Thả Một Bè Lau

Phong Trần Như Ai

Buồng riêng riêng những sụt sùi,

Nghĩ thân mà lại ngậm ngùi cho thân:

'Tiếc thay trong giá trắng ngần,

'Đến phong trần cũng phong trần như ai!

'Tẻ vui cũng một kiếp người,

'Hồng nhan phải giống ở đời mãi ru!

'Kiếp xưa đã vụng đường tu,

'Kiếp này chẳng kẻo đền bù mới xuôi!

'Dẫu sao bình đã vỡ rồi,

'Lấy thân mà trả nợ đời cho xong!'

Bây giờ mình đau khổ như thế này là vì kiếp trước mình đã không biết tu tập đàng hoàng. Vậy thì đừng than thở nữa, hãy tu tập để chữa lại những lỗi lầm trong quá khứ. Ở đây Kiều nghĩ rằng mình phải chấp nhận tiếp khách để 'trả cái nợ' mình đã mắc trong tiền kiếp. Cương quyết 'trả nợ', chấp nhận tiếp khách. Nhưng tiếp khách đâu phải dễ. Tú Bà gọi Kiều vào và dạy: phương pháp tiếp khách. Là con gái nhà lành, Kiều phải đi qua một lớp 'huấn luyện' thì mới có thể làm ăn được.

Vừa tuần nguyệt sáng gương trong,

Tú Bà ghé lại thong dong dặn dò:

'Nghề chơi cũng lắm công phu,

'Làng chơi ta phải biết cho đủ điều.'

Nàng rằng: 'Mưa gió dập dìu,

'Liều thân thì cũng phải liều thế thôi!'

Mụ rằng: 'Ai cũng như ai,

'Người ta ai mất tiền hoài đến đây?

'Ở trong còn lắm điều hay,

'Nỗi đêm khép mở nỗi ngày riêng chung.

'Này con thuộc lấy làm lòng,

'Vành ngoài bảy chữ vành trong tám nghề.

'Chơi cho liễu chán hoa chê,

'Cho lăn cho lóc cho mê mẫn đời.

'Khi khóe hạnh khi nét ngài,

'Khi ngâm ngợi nguyệt khi cười cợt hoa.

'Đều là nghề nghiệp trong nhà,

'Đủ ngần ấy nết mới là người soi. ⁸¹

'Gót đầu vâng dạy mấy lời,

Dường chau nét nguyệt dường phai vẻ hồng.

Những nghe nói đã thẹn thùng,

Nước đời lắm nỗi lạ lùng khắt khe!

Xót mình cửa các buồng khuê,

Vở lòng học lấy những nghề nghiệp hay!

Khéo là mặt dặn mày dày,

Kiếp người đã đến thế này thì thôi!

Thương thay thân phận lạc loài,

Dẫu sao cũng ở tay người biết sao?

Lầu xanh mới rủ trướng đào,

Càng treo giá ngọc càng cao phẩm người

Biết ao bướm lả ong lơi,

Cuộc say đầy tháng trận cười suốt đêm.

Dập dìu lá gió cành chim ⁸²

Sớm đưa Tống Ngọc tối tìm Tràng Khanh. ⁸³

Khi tỉnh rượu lúc tàn canh.

Giật mình mình lại thương mình xót xa.

Trong khi tiếp khách bận rộn thì Kiều không có thì giờ để đau khổ. Nhưng những khi tỉnh rượu giữa đêm khuya là những lúc Kiều đau khổ cực kỳ. 'Một mình mình lại thương mình xót xa'. Câu thơ có tới ba chữ mình mà không chữ nào dư.

Khi sao phong gấm rủ là

Giờ sao tan tác như hoa giữa đường.

Mặt sao dày gió dạn sương,

Thân sao bướm chán ong chường bấy thân?

Bốn chữ sao lặp đi lặp lại như tiếng than, như câu hỏi, là nỗi day dứt không đành trước nghịch lý trớ trêu của thân phận.

Đòi Đoạn Xa Gần

Mặc người mây Sở mưa Tần,

Những mình nào biết có xuân là gì.

Đòi phen gió tựa hoa kề,

Nửa rèm tuyết ngậm bốn bề trăng thâu.

