Vi Diệu Pháo Toát Yếu

Những Sự Phối Hợp Khác Nhau Của Các Tâm Sở

3.

Tesaṁ cittāviyuttānaṁ⁴¹ -- yathāyogamito paraṁ

Cittuppādesu⁴² paccekaṁ-- sampayogo pavuccati

Satta sabbattha yujjanti -- Yathāyogaṁ pakiṇṇakā

Cuddasā' kusalesv'eva -- sobhanesv'eva sobhanā.

4.

Katham?

Sabbacittasādhāraṇā tāva satta cetasikā sabbesu'pi ek'ūnanavuti-cittuppādesu labbhanti.

Pakiṇṇakesu pana:-

(a) Vitakko tāva dvipañcaviññāṇa vajjitakāmāva- caracittesu c'eva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu cā'ti pañcapaññāsacittesu uppajjati.

(b) Vicāro pana tesu c'eva ekādasasu dutiyaj- jhānacittesu c'āti chasaṭṭhi cittesu jāyati.

(c) Adhimokkho dvipañcaviññāṇavicikicchā- vajjitacittesu.

(d) Viriyaṁ pañcadvārāvajjana -- dvipañca- viññāṇa - sampaṭicchana - santīrana - vajjitacittesu.

(e) Pīti domanass'upekkhāsahagata -- kāya- viññāṇa- catutthajjhāna-vajjitacittesu.

(f) Chando ahetuka-momūhavajjita cittesu labbhati.

5.

Te pana cittuppādā yathākkamaṁ:-

Chasaṭṭhi pañcapaññāsa -- ekādasa ca solasa

Sattati vīsati c'eva -- pakiṇṇakavivajjitā

Pañcapaññāsa chasaṭṭhiṭṭhasattati tisattati

Ekapaññāsa c'ekūna -- sattati sapakiṇṇakā.

§3

Tùy trường hợp, trong những loại tâm khác nhau sự phối hợp của mỗi tâm sở nầy sẽ được đề cập đến sau đây.

Bảy, liên hợp với tất cả các loại tâm. Sáu tâm sở Riêng Biệt liên hợp tùy trường hợp. Mười Bốn chỉ liên hợp với các loại tâm Bất Thiện. Mười Chín tâm sở Đẹp, chỉ phát sanh trong tâm Đẹp.

§4

Bằng cách nào?

Trước tiên, bảy tâm sở Phổ Thông (Biến Hành) được thấy trong tất cả tám mươi chín loại tâm.

Trong các tâm sở Riêng Biệt (Biệt Cảnh)

(a) "Tầm"⁴³ phát sanh trong năm mươi lăm loại tâm, đó là:

(i) Trong tất cả các loại tâm thuộc Dục Giới, ngoại trừ cặp ngũ quan thức (54 - 10 = 44).

(ii) Cũng phát sanh trong mười một loại tâm của Sơ Thiền (44 + 11 = 55).

(b) "Sát", phát sanh trong sáu mươi sáu loại tâm, đó là: trong năm mươi lăm loại kể trên và trong mười một loại tâm của Nhị Thiền. (55 + 11 = 66).

(c) "Xác Định", phát sanh trong tất cả các loại tâm, ngoại trừ cặp ngũ song thức và loại tâm liên hợp với "Hoài Nghi". (89 - 11 = 78).

(d) "Tinh Tấn", phát sanh trong tất cả các loại tâm, ngoại trừ ngũ môn hướng tâm, ngũ song thức, tiếp thọ tâm, và suy đạc tâm. (89 - 16 = 73).

(e) "Hỷ", phát sanh trong tất cả các loại tâm, ngoại trừ những loại tâm liên hợp với thọ ưu và thọ xả, thân thức⁴⁴, và tâm Tứ Thiền (121 - (2+55+2+11) = 51)

(f) "Dục" phát sanh trong tất cả các loại tâm ngoại trừ những loại tâm Vô Nhân và hai loại tâm liên hợp với Si (89 - 20 = 69).

§5

Kể theo thứ tự, các loại tâm nầy là:

Sáu mươi sáu, năm mươi lăm, mười một, mười sáu, bảy muơi và hai mươi không có tâm sở Riêng Biệt.

Năm mươi lăm, sáu mươi sáu, bảy mươi tám, bảy mươi ba, năm mươi mốt, sáu mươi chín, phát sanh cùng với những loại tâm sở Riêng Biệt⁴⁵ .

Akusala Cetasika - Tâm Sở Bất Thiện

6.

(a) Akusalesu pana Moho, Ahirikaṁ Anottappaṁ, Uddhaccaṁ c'āti cattāro'me cetasikā sabbākusalasādhāraṇā nāma. Sabbesu'pi dvādasākusalesu labbhanti.

(b) Lobho aṭṭhasu lobhasahagatesv'eva labbhati

(c) Diṭṭhi catusu diṭṭhigatasampayuttesu.

(d) Māno catusu diṭṭhigatavippayuttesu.

(e) Doso, Issā, Macchariyaṁ, Kukkuccaṁ ca dvīsu paṭighacittesu.

(f) Thīnaṁ, Middhaṁ pañcasu sasaṅkhārikacittesu.

(g) Vicikicchā vicikicchāsahagatacittey'eva labbhatī'ti.

7.

Sabbāpuññesu cattāro -- lobhamūle tayo gatā

Dosamūlesu cattāro -- sasaṅkhāre dvayaṁ tathā

Vicikicchā vicikicchācitte c'āti catuddasa

Dvādasākusalesv'eva -- sampayujjanti pañcadhā.

§6

(a) Trong các tâm sở Bất Thiện có bốn loại nầy⁴⁶-- Si, Không Hổ Thẹn, Không Sợ và Phóng Dật -- nằm trong tất cả các loại tâm Bất Thiện.

(b) Tham chỉ nằm trong tám loại tâm bắt nguồn từ căn tham.

(c) Tà Kiến⁴⁷ nằm trong bốn loại tâm liên hợp với tà kiến.

(d) Ngã Mạn⁴⁸ nằm trong bốn loại tâm không liên hợp với tà kiến.

(e) Sân, Ganh Tỵ, Xan Tham và Lo Âu⁴⁹, nằm trong hai loại tâm liên hợp với sân.

(f) Hôn Trầm và Thụy Miên⁵⁰, nằm trong năm loại tâm có sự xúi giục.

(g) Hoài Nghi, chỉ nằm trong loại tâm liên hợp với hoài nghi.

§7. Tóm lược

Bốn được thấy trong tất cả các loại tâm Bất Thiện, ba trong các loại tâm bắt nguồn từ căn Tham, bốn trong những loại tâm bắt nguồn từ căn Sân, và hai từ các loại tâm có sự xúi giục.

Hoài Nghi hiện hữu trong loại tâm liên hợp với hoài nghi. Như vậy, mười bốn tâm sở Bất Thiện chỉ đồng phát sanh cùng mười hai tâm vương Bất Thiện bằng năm cách.

Sobhana Cetasika - Tâm Sở Đẹp

8.

(a) Sobhanesu pana sobhanasādhāraṇā tāva ek'ūna vīsati cetasikā sabbesu pi ek'ūnasaṭṭhisobhana- cittesu saṁvijjanti.

