Sĩ, Quốc Nhất và Quế Sâm. Sách Thuyền Uyển Tập Anh cho biết các vị Nhất Tông, Giới Minh và Giới Viên cũng là đệ tử của Ứng Thuận.

Theo Huệ Nguyên, thì ngoài Tuệ Trung, Tiêu Dao còn có các đệ tử sau đây: Thôn Tăng, Thạch Lâu, Lại Toản, Thần Tán, Thạch Đầu, Vị Hải, Đạo Tiềm, Thủ Nhân, Ngu Ông và Vô Sở. Nhưng Huệ Nguyên không nhắc tới thiền sư Huệ Tuệ, người kế thế của Tiêu Dao làm tổ Yên Tử thứ năm chùa Vân Yên.

Theo Huệ Nguyên, ngoài Trúc Lâm,Tuệ Trung còn có những đệ tử sau đây: An Nhiên, Thiên Nhiên, Thạch Kính, Thoại Bà. Cuối sách Tuệ Trung Thượng Sĩ ta còn thấy có quốc sư Tông Cảnh và cư sĩ Thiên Nhiên (Vương Như Pháp) là đệ tử của Tuệ Trung.

Theo Huệ Nguyên, ngoài Pháp Loa, Trúc Lâm còn có những đệ tử sau đây: Pháp Tràng, Hương Tràng, Hương Sơn, Mật Tạng và Pháp Cổ. Sách Tam Tổ Thực Lục cho biết những vị sau đây là đệ tử của Trúc Lâm: Bảo Sát, Bão Phác, Pháp Không và Huệ Nghiêm.

Huệ Nguyên cũng cho biết tên hai vị đệ tử của Pháp Loa là Cảnh Huy và Quế Đường. Tam Tổ Thực Lục có chép tên một số đệ tử xuất sắc khác của Pháp Loa: Tuệ Nhiên, Tuệ Chúc, Hải Ấn, Hoàng Tế, Huyền Giác, Cảnh Nguy, Cảnh Trưng và Tuệ Quán.

TRUYỀN THỐNG YÊN TỬ

Sau đây là 23 vị tổ truyền thừa chùa Yên Tử từ Hiện Quang tổ sư đến Vô Phiền đại sư, thấy trong sách Đại Nam Thiền Uyển Truyền Đăng Tập Lục quyển hai của Phúc Điền hòa thượng đính bản:

01) Hiện Quang Tổ Sư

02) Viên Chứng Quốc Sư

03) Đại Đăng Quốc Sư

04) Tiêu Dao Tổ Sư

05) Huệ Tuệ Tổ Sư

06) Nhân Tông Tổ Sư

07) Pháp Loa Tổ Sư

08) Huyền Quang Tổ Sư An Tâm Quốc Sư

09) An Tâm Quốc Sư

10) Phù Vân (hiệu Tĩnh Lự) Quốc Sư

11) Vô Trước Quốc Sư

12) Quốc Nhất Quốc Sư

13) Viên Minh Tổ Sư

14) Đạo Huệ Tổ Sư

15) Viên Ngộ Tổ Sư

16) Tổng Trì Tổ Sư

17) Khuê Thám Quốc Sư

18) Sơn Đẳng Quốc Sư

19) Hương Sơn Đại Sư

20) Trí Dung Đại Sư

21) Tuệ Quang Tổ Sư

22) Chân Trú Tổ Sư

23) Vô Phiền Đại Sư

CHƯƠNG XV - TỔNG LUẬN VỀ PHẬT GIÁO ĐỜI TRẦN

CHỦ LỰC CỦA VĂN HÓA ĐỜI TRẦN

Trong những buổi đầu lập quốc đời Lý, các vua Lý rất cần đến các thiền sư. Không những họ cần đến các vị này để liên kết nhân tâm, họ còn cần đến sức học, công tác giáo dục, công tác ngoại giao và kế hoạch của những ông thầy tu nữa. đến đời Trần, tình trạng khác hẳn. Các vua Trần đều học giỏi, mà lại rất giỏi về đạo Phật, nên liên hệ giữa các vua và các thiền sư không phải là để nhờ cậy về phương diện kế hoạch và công tác. Các ông vua như Thái Tông, Thánh Tông, Nhân Tông và Anh Tông đều có căn bản vững chắc về Phật học. Họ ủng hộ Phật Giáo như một phần vì họ là Phật tử, một phần có lẽ cũng vì muốn liên kết nhân tâm trong việc xây dựng và bảo vệ đất nước. Thời đại Nhân Tông là thời đại mà Phật Giáo đời Trần hưng thịnh đến cực độ. Thế nhưng tinh thần từ bi và khoan dung của đạo Phật không hề đi đôi với một thái độ tiêu cực và quên lãng. Hội Nghị Diên Hồng do Trần Nhân Tông triệu tập đã nói lên được sự đồng tâm nhất trí của vua dân thời ấy. “Đánh”, quyết nghị đồng thanh của Hội Nghị Diên Hồng là một tiếng nói của ý thức tự chủ và tinh thần tự cường tự lực của dân Việt trong thời đại Phật Giáo Thống Nhất đời Trần. Nếu vua Trần Thái Tông không học Phật và theo Phật Giáo thì có lẽ Phật Giáo đời Trần đã không có được giai đoạn rực rỡ hồi Trần Nhân Tông. Cuộc đời tu học của Trần Thái Tông đã tạo một không khí học Phật thật sự tại trong giơi trẻ tuổi ở triều đình và ở giới trí thức tại thủ đô Thăng Long. Sự học Phật này của giới trẻ tuổi và trí thức đã lấy nguồn cảm hứng ở cuộc đời Thái Tông và hoàn toàn không vụ lợi. Thánh Tông và Tuệ Trung là hai người xuất sắc trong số những người trẻ học Phật và thành đạt trong sự nghiệp học Phật ấy. Sự học Phật ở đây không đưa đến thi cử và địa vị, sự học Phật đây chỉ là để làm người. Cái học hoàn toàn không có tính cách khoa cử, từ chương và ép buộc.

Phật Giáo Trúc Lâm là một nền Phật Giáo độc lập: uy tín tinh thần của nó là uy tín tinh thần quốc gia Đại Việt. Nó là xương sống của nền văn hóa Việt Nam độc lập. Nền Phật Giáo này tuy có tiếp nhận những ảnh hưởng của Phật Giáo Trung Hoa, Ấn Độ và Tây Tạng nhưng vẫn giữ cá tính đặc biệt của mình. Đứng về phương diện tư tưởng, tổ chức, cũng như hành đạo, giáo hội Trúc Lâm có những nét độc đáo khiến cho nó chỉ có thể là một giáo hội Việt Nam, phục vụ cho người Việt, duy trì và bồi đắp cá tính Việt. Chính vì nhận thức được điểm ấy mà nhà Minh vào đầu thế kỷ thứ mười lăm đã quyết tâm đập cho tan nát những cơ cấu văn hóa xây dựng trong suốt gần 150 năm của Phật Giáo đời Trần. Trương Phụ lượm lặt hết các sách vở cổ kim của ta, đóng thùng chở về Kim Lăng. Tháng bảy năm Mậu tuất (118) nhà Minh còn sai hai cán bộ văn hóa của họ là tiến sĩ Hạ Thi và hành nhân Hạ Thanh sang tìm tòi và thu lượm tất cả những sách chép về lịch sử và sự tích xưa nay do người Việt viết. Năm 1419, nhà Minh lại cho người đem sách Khổng giáo, Lão giáo và Phật Giáo của họ sang để thay thế cho những sách trước kia bị họ lấy mất. Chính sách tiêu diệt văn hóa thâm độc đó đã phá hoại gia tài tinh thần của triều Trần để lại không phải là ít.

NHỮNG VỊ TĂNG SĨ NGOẠI QUỐC CÓ MẶT TRONG ĐỜI TRẦN

Trong đời Trần Thái Tông, có hai vị thiền sư Trung Hoa là Thiên Phong và Đức Thành đến viếng Đại Việt. Cả hai người đều là khách của vua Thái Tông. Thiên Phong thuộc truyền thống Lâm Tế, còn Đức Thành không biết thuộc truyền thống nào. Cả hai người đều đã được mời tham dự những buổi tham bác thiền học do Thái Tông tổ chức ở viện Tả Nhai và chùa Phổ Ninh. Những yếu tố mới của Thiền học Lâm Tế do Thiên Phong đem tới đã có ảnh hưởng nhiều trên mặt tư tưởng phát triển thời này. Đại Đăng quốc sư và Nan Tư hòa thượng là hai người chịu ảnh hưởng Lâm Tế sâu đậm nhất. Trần Thái Tông cũng đã học với quốc sư Đại Đăng. Đại Đăng còn dạy thiền học Lâm Tế cho các vị như Liễu Minh quốc sư, Thường Cung, Huyền Sách và có lẽ cho cả thiền sư Tiêu Diêu nữa.

Năm 1318, dưới triều Minh Tông có một vị cao tăng Trung Hoa khác từ Hồ Nam tới viếng. Vị này tên là Phúc Tuệ, hiệu là Vô Phương trưởng lão. Ông được thượng hoàng Anh Tông mời đến tham vấn. Thiền sư Pháp Loa cũng được mời đến để tiếp Vô Phương trưởng lão. Ta không biết được vị tăng sĩ Trung Hoa này theo khuynh hướng Phật Giáo nào.

Cũng vào năm 1318. Một vị tăng sĩ Ấn Độ tên Ban Để Ô Sa Thất lưu trú tại Đại Việt được phụng chiếu vua Minh tông dịch Bạch Tán Cái Thần Chú. Vị tăng sĩ này hẳn là người có khuynh hướng Mật Giáo. Sự kiện ông được phụng chiếu dịch kinh Bạch Tán Cái Thần Chú cho ta thấy rằng dưới thời Minh Tông, Phật Giáo Trúc Lâm đã nặng khuynh hướng Mật Giáo và tăng sĩ Đại Việt đã chỉ học Phật học bằng Hán tự mà không được học Phạn ngữ như dưới triều Lý. Một vị tăng sĩ Ấn Độ khác thuộc Mật Giáo tên Bồ Đề Thất Lý cũng đã đến Đại Việt trong thời đại Minh Tông.

Ngoài những vị tăng sĩ Mật Giáo Ấn Độ còn có một vị tăng sĩ Lạt Ma Giáo người Tây Tạng tên là Du Chi Bà Lam. Ông này qua Đại Việt hai lần, một lần dưới triều vua Nhân Tông, một lần dưới triều vua Anh Tông. Ông có gia đình vợ con. Trong chuyến viếng thăm thứ hai vào năm 1311, ông có đưa cô con gái Đa La Thanh đi theo. Vua Anh Tông đã tuyển cô thiếu nữ Tây Tạng này vào cung. Du Chi Bà Lam ở lại Đại Việt và mất ở thủ đô Thăng Long.

Sự có mặt của những vị tăng sĩ Mật Giáo cho biết Phật Giáo cuối đời Trần chịu ảnh hưởng Mật Giáo không phải chỉ qua trung gian Trung Hoa mà còn trực tiếp bằng sự viếng thăm của tăng sĩ Tây Tạng và Ấn Độ.

CÁC KHUYNH HƯỚNG TƯ TƯỞNG TRONG PHẬT GIÁO ĐỜI TRẦN

Thiền học đời Trần tiếp nối Thiền học đời Lý và trong suốt thời gian xây dựng và phát triển nền Phật Giáo Thống Nhất, đã tiếp nhận nhiều khuynh hướng mới.