Cũng có những lúc rảnh rổi. Ngồi tựa cửa nghe gió, ngắm hoa, Kiều thấy tuyết rơi ngậm một nửa bức rèm trước cửa sổ hay trăng chiếu sáng bốn bề. Những lúc đó Kiều thấy gì?:

Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu,

Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ.

Cảnh đẹp. Nhưng khi tâm mình buồn thì không có cảnh nào là không chứa đựng trong lòng nó tính chất sầu đau của tâm lý. Thuần túy Duy Thức Học!

Đòi phen nét vẻ câu thơ.

Cung cầm trong nguyệt nước cờ dưới hoa.

Cũng có những giờ phút giống như là an lạc: ngồi vẽ, đánh đàn dưới trăng, chơi cờ với khách. Đứng ngoài ngó vô thì giống như mình cũng là một người phong lưu, lịch sự. Nhưng mà:

Vui là vui gượng kẻo mà

Ai tri âm đó mặn mà với ai?

Thờ ơ gió trúc mưa mai,

Ngẩn ngơ trăm mối dùi mài một thân.

Ôm lòng đòi đoạn xa gần,

Chẳng vò mà rối chẳng dần mà đau!

Nhớ ơn chín chữ cao sâu,

Một ngày một ngả bóng đâu tà tà.

Dặm nghìn nước thẳm non xa,

Nghĩ đâu thân phận con ra thế này.

Sân hòe đôi chút thơ ngây,

Trân cam ⁸⁴ ai kẻ đỡ thay việc mình?

Kiều nghĩ đến cha mẹ già. Ở xa, hai đấng sinh thành đâu biết thân phận con mình đã ra đến thế này! Hai em còn nhỏ ở nhà không biết có săn sóc được cha mẹ như mình mong muốn không?

Nhớ lời nguyện ước ba sinh,

Xa xôi ai có biết tình chăng ai?

Khi về hỏi liễu Chương Đài. ⁸⁵

Cành xuân đã bẻ cho người chuyền tay!

Tình sâu mong trả nghĩa dày,

Hoa kia đã chắp cành này cho chưa?

Tưởng tượng Kim Trọng về, nghe Kiều đi lấy chồng rồi thì buồn biết bao nhiêu mà kể! Không biết cuộc nhân duyên mà Thúy Kiều mong muốn tác hợp giữa người yêu và em gái có thành tựu được không?

Mối tình đòi đoạn vò tơ,

Giấc hương quan luống ngẩn ngơ canh dài.

Song sa vò võ phương trời

Nay hoàng hôn đã lại mai hôn hoàng.

Thơ rất hay! Thời gian đi qua, lặp lại. Những lúc chiều xuống là những lúc người ta nhớ nhà nhiều nhất.

Lần lần thỏ bạc ác vàng,

Xót người trong hội đoạn trường đòi cơn.

Sáu Chữ 'Cho'

Đã cho lấy chữ hồng nhan,

Làm cho cho hại cho tàn cho cân!

Đã đày vào kiếp phong trần,

Sao cho sỉ nhục một lần mới thôi.

Bốn câu thơ thế đi rất mãnh liệt. Có sáu chữ cho. Như đóng đinh vào gỗ, mỗi chữ cho chuyên chở sức mạnh của một lát búa, thể hiện sự phẫn uất của con người (và tác giả) trước số mệnh. Nếu tác giả không từng đau khổ thì không thể nào viết được bốn câu thơ này. Tác giả cũng đã từng bị sỉ nhục trong cuộc đời.

Cảm giác bị ô nhục không phải là cảm giác của riêng Thúy Kiều. Tất cả chúng ta trong đời thế nào cũng đã hoặc sẽ có lần cảm thấy bị sỉ nhục như là bị hãm hiếp (dầu con trai). Đây là một sự thật. Trong thơ có chữ hồng nhan, kỳ thực ai mà không phải là hồng nhan? Cuộc đời tàn nhẫn, bất nhân. Con gái, con trai gì một ngày nào đó cũng sẽ đi qua những lần cảm thấy mình bị sỉ nhục như sự sỉ nhục của nàng Kiều. Nếu quý vị là những người trẻ chưa từng bị sỉ nhục thì nên nhớ điều này. Xã hội sẽ đem tới kinh nghiệm đó cho quý vị. Hồi tôi đi làm công tác cứu người trên biển tôi cũng đã bị sỉ nhục. Xã hội làm cho mình nhục nhã trong khi mình đi làm những công việc có tính cách thanh cao. Tôi đã bị nhiều lần như thế chứ không phải chỉ một lần. Thân phận mình lúc đó giống như thân phận nàng Kiều. Xã hội đã được tổ chức thế nào mà tất cả chúng ta, sanh ra làm kiếp người ai cũng sẽ phải đi qua thân phận của nàng Kiều ít nhất là một lần. 'Đã đày vào kiếp phong trần, Sao cho sỉ nhục một lần mới thôi!'