(b) Viratiyo pana tisso'pi Lokuttaracittesu sabbathā'pi niyatā ekato'va labbhanti. Lokiyesu pana Kāmāvacarakusalesv'eva kadāci sandissanti visuṁ visuṁ.

(c) Appamaññāyo pana dvādasasu pañcamajjhāna vajjitamahaggatacittesu c'eva Kāmāvacara- kusalesu ca sahetukakāmāvacarakiriyācittesu c'āti aṭṭhavisaticittesv'eva kadāci nānā hutvā jāyanti. Upekkhāsahagatesu pan'ettha Karunā Muditā na santī'ti keci vadanti.

(d) Paññā pana dvādasasu ñāṇasampayuttakāmā- vacaracittesu c'eva sabbesu pañcatiṁsamahag- gatalokuttaracittesu c'āti sattacattāḷīsa cittesu sampayogaṁ gacchatī'ti.

9.

Ek'kūnavīsati dhammā jāyant'ekūnasaṭṭhisu

Tayo soḷasacittesu aṭṭhavisatiyaṁ dvayaṁ

Paññā pakāsitā sattacattāḷīsavidhesu'pi

Sampayuttā catuddhv'evaṁ sobhanesv'eva sobhanā.

§8

(a) Trong những tâm sở "Đẹp" (Tịnh Quang tâm sở) trước tiên có mười chín tâm sở Đẹp cùng chung hiện hữu trong tất cả năm mươi chín loại tâm Đẹp.

(b) Ba tâm sở Tiết Chế, nhất định luôn luôn đồng phát sanh cùng một lúc trong tất cả những loại tâm Siêu Thế. Nhưng, trong những loại tâm Thiện thuộc Dục Giới, các tâm sở nầy, từng lúc, phát sanh riêng biệt. (8 + 8 = 16).

(c) Các tâm "Vô Lượng" phát sanh từng lúc và riêng biệt nhau trong hai mươi tám loại tâm sau đây: Mười hai loại tâm Cao Thượng, ngoại trừ tâm Ngũ Thiền, tám loại tâm Thiện và tám loại tâm Hành Hữn Nhân thuộc Dục Giới. Tuy nhiên vài người chủ trương rằng hai tâm sở Bi và Hỷ không hiện hữu trong những loại tâm liên hợp với thọ Xả. (12 + 8 + 8 = 28).

(d) Trí Tuệ phối hợp với bốn mươi bảy loại tâm sau đây: Mười hai loại tâm thuộc Dục Giới có liên hợp với tri kiến, tất cả ba mươi lăm loại tâm Cao Thượng⁵¹ và Siêu Thế. (12 + 35 = 47).

§9

Mười chín tâm sở phát sanh trong năm mươi chín loại tâm vương, ba trong mười sáu, hai trong hai mươi tám loại.

Trí Tuệ được xác nhận là nằm trong bốn mươi bảy loại. Tâm sở Đẹp chỉ hiện diện trong các tâm vương Đẹp. Do đó, các tâm sở nầy phối hợp bằng bốn cách.

Cetasikarāsi Saṅgaho - Thành Phần Tâm Sở Trong Những Loại Tâm Vương Khác Nhau

10.

Issā-Macchera-Kukkucca -- Viratī Karuṇādayo

Nānā kadāci Māno ca -- Thīna-Middhaṁ tathā saha

Yathā vuttānusārena – sesā niyatayogino

Saṅgahañ ca pavakkhāmi -- tesaṁ'dāni yathārahaṁ

Chattiṁsānuttare dhammā -- pañcatiṁsa mahaggate

Aṭṭhatiṁsā'pi labbhanti -- Kāmāvacarasobhane.

Sattavīsatyapuññamhi -- dvādasāhetuke'ti ca

Yathāsambhavayogena -- pañcadhā tattha saṅgaho.

§10

Ganh Tỵ, Xan Tham, Lo Âu, Tiết Chế (ba) Bi, Hỷ, và Ngã Mạn phát sanh riêng biệt và tùy lúc. Cùng thế ấy cặp Hôn Trầm và Thụy Miên.

Ngoài ra, những tâm sở còn lại (52 - 11 = 41) phát sanh trong những loại tâm nhất định. Bây giờ tôi sẽ đề cập đến sự phối hợp của các tâm sở ấy.

Ba mươi sáu tâm sở phát sanh trong tâm Siêu Thế, ba mươi lăm trong các tâm Cao Thượng, ba mươi tám trong các tâm Đẹp thuộc Dục Giới.

Hai mươi bảy trong những tâm Bất Thiện, mười hai trong các tâm Vô Nhân. Tùy theo phương thức mà các tâm sở ấy phát sanh, ở đây sự phối hợp của chúng có năm.

Lokuttara-Cittāni - Tâm Siêu Thế

11.

Katham?

(a) Lokuttaresu tāva aṭṭhasu paṭhamajjhānikacittesu Aññasamānā terasa cetasikā Appamaññāvajjitā tevīsati Sobhanacetasikā c'āti chattiṁsa dhammā saṅgahaṁ gacchanti.

(b) Tathā Dutiyajjhānikacittesu Vitakkavajjā.

(c) Tatiyajjhānikacittesu Vitakka-Vicāravajjā.

(d) Catutthajjhānikacittesu Vitakka-Vicāra-Pītivajjā.

(e) Pañcamajjhānikacittesu'pi Upekkhāsahagatā te eva saṅgayhanti'ti sabbathā'pi aṭṭhasu Lokuttaracittesu Pañcamajjhānavasena pañcadhā'va saṅgaho hotī'ti.

Chattiṁsa pañcatiṁsā ca -- catuttiṁsa yathākkamaṁ

Tettiṁsadvayam'iccevaṁ -- pañcadhānuttare ṭhitā.

§11. Bằng cách nào?

(a) Trước tiên, trong tám loại tâm Sơ Thiền Siêu Thế có ba mươi sáu tâm sở phối hợp như sau: Mười ba tâm Aññasamānas, Bất Đồng (tức 7 Phổ Thông và 6 Riêng Biệt) và hai mươi ba tâm sở Đẹp, ngoại trừ hai tâm sở Vô Lượng⁵². (13 + 23 = 36).

(b) Cùng thế ấy, trong tâm Nhị Thiền Siêu Thế, tất cả những tâm sở kể trên, ngoại trừ tâm sở Tầm.⁵³

(c) Trong Tam Thiền (tất cả), ngoại trừ Tầm và Sát.

(d) Trong Tứ Thiền (tất cả) ngoại trừ Tầm, Sát và Phỉ.

(e) Trong loại tâm Ngũ Thiền liên hợp với Xả, tất cả những tâm sở trên, ngoại trừ Tầm, Sát, Phỉ và Lạc.

Như vậy, trong mỗi phương cách, sự phối hợp của những tâm sở phát sanh trong tám loại tâm Siêu Thế chia làm năm phần, tùy theo năm tầng Thiền (Jhānas).

Theo thứ tự, có ba mươi sáu, ba mươi lăm, ba mươi bốn, và ba mươi ba trong hai trường hợp cuối cùng.

Đó là năm phương cách mà các tâm sở phát sanh trong những loại tâm Siêu Thế.