Thiền sư Thường Chiếu, người đánh dấu cho sự chuyển tiếp giữa Phật Giáo đời Lý và Phật Giáo đời Trần đã thừa hưởng di sản tinh thần của cả ba thiền phái Tỳ Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường. Thiền học đời Trần trong buổi đầu đã chú trọng tới sự nghiên cứu các cổ tắc những thiền ngữ và những kệ tụng dùng làm tài liệu thiền quán. Đây là yếu tố do thiền phái Thảo Đường đem lại, bắt từ thiền học của Tuyết Đậu thuộc thiền phái Vô Môn.

Những nhà Thiền học đầu Trần như Thái Tông và Tuệ Trung đã có sáng tác niêm tụng (những lời thiền ngữ và những bài kệ tụng dùng làm sáng tỏ các cổ tắc), chứng tỏ Phật Giáo thượng bán thế kỷ mười ba tiếp nối vững chãi truyền thống Thảo Đường. Yếu tố Mật Giáo đã được thanh lọc ra khỏi Thiền học qua những nhà Phật tử như Viên Chứng, Ứng Thuận, Thái Tông, Đại Đăng và Tuệ Trung.

Trong những tác phẩm của Thái Tông và Tuệ Trung, Mật Giáo đời Lý không còn lưu lại dấu vết nào. Tuy vậy, khuynh hướng niệm Phật vẫn được tiếp nối.

a) Ảnh hưởng Lâm Tế - Cùng với Thiên Phong, truyền thống Lâm Tế được du nhập lần đầu có ảnh hưởng lớn. những tư tưởng “vô tâm” và “mê ngộ không hai”cùng những nguyên tắc Tứ Liệu Giản, Tam Cú, Tam Huyền, Tam Yếu, Tứ Chiếu Dụng và Tứ Tân Chủ được học tập và áp dụng. Phương pháp dùng tiếng hét và gậy đánh cũng thỉnh thoảng được áp dụng. Sự thực hành Thiền học trong thế kỷ thứ mười ba có thể được mô tả bằng những nét sau đây:

- Thọ giới cư sĩ, tỳ khưu hoặc Bồ tát

- Học kinh Kim Cương, và nếu có thể thì kinh Lăng Già, Viên Giác và Pháp Hoa.

- Thực hành sám hối để thanh lọc tâm ý.

- Học các bộ ngữ lục như Tuyết Đậu Ngữ Lục, Đại Tuệ Ngữ Lục, Bích Nham Lục.

- Ngồi thiền

- Tham cứu thoại đầu, cổ tắc, công án.

- Dự những buổi tham vấn Thiền học để nghe đối thoại giữa thiền sư và thiền sinh.

- Kết hạ an cư mõi năm ba tháng từ rằm tháng tư đến rằm tháng bảy.

- Cầu pháp với một vị cao tăng đại đạo để được đắc pháp.

- Niệm Phật.

b) Yếu Tố Tịnh Độ Giáo - Vấn đề niệm Phật đã được Trần Thái Tông và Tuệ Trung đề cập tới. Đối với cả hai người, niệm Phật, cũng như ngồi thiền, có mục đích gạn lọc tâm ý và thể hiện pháp thân. Tuy Thái Tông có nói đến việc “sinh về nước Phật”, nhưng vua nhấn mạnh nhiều hơn tới tác dụng phát khởi chính niệm và diệt trừ tam nghiệp (thân, khẩu, ý). Vua viết:

“Niệm Phật là do tâm phát khởi: Tâm phát khởi về nẻo thiện thì đó là thiện niệm; thiện niệm đã phát khởi thì thiện nghiệp sẽ đền bồi. Tâm phát khởi về nẻo ác thì đó là ác niệm; ác niệm đã sinh thì ác nghiệp sẽ ứng nghiệm. Như kính hiện ảnh, như bóng theo hình, cho nên thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ nói: ai mà vô niệm, ai mà vô sinh?”.

“Nay học giả muốn khởi chính niệm để dứt tam nghiệp thì cũng cần mượn công phu niệm Phật vậy. Vì sao niệm Phật có thể dứt tam nghiệp? Khi niệm Phật, thân ngồi ngay ngắn, không hành tà hạnh, dó là dứt thân nghiệp; miệng tụng chân ngôn ⁸⁰ không nói lời tà ngữ, đó là dứt khẩu nghiệp; ý duy trì tinh tiến mà không khởi tà niệm; đó là dứt ý nghiệp. Tuy nhiên, có ba trình độ trí giả: đối với bậc thượng trí, tâm chính là Phật, không cần phải thêm gì vào, chủ thể niệm và đối tượng niệm là một không khác. Đối tượng và chủ thể niệm vốn bản nhiên thanh tịnh, nên nói là như như bất động, là Phật thân. Phật thân với thân ta không phải là hai; hình tướng không khác, tịch nhiên thường tồn, vượt ngoài mọi tư duy, nên gọi là Phật đang sống. Đối với bậc trung trí, thì tất cần mượn đến phương pháp niệm Phật, chú tâm tinh cần niệm trước nối niệm sau không vong thất gián đoạn, tự tâm thành ra thuần thiện. Thiện niệm đã hiện thì ác niệm liền tiêu. Ác niệm đã tiêu thì chỉ còn lại thiện niệm. Dùng niệm này mà ý thức đến sự có mặt của khái niệm, dùng niệm để diệt trừ khái niệm. Khái niệm đã diệt tất nhiên hành giả trở về với chính đạo, khi mạng chung đạt đến cái vui của niết bàn, của thường, lạc, ngã, tịnh, vốn chính là con đường của Phật vậy. Đối với bậc hạ trí, miệng phải chuyên niệm lời Phật, tâm phải mong thấy tướng Phật, thân phải nguyện sinh nước Phật, ngày đêm siêng năng tu hành không thối chuyển, sau khi mạng chung sẽ tùy thiện niệm của mình mà được sinh về nước Phật, sau đó được nghe chính pháp do chư Phật giảng dạy mà chứng được quảvị Bồ Đề, cũng đạt tới địa vị Phật...”

Thái Tông hai lần nói tới việc “mượn đến phương pháp niệm Phật” cho ta thấy vua xem niệm Phật cũng là một phương tiện thiền định, bởi vì niệm Phật mà gạn lọc tâm ý, diệt trừ ác nghiệp, phá trừ những chướng ngại tâm lý để làm hiển lộ bản tính mà cũng là Phật tính. Bài thơ của Tuệ Trung về Tịnh Độ cũng cho biết ông xem Đức Phật A Di Đà là tự tâm của mỗi người, là pháp thân có mặt khắp nơi như ánh trăng có trên mọi sóng nước của đại dương vào một đêm thu lạnh:

Di Đà vốn thực pháp thân ta

Nam Bắc Đông Tây khắp chói lòa

Trăng Thu ngự giữa trời cao rộng

Đêm lặng trùng dương rạng chiếu xa

(Tâm nội Di Đà tử mạ khu

Đông Tây Nam Bắc pháp thân chu

Trường không chỉ kiến cố luân nguyệt

Sát hải trùng trùng dạ mạn thu).

Thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ mà Thái Tông nói đến trong bài Niệm Phật Luận của vua là một thiền sư Trung Hoa (904-975) thuộc thiền phái Pháp Nhãn. Diên Thọ là người đầu tiên áp dụng phương pháp niệm Phật và trì chú trong thiền giới. Về phương pháp niệm Phật, ông nói “Tịnh độ là tâm ta” và vãng sinh tịnh độ là “sinh ra ở cõi vô sinh”. Ông nói rằng theo nguyên tắc thì chán sinh cõi ta bà cầu sinh tịnh độ là trái với chân lý bình đẳng và cũng trái với nguyên tắc “ngoại tâm không có pháp”. Tuy nhiên, sinh lại ở tịnh độ thì dễ thành được quả vị bồ đề. Ông chủ trương bốn trường hợp:

1) Có tu thiền mà không tu tịnh độ: mười người rớt tới chín người.

2) Không tu thiền chỉ tu tịnh độ: vạn người thành công cả vạn.

3) Tu cả thiền cả tịnh: như cọp có cánh.

4) Không thiền mà không tịnh: Vạn kiếp trầm luân

Chính vì khuynh hướng niệm Phật quá mạnh như vậy mà sau khi Diên Thọ mất, thiền phái Pháp Nhãn đã suy đồi và nhường chỗ cho Tịnh Độ Tông. Những tác phẩm Tông Cảnh Lục và Vạn Thiện Đồng Quy của ông chắc đã được vua Thái Tông đọc qua. Tuy nhiên ảnh hưởng của Diên Thọ nơi Phật Giáo đời Trần, nhất là trong thế kỷ thứ mười ba không nặng nề đến nỗi Tịnh Độ có thể lấn áp Thiền học. Trong những buổi tập chúng vào thời Trúc Lâm, tăng sĩ đã áp dụng phương pháp niệm Phật tập thể. Sách Thiền Đạo Yếu Học có ghi lại cuộc vấn đáp của Trúc Lâm với vài vị tăng trong khi đại chúng đang thực hành phương pháp niệm Phật trên chính điện.

c) Thiền Giáo Nhất Trí - Sau khi Trần Nhân Tông xuất gia, phong trào Phật học được phát khởi và đại chúng hóa. Thiền ngày xưa chú trọng đến thiền tọa và tham cứu những thoại đầu, có tính cách đố kỵ cái học chương cú, bắt đầu lấy sự học hỏi kinh điển làm trọng. Không những thiền sinh học kinh Kim Cương và các bộ ngữ lục, họ còn học nhiều kinh khác, và học theo kiểu phân tích, chú giải và bình luận. Điều này là một hiện tượng mới trong thiền môn, và được thúc đẩy bởi một khuynh hướng tổng hợp giữa giáo tông và thiền tông, gọi là khuynh hướng “thiền giáo nhất trí”. Ba vị lãnh đạo Phật Giáo Trúc Lâm đã đóng góp nhiều vào phong trào Phật học này. Cả ba, ngoài việc giảng dạy các bộ ngữ lục đều tích cực giảng các kinh Kim Cương, Pháp Hoa, Bát Nhã, Lăng Già và Hoa Nghiêm. Kinh Hoa Nghiêm là một bộ kinh vĩ đại cần phải được giảng suốt năm mới hết. Pháp Loa giảng kinh này nhiều lần; có những khóa giảng có tới từ 500 đến 1.000 người theo học. Sách giáo khoa về các kinh được soạn ra và ấn hành rộng rãi. Những sách do Pháp Loa và Huyền Quang soạn để cung cấp cho việc học Phật thời ấy:

Chư Phẩm Kinh (Huyền Quang)

Thích Khoa Giáo (Huyền Quang)

Pháp Hoa Kinh Kinh Khoa Sớ (Pháp Loa)

Lăng Già Kinh Khoa Sớ (Pháp Loa)

Bát Nhã Tâm Kinh Khoa Sớ (Pháp Loa)

Kim Cương Trường Đà La Ni Khoa Sơù (Pháp Loa)