Đã cho lấy chữ hồng nhan,

Làm cho cho hại cho tàn mới cân!

Đã đày vào kiếp phong trần,

Sao cho sỉ nhục một lần mới thôi!

Đọc xong sáu chữ cho, tự nhiên trong tâm mình thấy có thoải mái. Vì mình đã hét lên sáu tiếng hét. Ghê gớm không thua gì sáu tiếng hét của thiền sư Lâm Tế. Bao nhiêu đau khổ, uất ức tản ra và tâm tình mình nhẹ đi.

Một Tỉnh Mười Mê

Khách du bỗng có một người,

Kỳ Tâm họ Thúc cũng nòi thư hương.

Vốn người huyện Tích châu Thường,

Theo nghiêm đường mở ngôi hàng Lâm Truy.

Hoa khôi mộ tiếng Kiều nhi,

Thiếp hồng tìm đến hương khuê gởi vào.

Trong thời gian tiếp khách, Kiều gặp một người đàn ông đem lòng say mê và cứu Kiều ra khỏi thanh lâu. Anh chàng tên là Thúc Kỳ Tâm, trước là học trò, bây giờ vừa học trò và là thương gia tập sự.

Trướng tô giáp mặt hoa đào,

Vẻ nào chẳng mặn nét nào chẳng ưa?

Hải đường mơn mởn cành tơ,

Ngày xuân càng gió càng mưa càng nồng!

Nguyệt hoa hoa nguyệt não nùng,

Đêm xuân ai dễ cầm lòng được chăng!

Anh chàng là một người có nhiều tiền. Cô nàng là một người rất có nhan sắc. Vì vậy:

Lạ gì thanh khí lẽ hằng,

Một dây một buộc ai giằng cho ra!

Sớm đào tối mận lân la,

Trước còn trăng gió sau ra đá vàng.

Liên hệ giữa hai người ban đầu chỉ là liên hệ của những người chơi. Sau biết nhau, hiểu nhau thì đem lòng thương nhau. Trăng gió là vấn đề sinh lý. Đá vàng là có sự gắn bó, thương mến về tâm lý.

Dịp đâu may mắn lạ thường,

Lại vừa gặp khoảng xuân đường lại quê.

Đáng lý cha đi vắng, Thúc Sinh ở lại phải lo chăm sóc cửa hàng. Nhưng anh chàng chỉ đi lầu xanh:

Sinh càng một tỉnh mười mê,

Ngày xuân lắm lúc đi về với xuân.

Chất đam mê rất lớn. Khi học đạo tỉnh thức thì chúng ta đi về hướng 'mười tỉnh một mê'. Ở đây anh chàng lại đi về hướng 'mười mê - một tỉnh'!

Khi gió mát khi trăng sân,

Bầu tiên chuốc rượu câu thần nói thơ.

Khi hương sớm khi trà trưa,

Bàn vay diêm nước đường tơ họa đàn.

Miệt mài trong cuộc truy hoan,

Càng quen thuộc nết càng dan díu tình.

Lạ cho cái sóng khuynh thành,

Làm cho đổ quán xiêu đình như chơi.

Thúc Sinh quen nết bốc rời, ⁸⁶

Trăm nghìn đổ một trận cười như không.

Mụ càng tô lục chuốc hồng,

Máu tham hễ thấy hơi đồng là mê.

Dưới trăng quyên đã gọi hè,

Đầu tường lửa lựu lập lòe đơm bông.

Hai câu tả cảnh mùa hè tứ rất hay và rất mới.

Buồng the phải buổi thong dong,

Thang lan ⁸⁷ rủ bức trướng hồng tẩm hoa.

Rõ ràng trong ngọc trắng ngà,

Dày dày sẵn đúc một tòa thiên nhiên.