Chú Giải:

52. Aniyatayogi và Niyatayogi, tâm sở Không Cố Định và tâm sở Cố Định.

Trong năm mươi hai tâm sở, có mười một được gọi là Aniyatayogi, Không Cố Định. Những tâm sở nầy phát sanh riêng rẽ trong những loại tâm khác nhau, bởi vì đối tượng riêng biệt của mỗi tâm đều khác nhau. Chúng có thể phát sanh hay không phát sanh trong những loại tâm liên hệ với chúng. Thí dụ Ganh Tỵ, Xan Tham và Phóng Dật phải phát sanh trong những loại tâm liên hợp với bất toại nguyện. Một trong ba tâm sở trên phải phát sanh vào một lúc nhất định. Tất cả ba không phát sanh cùng một lúc.

Ngoài ra, ba loại tâm nầy không nhất thiết phải hiện hữu trong một loại tâm tương tợ. Cùng thế ấy, ba tâm Tiết Chế, hai tâm Vô Lượng, Ngã Mạn, Hôn Trầm và Thụy Miên.

Bốn mươi mốt tâm sở còn lại được gọi là Niyatayogi, tâm sở Cố Định. Các tâm sở nầy luôn luôn -- một cách cố định, bất di dịch -- phát sanh trong những loại tâm liên hệ với chúng.

53. Virati, Tiết Chế

Ba tâm sở nầy chỉ được thấy hiện hữu chung trong tâm Siêu Thế, vì chúng là ba chi (Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng) của Bát Chánh Đạo. Ba loại tâm nầy không thể phát sanh chung trong các loại tâm thuộc Sắc Giới và Vô Sắc Giới, cũng không thể hiện hữu chung trong những tâm Hành (Kriyā) và tâm Quả (Vipāka) thuộc Dục Giới. Ba tâm nầy liên quan đến ba hình thức tiết chế là lánh xa hành động bất thiện trong lời nói, việc làm, và lối nuôi mạng. Như vậy, các tâm sở nầy chỉ phát sanh một cách riêng rẽ trong tám loại tâm Thiện, tùy theo loại tiết chế nào mà ta thực hành.

Những tiết chế nầy chỉ phát sanh với đầy đủ năng lực trong các loại tâm Siêu Thế vì các loại tâm Bất Thiện đối nghịch với những tiết chế ấy đều đã bị tiêu trừ trọn vẹn. Trong những loại tâm Thiện thuộc Dục Giới chỉ có sự chế ngự tạm thời các tâm Bất Thiện đối nghịch.

Vì tâm Quả thuộc Dục Giới (Kāmāvacara-Vipāka-cittas) chỉ là những hậu quả, không thể phát sanh trong những tâm Tiết Chế. Chỉ có những vị A La Hán mới chứng nghiệm các tâm Hành (Kriyā-cittas), vì lẽ ấy tâm sở Tiết Chế không thể phát sanh trong tâm Hành. Các Tiết Chế không phát sanh trong những loại tâm thuộc Sắc Giới và Vô Sắc Giới vì tác dụng của các Tiết Chế là thanh lọc tâm, mà trong những cảnh Sắc và Vô Sắc thì không có nhu cầu ấy.

54. Appamaññā, Vô Lượng

Trong bốn tâm sở Vô Lượng chỉ có hai được ghi nhận ở đây. Hai tâm sở kia đã được đề cập đến ở một nơi khác.

Phải ghi nhận rằng đối tượng của những tâm Vô Lượng ấy là chúng sanh. Vì lẽ ấy các tâm sở nầy không thể phát sanh trong những loại tâm Siêu Thế mà đối tượng là Niết Bàn.

Như vậy không có nghĩa rằng chư vị A La Hán và các vị Thánh Nhân khác không có những phẩm hạnh nầy, mà chỉ có nghĩa rằng các tâm sở nầy không có mặt trong các tâm Đạo và Quả.

Các Vô Lượng tâm cũng không phát sanh trong Ngũ Thiền vì ở đây thọ là Xả, Upekkhā. Các loại tâm thuộc Vô Sắc Giới cũng liên hợp với thọ Xả nên không thể có tâm sở Vô Lượng đồng phát sanh. Trong tám tâm Hành (Kriyā-cittas) mà chỉ những vị A La Hán mới chứng nghiệm, có hiện hữu tâm Vô Lượng, vì các Ngài cũng rải những tư tưởng Bi và Hỷ đến tất cả chúng sanh.

Mahaggata-Cittāni - Tâm Cao Thượng

12.

Mahaggatesu pana

(a) tīsu Paṭhamajjhānikacittesu tāva aññasamānā terasa cetasikā Viratittayavajjitā dvāvīsati Sobhanacetasikā c'āti pañcatiṁsa dhammā saṅgahaṁ gacchanti. Karunā-Muditā pan'ettha paccekam-'eva yojetabbā. Tathā

(b) Dutiyajjhānikacittesu Vitakka-vajjā,

(c) Tatiyajjhānikacittesu Vitakka Vicāravajjā,

(d) Catutthajjhānikacittesu Vitakka-Vicāra-Pītivajjā,

(e) Pañcamajjhānikacittesu pana paṇṇarasasu Appamaññāyo na labbhantī'ti sabbathā'pi sattavisati-Mahaggata cittesu pañcakajjhānavasena pañcadhā'va saṅgaho hotī'ti.

13.

Pañcatiṁsa catuttiṁsa -- tettiṁsa ca yathākkamaṁ

Dvattiṁsa c'eva tiṁseti-- pañcadhā'va Mahaggate.

§12

(a) Trước tiên, trong ba loại tâm Sơ Thiền Cao Thượng có ba mươi lăm tâm sở phối hợp như sau: Mười ba Aññasamānā (bảy Phổ Thông và sáu Riêng Biệt) và hai mươi hai tâm sở Đẹp, ngoại trừ ba Tiết Chế⁵⁴. (13+22 = 35). Ở đây Bi và Hỷ phải được phối hợp riêng với nhau⁵⁵.

(b) Cùng thế ấy, trong tâm Nhị Thiền, Tầm được loại trừ.

(c} Trong tâm Tam Thiền, Tầm và Sát được loại trừ.

(d) Trong Tứ Thiền, Tầm, Sát, và Phỉ được loại trừ.

(e) Trong mười lăm loại tâm của Ngũ Thiền⁵⁶ không có tâm Vô Lượng.

Trong tất cả hai mươi bảy loại tâm Cao Thượng có năm phương cách phối hợp tương hợp với năm tầng Thiền (Jhāna).

§13

Theo thứ tự, có ba mươi lăm, ba mươi bốn, ba mươi ba, ba mươi hai, và ba mươi. Những tâm sở Cao Thượng phối hợp với nhau bằng năm cách.

Kāmāvacara-Sobhana-Cittāni - Tâm Đẹp Thuộc Dục Giới

14.

(i) Kāmāvacara-sobhanesu pana kusalesu tāva paṭhamadvaye Aññasamānā terasa cetasikā pañcavisati Sobhanacetasikā c'āti aṭṭhatiṁsa-dhammā saṅgahaṁ gacchanti.

Appamaññā Viratiyo pan'ettha pañca'pi paccekam'eva yojetabbā.