Ngoài ra, chắc chắn số sách giáo khoa này còn nhiều. Đây là nói về các sách phân tích, rút đại ý và bình giải về các kinh, chứ không nói đến các sách vốn được viết trong truyền thống Thiền học như các bộ ngữ lục, các tập chỉ nam về thiền hành. Khoa là phân ra từng đoạn và rút nói đại ý, còn sớ là chú thích về nghĩa lý của các đoạn văn. Các sách khoa sớ vì vậy cũng là những sách khoa được dùng một cách rộng rãi trong quần chúng. Thiền học Việt Nam vào đầu thế kỷ thứ mười bốn đã dung hợp với việc học hỏi chương cú. Việc khắc bản Đại Tạng Kinh thực hiện vào cuối thế kỷ thứ mười ba, đóng góp không ít vào phong trào Phật học đầu thế kỷ thứ mười bốn.

d) Ảnh hưởng Mật Giáo - Từ đầu thế kỷ thứ mười bốn trở đi, ảnh hưởng Mật Giáo dần dần được khôi phục. Đại Tạng Kinh chùa Phổ Ninh được in lại vào cuối thế kỷ thứ mười ba, chắc hẳn có nhiều văn bản mới về Mật Giáo. Sự thịnh hành của Mật Giáo dưới triều nhà Nguyên chắc chắn cũng đã ảnh hưởng tới Phật Giáo Đại Việt. Hốt Tất Liệt, người diệt nhà Tống để lập nhà Nguyên là người Mông Cổ. Mông Cổ trước đó đã từng chiếm cứ Tây Tạng và chịu ảnh hưởng Phật Giáo Tây Tạng là Lạt Ma Giáo. Hốt Tất Liệt sau khi thống nhất Trung Quốc đã tôn một vị Lạt Ma trẻ tuổi (chưa đầy 30 tuổi) tên là Phagspa (Phát Tư Ba) làm quốc sư và lấy Lạt Ma Giáo làm quốc giáo. Năm 1264, Phát Tư Ba được thống lãnh Tổng Chế Viện, năm 1288 được thống lãnh Tuyên Chính Viện, tức là cơ quan tối cao quản đốc mọi sự vụ liên hệ tới Phật Giáo, Lạt Ma Giáo và Tây Tạng. Lạt Ma Giáo trở nên quốc giáo, các vị Lạt Ma được che chở ưu đãi và sau đó nhiều vị trở nên hư hỏng. Điều này cũng đã ảnh hưởng n0hiều tới Phật Giáo Việt Nam trong thế kỷ thứ mười bốn.

Ta biết rằng năm 1318, một vị tăng sĩ Ấn Độ tên là Ban Để Ô Sa Thất phụng chỉ dịch kinh Bạch Tán Cái Thần Chú tại Đại Việt. Ta cũng biết rằng vào thời đó có những vị tăng sĩ Lạt Ma Giáo người Tây Tạng và người Ấn Độ có mặt tại Đại Việt. Thiền sư Huyền Quang chế tạo đài Cữu Phẩm Liên Hoa có thể xoay vần trong khi niệm Phật và trì chú. Thượng hoàng Anh Tông, Văn Huệ Vương, Uy Huệ Vương và nhiều người khác đã được thiền sư Pháp Loa làm lễ quán đĩnh ⁸¹, một nghi lễ Mật Giáo. Tuy nhiên ảnh hưởng của Mật Giáo không chỉ trực tiếp từ Lạt Ma Giáo. Ngay từ giữa thế kỷ thứ mười, thiền sư Vĩnh Minh Diên Thọ cũng đã được hành phương pháp trì chú đồng thời với phương pháp niệm Phật và tọa thiền. Mật Giáo đã từng được hưng thịnh trong đời Đường và trong Thiền tông đã bắt đầu có những người áp dụng phương pháp trì chú. Từ thế kỷ thứ mười bốn trở đi, trong thiền môn đã sử dụng các thần chú Phật Đỉnh Thủ Lăng Nghiêm, Thiên Thủ Thiên Nhãn Vô Ngại Đại Bi Tâm Đà La Ni, và nhiều thần chú ngắn khác. Ta nên biết Bát Nhã Tâm Kinh, một bản văn rất phổ thông trong thiền giới, đã được liệt vào hàng những thần chú. Bản văn này được kết luận bằng một câu thần chú “Gate, gate, paragate, Parasamgate, bodhi, svaha” (Yết đế, yết đế, ba la yết đế, ba la tăng yết đế, bồ đề, tát bà ha!). Các thần chú Thủ Lăng Nghiêm, Đại Bi, Bát Nhã và mười bài thần chú khác trong đó có các bài Vãng Sinh Quyết Đinh, Tiêu Tai Kiết Tường, Thất Phật Diệt Tội, được đưa vào trong thời khóa tụng niệm buổi sáng, và áp dụng trong thiền môn cho tới ngày nay. Truyện Tổ Gia Thực Lục có nói tới buổi tụng kinh của Huyền Quang và đại chúng và canh ba. Đây chắc là một trong các thời khóa tụng niệm, trong đó yếu tố Tịnh Độ và Mật Giáo đã trở thành quan trọng.

Một khía cạnh khác của sự thực hành Mật Giáo cũng trở thành phổ thông và quan trọng trong Phật Giáo đời Trần: Đó là việc tổ chức các trai đàn chẩn tế, gọi là “diệm khẩu phổ thí pháp hội” có nghĩa là những đại hội về Phật Pháp để bố thí thức ăn cho loài quỷ đói. Phép này được thực hành trên căn bản một tác phẩm tên là “Thí Chư Ngạ Quỷ Ẩm Thực Cập Thủy Pháp” do Bất Không (Amogha) dịch vào thế kỷ thứ tám, đời Đường. Theo sự tích thì một đêm A Nam Tôn Giả, đệ tử Phật, thấy một con quỷ đói tên là Diệm Khẩu (Thực Xoa Nan Đà dịch là Diện Nhiên) xin A Nan cho ăn cơm. A Nan về hỏi Phật, nhân đó Phật chỉ bày phương pháp thí thực cho ngạ quỷ tức là quỷ đói (kinh Phật Thuyết Cứu Bạt Diệm Khẩu Ngạ Quỷ Đà La Ni). Phật đã dạy những câu đà la ni (thần chú) để tụng đọc trong lễ thí thực: đọc các thần chú này lên thì mỗi con ngạ quỷ đều có thức ăn để ăn. Người nào thực hành phép thí thực này thì phúc đức và mạng sống đều được tăng trưởng dài lâu. Phép tổ chức trai đàn thí thực này, theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư được du nhập vào Đại Việt từ năm 1302 do một đạo sĩ tên là Hứa Tông Đạo. Năm 1302., Pháp Loa tổ chức trai đàn chẩn tế ở núi Phổ Ninh trong cung cầu để cầu cho thượng hoàng Anh Tông sống lâu thêm, và trong dịp đó cũng làm lễ quán đỉnh cho Thượng Hoàng. Trong những trai đàn lớn, nghi thức chẩn tế được dùng làm nghi thức Du Già Khoa Nghi, đầy những ấn quyết va thần chú. Trong thiền môn, thời khóa tụng niệm buổi chiều thường có một nghi thức thí thực cô hồn ngắn, gọi là Mông Sơn Thí Thực Văn. Cả hai nghi thức đều mang nặng màu sắc Mật Giáo.

Sự kiện sách Phật Giáo Sự Đạo Tràng Công Văn Cách Thức ấn hành năm 1299 cho biết những nghi lễ thọ giới, cầu an, cầu siêu, v.v... đã có nghi thức riêng biệt và những bản văn như sớ, tấu, điệp dùng trong các lễ lược ấy đã trở thành phổ thông.

TỔ CHỨC GIÁO HỘI

Phật Giáo đời Trần là Phật Giáo một tông phái hợp nhất và căn cứ quy tụ là núi Yên Tử. các vị quốc sư Phật Giáo đời Trần nhiều người phát xuất từ sơn môn Yên Tử, như Viên Chứng, Đại Đăng, Tông Cảnh, Bão Phác, :Phù Vân, Vô Trước và Quốc Nhất. Có ba vị quốc sư tuy không phải xuất phát từ Yên Tử: đó là các quốc sư Nhất Tông, Liễu Minh và Đạo Nhất. Chùa Vân Yên (mà thời Lê đổi lại là chùa Hoa Yên) trên núi Yên Tử là quê hương tinh thần, là “đại bản sơn” của Phật Giáo Trúc Lâm. Hàng năm chùa có tổ chức kết hạ an cư ba tháng, và tăng sĩ bốn phương trở về tham dự rất đông, đến nổi phải cất thêm nhiều dãy nhà tạm để có đủ chỗ cư trú. Vị tăng sĩ nào trong thời đại ấy cũng ước ao được về kết hạ ba tháng trên núi Yên Tử. Đời Trần có truyền lại cho ta câu ca dao:

Dù ai quyết chí tu hành

Có về Yên Tử mới đành lòng tu.

Nhưng Yên Tử không thể thu nhận quá số người có thể thu nhận hàng năm. Giáo Hội Trúc Lâm đã tổ chức an cư tại các chùa lớn khác nhau như chùa Báo AÂn, Sùng Nghiêm, Vĩnh Nghiêm, Quỳnh Lâm, Thanh Mai, và Côn Sơn. Riêng chùa Vĩnh Nghiêm ở Lương Giang được chọn làm văn phòng trung ương của giáo hội, nơi cất giữ hồ sơ của tăng sĩ toàn quốc. Chính Pháp Loa năm 1313 đã tới đây làm việc để quy định mọi chức vụ của tăng sĩ trong giáo hội và kiểm tra tự viện. Trong đời Pháp loa, tăng sĩ đã có độ điệp, tức là một loại giấy thông hành dành riêng cho tăng sĩ. Vị tăng nào có độ điệp thì có thể di chuyển không bị trở ngại và khi đến chùa nào nếu xuất trình độ điệp thì có thể tiếp đón và ngủ lại ban đêm. Pháp Loa là người có độ điệp đầu tiên do Anh Tông ban năm 1308 sau khi nhận chức trú trì chùa Báo AÂn ở Siêu Loại, lúc Trúc Lâm còn sống. Tuy trụ sở trung ương đặt tại Vĩnh Nghiêm, Pháp Loa lại thường cư trú ở Báo AÂn và Quỳnh Lâm.

Chùa tháp được tạo dựng rất nhiều. Nho gia Lê Bá Quát viết trong một cái bia để ở chùa Thiện Phúc với những dòng sau đây, than phiền rằng dân chúng lập chùa quá nhiều mà không chịu lập trường học và văn miếu: “Cái thuyết họa phúc của nhà Phật mà sao cảm động được lòng người sâu sắc đến thế nhỉ? Trên từ vương công dưới đến thứ nhân, hễ nói đến việc bố thí cúng dường vào Phật sự thì dù hết tiền của cũng không tiếc. Ngày hôm nay được cúng tiền vào việc xây chùa dựng tháp thì lấy làm hân hoan như là ngày hôm mai sẽ được báo ứng tốt đẹp. Thế cho nên từ trong kinh thành cho đến ngoài châu, phủ, khắp nơi thôn cùng ngỏ hẻm, không cần ra lệnh mà cũng tuân theo, không bắt phải thề mà vẫn giữ đúng. Hễ chổ nào có nhà là có chùa Phật. Chùa hư nát thì sửa lại. Lâu đài chuông trống chiếm tới phân nửa dân cư. Sự hưng thịnh của đạo Phật quá dễ dàng mà sự hưng thịnh thì rất mực. Ta thuở trẻ đọc sách, khảo xét xưa nay cũng biết rõ ít nhiều về đạo của thánh nhân, dùng để giáo hóa người ta mà rốt cuộc chưa có thể gây được đức tin trong một làng. Từng dạo khắp núi sông, dấu chân đi hàng nửa thiên hạ, mà tìm nhà học và văn miếu chưa từng thấy ở đâu có. Do đấy ta rất lấy làm xấu hổ với tín đồ nhà Phật. Bèn viết ra đây để tỏ lòng ta.” (Đại Việt Sử Ký Toàn Thư ).