Nhà Nho Nguyễn Du tả một thiếu phụ khỏa thân tắm. Nhà Nho này cũng ghê lắm chứ đâu phải chơi. Trong nguyên lục, tác giả chỉ tả cái đẹp của Kiều buổi tối ấy sau khi nàng vừa mới tắm ra, chứ không tả Kiều trong khi nàng tắm. Cụ Nguyễn Du lại tả Kiều trong khi nàng tắm. Bài thơ của Thúc Sinh làm ra để ca tụng sắc đẹp Kiều tuy có nói đến băng cơ tuyết thái (da băng vẻ tuyết) nhưng cũng chỉ ca tụng mỹ nhân đã mặc áo vào rồi, còn những câu thơ của cụ Nguyễn Du lại là để ta tụng mỹ nhân khi nàng khỏa thân. Truyện Kiều như vậy là erotic hơn nguyên lục! Đọc tới chỗ này tôi thấy tức cười vì cụ nhà Nho biết cô này thuộc về hàng buôn hương bán phấn mà lại tả 'rõ ràng trong ngọc trắng ngà'. Với một cô gái làm nghề mãi dâm thì thi sĩ không thể dùng những chữ này được. Hơn nữa tôi chắc chắn là cô ta có một cái sẹo ở bụng rất lớn mà cụ lại không nói tới. Cô đã tự tử gần chết thì cái sẹo đó phải rất lớn. Nếu cô đâm vào cổ tự tử thì cái sẹo nằm ở cổ, tại sao cụ quên mất cái vụ đó đi mà không tả? Tôi sẽ hỏi cụ như vậy. Có phải cụ giấu diếm một sự thật hay không? Vết thương trong tâm, cụ đã nói quá nhiều, mà cụ lại không nói đến những vết thương nơi thân. Vết thương do tự tử và những vết thương do những khách làng chơi đưa tới.

Sinh càng tỏ nét càng khen,

Ngụ tình tay thảo một thiên luật Đường.

Thúc Sinh làm thơ ca ngợi sắc đẹp của Kiều. Kiều viện cớ nhớ nhà không họa lại.

Nàng rằng: 'Vâng biết lòng chàng,

'Lời lời châu ngọc hàng hàng gấm thêu.

'Hay hèn lẽ cũng nối điêu,

'Nỗi quê nghĩ một hai điều ngang ngang,

'Lòng còn gửi áng mây vàng, ⁸⁸

'Họa vần xin hãy chịu chàng hôm nay.'

Thúc Sinh ngạc nhiên:

Rằng: 'Sao nói lạ lùng thay!

'Cành kia chẳng phải cội này mà ra?'

- 'Em không phải là con gái Tú Bà? Vậy tại sao lại gọi mẹ mẹ con con ngọt xớt như vậy?'

Nàng càng ủ dột thu ba, ⁸⁹

Đoạn trường lúc ấy nghĩ mà buồn tênh:

'Chàng như con bướm lượn vành mà chơi.

'Chúa xuân rằng đã có nơi,

'Ngắn ngày thôi chớ dài lời làm chi!'

- 'Anh đừng nói nhiều làm chi. Liên hệ của chúng ta là liên hệ phù phiếm của con bươm bướm và bông hoa tàn. Thời giờ của mình là thời giờ để ăn chơi vì vậy đừng động tới những niềm đau sâu sắc trong lòng nhau.'

Sinh rằng: 'Từ thuở tương tri,

'Tấm riêng riêng những nặng vì nước non.

'Trăm năm tính cuộc vuông tròn,

'Phải dò cho đến ngọn nguồn lạch sông.'

- 'Tôi muốn chuyện lâu dài chứ không phải chuyện liên hệ nhất thời.' Đây là những lời rất thành thật của Thúy Kiều:

Nàng rằng: 'Muôn đội ơn lòng,

'Chút e bên thú bên tòng dễ đâu.

'Bình khang nấn ná bấy lâu,

'Yêu hoa yêu được một mầu điểm trang.

'Rồi ra lạt phấn phai hương,

'Lòng kia giữ được thường thường mãi chăng?

- 'Cảm ơn anh, nhưng mà anh không thực tế. Thứ nhất anh đã đến đây là vì hình thức hấp dẫn. Mai kia nhan sắc em tàn tạ thì biết anh có còn thương em nữa hay không?'

'Vá trong thềm quế cung trăng,

'Chú trương đành đã chị Hằng ở trong.

'Bấy lâu khắn khít dải đồng,

'Thêm người người cũng chia lòng riêng tây.