(ii) Tathā dutiyadvaye ñāṇavajjitā;

(iii) Tatiyadvaye ñāṇasampayuttā pītivajjitā;

(iv) catutthadvaye ñāṇapītivajjitā. Te eva saṅgayhanti.

Kiriyacittesu'pi Virativajjitā. Tath'eva catusu'pi dukesu catudhā' va saṅgayhanti.

Tathā vipākesu ca Appamaññā-Virativajjittā. Te eva saṅgayhantī'ti sabbathā'pi catuvīsati kāmāvacarasobhana- cittesu dukavasena dvādasadhā'va saṅgaho hotī'ti.

15.

Aṭṭhatiṁsa sattatiṁsa -- dvayaṁ chattiṁsakaṁ subhe

Pañcatiṁsa catuttiṁsa -- dvayaṁ tettiṁsakaṁ kriye

Tettiṁsa pāke dvattiṁsa -- dvayekatiṁsakaṁ bhave

Sahetukāmāvacara -- puññapākakriyā mane

16.

Na vijjant'ettha virati -- kriyāsu ca mahaggate

Anuttare appamaññā -- kāmapāke dvayaṁ tathā

Anuttare jhānadhammā -- appamaññā ca majjhime

Virati ñāṇapīti ca -- parittesu visesakā.

§14

(i) Trước tiên, trong hai loại tâm Đẹp đầu thuộc Dục Giới⁵⁷ có ba mươi tám tâm sở phối hợp nhau như sau: mười ba tâm Aññasamānā (bảy Phổ Thông và sáu Riêng Biệt) và hai mươi lăm tâm sở Đẹp. (13 + 25 = 38).

Hai tâm sở Vô Lượng và ba Tiết Chế phải được phối hợp riêng biệt⁵⁸ .

(ii) Cùng thế ấy trong cặp thứ nhì, tất cả các tâm sở trên đều hiện hữu, ngoại trừ Tri Kiến;

(iii) Trong cặp thứ ba, liên hợp với Tri Kiến, Hỷ bị loại trừ;

(iv) Trong cặp thứ tư, Tri Kiến và Hỷ⁵⁹ bị loại trừ. (v) Trong tâm Hành, ba Tiết Chế bị loại trừ⁶⁰. Như ở trên, bốn cặp phối hợp bằng bốn phương cách.

Các tâm sở nầy phát sanh cùng thế ấy trong tâm Quả, ngoại trừ những tâm sở Vô Lượng và những Tiết Chế⁶¹ . Như vậy trong tất cả hai mươi bốn loại tâm Đẹp thuộc Dục Giới có mười hai cách phối hợp, theo từng cặp.

§15

Đối với những tâm Hữu Nhân thuộc Dục Giới -- Thiện, Quả và Hành -- có ba mươi tám phát sanh trong tâm Thiện (cặp đầu tiên), hai lần ba mươi bảy⁶² (trong cặp thứ nhì và thứ ba), và ba mươi sáu (trong cặp thứ tư). Trong tâm Hành có ba mươi lăm (trong cặp đầu), hai lần ba mươi bốn (trong cặp thứ nhì và cặp thứ ba), ba mươi ba (trong cặp thứ tư). Trong tâm Quả ba mươi ba (trong cặp đầu tiên), hai lần ba mươi hai (trong cặp thứ nhì và thứ ba), ba mươi mốt (trong cặp thứ tư).

§16

Nơi đây các Tiết Chế không hiện hữu trong tâm Hành và tâm Cao Thượng⁶³. Cùng thế ấy, các tâm sở Vô Lượng trong tâm Siêu Thế, và cả hai (Vô Lượng và Tiết Chế) trong tâm Quả thuộc Dục Giới⁶⁴.

Trong tầng Cao Thượng nhất các chi thiền sai khác nhau rõ rệt⁶⁵; Trong tầng Trung Bình⁶⁶, các tâm sở Vô Lượng (và các chi thiền). Trong Hạ Tầng (tức Dục Giới), các Tiết Chế, Tri Kiến và Hỷ⁶⁷ .

Akusala Cittānī - Tâm Bất Thiện

17.

(i) Akusalesu pana lobhamūlesu tāva paṭhame asaṅkhārike aññasamānā terasa cetasikā akusalasādhāraṇā cattāro c'āti sattarasa lobhadiṭṭhīhi saddhiṁ ekunavīsati dhammā saṅgahaṁ gacchanti.

(ii) Tath' eva dutiye asaṅkhārike lobhamānena.

(iii) Tatiye tath'eva pītivajjitā lobha-diṭṭhīhī saha aṭṭhārasa.

(iv) Catutthe tath'eva lobha-mānena.

(v) Pañcame paṭighasampayutte asaṅkhārike doso issā macchariyaṁ kukkuccañc'āti catūhi saddhiṁ pītivajjitā te eva vīsati dhammā saṅgayhaṅti. Issāmacchariyakukkuccāni pan'ettha paccekam'eva yojetabbāni.

(vi) Sasaṅkhārikapañcake'pi tath'eva thīna- middhena visesetvā yojetabbā.

(vii) Chanda-pītivajjitā pana aññasamānā ekādasa akusalasādhāraṇa cattāro c'āti paṇṇarasa dhammā uddhaccasahagate sampayujjanti.

(viii) Vicikicchāsahagatacitte ca adhimokkha virahitā vicikicchā sahagatā tath'eva paṇṇa- rasadhammā samupalabbhantī'ti sabbathā'pi dvādasākusalacittuppādesu paccekaṁ yojiya- mānā'pi gaṇanavasena sattadhā'va saṅgahitā bhavantī'ti.

18.

Ekūnavīsaṭṭhārasa -- vīsekavīsa vīsati

Dvāvīsa paṇṇarase'ti -- sattadhā kusale thitā

Sādhāraṇā ca cattāro -- samānā ca dasā pare

Cuddasete pavuccanti -- sabbākusalayogino

§17

(i) Bây giờ, để bắt đầu, trong loại tâm Bất Thiện đầu tiên không có sự xúi giục⁶⁸ mười chín tâm sở phối hợp như sau: mười ba tâm sở không có tánh cách đạo đức ⁶⁹ bốn tâm sở Bất Thiện chung, là mười bảy, cùng với tham và tà kiến. (13 + 4 + 2 = 19).

(ii) Cùng thế ấy, trong loại tâm thứ nhì không có sự xúi giục⁷⁰, mười bảy tâm sở trên, cùng với tâm sở tham và ngã mạn. (13 + 4 + 2 = 19).

(iii) Cùng thế ấy, trong loại tâm thứ ba không có sự xúi giục, có mười tám tâm sở, cùng với tham và tà kiến, nhưng không có hỷ⁷¹. (12 + 4 + 2 = 18).

(iv) Cùng thế ấy, trong loại thứ tư (có mười tám) cùng với tham và ngã mạn. (12 + 4 + 2 = 18).

(v) Trong loại tâm không có sự xúi giục thứ năm liên hợp với sân, hai mươi tâm sở trên, ngoại trừ hỷ⁷², cùng phối hợp với sân, xan tham, ganh tỵ, và lo âu. Trong bốn tâm sở nầy xan tham và lo âu phải được phối hợp một cách riêng rẽ⁷³ . (12 + 4 + 4 = 20).