Sách Truyền Kỳ Mạn Lục của Nguyễn Dữ cũng có nói: “Các chùa như Hoàng Giang, Đồng Cổ, An Sinh, Yên Tử, Phổ Minh, Ngọc Thanh... dựng lên nhan nhản khắp nơi; những người cắt tóc làm tăng ni nhiều bằng nữa dân số thường. Nhất làhuyện Đông Triều, sự sùng thượng lại càng quá lắm: chùa chiền dựng lên, làng lớn có hơn mười chùa, làng nhỏ cũng chừng năm, sáu: ngoài bao bằng lũy, trong tô vàng son...” (Chuyện cái chùa hoang ở huyện Đông Triều).

Số người cắt tóc làm tăng ni cũng nhiều bằng nửa số dân thường”.. Tuy sự thực không hẳn như vậy, nhưng quả thực số lượng tăng sĩ đời Trần chắc chắn là rất lớn. Chính vì tăng sĩ đông quá nên giáo hội Trúc Lâm mới tổ chức kiểm tra tự viện và làm sổ tăng tịch. Chính vì tăng sĩ đông quá mà Pháp Loa hạn chế tổ chức giới đàn, thọ giới ba năm một lần và mỗi lần như thế loại ra hàng ngàn thí sinh. Giáo hội Trúc Lâm sợ rằng nếu tăng sĩ đông quá mà không học tập và thủ trì giới luật thì tình trạng Phật Giáo sẽ nguy ngập cho nên đã cho in Tứ Phần Luật và tổ chức các lớp học tập về giới luật tăng sĩ. Tứ Phần Luật được khắc in lần thứ nhất 5.000 bản vào năm 1322, các vị cao tăng như quốc sư Tông Cảnh và quốc sư Bão Phác được triệu về để mở những lớp giảng dạy giới luật cho tăng sĩ. Số tăng ni được xuất gia năm 1313 (tức năm hạn chế việc độ tăng) đến năm 1329 - tức trong 16 năm, là 15.000 người. Đó chỉ là số lượng người xuất gia trong khuôn khổ giáo hội Trúc Lâm, và đã được hạn chế. Như vậy mỗi kỳ có giới đàn, có khoảng 3.000 người được thọ giới. Ta không có con số về tăng sĩ thời đó, nhưng ta có thể nói rằng ít nhất số lượng tăng sĩ thời đó cũng là 30.000 vị. Tuyên Chính Viện nhà Nguyên cho biết hồi ấy ở Trung Quốc (năm 1291) có tới 213.418 tăng sĩ và 42.318 ngôi chùa. Tỷ số Đại Việt có thể cao hơn tỷ số tăng sĩ nhà Nguyên.

Bất động sản được tặng dữ cho các chùa Báo AÂn, Quỳnh Lâm v.v... rất nhiều. riêng chùa Quỳnh Lâm đã có trên 1.000 mẫu, và nuôi tới 1.000 người làm ruộng. Lợi tức có lẽ đã được dùng vào việc Phật sự và tăng sự trong giáo hội. tuy nhiên, nếu không có sự ủng hộ của chính quyền thfi giáo hội đã không thể thực hiện được việc trùng san Đai Tạng Kinh, công trình văn hóa lớn lao nhất của Phật Giáo đời Trần mà nay đã bị mai một. Đại Tạng Kinh đời Trần đã được thực hiện trong 24 năm (1295-1319). Vua Anh Tông đã muốn bắt chước A Dục Vương ở Ấn Độ để trở thành một vị Nhân Vương Hộ Quốc. Vua đã nhờ Pháp Loa viết cho một cuốn sách dạy về đời sống của một quốc vương Bồ tát. Sách tên Hộ Quốc Nhân Vưong Nghi Quỹ. Vua chưa kịp xuất gia thì đã mất; nếu không giáo hội Trúc Lâm sẽ còn tiến xa hơn nữa trong đà phát triển nhập thế của nó.

VAI TRÒ VĂN HÓA VÀ CHÍNH TRỊ CỦA PHẬT GIÁO ĐỜI TRẦN

Đặc tính của Phật Giáo Trúc Lâm là nhập thế: đạo Phật phụng sự cho đời sống: đời sống tâm linh giải thoát cũng như đời sống xã hội. Hai phương diện ấy của đời sống con người cần được liên hệ với nhau và bổ túc cho nhau. Quốc sư Viên Chứng đã nói rõ về những nguyên tắc hướng dẫn đời sống của một nhà chính trị Phật tử: “Đã làm người phụng sự dân thì phải lấy cái muốn của dân làm của mình, phải lấy ý của dân làm của mình, trong khi đó không xao nhãng việc tu học của bản thân”. Trần Thái Tông nói rằng: nhà chính trị phải thực hiện đạo Phật trong xã hội (Giáo lý của đạo Phật chúng ta cần phải có các bậc tiên thánh để thực hiện trên đời - tựa Thiền Tông Chỉ Nam). Tuệ Trung “sống trong lòng thế tục, hòa ánh sáng của mình trong cuộc đời bụi bặm” (Thượng Sĩ Hành Trạng - Trúc Lâm ). Nhân Tông đi khắp thôn quê, phá trừ dâm từ, khuyên dân thực hành Thập Thiện... Những tự viện trên núi tổ chức ẩn cư và kết hạ nhưng vẫn có liên hệ đến đời sống văn hóa, xã hội và chính trị quốc gia.

Về phương diện văn hóa, Phật Giáo đời Trần đã có đóng góp lớn lao, Ưu điểm lớn nhất của Phật Giáo là tinh thần khoan dung và tự do. Phật Giáo không bao giờ chống đối và chỉ trích Nho Giáo và Lão Giáo. Phật Giáo đã để cho Nho Giáo và Lão Giáo tự do phát triển. Chính những Phật tử thuần thành nhất như Thái Tông và Thánh Tông đã mở rộng Nho Giáo. Năm 1253, Thái Tông lập Quốc Học Viện ở kinh sư và tạc tượng Chu Công, Khổg Tử, Mạnh Tử, cùng vẽ tranh 72 vị tiền hiền để thờ cúng. Thánh Tông đã cho hoàng đệ là Trần Ích Tắc mở trường dạy Nho học. Năm 1267, Thánh Tông chọn các nho sinh có học thức vững vàng để bổ nhiệm. Thái Tông mở các khoa thi năm 1232, 1247. Các khoa khác tiếp tục được tổ chức để kén chọn nhân tài. Nền giáo dục hồi đó còn mang tính cách từ chương. Kiến thức thực tế về đạo lý căn bản. Văn chương và cú pháp là thứ yếu. Trong không khí học tập tự do và cởi mở ấy, triều đinh đã đãi ngộ nhân tài và sĩ phu rất kính cẩn, cho nên người giỏi xuất hiện rất nhiều và sự học phát triển rất rộng. Nói về giới sĩ phu đời Trần, Lê Quý Đôn đã viết trong Kiến Văn Tiểu Lục: “các vị ấy phẩm hạnh và thanh giới cao khiết, có tư cách người trí thức quân tử như đời Tây Hán, không phải kẻ tầm thường sánh được. Bởi vì nhà Trần đãi kẻ sĩ một cách khoan dung, không hẹp hòi, hòa vị mà có lễ phép, cho nên nhân sĩ thời ấy ai cũng biết tự lập, anh hào tuấn vĩ vượt ra ngoài lưu tục, làm cho quang vinh cả sử sách, không thẹn với Trời Đất, há phải đời sau kịp được đâu”.

Chính các đặc tính khoan dung và mềm dẻo của văn hóa đời Trần mà vua quan cùng dân chúng đã đồng tâm cộng tác trong chống ngoại xâm và xây dựng đất nước. Văn học đời Trần rực rỡ và phản chiếu tinh thần từ ái, hòa đồng và thanh thoát của đạo Phật. Tinh thần ấy không đi đôi với sự khiếp nhược, yếm thế; trái lại đã đi đôi với tinh thần tự lực, tự cường và tiến thủ. Rất tiếc là nhiều sáng tác của Phật gia và Nho gia đời ấy đã bị nhà Minh thiêu hủy, nếu không thì gia tài văn học và tư tưởng của đời Trần để lại sẽ phong phú biết chừng nào. Văn học chữ Nôm được hình thành trong đời Trần. Chính trong các sớ điệp, tăng sĩ phải sáng tác những chữ Nôm để kê tên họ những người muốn cầu an, cầu siêu, thọ giới, và những người quá cố cần được siêu độ, do đó mà chữ Nôm ra đời. Trúc Lâm Điều Ngự và Huyền Quang đều có sáng tác bằng chữ Nôm và tác phẩm chữ Nôm của hai người còn truyền lại.

Nền văn hóa đời Trần mà đạo Phật là cốt tủy là một nền văn hóa độc lập. Vào hạ bán thế kỷ thứ mười bốn, có một số nho gia muốn thay đổi để bắt chước theo thể chế sinh hoạt văn hóa của Trung Hoa. Khi các nho thần Lê Bá Quát và Phạm Sư Mạnh yêu cầu vua Minh Tông thay đổi thể chế sinh hoạt văn hóa, vua trả lời “Nước ta đã có phép tắc nhất định, vả lại Nam Bắc phong tục khác nhau. Nếu theo lời của các ngươi, chỉ cốt cho thành tựu mưu chước thì chỉ sinh loạn ra thôi”. Vua Nghệ Tông cũng nói “Triều đình dựng nước tự có pháp độ riêng, không theo chế độ nhà Tống, là vì Nam Bắc đều là chủ nước mình, không cần bắc chước nhau. Khoảng năm Đại Trị (thời Dụ Tông) kẻ học trò mặt trắng được dùng, không hiểu ý sâu xa của sự lập pháp cho nên đem pháp chế cũ của tổ tông thay đổi theo tục phương Bắc cả, như về y phục, nhạc chương, không kể hết. Từ nay, chính trị buổi đầu phải trở lại theo đúng lệ cũ đời Khai Thái (đời Minh Tông)”. Ta thấy Phật Giáo thời đó duy trì tính cách độc lập văn hóa, còn Nho gia bắt đầu muốn Tống hóa nền văn hóa quốc gia Đại Việt. Thời này, nho gia đã bắt đầu công kích Phật Giáo rồi.

Văn học đời Trần thấm nhuần tính cách dung hợp và khai phóng của đạo Phật. Nền học vấn đời Trần không bị ràng buộc bởi khoa cử; chính sách tôn giáo của nhà Trần là một chính sách tự do và bình đẳng; giới sĩ phu dù xuất thân từ truyền thống tôn giáo nào cũng được triều đình đãi ngộ rất hậu. Đó là những nguyên nhân khiến cho văn học đời Trần giàu có, sáng rỡ và đầy ý thức tự tin. Thi ca đời Trần chịu ảnh hưởng Thiền học sâu đậm: các thi sĩ nhiều người nhìn sự vật bằng cái nhìn của người biết tĩnh tâm thiền quán.