'Vẻ chi chút phận bèo mây,

'Làm cho bể ái khi đầy khi vơi.

- 'Hơn nữa anh đã có vợ ở nhà. Bây giờ có thêm một người nữa thì làm sao không có sự chia sẻ tình yêu. Đừng vì em, một cánh bèo, một đám mây trôi, mà làm thay đổi xáo trộn tình chồng vợ.'

'Trăm điều ngang ngửa vì tôi,

'Thân sau ai chịu tội trời ấy cho.

'Như chàng có vững tay co,

'Mười phần cũng đắp điếm cho một vài.

'Thế trong dù lớn hơn ngoài,

'Trước hàm sư tử gửi người đằng la.

'Cúi đầu luồn xuống mái nhà,

'Giấm chua lại tội bằng ba lửa nồng.

- 'Sau này nếu trong nhà cơm không lành canh không ngọt, hai bên giận, đánh nhau và từ nhau thì ai chịu tội đó nếu không phải là em? Nếu chàng có uy lực thì mười phần cũng chỉ che chở cho em được vài phần thôi. Ngược lại, nếu vợ cả là sư tử Hà Đông thì tình trạng của vợ lẽ (đằng la) rất nguy hiểm. Em đang chịu cái khổ của lửa nồng (lầu xanh) nhưng chui vào hoàn cảnh đó để gặp cái khổ của giấm chua (ghen) thì lại càng tệ hại hơn. Nằm trong đối tượng của sự ghen tuông người ta khổ vô cùng.' Rất tội nghiệp, Thúy Kiều đã lớn lên trong đau khổ và đã nói ra những sự thật.

'Ở trên còn có nhà thung,

'Lượng trên trông xuống biết lòng có thương?

'Sá gì liễu ngõ hoa tường,

'Lầu xanh lại bỏ ra phường lầu xanh!

'Lại càng dơ dáng dại hình,

'Đành thân phận thiếp nghĩ danh giá chàng.

- 'Rồi còn ba anh nữa! Liệu ông có chấp nhận thân phận cây liễu mọc đầu ngõ, bông hoa nở bên tường của em không? Nếu ba anh đuổi em về lầu xanh thì đành thân phận em là vậy nhưng danh giá của anh cũng sẽ bị tan nát vì chuyện này.' Đọc ngang đây tôi phục Thúy Kiều lắm. Trải qua bao nhiêu tủi nhục ê chề nàng Kiều đã học được bài học của thực tế và đã nói hết ngọn ngành hơn thiệt cho Thúc Sinh nghe. Nhưng anh chàng không nghe. Kiều lập lại để kết luận:

'Thương sao cho vẹn thì thương,

'Tính sao cho trọn mọi đường thì vâng.'

- 'Anh là con trai. Nếu đã thương thì anh phải tính cho trọn và đã quyết định thì anh phải chịu trách nhiệm.' Buộc bằng một câu nói rạch ròi như vậy. Rất thông minh.

Sinh rằng: 'Hay nói dè chừng,

'Lòng đây lòng đấy chưa từng hay sao?

'Đường xa chớ ngại Ngô Lào,

'Trăm điều hãy cứ trông vào một ta.

'Đã gần chi có điều xa,

'Đá vàng đã quyết phong ba cũng liều!'

Gan mà! Mê quá rồi! Lát nữa chúng ta sẽ biết có nên tin anh chàng hay không.

Cùng nhau căn vặn đến điều,

Chỉ non thề bể nặng gieo đến lời.

- Lại thề nữa!

Nỉ non đêm ngắn tình dài,

Ngoài hiên thỏ đã non đoài ngậm gương.

Hoàn Lương

Mượn điều trúc viện thừa lương,

Rước về hãy tạm giấu nàng một nơi.

Chiến hòa sắp sẵn hai bài,

Cậy tay thầy thợ mượn người dò la.

Bắn tin đến mặt Tú Bà,

Thua cơ mụ cũng cầu hòa dám sao!

Rõ ràng của dẫn tay trao,

Hoàn lương một kiếp thân vào cửa công.

Thúc Sinh lập mưu đón Thúy Kiều đi nghỉ mát ở vườn trúc rồi bắn tin về Tú Bà dọa kiện Tú Bà đã lừa mua con nhà lương thiện bắt đi làm đĩ (chiến) nếu Tú Bà không cho chuộc Kiều (hòa). Tú Bà phải chịu nhận tiền và ký giấy hoàn lương cho Kiều.