(vi) Trong năm loại tâm có sự xúi giục⁷⁴, các tâm sở trên phải được phối hợp với nhau cùng thế ấy, có điều khác biệt là phải thêm vào hai tâm sở hôn trầm và thụy miên. (21; 21; 20; 20; 22)

(vii) Trong loại tâm liên hợp với phóng dật có mười lăm tâm sở hiện hữu là: mười một tâm Aññasamānā, ngoại trừ dục⁷⁵ và hỷ và bốn tâm sở Bất Thiện Chung. (11 + 4 = 15).

(viii) Trong loại tâm liên hợp với hoài nghi, mười lăm tâm sở phối hợp như trên cùng với hoài nghi, nhưng không có xác định⁷⁶ . (10 + 4 + 1 = 15).

Như vậy, trong tất cả mười hai loại tâm Bất Thiện hợp lại trở thành bảy, tùy theo những phương cách phối hợp⁷⁷ .

§18

Mười chín, mười tám, hai mươi, hai mươi mốt, hai mươi, hai mươi hai, mười lăm. Như vậy, trong tâm Bất Thiện có bảy cách phối hợp của tâm sở.

Mười bốn tâm sở nầy là: bốn Bất Thiện Chung và mười tâm sở không có tánh cách thiện hay bất thiện⁷⁸ được nói là liên hợp với tất cả các loại tâm vương bất thiện.

Ahetuka Cittāni - Tâm Vô Nhân

19.

Ahetukesu pana hasanacitte tāva chanda vajjitā

Aññasamānā dvādasa dhammāsaṅgahaṁ gacchanti.

Tathā votthapane chanda-pīti-vajjitā.

Sukhasantīraṇe chanda-viriya-vajjitā.

Manodhātuttikāhetukapaṭisandhiyugale chanda-pīti-viriya-vajjitā.

Dvipañcaviññāṇe pakiṇṇakavajjitā te y'eva saṅgayhanti'- ti sabbathā'pi.

Aṭṭhārasasu ahetukesu gaṇanavasena catudhā va saṅgaho hotī'ti.

20.

Dvādasekādasa dasa satta cā'ti catubbidho

Aṭṭhārasāhetukesu cittuppādesu saṅgaho.

Ahetukesu sabbattha satta sesā yathārahaṁ

Iti vitthārato vuttā tettiṁsavidha saṅgaho.

Itthaṁ cittāviyuttānaṁ sampayogañ ca saṅgahaṁ

Ñatvā bhedaṁ yathāyogaṁ cittena samamuddise'ti.

§19

(i) Đối với tâm sở Vô Nhân trong loại tâm làm vui cười⁷⁹, để khởi đầu, có mười hai tâm sở Aññasamānā, không có tánh cách thiện hay bất thiện phối hợp với nhau, ngoại trừ dục. (7 + 5 = 12)

(ii) Cùng thế ấy, trong tâm Xác Định⁸⁰, ngoại trừ dục và hỷ. (7 + 4 = 11)

(iii) Trong loại tâm Suy Đạc⁸¹, liên hợp với thọ hỷ, tất cả, ngoại trừ dục và tinh tấn. (7 + 4 = 11)

(iv) Trong bộ ba tâm Manodhātu⁸² và cặp tâm nối liền⁸³ vô nhân, tất cả, ngoại trừ dục, hỷ và tinh tấn. (7+3= 10)

(v) Trong hai loại Ngũ Quan Thức⁸⁴ tất cả tâm sở phối hợp với nhau, ngoại trừ các tâm sở Riêng Biệt. (7)

Vậy, trong tất cả mười tám loại tâm Vô Nhân, các tâm sở, xét về lượng, hợp thành bốn nhóm.

§20

Mười hai, mười một, mười, bảy -- như vậy, đối với mười tám loại tâm Vô Nhân các tâm sở phối hợp với nhau bằng bốn phương cách.

Trong tất cả các tâm Vô Nhân, bảy Phổ Thông đều có hiện hữu. Các Riêng Biệt phát sanh tùy lúc. Vậy, xét vào chi tiết, những sự phối hợp được nói là có ba mươi ba phương cách⁸⁵ .

Đã hiểu các sự phối hợp và tổ hợp của những tâm sở như vậy, ta hãy giải thích sự kết hợp của tâm sở với các loại tâm vương⁸⁶.

Trong đoạn kết luận chương nầy, tác giả khuyên người đọc cố gắng giải thích sự kết hợp của những tâm sở ấy trong mỗi loại tâm tương xứng. Thí dụ, Phổ Thông có tám mươi chín, vì các tâm sở Phổ Thông hiện diện trong tất cả những loại tâm. Phassa (Xúc) trong những Riêng Biệt có năm mươi lăm, vì phát sanh trong năm mươi lăm loại tâm v.v...

Chương III - Phần Linh Tinh

PAKI.N.NAKA-SAṄGAHA-VIBHĀGO - PHẦN LINH TINH

1.

Sampayuttā yathāyogaṁ -- te paṇṇāsa sabbāvato

Cittacetasikā dhammā -- tesaṁ'dāni yathārahaṁ.

Vedanā hetuto kicca -- dvārālambanavatthuto

Cittuppādavasen'eva -- saṅgaho nāma nīyate.

§1

Có năm mươi ba tâm vương (1) và tâm sở phối hợp với nhau và phát sanh tùy lúc tùy theo đặc tính.

Bây giờ, xem tâm (2) như một đơn vị nguyên vẹn, các tâm vương và tâm sở phối hợp nầy được đề cập đến một cách thích ứng, tùy theo thọ, nhân, tác dụng, môn, đối tượng và trú căn.

Chú Giải

1.

Tất cả tám mươi chín loại tâm vương được xem như một đơn vị nguyên thuần vì lẽ tất cả đều có chung một đặc tính là hay biết đối tượng. Năm mươi hai tâm sở thì được đề cập đến một cách riêng rẽ vì mỗi tâm sở có một đặc tính riêng biệt. (1+52 = 53).

2. Cittuppāda

theo nghĩa đen, là điểm xuất phát, hay khởi nguyên của tâm. Ở đây danh từ nầy có nghĩa là chính cái tâm (cittam'eva cittuppādo). Trong các trường hợp khác cittuppāda bao gồm chung tâm sở cùng với tâm vương (aññattha pana dhammasamūho)

I. Vedanā-Saṅgaho - Tóm Lược Về Thọ

2. Tattha vedanāsaṅgahe tāva tividha vedanā:-- sukhaṁ, dukkhaṁ, adukkhamasukhaṁ' ti. Sukhaṁ, dukkhaṁ, somanassaṁ, domanassaṁ, upekkhā'ti ca bhedena pana pañcadhā hoti.

3. Tattha sukhasahagataṁ kusalavipākaṁ kāya- viññāṇaṁ ekam'eva.

4. Tathā dukkhasahagataṁ akusalavipākaṁ kāya- viññāṇaṁ.

5. Somanassa-sahagata-cittāni pana lobhamūlāni cattāri, dvādasa kāmāvacarasobhanāni, sukha- santīraṇa-hasanāni ca dve'ti aṭṭhārasa kāmāvacara cittāni c'eva, paṭhama-dutiya-tatiya-catutthajjhāna-saṅkhātānicatucattālīsa

Mahaggata-Lokuttara- cittāni c'āti dvāsaṭṭhividhāni bhavanti.