Thi phú bằng chữ Nôm xuất hiện trong thiền môn rất sớm.Nguyễn Thuyên làm bài văn tế cá sấu, được vua Nhân Tông ban cho họ Hàn. Các tác phẩm Nôm của Hàn Thuyên, của Nguyễn Sĩ Cố và của Chu Văn An hiện nay đều bị thất truyền. Nhưng Trúc Lâm Điều Ngự, người đã ban họ Hàn cho Nguyễn Thuyên, đã để lại hai tác phẩm Nôm: một bài phú tên là Cư Trần Lạc Đạo và một bài ca tên là Đắc Thú Lâm Tuyền Thành Đạo Ca, và Huyền Quang đã để lại một bài phú: Vịnh Vân Yên Tự. Điều này chứng tỏ thơ phú bằng chữ Nôm đã được khởi đầu trong giới thiền gia. Một bài thơ của vị tăng sĩ trú trì chùa Yên Quốc viết vào cuối đời Trần ca tụng chí khí của Nguyễn Biểu ⁸² chứng tỏ thơ Nôm trong thiền môn cuối đời Trần đã lên tới trình độ ngang với thơ Hán.

Chói lọi một vầng tuệ nhật

Ùn ùn mấy đóa tường vân

Tam giới soi hòa trên dưới

Thập phương trải khắp gần xa

Giải thoát lần lần nghiệp chướng

Quang khai chốn chốn mê tân⁸³

Trần quốc xảy vừa mạc tạo

Sứ hoa bỗng có trung thần

Vàng đúc lòng son một tấm

Sắt rèn tiết cứng mười phân

Trần kiếp vì đâu gian khổ?

Phương hồn đến nỗi trầm luân!

Tế độ dặn nhờ từ phiệt⁸⁴

Chân linh ngỏ được phúc thần⁸⁵

Tăng sĩ đời Trần không trực tiếp đóng góp vào sự nghiệp chính trị nhưng Phật Giáo đã là một yếu tố liên kết nhân tâm quan trọng. Tinh thần Phật Giáo đã khiến cho các nhà chính trị đời Trần áp dụng những chính sách bình dị, thân dân và dân chủ. Ta nhớ lại hồi linh cữu Nhân Tông quàn tại điện Diên Hiền: quần chúng hàng vạn người tràn vào sân, thềm và trong điện, đến nỗi không thể không thể khởi hành đám rước được. Phương pháp mà triều thần nhà Trần áp dụng để giải tán bớt số đông là tổ chức từng đám hát đây đó trong cung điện để thu hút quần chúng đi ra. Năm 1284, trước thế xâm lăng vũ bão của quân Nguyên, Nhân Tông đã triệu tập Hội Nghị Diên Hồng. Người tới dự Hội Nghị là ai? Không phải các vương thần, mà là các bô lão đáng kính trong dân gian. Vua Nhân Tông mỗi khi đi ngoài đường gặp gia nhân các vương thần thì hay dừng lại hỏi han, không cho vệ sĩ nạt nộ họ. Vua nói “Lúc thái bình thì nhờ có thị vệ tả hữu, mà lúc nước nhà lâm nạn, thì chính những người gia nhân ấy đi theo bảo vệ”.

Một hôm có người dâng sớ báo cáo với vua Minh Tông là trong dân gian có những người lang thang tới già cũng không có tên trong sổ, không chịu thuế dịch, sai phái tạp dịch cũng không chịu đến. Vua nói: “Nếu không có người như thế thì sao có thể gọi là đời thái bình? Ngươi muốn ta trách phạt họ thì có được việc gì không?” những năm mất mùa, nhiều người bệnh tật, triều đình hay khuyến cáo những nhà giàu dâng thóc gạo để triều đình phát chẩn tế cho dân nghèo, và ban tước phẩm cho những nhà giàu dâng thóc gạo. Triều đình còn sai người chế thuốc để phát cho người bệnh. Năm 1362, vua ngự ở phủ Thiền Trường, nhân dân ai đói và bệnh có thể đến đấy để xin hai viên thuốc Hồng Ngọc Sương, hai tiền và hai thăng gạo. Ta hãy nhớ chuyện Hoàng Cự Đà không được ăn xoài và chuyện vua Thánh Tông đốt tài liệu xin hàng của các quan để thấy thái độ khoan dung của các vua Trần. “Vua Thái Tông một hôm bảo các quan hầu cận ăn xoài, Hoàng Cự Hà không được ăn. Đến khi quân Nguyên đến bến Đông, Cự Đà ngồi thuyền nhẹ trốn đi. Đến Hoàng Giang gặp hoàng thái tử đi thuyền ngược lên. Cự Đà tránh sang bờ bên kia, thế thuyền đi rất gấp. Quan quân hô to hỏi quân Nguyên ở đâu? Cự Đà trả lời không biết, hãy hỏi bọn ăn xoài ấy! Sau khi phá được giặc, thái tử xin trừng phạt Cự Đà để răn đe những kẻ làm tội bất trung. Vua nói: “Cự Đà tội đáng chết cả họ: song đời xưa có việc Dương Chân không được ăn thịt dê đến nỗi làm quân nước Trịnh bị thua. Việc của Cự Đà là lỗi của ta; tha cho tội chết, cho đánh giặc để chuộc tội” (Đại Việt Sử Ký Toàn Thư ). Còn đây là chuyện Thánh Tông đốt tài liệu hàng giặc của các quan: Khi quân Nguyên đang mạnh, triều thần lắm kẻ hài lòng, có giấy tờ giao thiệp với giặc. Sau giặc thua chạy về Bắc, triều đình bắt được một tráp biểu hàng của các quan. Đình thần muốn lục ra để trị tội, nhưng thượng hoàng nghĩ rằng làm tội những kẻ tiểu nhân cũng vô ích bèn sai đem đốt cả tráp đi, cho yên lòng mọi người.

Chính Nhân Tông đã sử dụng được tiềm năng của Phật Giáo để phục vụ cho chính trị. Sự kiện xuất gia của vua, cũng như những năm hành đạo trong dân gian của vua, đã khiến Giáo Hội Phật Giáo Trúc Lâm trở nên một lực lượng tôn giáo hùng mạnh yểm trợ cho triều đại. Anh Tông sau khi nhường ngôi cho Minh Tông cũng có ý định xuất gia để nối tiếp sự nghiệp của Nhân Tông, nhưng chưa thực hành được thì đã mất. Một điều ta nên ghi nhận là những ông vua ấy tuy muốn sử dụng tiềm lực Phật Giáo để liên kết nhân tâm, nhưng không phải vì vậy mà giả danh Phật tử. Họ là Phật tử chân chính và có ý nguyện phụng sự đạo Phật một lần vứoi sự hụng sự quốc gia và triều đại của họ.

PHỤ LỤC - CÁC PHỤ BẢN

01.Người quỳ chân đèn, đồng, di chỉ Lạch Trường, Thanh Hóa thế kỷ VI-II trước công nguyên. (Ảnh chụp lại: Tố Như).

02.Chùa Dâu, (Diên Ứng tự hoặc Pháp Vân tự) tại Trung Tâm Luy Lâu xưa, nay thuộc huyện Thuận Thành, Bắc Ninh, Hà Bắc (Ảnh: Tố Như).

03.Lá Bồ Đề trang trí hình rồng, đất nung, tìm thấy ở khu vực Thăng Long (Hà Nội). (Ảnh: Tố Như).

04.Nữ thần Kinnari, tượng đá, chùa Phật Tích (Vạn Phúc tự) Tiên Du, Bắc Ninh, Hà Bắc, 1066, (Ảnh chụp lại: Tố Như).

05.Hình rồng chạm đá, chùa Phật Tích (Vạn Phúc tự) ở Bắc Ninh, Hà Bắc, 1066, (Ảnh chụp lại: Tố Như).

06.Thiền sư Từ Đạo Hạnh - tượng gỗ, phủ sơn, chùa Thầy (Thiên Phúc tự) ở Sài Sơn, Sơn Tây, Hà Tây, khởi tạo: thế kỷ XI (Ảnh: Tố Như).

07.Tòa Thủy Đình ở hồ phía trước chùa Thầy (Thiên Phúc tự) ở Sơn Tây. Chùa khởi tạo thế kỷ XI (Ảnh: Tố Như).

08.Mặt trước chùa Thầy (Thiên Phúc Tự), ở Sài Sơn, Sơn Tây, Hà Tây. Chùa khởi tạo thế kỷ XI. (Ảnh: Tố Như).

09.Cầu đá có mái ngói, dựng hai bên chùa Thầy (Ảnh : Tố Như).

10.Chùa Một Cột (Diên Hựu tự), Hà Nội. Chùa khởi công 1049. (Ảnh: Tố Như).

11.Thiền sư Minh Không, tượng gỗ, đền Lý Quốc Sư ở Hà Nội. Đền khởi tạo thế kỷ XI. (Ảnh: Tố Như).

12.Đức Phật, tượng đá, chùa Phật Tích (Vạn Phúc tự), ở Tiên Du, Bắc Ninh, Hà Bắc. 1066 (Ảnh: Lê Cường).

13.Tháp chùa Phổ Minh, ngoại thành Nam Định, Nam Hà, 1308. (Ảnh: Tố Như).

14.Tháp Huệ Quang, chùa Hoa Yên núi Yên Tử, Quảng Ninh, 1308 (Ảnh: Tố Như).

15.Điều Ngự Giác Hoàng, tượng đá, tại tháp Huệ Quang, chùa Hoa Yên, núi Yên Tử, Quảng Ninh, khởi tạo thời Trần.

16.Huyền Quang, tượng đá, tại tháp Đăng Minh, chùa Côn Sơn, Chí Linh, Hải Dương, Hải Hưng. Tháp và tượng khởi tạo: 1334. (Ảnh: Tố Như).

17.Tháp Bình Sơn, đất nung, chùa Vĩnh Khánh ở Lập thạch, Vĩnh Yên, Vĩnh Phú, thế kỷ XIV. (Ảnh chụp lại: Tố Như).

18.Tam Thế Quan Thế Âm Bồ Tát, tượng gỗ phủ sơn, chàu Thầy (Thiên Phúc tự) Sài Sơn, Sơn Tây, Hà Tây, thế kỷ XVIII (Ảnh: Lê Cường).

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Hán Văn

01.Thuyền Uyển Tập Anh Ngữ Lục

02.Trùng Khắc Đại Nam Thiền Uyển Truyền Đăng Tập Lục, Phúc Điền hiệu khảo và san khắc.

03.Thiền Điển Thống Yếu Kế Đăng Lục, Như Sơn

04.Khóa Hư Lục, Trần Thái Tông.

05.Tam Tổ Thực Lụcư

06.Trần Triều Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục

07.An Tử Sơn Trúc Lâm Trần Triều Thiền Tông Bản Hạnh, Chân Nguyên

08.Tam Tổ Hành Trạng, Ngô Thì Nhậm.