Công tư hai lẽ đều xong,

Gót tiên phút đã thoát vòng trần ai.

Một nhà sum họp trúc mai,

Càng sâu nghĩa bể càng dài tình sông.

Hương càng đượm lửa càng nồng,

Càng sôi vẻ ngọc càng lồng màu sen.

Đất Bằng Dậy Sóng

Nửa năm hơi tiếng vừa quen,

Sân ngô ⁹⁰ cành biếc đã chen lá vàng.

Dậu thu vừa nảy gió sương ⁹¹

Gối yên đã thấy xuân đường đến nơi. ⁹²

Phong lôi nổi trận bời bời,

Nặng lòng e ấp tính bài phân chia.

Quyết ngay biện bạch một bề,

Dạy cho má phấn lại về lầu xanh.

Thúc Ông về, thấy con trai đem một cô gái giang hồ về nhà ở thì nổi trận lôi đình. Thúc Ông không những ngại (nặng lòng e ấp) về danh giá nhà mình mà còn lo đối với nhà vợ cả của Thúc Sinh sẽ có chuyện lôi thôi. Ông bắt Kiều phải về lại lầu xanh.

Thấy lời nghiêm huấn rành rành,

Đánh liều Sinh mới lấy tình nài kêu:

Rằng: 'Con biết tội đã nhiều,

'Dẫu rằng sấm sét búa rìu cũng cam.

'Trót vì tay đã nhúng chàm,

'Dại rồi còn biết khôn làm sao đây!

Có người còn đố chơi: Thúc Sinh làm nghề gì? Trả lời: làm thợ nhuộm. Vì nếu không thì nhúng tay vào chàm làm gì? Truyện Kiều đã được yêu mến và đi vào đời sống người dân dưới những hình thức đố Kiều, bói Kiều, lẫy Kiều... vân vân.

'Cùng nhau vả tiếng một ngày,

'Ôm cầm ai nở đứt dây cho đành.

'Lượng trên quyết chẳng thương tình,

'Bạc đen thôi có tiếc mình làm chi!'

Thúc Sinh nhất định chết chứ không chịu đuổi Kiều về lầu xanh.

Thấy lời sắt đá tri tri,

Sốt gan ông mới cáo quỳ cửa công.

Đất bằng nổi sóng đùng đùng,

Phủ đường sai lá phiếu hồng thôi tra.

Thấy con trai cứng đầu quá, Thúc ông đi thưa với chính quyền.

Cùng nhau theo gót sai nha,

Song song vào trước sân hoa lạy quỳ.

Hiểu Nghĩa Chữ Thương

Trông lên mặt sắt đen sì, ⁹³

Lập nghiêm trước đã ra uy nặng lời:

'Gã kia dại nết tơi bời,

Quan phủ mắng Thúc Sinh trước, nhưng chỉ mắng một câu thôi. Quay sang Thúy Kiều, ông la rất nhiều:

'Mà con người thế là người đong đưa!

'Tuồng chi hoa thải hương thừa,

'Mượn màu son phấn đánh lừa con đen.

Gọi người con trai là 'con đen' 'dại nết' và như vậy bao nhiêu lỗi ông mặt sắt đều đổ hết lên người con gái. Rõ ràng có sự thiên vị, không công bình. Mặt ông, thật ra, cũng không 'sắt' bao nhiêu.

'Suy trong tình trạng bên nguyên,

'Bề nào thì cũng chưa yên bề nào.

'Phép công chiếu án luận vào,

'Có hai đường ấy muốn sao mặc mình:

'Một là cứ phép gia hình,

'Hai là lại cứ lầu xanh phó về!'

Kiều phải chọn một trong hai giải pháp: bị đánh, bị gông hoặc là trở lại lầu xanh. Kiều nhất quyết không trở về đời sống lầu xanh nữa:

Nàng rằng: 'Đã quyết một bề,

'Nhện này vương lấy tơ kia mấy lần!

'Đục trong thân cũng là thân,

'Yếu thơ vâng chịu trước sân lôi đình.'

- 'Dầu đục dầu trong thì thân con người vẫn là thân con người, ai cũng biết đau như nhau. Con chọn hình phạt.'

Dạy rằng: 'Cứ phép gia hình!'