6. Domanassa-sahagata cittāni pana dve paṭigha- cittān'eva.

7. Sesāni sabbāni'pi pañcapaṇṇāsa upekkhāsahagata-cittān'evā'ti.

8. Sukhaṁ dukkham-upekkhā'ti tividhā tattha vedanā

Somanassaṁ domanassam iti bhedena pañcadhā. Sukham'ek'attha dukkhañ ca domanassaṁ dvaye ṭhitaṁ

Dvāsaṭṭhisu somanassaṁ pañcapaṇṇāsaketarā.

§2. Trong tóm lược về thọ (3) trước tiên, có ba loại thọ là: lạc (4), khổ, và không-lạc-không-khổ. Hoặc nữa, có năm loại là: hỷ, ưu, lạc, khổ và xả, hay tâm quân bình.

§3. Trong những tâm nầy chỉ có loại tâm quả thiện thân thức là liên hợp với thọ lạc.

§4. Cùng thế ấy, chỉ có tâm quả bất thiện thân thức là liên hợp với thọ khổ.

§5. Có sáu mươi hai loại tâm đồng phát sanh cùng thọ hỷ (5) - đó là:

a. Mười tám loại tâm thuộc Dục Giới, như bốn bắt nguồn từ căn tham, mười hai tâm Đẹp thuộc Dục giới, và hai loại, tâm suy đạc và tiếu sanh tâm (tâm làm mĩm cười).

b. Bốn mươi bốn loại (6) tâm Cao Thượng (Đại Hành) và Siêu Thế, liên quan đến sơ, nhị, tam và tứ Thiền. (12 + 32 = 44).

§6. Chỉ có hai loại tâm liên hợp với sân và đồng phát sanh cùng thọ ưu (7).

§7. Tất cả năm mươi lăm loại tâm còn lại đồng phát sanh cùng thọ xả (8).

§8. Nơi đây, thọ có ba là lạc, khổ, và xả. Cùng với hỷ và ưu là năm.

Lạc và khổ nằm trong một, ưu trong hai, hỷ trong sáu mươi hai, và còn lại (xả) nằm trong năm mươi lăm.

Chú Giải

3. Vedanā, Thọ

là một tâm sở quan trọng nằm trong tất cả các loại tâm. Đặc tính của thọ là cảm giác (vedayita-lakkhana). Thọ phát sanh do xúc tạo duyên. Như vậy, chuyển ngữ danh từ nầy là cảm kích thì không mấy thích hợp.

Cảm giác được định nghĩa là "một cảm tưởng có sự hay biết, không bao gồm sự nhận diện hay hình dung đối tượng". Cảm kích được giải thích là "những thành phần của trực giác liên quan đến giác quan hay là, phương cách theo đó một chủ thể có ý thức bị biến đổi bởi sự hiện diện của đối tượng."⁸⁷

Như vậy cảm giác gần với vedanā hơn là sự cảm kích. Vedanā (thọ) biến đổi luồng tâm và tác hành như một năng lực nâng đỡ và tiêu diệt đời sống. Như thọ hỷ thì nâng đỡ đời sống, còn thọ ưu thì gây trở ngại. Do đó vedanā, thọ, có một vai trò rất quan trọng trong kiếp sinh tồn của một người.

Kinh nghiệm mùi vị của một vật là tác dụng của vedanā (anubhavana rasa). Những sự ưa thích hay ghét bỏ tùy thuộc nơi tánh cách đáng ưa thích hay đáng ghét bỏ của ngoại cảnh. Thế thường, ưa hay ghét phát sanh một cách máy móc, tự động.

Tuy nhiên đôi khi, bằng cách vận dụng ý chí, ta có thể quyết định loại thọ mà không bị đối tượng chi phối. Thí dụ như thông thường, khi nhận thấy một người thù nghịch thì ta không vui, có thọ ưu, và trạng thái không vui hay thọ ưu ấy khởi sanh đến ta một cách tự nhiên, máy móc. Nhưng một người có tri kiến chân chánh, trong trường hợp tương tợ sẽ rải tâm Từ (Mettā) đến người được xem là thù nghịch ấy và do đó, chứng nghiệm một loại thọ hỷ. Như Socrates chẳng hạn, uống chén thuốc độc với tâm hoan hỷ và đối diện cái chết một cách vui vẻ. Một lần nọ có người bà la môn kia tuôn ra một tràng những lời chưởi mắng Đức Phật nhưng Ngài vẫn giữ thái độ mĩm cười và đáp lại bằng tâm Từ. Đạo sĩ Khantivādi bị một ông vua say rượu ngược đãi tàn tệ, vẫn thành thật ước mong cho ông vua hung bạo kia được sống lâu, thay vì nguyền rủa vua.

Một người khác đạo cuồng tín có thể chứa chấp tâm bất mãn khi thấy Đức Phật. Cái thọ của người ấy lúc bấy giờ là ưu, không vui. Cùng thế ấy, khi thấy đạo sư của một tôn giáo khác người Phật tử cuồng nhiệt có thể cảm nghe không vui trong lòng. Cái gì là chất ăn thức uống cho một người có thể là độc dược cho người khác.

Như khoái lạc vật chất chẳng hạn, thường được người ở hạng trung bình đánh giá rất cao. Nhưng một đạo sĩ ẩn dật hiểu biết, người có khuynh hướng trau giồi và phát triển thiền tập, sẽ cảm nghe hạnh phúc hơn khi từ khước khoái lạc vật chất ấy, và tình nguyện sống đời nghèo nàn thiếu thốn trong cảnh vắng vẻ an tĩnh. Người thiên về dục lạc sẽ thấy sống như thế không khác nào ở cảnh địa ngục. Đúng vậy, cái gì là thiên đàng của một người có thể là địa ngục cho người khác. Cái gì là địa ngục cho một người có thể là thiên đàng cho người khác. Thiên đàng hay địa ngục đều do chính ta tạo nên, và ít hay nhiều, chính do tâm tạo.

"Nầy chư Tỳ Khưu, có hai loại thọ: lạc và khổ." Đức Phật dạy như vậy. Đúng. Rồi bây giờ tại sao ta lại nói có loại thứ ba là thọ xả, không lạc cũng không khổ? Bản chú giải ghi nhận rằng loại thọ xả không đáng bị khiển trách được bao hàm trong thọ lạc, và loại đáng bị khiển trách được bao hàm trong thọ khổ. Lại nữa, Đức Phật dạy rằng bất luận loại cảm giác nào mà ta kinh nghiệm trên thế gian nầy đều là thọ khổ. Đó là do bản chất luôn luôn biến đổi của tất cả các pháp hữu vi. Đứng trên phương diện khác, nếu xét về tất cả những hình thức của thọ như thuần túy tinh thần thì chỉ có ba loại là hỷ (sukha), ưu (dukkha), và xả (adukkhamasukha).