09.Đại Chân Viên Giác Thanh, Ngô Thì Nhâm, Hỉa Hòa và Hải Âu

10.Việt Nam Phật Điển Tùng San, Hội Phật Giáo Bắc Kỳ xuất bản

11.Đạo Giáo Nguyên Lưu, An Thiền

12.Cổ Châu Pháp Vân Phật Bản Hạnh Ngữ Lục, Viên Chiếu giải nghĩa

13. Cổ Châu Tứ Pháp Cổ Lục

14.Thánh Tổ Thực Lục

15.Kiến Văn Tiểu Lục, Lê Quý Đôn

16.Đại Việt Sử Ký, Lê Văn Hưu

17.Đại Nam Nhất Thống Chí, Cao Xuân Dục

18.An Nam Chí Lược, Lê Tắc

19.Đại Việt Thông Sử, Lê Quý Đôn

20.Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục, Quốc Sử Quán triều Nguyễn

21.Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí, Phan Huy Chú

22.Lịch Nam Chích Quái Truyện, Trần Thế Pháp

23.Việt Điện U Linh Tập, Lý Tế Xuyên

24.An Nam Chí [Nguyên], Cao Hùng Trưng

25.Hoàng Việt Thi Tuyển, Bùi Huy Bích

26.Hoàng Việt Văn Tuyển, Bùi Huy Bích

27.Toàn Việt Thi Lục, Lê Quý Đôn

28.Việt Âm Thi Tập, Phan Phu Tiên

29.Việt Sử Lược

30.Phật Giáo Nam Lai Khảo, báo Nam Phong số 128, phần Hán Văn

31.Đại Việt Lịch Triều Đăng Khoa Lục, Ngô Sĩ Liên (?)

32.Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Ngô Sĩ Liên

33.Nam Ông Mộng Lục, Lê Trừng

34.Tang Thương Ngẫu Lục, Phạm Đình Hổ

35.Ngô Gia Thế Phổ, Ngô Giáp Đậu

36.Thánh Đăng Ngữ Lục

37.Vân Đài Loại Ngữ, Lê Quý Đôn

38.Chư Kinh Nhật Tụng, bản khắc chùa Vĩnh Khánh, Hải Dương

39.Lý Hoặc Luận, Mâu Tử

40.Lục Độ Tập Kinh, Khương Tăng Hội

41.An Ban Thủ Ý Kinh, Khương Tăng Hội để tựa và chú sớ với Trần Tuệ

42.Pháp Cảnh Kinh, Khương Tăng Hội chú sớ và đề tựa

43.Đạo Thọ Kinh , Khương Tăng Hội chú sớ và đề tựa

44.Tứ Thập Nhị Chương Kinh

45.Tượng Đầu Tinh Xá Kinh, Tỳ Ni Đa Lưu Chi dịch

46.Cao Tăng Truyện, Huệ Hạo

47.Tục Cao Tăng Truyện, Đạo Tuyên

48.Tống Cao Tăng Truyện, Tâm Ninh

49.Xuất Tam Tạng Ký Tập, Tăng Hựu

50.Khai Nguyên Thích Giáo Lục, Trí Thăng

51.Thích Thị Thông Giám, Bản Giác

52.Phật Tổ Lịch Đại Thông Tải, Niệm Thường

53.Phật Tổ Thống Kỷ, Chi Bàn

54.Đại Đường Cầu Pháp Cao Tăng Truyện, Nghĩa Tịnh

55.Tín Tâm Minh, Tăng Xán

56.Lâm Tế Lục

57.Bích Nham Lục

58.Minh giác Thiền Sư Ngữ Lục

59.Vĩnh Minh Trí Giác Thềin Sư Duy Tâm Quyết, Diên Thọ

60.Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy, Đức Huy trùng biên

61.Vĩnh Gia Chứng Đạo Ca, Huyền Giác

62.Vô Môn Quan

63.Hán Ngụy Lưỡng Tấn Nam Bắc Triều Phật Giáo Sử, Thang Dụng Hình, Thượng Hải, 1938

64.Tứ Thập Nhị Chương Kinh Đạo An Kinh Lục Khuyết Tải Chi Nguyên Nhân, Yên Kinh Học Báo số 18 của Vương Duy Thanh, năm 1935

65.Lương Nhậm Công Cận trước Đệ Nhất Tập, Lương Khải Siêu, Thượng Hải, 1925

66.Hồ Thích Luận Học Cận Trước, Hồ Thích, Thượng Hải, 1935

67.Ngụy Tấn Chi Thanh Đàm, Phạm Thọ Khương, Thượng Hải, 1936

68.Trung Quốc Tư Tưởng Thông Sử, Hầu Ngoại Lư, Bắc Kinh, 1950

69.Đường Đại Tam Giáo Giảng Luận Khảo, La Hương Lâm, báo Đông Phương Văn Hóa số 1, năm 1954

70. Đường Đại Phật Giáo Đối Chính Trị Chi Ảnh Hưởng, Hoàng Thanh Phù, Hương Cảng, 1959

71.Tân Nguyên Đạo, Phùng Hữu Lan, Hương Cảng, 1961

72.Trung Quốc Thiền Tổ Sư Truyện, Tằng Phổ, Hoa Quang Thư Xã, Đài Bắc, Thượng Hải 1930

73.Hồ Thích Vân Tồn Tam Tập, Hồ Thích, Thượng Hải, 1930

74.Trung Quốc Tông Giáo Tư Tưởng Sử Đại Cương, Vương Trị Tâm, Trung Hoa Thư Cục, Thượng Hải.

Nhật Văn

75.Seiiki no Bukkyo, HataniRyotai, Kyoto, 1914

76.Kan-Min guhosetsu nendaiko, Matrsumot, Báo Toyo gakuho số 14, 1943

77.Shijunihokyo Seiritsu nendaiko, Matrsumoto, Báo Toho gakuho số 14, 1943

78.Shina Bukkyo seishi, Sukaino Koyo, Tokyo, 1935

79.Boshi riwaku no jutsusaku nendai kO, Matsumoto, báo Toho gakuho, số 12 năm 1941

80.Chugoku Bukkýohi, Michibata Tyoshu, Kyoto, 1958

81.Shina Ju Do Butsu Sangyo Shiron, Kubota Ryoon, Tokyo 1931

Pháp và Anh văn

82.Le Bouddhisme en Annam, des Origines au 13è siècle, Trần Văn Giáp

83.Le Bouddhisme au Viet Nam, Mai Thọ Truyền, Saigon, 1962

84.Zen Bouddihismj and Nationalism in Viet Nam, Thích Thiên Ân, Los Angeles, 1973

85.Les deux sources du Bouddhisme Vietnamien, sex rapports avec l’Inde et la Chine, Trần Văn Giáp, BEFEO

86.Les Empereurs d'Anam et le Bouddhisme, Trần Văn Giáp, BEFEO

87.Le Clergé et les temples bouddhiques au Tonkin, G. Dumoutier, Revue Indochinoise

88.Croyaces et pratiques religieuses des Annamites, L. Cadière

89.Vietnam: lotus in a seoa of fire, Thich Nhat Hanh, New York. 1967

90.Le Royaune du Champa, Henri Maspéro

91.L’Art Vietnamien, Louis Bezacier, Paris, 1955

92.History of Buddhist Thought, E.J. Thomas, London, 1933

93.Les Religions Chinoises, Henri Maspéro, Paris, 1950.

94.A Short Hirtory of Chinese Philosophy, Phùng Hữu Lan, New York, 1948

95.Communautés et Moines Bouddhistes Chiois au IIè IIIè siècles, H. Maspéro, BEFEO, X, 1910

96.Les Qrigines de la Communauté Bouddhiste de Lo Yang, H. Maspéro, Jounal Asiatique, số 225, năm 1934.

97.Meou tseu ou les Doutes Levé, P.Pelliot, T’oung Pao 1918-1919

98.Le Fou-nan, P.Peliot, BEFEO, III

99.Mémoire composé à l’époque des Tang sur les religieux éminents qui allèrent chercher la Loi dans les pays d'Occident, Nghĩa Tịnh, Paris, 1894

100.Cultes et Religions de l’Indochine annamite, G. coulet, Saigon, 1929/

101.Les Soge et l’Ambassade de l’Empereur Ming, étude critique des souces, H. Maspéro, BEFEO, X

102.The Buddhist Conquest of China, E Zurcher

103.La pénétation du Bouddhisme dans la tradition phhilosophique Chinoise,P. Démiéville, Cahiers d'Histoire Modiale, số 1, năm 1956

104.The Cẻntal Phillosophy of Buddhism, R.V. Murti, Lodon, 1955

105.Buddhism in China, Kenneth Ch’en, Princeton, 1964.

106.Chinese Buddhism during the Fourth and Fifth Centuries Liebenthal, Monumenta Nipponica, số 1 năm 1955

107.Histoire de l’Extrême Orient, R. Grousset, Paris, 1929

108.Le protectora général d'Annam sous les T’ang, H. Maspéro, BEFEO,X

109.Première étude sur les sources Annamites de l’histoire d’annam, P. Pelliot et L. cadière, BEFEO, IV

110.Essais sur le B ouddhisme Zen, D.T. Suzuki, Paris, 1940

111.Clefs Pour le Zen, Thich Nhat Hanh, Paris, 1973

112.Idealistic Thought of India, P.T. Raju, London, 1953

113.Entretiens se Lin Tsi, P. Démiéville, Paris, 1972

114.Emptiness, a study in Religions Meaning, F.J. Streng, Nashville, 1967

115.Bu;ddhist Thought in India, Edward Conze, London, 1962

116.The Large Sutra on Perfect Wisdom, E. Conze, London, 1961

117.Indochine, carrefour des Arts, B.P. groslier, Paris, 1960

118.L’Art du Bouddhisme, D. seckel, Paris, 1962

119.A critical Survey of Indian Phitosophy, C. Charma, New Delhi, 1960

Quốc Văn

120.Thiền Học Trần Thái Tông, Nguyễn Đăng Thục, Sài Gòn, 1971

121.Phương án Việt Nam, Từ Khởi Nguyên Đến Thế Kỷ XIII, Trần Văn Giáp, Tuệ Sĩ dịch, Sài Gòn, 1968

122.Việt Nam Cổ Văn Học Sử, Nguyễn Đồng Chi, Hà Nội,1942

123.Việt Nam Phật Giáo Sử Lược, Mật Thể, Hà Nội, 1944

124.Việt Nam Sử Lược, Trần Trọng Kim, Hà Nội, 1928

125.Văn Học Đời Trần, Ngô Tất Tố,Sài Gòn, 1960

126.Văn Học Đời Lý, Ngô Tất Tố,Sài Gòn, 1960

127.Lý Thường Kiệt, Hoàng Xuân Hãn, Hà Nội, 1949

128.Lĩnh Nam Chích Quái, Lê Hữu Mục dịch và dẫn nhập, Sài Gòn, 1961

129.Việt Điện UBND Linh Tập, Lê Hữu Mục dịch và dẫn nhập, Sài Gòn, 1961

130.Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục, Trúc Thiên dịch, Sài Gòn, 1971

131.Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, Cao huy Giu dịch, Đào Duy Anh hiệu đính, chú giải và khảo chứng, Hà Nội, 1971