Ba cây ⁹⁴ chập lại một cành mẫu đơn.

Phận đành chi dám kêu oan,

Đào hoen quẹn má liễu tan tác mày. ⁹⁵

Một sân lầm cát ⁹⁶ đã đầy,

Gương lờ nước thúy mai gầy vóc sương. ⁹⁷

Với một người nhi nữ thì hình phạt kia quả thật là quá đáng! Nhưng cụ Nguyễn Du không nói thương Thúy Kiều mà lại nói thương Thúc Sinh:

Nghĩ tình chàng Thúc mà thương,

Nẻo xa trông thấy lòng còn xót xa.

Trong khi mọi người nhìn vào đều thấy cái khổ bị trừng phạt của Thúy Kiều thì cụ lại nhìn thấy cái khổ của Thúc Sinh. Người thương của mình đang bị hình phạt thì mình rất đau khổ. Nhất là nỗi khổ đó lại do vì mình mà có! Đau còn hơn là chính mình bị gông cùm và đánh đập nữa!

Khóc rằng: 'Oan khốc vì ta,

'Có nghe lời trước chẳng đà lụy sau.

'Cạn lòng chẳng biết nghĩ sâu,

'Để ai trăng tủi hoa sầu vì ai?'

Cạn lòng là suy nghĩ và tiếp xử với sự việc xảy ra trong một ngày một cách hời hợt, không biết quán chiếu sâu sắc. Vì vậy cho nên 'để ai trăng tủi hoa sầu vì ai?' Lúc đau khổ xảy ra mới biết kiểm thảo, hối hận! Ngày xưa vì mê quá, cho nên anh chàng chỉ nói: 'Để anh lo hết ! Em đừng sợ.' Anh hùng mà sợ gì! Nhưng đến lúc này ta mới thấy anh chàng chẳng anh hùng gì cả.

Phủ đường nghe thoảng vào tai

Động lòng lại gạn đến lời riêng tây.

Sụt sùi chàng lại thưa ngay,

Đầu đuôi kể lại sự ngày cầu thân:

'Nàng đà tính hết xa gần,

'Từ xưa nàng đã biết thân có rày!

'Tại tôi hứng lấy một tay,

'Để nàng cho đến nỗi này vì tôi!'

Ở đây chúng ta cũng thấy được nghĩa của chữ thương. Thương mà chỉ biết nghe tiếng gọi của đam mê, không biết nghe tiếng gọi của trí tuệ thì mình sẽ làm khổ và gây thương tích cho người mình thương.

Nghe lời nói cũng thương lời,

Dẹp uy mới dạy cho bài giải vi, ⁹⁸

Rằng: 'như hẳn có thế thì,

'Trăng hoa song cũng thị phi biết điều!'

Đây là lần đầu tiên ông phủ mở lời khen Thúy Kiều. Định kiến của ông về người con gái xuất thân từ giới trăng hoa bắt đầu thay đổi.

Sinh rằng: 'Chút phận bọt bèo,

'Theo đòi và cũng ít nhiều bút nghiên.'

Được quan bắt đầu hiểu thì bên này chàng Thúc nức lòng, liền khoe: 'Dạ bẩm quan lớn. Em con tuy không có phước đức nhiều nhưng ngày xưa cũng đã được đi học. Khá giỏi văn chương." (Kiều giỏi lắm đó! Không phải thường đâu, bẩm quan lớn!) Bây giờ quan phủ đã bắt đầu có cảm tình với Kiều:

Cười rằng: 'Đã thế thì nên,

'Mộc già hãy thử một thiên trình nghề'.

Quan lớn chịu chơi: 'Hay lắm! Vậy thì bảo nó thử làm một bài thơ vịnh cái gông (một già) để ta xem thử tài học của nó đã tới trình độ nào (trình nghề)' Nghề ở đây là nghề văn chương. Trình kệ kiến giải cũng là trình nghề; những chuyển hóa mình đã đạt được sẽ xuất hiện trong bài kệ kiến giải.

Nàng vâng cất bút tay đề,

Tiên hoa trình trước án phê xem tường.

Nguyên bản Phong Tình Lục có bài thơ Kiều làm như sau:

Ngã dĩ mộc vi cừu

Hỷ khuyên sáo trung đắc xuất đầu

Phương viên già cái toàn thân xũ

Hà tằng mi vũ tu

Tọa tĩnh khả ưu

Khả linh lệ ngân lưu

Bất đáo sam hòa tụ.