Sách Athasālini giải thích như sau:--

Danh từ sukha có nghĩa "cảm giác thích thú"(sukha vedanā), "căn nguyên của hạnh phúc"(sukha-mūla), "đối tượng vui thích" (sukhārammaṇa), "nguyên nhân của hạnh phúc" (sukha hetu), "tạo duyên cho hạnh phúc khởi phát" (sukhapaccayaṭṭhāna), "thoát khỏi phiền não" (abyāpajjhā), Niết Bàn", v.v...

Trong từ ngữ "bằng cách loại trừ sukha", danh từ sukha có nghĩa là cảm giác thích thú.

Trong lời nói "sukha là dứt bỏ, không luyến ái gì trong thế gian nầy", danh từ sukha là căn nguyên của hạnh phúc. Trong câu "Bởi vì, nầy Mahāli, hình sắc là sukha, là rơi vào và đi xuống sukha". Ở đây sukha là đối tượng của sự thích thú.

"Phước báu, nầy chư Tỳ Khưu, là đồng nghĩa với sukha", trong câu nầy, sukha là nguyên nhân của thích thú.

"Nầy chư Tỳ Khưu, không phải dễ gì thành đạt sukha của cảnh trời bằng cách mô tả." Những ai không thấy Nandana ắt không hiểu biết sukha". Ở đây sukha có nghĩa là tạo duyên cho trạng thái thích thú khởi sanh.

"Những trạng thái ấy hợp thành cuộc sống sukha trong chính thế gian nầy". Ở đây, sukha là không phiền não.

"Niết Bàn là sukha tối thượng". Ở đây, sukha là Niết Bàn.

Theo những đoạn được trích dẫn trên người đọc có thể hiểu các ý nghĩa khác nhau của danh từ sukha. Riêng ở trường hợp của chương nầy danh từ sukha được dùng trong nghĩa cảm giác thích thú thuộc về vật chất, thọ lạc.

Niết Bàn được ghi nhận là hạnh phúc (sukha) tối thượng. Nói vậy không có nghĩa là có cảm giác thích thú ở Niết Bàn, mặc dầu danh từ sukha đã được dùng. Niết Bàn là hạnh phúc giải thoát. Chính sự kiện thoát ra khỏi đau khổ là Niết Bàn.

Danh từ dukkha có nghĩa là "cảm giác đau đớn, thọ khổ", "căn trú của sự đau đớn", "đối tượng đau đớn", "nguyên nhân của sự đau đớn", "tình trạng tạo duyên cho sự đau đớn phát sanh".

"Bằng cách loại trừ dukkha" -- ở đây dukkha là cảm giác đau đớn.

"Bởi vì, nầy Mahāli, hình sắc là dukkha, là rơi vào và đi xuống đau đớn". Ở đây dukkha là đối tượng của sự đau đớn.

"Tích tụ điều bất thiện là dukkha". Ở đây dukkha là nguyên nhân của đau khổ.

"Nầy chư Tỳ Khưu, không phải dễ gì nghe mô tả những cảnh khổ mà nhận thức được dukkha". Dukkha ở đây là "hoàn cảnh tạo duyên cho trạng thái đau khổ phát sanh".

Trong trường hợp đặc biệt của chương nầy, danh từ dukkha được dùng theo nghĩa cảm giác đau đớn, sự đau khổ thuộc về vật chất, thọ khổ.

Trong bài kinh Chuyển Pháp Luân Dhammacakka Sutta, Đức Phật kể ra tám loại dukkha, khổ, đó là:

1. Sanh là khổ,

2. già yếu là khổ,

3. bệnh hoạn là khổ,

4. chết là khổ,

5. sống chung với người mình không ưa thích là khổ,

6. xa lìa người thân yêu là khổ,

7. không đạt được điều mong mỏi là khổ,

8. tóm tắt, Ngũ Uẩn là khổ.

Tất cả những điều trên là nguyên nhân của dukkha.

Khi Đức Phật ngỏ lời cùng chư Thiên và nhân loại, Ngài đề cập đến tám loại dukkha. Khi chỉ nói riêng cho người, Ngài nhắc đến mười hai loại. Thay vì vyādhi (bệnh), Ngài nói soka (phiền muộn), parideva (ta thán), dukkha (đau đớn), domanassa (âu sầu), upāyāsa (thất vọng), là đau khổ. Tất cả năm điều nầy đều được bao gồm trong danh từ vyādhi (bệnh) và hàm xúc trạng thái bất điều hòa, vật chất và tinh thần.

Soka, domanassa, và upāyāsa (phiền muộn, âu sầu, và thất vọng) thuộc về tinh thần. Dukkha và parideva (đau đớn, ta thán) thuộc về vật chất.

Dầu tám hay mười hai loại dukkha, trong thực tế không có sự khác biệt rõ rệt giữa hai công thức.

Adukkha-masukha là cảm giác không thích thú cũng không đau đớn. Đây là thọ xả. Trạng thái nầy tương đương với cả hai, sự thản nhiên lãnh đạm, và sự thản nhiên khắc kỷ. Danh từ Pāli, upekkhā (xả), bao hàm một ý nghĩa rộng rãi hơn, được dùng thường hơn danh từ nầy để chỉ cảm giác không vui không buồn.

Trong một loại tâm bất thiện, upekkhā (xả) là thản nhiên, lãnh đạm, bởi vì đó là trường hợp của một loại tâm do vô minh xúi giục. Trong một loại tâm quả vô nhân (ahetuka-vipāka), như một cảm giác chẳng hạn, upekkhā chỉ giản dị là một cảm giác xả, không có giá trị đạo đức, không có tánh cách thiện hay bất thiện. Danh từ adukkha-m-asukha, không đau đớn cũng không thỏa thích, chỉ áp dụng vào trường hợp nầy. Upekkhā tiềm tàng ngủ ngầm trong một loại tâm Đẹp thuộc Dục Giới (Kamāvacara Sobhana Citta), có thể là một trong những trạng thái sau đây: sự thản nhiên suông (không có tánh cách lãnh đạm vì không có vô minh), cảm giác xả suông, cảm giác vô tư, không thiên vị hay nghiêng ngã về bên nào, sự thản nhiên khắc kỷ, và hoàn toàn quân bình.

Trong tâm Thiền (Jhāna), upekkhā là trạng thái quân bình hoàn toàn, tâm xả, phát sanh do định. Tâm xả nầy có cả hai tánh cách, đạo đức và trí thức. (Xem chương I, chú giải 42).

Theo một lối phân hạng rộng rãi hơn, Vedanā được chia làm năm loại là:

a. Sukha -- cảm giác thích thú thuộc về vật chất, lạc.

b. Somanassa -- hoan hỷ thỏa thích thuộc tinh thần, hỷ.

c. Dukkha -- đau đớn thuộc thể chất, khổ.

d. Domanassa -- ưu phiền, thuộc tinh thần, ưu.

e. Upekkhā -- thản nhiên, quân bình, xả.

Đến mức cùng tột, tất cả những cảm giác đều thuộc về tinh thần, bởi vì thọ là một tâm sở. Tuy nhiên có sự khác biệt giữa sukha và dukkha.