132.Kho Tàng Truyện Cổ Tích Việt Nam, Nguyễn Đổng Chi, Hà Nội, 1972

133.Thiền Học Việt Nam, Nguyễn Đăng Thục, Sài Gòn, 1967

134.Nam Mươi Nam Chấn Hưng Phật Giáo Việt Nam, Thích Thiện Hoa, Sài Gòn, 1971

135.Phật Giáo Việt Nam Ngày Nay, Thích Thiện Hoa, Sài Gòn, 1971

136.Hoa Sen Trong Biển Lửa, Nhất Hạnh, Sài Gòn, 1967

137.Kiến Trúc Phật Giáo Việt Nam, tập I, Nguyễn Bá Lăng, Sài Gòn, 1972

138.Tam Tổ Hành Trạng, Trần Tuấn Khải dịch, Sài Gòn, 1971

139.Đạo Phật Đi Vào Cuộc Đời¸, Nhất Hạnh, Sài Gòn, 1964

140.Đạo Phật Hiện Đại Hóa, Nhất Hạnh, Sài Gòn, 1963

141.Phật Giáo Và Nền Văn Hóa Việt Nam, Thích Mân Giác, Sài Gòn, 1967

142.Phật Giáo Thuở Xưa Và Ngày Nay, Trần Trọng Kim, Sài Gòn, 1953

143.Tăng Già Việt Nam, Trí Quang, Hà Nội

144.Tiểu Thừa Phật Giáo Tư Tưởng Luận, Kimura Taiken, Thích Quảng Độ dịch, Sài Gòn, 1969

145.Sứ Mệnh Gia Đình Phật Tử, Người Áo Lam, Sài Gòn, 1965

146.Việt Nam Văn Học Sử Yếu, Dương Quảng Hàm, Hà Nội, 1942

147.Việt Nam Thiền Tông Thế Hệ, Đồ Nam Tử, báo Đuốc Tuệ

148.Đạo Phật Ngày Mai B’su Danglu, Sài Gòn 1970

149.Đạo Phật Việt Nam Và Hướng Đi Nhân Bản Đích Thực, Thạch Đức, Sài Gòn, 1970

150.Việt Nam Văn Học Sử Trích yếu, Nghiêm Toản, Hà Nội, 1949

151.Việt Nam Văn Hóa Sử Cương, Đào Duy Anh, Huế 1938

152.Việt Hán Văn Khảo, Phan Kế Bính, Hà Nội, 1938

153.Công cuộc đấu tranh của Phật Giáo Việt Nam từ Phật Đản đến Cách Mạng 1963, Quốc Tuệ, Sài Gòn, 1964

Tạp Chí Quốc Văn

154.Đuốc Tuệ, Từ 1935

155.Tiếng Chuông Sớm, từ 1935

156.Viên Âm, từ 1932

157.Từ Bi Âm, từ 1932

158.Tam Bảo, từ 1937

159.Lục Tỉnh Tân Văn

160.Duy Tâm, từ 1935

161.Tiến Hóa

162.Bát Nhã Âm, từ 1936

163.Nam Phong

164.Pháp Âm, từ 1937

165.Phật Giáo Việt Nam, từ 1956

166.Liên Hoa, từ 191959

167.Hải Triều Âm, từ 1964

168.Thiện Mỹ, từ 1965

BẢNG TÊN

A

An Ban Thủ Ý Kinh

An Hoặch Sơn

An Huyền

An Lạc Tăng Viện

An Long Tự

An Nam Chí Lược

An Nam Chí {Nguyên}

An Nam Tú Đại Khí

An Nhiên

An Sinh Vương Trần Liễu

An Tâm

An Thế Cao

An Tử Sơn

An Tử Sơn Trúc Lâm Trần Triều Thiền Tông Bản Hạnh

Ấm Trì Nhập Kinh

Ẩn Không

B

Bách Trượng Hoài Hải

Bách Trượng Thanh Quy

Bạch Mã Tự

Bạch Tán Cái Thần Chú Kinh

Ban Để Đa Ô Sá Thất Lợi

Bản Sinh Kinh

Bản Sự Kinh

Bản Tịnh

Bản Tịch

Báo Ân Tự

Bảo Giác

Bảo Giám

Bảo Huệ Quốc Mẫu

Bão Phác

Bảo Sát

Bảo Tính

Bảo Từ Hoàng Thái Hậu

Bảo Vân Công Chúa

Bát Nhã

Bát Nhã Tâm Kinh Khoa Sớ

Bát Thiên Tụng Bát Nhã

Bắc Ninh Phong Thổ Tạp Ký

Bắc Tông

Bất Ngữ Thông

Bì Nghiệp

Biến Chiếu Tôn

Bích Nham Lục

Bích Phong Trưởng Lão

Biện Tài

Bình Đẳng Lễ Sám Văn

Bình Sơn Tháp

Bố Cái Đại Vương

Bố Chính

Bồ Sơn

Bồ Đề Đạt Ma

Bồ Đề Thất Lý

Bồ Tát Hiệu Sám Hối Văn

Bộc Tuyền Tập

Ca Diếp Ma Đằng

Cam Lộ Đường

Cảm Thành

Cảnh Dã Hoàng Dương

Cảnh Huy

Cảnh Ngung

Cao Biền

Cao Tăng Truyện

Cao Vương Duy Cảo

Cát Đằng Tập

Chân Giám

Chân Giáo Tụ

Chân Huyền

Chân Không

Chân Lạp

Chân Nghiêm

Chân Nguyên Tuệ Đăng

Chân Trú

Chi Cương Lương

Chi Cương Lương Tiếp

Chi Khiêm

Chi Na Phật Giáo Tinh Sử

Chi Cương Lương Lâu

Chế Chí

Chế Chỉ Tự

Chế Mân

Chiêm Thành

Chiêu Thánh Công Chúa

Chiêu Từ Hoàng Thái Phi

Chúng Thiện Tự

Chư Đạo Tràng Khánh Tán Văn

Chư Phẩm Kinh

Chư Phật Tích Duyên Sự

Chử Đồng Tử

Cổ Châu Pháp Vân Phật Bản Hạnh Ngữ Lục

Cổ Pháp

Côn Sơn

Công Án

Công Văn Tập

Cư Trần Lạc Đạo Phú

Cương Lương Lâu Chí

Cứu Chỉ

Cửu Phẩm Đài

D

Di Lan Đà Vấn Đạo Kinh

Diên Hựu Tự

Diên Thọ

Diệu Nhân Ni Sư

Diệu Thuần

Dự Chương

Dược Sư Thập Nhị Nguyện Văn

Dưỡng Chân Trang

Dưỡng Đức Điện

Dưỡng Phúc Tự

Đại Bát Niết Bàn Kinh

Đại Bi Tự

Đại Cổ Việt

Đại Năng

Đại Điên

Đại Đường Cầu Pháp Cao Tăng Truyện

Đại Hương Hải Aán Thi Tập

Đại Tạng Kinh

Đại Tham

Đại Thắng Tư Thiên Tháp

Đại Thừa Đăng

Đại Thừa Phương Quản Tổng Trì Kinh

Đại Trí Độ Luận

Đại Tuệ Độ Luận

Đại Tuệ Ngữ Lục

Đại Từ Tại Thiên Vương

Đại Việt Sử Ký Toàn Thư

Đại Việt Thông Sử

Đại Xả

Đàm Ma Ca La

Đàm Thuận

Đàm Thiên

Đạo Giáo Nguyên Lưu

Đạo Hành Bát Nhã Kinh

Đạo Hạnh

Đạo Huệ

Đạo Lâm

Đạo Tuệ

Đạo Nhất

Đạo Si

Đạo Thụ Kinh

Đạo Tiềm

Đạo Tín

Đạo Tuyên

Đạo Viên

Đạt Ma Đề Bà

Đắc Thú Lâm Tuyền Thành Đạo Ca

Đặng Trung Tử

Địa Lý

Điều Ngự

Đinh Tiên Hoàng

Định Giác

Định Hương

Định Không

Định Tuệ

Đỉnh Nhữ Hài

Đỗ Đô

Đỗ Thường

Đỗ Vũ

Độ Môn Trợ Thành Tập

Đối Cơ

Đốn Ngộ

Đông Cứu Sơn

Đông Cứu Tự

Đông Ngô

Đông Sơn Tự

Đồng Kiên Cương

Động Đình Ngữ Lục

Đức Huy

Đức Sơn

Đức Thành

Đường Chí

G

Giác Hải

Giác Hạnh Tự

Giác Hoàng

Giải Thoát Thêin

Giao Chỉ

Giới Am Ngâm

Giới Châu

Giới Định Tuệ Luận

Giới Không

Giới Minh

Giới Sắc Văn

Giới Sát Sinh Văn

Giới Thâu Đạo Văn

Giới Tửu Văn

Giới Viên

Giới Vọng Ngữ Văn

H

Hà Trạch

Hải Ấn

Hải Chiếu

Hán Hiếu Đế

Hán Hoàn Đế

Hán Minh Đế

Hán Linh Đế

Hán Ngụy Lưỡng Tán Nam Bắc Triều Phật Giáo Sử

Hàn Thuyên

Hầu Nhân Bảo

Hậu Hán Thư

Hiện Quang

Hoa Dương Công Chúa

Hoa Nam Tự

Hoa Yên Tự

Hoa Lưu Cư Sĩ

Hóa Hồ Kinh

Hòa An Tự

Hoài Ninh Hầu

Hoàng Bích

Hoàng Lão

Hoàng Phúc

Hoàng Việt Thi Tuyển

Hoàng Thừa

Hoằng Minh Tập

Hoằng Nhẫn

Hoàng Tế

Hồ Thích

Hồ Thích Luận Học Cận Trước

Hộ Quốc Nhân Vương Nghi Quỹ

Hộ Thánh Tự

Hồng Chung Văn Bỉ Ký

Huệ Diệm

Huệ Duyên

Huệ Năng

Huệ Nghiêm

Huệ Nguyên

Huệ Sinh

Huệ Viễn

Huệ Tuệ

Huệ Thắng

Hùng Vương

Huyền Giác

Huyền Quang

Huyền Trang

Huyền Trân Công Chúa

Hứa Xương Tự

Hưng Ninh Vương

Hương Sơn

Hương Tràng

Hữu Cú Vô Cú

K

Kết Duyên Quán Đỉnh

Khai Quốc Tự

Khai Nguyên Thích Giáo Lục

Khâm Minh Từ Thiện Đại Vương

Khánh Hỷ

Không Lộ

Khóa Hư Lục

Khuê Thám

Khuông Việt Đại Sư

Khuy Xung

Khương Cư

Khương Tăng Hội

Kiên Đức

Kiến Nghiệp

Kiến Sơ Tự

Kiến Văn Tiểu Lục

Kim Cương Giới

Kim Cương Kinh

Kim Cơng Tam Muội Kinh Tự

Kim Cương Tam Muội Chú Giải

Kim Cương Thừa

Kim Cương Trường Đà La Ni Kinh Khoa Chú

Kim Cương Đồng Tử

Kim Xỉ

Kỳ Lân Viện

L

La Quý An

Lạc Dương

Lạc Hầu

Lạc Tướng

Lạc Vương

Lại Toản

Lâm Sơn

Lăng Già Kinh Khoa Sớ

Lăng Già Tháp

Lâm Tế

Lâm Tế Lục

Lê Đại Hành

Lê Quý Đôn

Lê Trắc (Tắc)

Lệ Bảo Công Chúa

Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí

Liễu Bản Sinh Tử Kinh

Liễu Minh

Liễu Viên

Lĩnh Nam Chích Quái

Long Thọ

Long Tuyền

Lôi Hà Trạch

Lục Độ Tập Kinh

Lục Độ Yếu Mục

Lục Tổ Tự

Lục Thì Sám Hối Khoa Nghi

Luy Lâu

Lương Cao Tăng Truyện

Lương Dụng Luật

Lương Khải Siêu

Lương Nhậm Công Cận Trước

Lương Vũ Đế

Lưu Tích

Lý Anh Tông

Lý Cao Tông

Lý Cầm

Lý Chiêu Hoàng

Lý Công Uẩn

Lý Giác

Lý Hoặc Luận

Lý Nhân Tông

Lý Thái Tổ

Lý Thánh Tông

Lý Thần Tông

Lý Thường Kiệt

Lý Tiến

M

Ma Ha Ma Gia

Ma La Kỳ Vực

Ma Linh

Ma Ni Pháp Sư

Mã Tổ Đạo Nhất

Mãn Giác

Mật Giáo

Mật Tạng

Mâu Bác

Mâu Tử

Mâu Tử Lý Hoặc Luận Niên Đại Khảo

Minh Đức Chân Nhân

Minh Giác

Minh Không

Minh Tâm

Minh Trí

Minh Viễn

N

Nam Nhạc

Nam Sơn Niệm Phật Thiền

Nam Tông

Nam Tông Tự Pháp Đồ

Nê Hoàn Phạm Bối

Nghĩa Hoài

Nghĩa Tịnh

Nghĩa Tồn

Nghiêm Phù Điều

Nghiệp Báo

Ngọa Vân Am

Ngọc Tiên Tập

Ngô Chân Lưu

Ngô Ích

Ngô Phẩm

Ngô Quyền

Ngô Sĩ Liên

Ngộ Ấn

Ngộ Đạo Ca Thi Tập

Ngộ Xá

Ngu Ông

Nguyên Thánh Thiên Cảm Hoàng Hậu

Nguyễn Minh Không

Nguyễn Thức

Nguyễn Thường

Nguyễn Trường

Nguyễn Văn Tín

Nguyện Học

Ngự Chế Thiền Điển Thống Kê Yế Kế Đăng Lục

Ngự Dược Am

Ngữ Lục Ván Đáp Môn Hạ

Ngưỡng Sơn

Ngưu Đầu Tông

Nhâm Diên

Nhân Vương Hộ Quốc Nghi Quỹ

Nhất Tông

Nhất Trụ Tự

Nhật Nam Tăng

Nhị Thiên Vương

Nhị Kiến

Nhục Chi

Như Trí

Niêm Tụng Kệ

Niêm Hương Tập

Niết Bàn Kinh Khoa Sớ

Niệm Phật Luận

Nùng Trí Cao

P

Phạm Âm

Phạm Phụng Ngự

Phạm Vương

Phan Huy Chú

Pháp Bảo

Pháp Cảnh Kinh

Pháp Cổ

Pháp Cú Kinh

Pháp Dung

Pháp Đăng

Pháp Giới

Pháp Hiền

Pháp Hiển

Pháp Hoa Kinh

Pháp Hoa Kinh Khoa Sớ

Pháp Hoa Tam Muội Kinh

Pháp Loa

Pháp Sự Khoa Văn

Pháp Không

Pháp Thuận

Pháp Tràng

Pháp Trì

Pháp Vân Tự

Pháp Vũ Tự

Phật Đà Lý

Phật Giáo Pháp Sự Đạo Tràng Công Văn Cách Thức

Phật Tích

Phật Tích Sơn

Phật Tổ Lịch Đại Thông Tải

Phật Tổ Thống Kỷ

Phí Trường Phòng

Phổ Khuyến Phát Bồ Đề Tâm Văn

Phổ Minh Tự

Phổ Ninh Tự

Phổ Thuyết Hướng Thượng Nhất Lộ

Phổ Hiền

Phổ Thuyết Sắc Thân

Phổ Tuệ Tôn Giả

Phù Thánh Cảm Linh Nhân Hoàng Hậu

Phù Đổng

Phù Trì

Phù Vân

Phúc Điền

Phụng Đình

Phụng Pháp Yếu

Phcú Đường Tinh Xá

Q

Quán Duyên

Quán Đỉnh

Quán Trú Âm

Quảng Nghiêm

Quảng Phúc

Quảng Trí

Quế Đường

Quốc Nhất

Quốc Phụ Thượng Tể Quốc Chẩn

Quốc Sư

Quy Ngưỡng

Quỳnh Lâm Tự

Quỳnh Viên

S

Sa Di Thập Nhị Chương Cú

Sạ Dung

Sắc Tu Bách Trượng Thanh Quy

Sĩ Nhiếp

Siêu Loại Tự

Siêu Việt Tội Phúc

Sở Vương Anh

Sơn Đằng

Sùgn Nghiêm Tự

Sùng Ninh Vạn Thọ Đại Tạng

Sùng Phạm

T

Tại Gia Bồ Tát Tâm Giới

Tam Cước Lư Nhi

Tam Ma Địa

Tam Tổ Thực Lục

Tâm Địa

Tán Viên Giác Kinh

Tang Môn

Tính Giác

Tăng Điền

Tăng Gia Tạp Lục

Tăng Già Bạt Ma

Tăng Già Toái Sự

Tăng Hội

Tăng Xán

Tâm Ấn

Thạch Đầu

Thạch Kính

Thạch Lâu

Thạch Thất Am

Thạch Thất Mỵ Ngữ

Thạch Thất Mỵ Ngữ Niêm Tụng

Thái Tông Thi Tập

Tham Đồ Hiển Quyết

Thang Dụng Hình

Thanh Biện

Thanh Mai

Thánh Đăng Lục

Thánh Đăng Ngữ Lục

Thảo Nhất

Thảo Đường

Thắng Nghiêm Tự

Thần Hội

Thần Nghi

Thần Tán

Thần Tú

Thập Nhị Bồ Tát Hạnh Tu Chứng Đạo Tràng

Thập Nhị Du Kinh

Thích Bản Giác

Thích Khoa Giáo

Thích Thị Thông Giám

Thích Tuệ Hiền

Thiên Đức Tự

Thiên Nhiên

Thiên Nhiên Cư Sĩ

Thiên Phật Lâu

Thiên Phong

Thiên Trinh Trưởng Công Chúa

Thiên Vương Tự

Thiền Đạo Yếu Học

Thiền Giáo Nhất Trí

Thiền Lão

Thiền Lâm Thiết Chủy Ngữ Lục

Thiền Nguyệt

Thiền Nham

Thiền Oâng

Thiền Tông Bản Hạnh

Thiền Tông Chỉ Nam

Thiền Uyển Tập Anh Ngữ Lục

Thiện Hội

Thiện Lai

Thiệu Minh

Thụ Giới Luận

Thoại Ba

Thoại Đầu

Thoại Đầu Thiền

Thoại Ưùng Bản Khởi

Thôn Tăng

Thông Biện

Thông Huyền

Thông Thiện

Thông Thiền

Thu Tử

Thủ Nhân

Thuần Chân

Thuần Nhất

Thủy Kinh Chú

Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ

Thương Ngô

Thường Chiếu

Thường Lạc Am

Thượng Sĩ Hành Trạng

Thượng Sĩ Ngữ Lục

Tích Quang

Tiên Du Tự

Tiêu Diêu (Dao)

Tỉeu Tham

Tín Học

Tín Tâm Minh

Tính Nhãn

Tính Như

Tịnh Độ Giáo

Tịnh Giới

Tịnh Không

Tịnh Quang Ni Sư

Tịnh Trí Tôn Giả

Tịnh Lực

Tịnh Thiền

Tĩnh Lự Phù Vân

Tọa Thiền Luận

Toàn Việt Thi Lục

Tô Xuyên Hầu

Tổ Gia Thực Lục

Tông Cảnh

Tổng Lý Chúng Kinh Mục Lục

Tổng Trì

Tổng Trì Kinh

Tổng Trì Tam Ma Địa

Tổng Trì Tam Muội

Trần Anh Tông

Trần Khắc Chung

Trần Liễu

Trần Minh Tông

Trần Quốc Tảng

Trần Quốc Trung

Trần Thái Tông

Trần Thánh Tông

Trần Thủ Độ

Trần Triều Thiền Tông Bản Hạnh

Trần Tuệ

Tri Kiến Am

Trì Bát

Trí Bảo

Trí Dung

Trí Hạnh

Trí Hiền

Trí Hoằng

Trí Huyền

Trí Không

Trí Nhàn

Trí Phúc

Trí Thiền Sư

Trí Thông

Trí Viễn

Triệu Châu

Trịnh Trọng Tử

Trúc Lâm Đại Sa Môn

Trúc Lâm Đầu Đà

Trúc Lâm Điều Ngự

Trúc Lâm Hậu Lục

Trúc Lâm Quốc Sư

Trúc Lâm Truyền Đăng Lục

Trúc Lâm Yên Tử

Trúc Pháp Lan

Trung Quán Luận

Truyền Đăng Lục

Truyền Giáo Quán Đỉnh

Trưng Trắc, Trưng Nhị

Trương Tam Tạng

Trường Nguyên

Tục Cao Tăng Truyện

Tuệ Chúc

Tuệ Đăng Chân Nguyên

Tuệ Giáo Giám Luận

Tuệ Hiền

Tuệ Nhiên

Tuệ Quang

Tuệ Tĩnh

Tuệ Trung Thượng Sĩ

Tuệ Trung Thượng Sĩ Ngữ Lục

Tùng Bản Văn Tam Lang

Tụng Cổ

Tụng Cổ Tập

Tùy Lục

Tùy Văn Đế

Tuyết Đậu

Tuyết Đậu Khai Đường Lục

Tuyết Đậu Ngữ Lục

Tuyết Đâu Hậu Lục

Tuyết Đậu Sơn

Tuyên Chân Công Chúa

Tư Đồ Văn Huệ Vương

Tư Phúc Tự

Tứ Sơn

Tứ Thập Nhị Chương Kinh

Từ Bi Đạo Tràng Sám Pháp

Từ Lộ

Từ Sơn

Tức Lự

Tượng Đầu Tinh Xá Kinh

Tỳ Ni Đa Lưu Chi

U

Uy Huệ Vương

Ư

Ưùng Vương

V

Vạn Hạnh

Vạn Niên Hương

Vạn Tải

Vân Môn

Vân Phong

Vân Yên Tự

Vãn Pháp Loa Tôn Giả Đề Thanh Mai Tự

Vận Kỳ

Vị Hài

Viên Chiếu

Viên Chứng

Viên Giác Kinh

Viên Giác Tam Quán

Viên Học

Viên Minh

Viên Ngộ

Viên Thiền Sư

Viên Thông

Tiên Thông Tập

Viên Ứng

Viên Quang Tự

Viễn Trần

Việt Âm Thi Tập

Việt Điện U Linh Tập

Việt Sử Lược

Việt Sử Thông Giám Cương Mục

Vĩnh Nghiêm Tự

Vịnh Hoa Yên Tự Phú

Vĩnh Minh Diên Thọ

Võ Châu

Vô Dật

Vô Đắc

Vô Hành

Vô Ngại

Vô Ngôn Thông

Vô Phiền

Vô Phương Trưởng Lão

Vô Sở

Vô Sơn Ông

Vô Tế

Vô Trước

Vô Vị Chân Nhân

Vũ Trung Tùy Bút

Vương Như Pháp Cư Sĩ

X

Xí Thịnh Quang Tự

Xích Ô

Xuất Tam Tạng Ký Lục

Y

Y Sơn

Ỷ Lan Thái Hậu

Yên Sinh Vương Trần Liễu

Yên Tử Sơn

TẬP II