Trong 89 loại tâm chỉ có hai liên hợp hoặc với sukha hoặc với dukkha. Trong hai loại tâm ấy, một là thân thức liên hợp với thọ lạc, và loại kia là thân thức liên hợp với thọ khổ.

Cả hai loại tâm nầy đều là tâm quả, hậu quả của nghiệp thiện (kusala kamma) và nghiệp bất thiện (akusala kamma). Thí dụ như sự xúc chạm êm dịu đem lại thọ lạc. Đụng mạnh vào mũi nhọn đem lại thọ khổ. Đây là hai trường hợp trong đó ta kinh nghiệm hai loại thọ kể trên.

Bây giờ, một câu hỏi có thể được nêu lên.

-- Tại sao chỉ có thân thức liên hợp với thọ lạc và thọ khổ? Trong những thức khác như nhãn thức, nhĩ thức v.v... tại sao chỉ có thọ xả?

Trong phần mở đầu quyển Triết Học Khái Luận, Ông Aung cung cấp lời giải đáp như sau:

"Chỉ có xúc giác (thân thức) mới đem lại những cảm giác đau đớn hay thích thú tích cực. Những giác quan kia chỉ liên hợp với thọ xả. Sự xúc chạm giữa mặt nhạy (pasāda rūpa) của những giác quan khác và các đối tượng tương ứng -- cả hai đều là tánh chất phụ thuộc của thân -- không đủ mạnh để tạo nên cảm giác đau đớn hay thích thú về vật chất. Nhưng trong trường hợp của xúc giác thì có sự xúc chạm của một phần hay của tất cả những tánh chất căn bản -- thành phần có đặc tính duỗi ra, cứng hay mềm (paṭhavi, đất), thành phần có đặc tính nóng hay lạnh (tejo, lửa), thành phần có đặc tính di động (vāyo, gió) -- sự xúc chạm nầy đủ mạnh để gây cảm kích cho những tánh chất căn bản của thân. Cũng như đặt bông gòn trên hòn đe thì không có gì, nhưng cái búa đập bông gòn trên hòn đe sẽ có ảnh hưởng nhiều đến hòn đe." -- (Compendium of Philosophy, trang 14)

Trong trường hợp của xúc giác thì có sự tiếp chạm mạnh. 'Các thành phần chánh yếu của vật chất', Tứ Đại⁸⁸ của đối tượng trực tiếp chạm mạnh vào những thành phần tương ứng của cơ thể. Trường hợp các thức khác như nhãn thức, nhĩ thức v.v... chỉ có sự tiếp xúc suông mà không có sự xúc chạm đủ mạnh, do đó không tạo cảm giác đau đớn hay thích thú về vật chất.

Mặc dầu thọ phát sanh do xúc có thể là sukha, dukkha, hay upekkhā, tiến trình javana không nhất thiết phải liên hợp với một loại thọ giống như vậy.

Thí dụ như khi Đức Phật bị một mảnh đá bay trúng vào chân thì Ngài nghe đau, trạng thái đau đớn thuộc về cơ thể vật chất, nhưng tiến trình javana phát sanh do cảm giác đau không nhất thiết đồng phát sanh cùng thọ khổ. Ngài không bị cái đau làm chao động mà trong lúc ấy giữ tâm hoàn toàn bình thản. Cảm giác nổi bật mạnh mẽ nhất trong tâm Ngài là xả, upekkhā. Cùng thế ấy, khi nhìn thấy Đức Phật, một người hiểu biết chân chánh tự nhiên có một loại nhãn thức liên hợp với thọ xả (upekkhāsahagata cakkhu- viññāṇa), nhưng luồng javana vẫn là thiện. Thọ đồng thời phát sanh với javana sẽ là somanassa (hỷ).

Điểm phức tạp nầy phải được hiểu biết rõ ràng.

Somanassa (trạng thái tâm tốt -- thọ hỷ) và Domanassa (trạng thái tâm không tốt -- thọ ưu} thuần túy thuộc về tinh thần. Năm loại thọ nầy có thể được thâu gọn lại thành ba, ba còn hai, và hai còn một, như sau:

i) Sukha + somanassa; upekkhā; dukkha + domanassa

ii) Sukha; upekkhā; dukkha

iii) Sukha; dukkha

iv) Dukkha

(Upekkhā bị chìm mất trong sukha, và cuối cùng sukha bị chìm mất trong dukkha).

4. Sukha, Thích Thú

Sukha, trạng thái thích thú về vật chất, phải được phân biệt rõ ràng với somanassa, sự hoan hỷ thỏa thích về tinh thần. Cũng như dukkha, đau đớn về vật chất, phải được phân biệt rõ ràng với domanassa, trạng thái ưu phiền, thuộc tinh thần. Chỉ có một loại tâm liên hợp với sukha. Cùng thế ấy, chỉ có một loại tâm đồng thời phát sanh cùng dukkha. Cả hai loại tâm nầy đều là quả của những hành động tốt và xấu.

Thí dụ như khi Đức Phật bị Tỳ Khưu Devadatta gây thương tích, Ngài có một loại thân thức liên hợp với thọ khổ. Đó là hậu quả của một hành động bất thiện của Ngài trong quá khứ.

Khi ngồi trên một cái ghế có đầy đủ tiện nghi, chúng ta có một loại thân thức liên hợp với thọ hỷ. Đó là hậu quả của một hành động tốt trong quá khứ. Tất cả những hình thức đau đớn hay thỏa thích đều là hậu quả không thể tránh của nghiệp đã tạo.

5.- 6. Người đọc sẽ ghi nhận rằng tâm phát sanh cùng thọ hỷ nhiều hơn tất cả các loại tâm khác. Như vậy, trong kiếp sống của một người, có nhiều lúc thỏa thích hơn là đau khổ. Điều nầy không mâu thuẩn với lời dạy rằng đời sống là đau khổ (dukkha). Khi nói rằng đời sống là dukkha, đau khổ, danh từ dukkha không được dùng theo nghĩa thọ khổ, mà dukkha có nghĩa là áp bức, trở ngại (pīḷana, bất toại nguyện). Người đã đọc một cách thận trọng đoạn mô tả dukkha trong kinh Dhammacakka Sutta (Chuyển Pháp Luân) sẽ thấy rõ điều nầy.

6. Đó là bốn loại tâm Thiền Thiện (Kusala Jhāna), bốn tâm Thiền Quả (Vipāka Jhāna), bốn tâm Thiền Hành (Kriyā Jhāna) và ba mươi hai tâm Thiền Siêu Thế (Lokuttara Jhāna). (4 + 4 + 4 + 32 = 44).

7. Chỉ có thọ ưu trong hai loại tâm liên quan đến sân (paṭigha). Khi nổi giận chúng ta cảm nghe không vui, thọ ưu. Có phải nơi nào có thọ ưu là có sân không? -- Phải. Sân dưới hình thức thô kịch hay vi tế. (Xem chương I, chú giải 10)

8. Đó là 6 Bất Thiện (Akusala), 14 Vô Nhân (Ahetuka), 12 Đẹp (Sobhana), 3 Thiền Sắc Giới (Rūpa Jhāna), 12 Thiền Vô Sắc (Arūpa Jhāna), 8 Siêu Thế (Lokuttara). (6 + 14 + 12 + 3 + 12 + 8 = 55).