Tạ Hiền Hầu, giao nhân cường hạng

Tái bất hứa phóng ca hầu.

Nghĩa là:

‘Ta với cây gỗ là kẻ thù

Mừng vì nỗi trong vòng khuyên tròn được chui đầu ra

Xấu vì nỗi vuông tròn che khắp thân thế

Mày mặt chưa từng bị hổ thẹn

Như người ngồi dưới giếng đáng lo.

Thương thay vết dòng nước mắt

không chảy tới vạt áo và ống tay áo.

Kính tạ Hiền Hầu, bắt người phải cứng cổ

không cho lại mở họng hát ra.’

Quan xem thơ rất cảm kích:

Khen rằng: 'Giá đáng thịnh Đường. ⁹⁹

''Tài này sắc ấy nghìn vàng chưa cân!

'Thực là tài tử giai nhân,

'Châu Trần còn có Châu Trần nào hơn! ¹⁰⁰

Hướng về cha của Thúc Sinh:

'Thôi đừng rước dữ cưu hờn,

'Làm chi lở nhịp cho đàn ngang cung,

'Đã đưa đến trước cửa công,

'Ngoài thì là lý song trong là tình,

'Dâu con trong đạo gia đình,

'Theo thì dẹp nỗi bất bình là xong!'

- 'Thôi ông hoan hỉ cho cả hai đứa!' Mặt sắt bây giờ không còn sắt đá nữa. Ông quan này là người có khả năng thưởng thức văn chương. Cái may của Thúy Kiều là chỗ đó. Biết làm thơ đôi khi cũng hay! Rồi ông quan chịu chơi hơn còn cho xe ngựa đưa cặp vợ chồng này về và giúp phương tiện tổ chức đám cưới, chính thức hóa cho họ nữa:

Kíp truyền sắm sửa lễ công,

Kiệu hoa cất gió đuốc hồng điểm sao.

Bày hàng cổ xúy ¹⁰¹ xôn xao,

Song song đưa tới trướng đào sánh đôi.

Thương vì hạnh trọng vì tài,

Thúc ông thôi cũng dẹp lời phong ba.

Đó là thái độ mới của ông già chồng, chịu ảnh hưởng của thái độ quan huyện. Thấy được đức hạnh và tài năng của Thúy Kiều nên ông đã chấp nhận Kiều như con dâu của mình. Trước đó ông đâu thèm ngó tới! Ông có một ý niệm: 'đây là một cô gái từ thanh lâu tới'; và chỉ có ý niệm đó nên thôi. Kế đến là sợ thế lực của quan Lại Bộ bên nhà vợ cả Thúc Sinh. Hành động trên căn bản sợ và thành kiến vì vậy ông đã không có khả năng thấy được con người của Thúy Kiều. Nhờ quan phủ mà bây giờ Thúc Ông đã thấy được đức hạnh và tài ba của Thúy Kiều. Ông hết giận không còn những câu chửi rủa, mắc nhiếc và lên án nữa.

Huệ lan sực nức một nhà.

Từng cay đắng lại mặn mà hơn xưa.

Hạnh phúc bây giờ lớn hơn vì con người đã trải qua những đắng cay, đau khổ. Sau khi giận thì người ta lại thương nhiều hơn. Sau những khó khăn thì tình người trở nên đậm đà.

Trong Ấm Ngoài Êm

Mảng vui rượu sớm cờ trưa

Đào đà phai thắm sen vừa nấy xanh.

Bị kiện tụng là hồi mùa thu. Qua mùa Đông, mùa Xuân và bây giờ bắt đầu mùa Hạ. Không biết trong thời gian Thúc Sinh có học hành hoặc buôn bán gì không? Chỉ nghe cờ với rượu. Kiều bây giờ đã giỏi, có kinh nghiệm trong cuộc đời rồi. Kiều biết lo xa chứ không phải chỉ ham chơi như anh chàng. Kiều khuyên Thúc Sinh về thăm nhà và nói tất cả sự thật cho vợ cả nghe để được chấp nhận đàng hoàng, không phải sống chui sống nhủi một cách không chính thức.

Trướng hồ vắng vẻ đêm thanh,

E tình mới bày tình riêng chung:

'Phận bồ đã vẹn chữ tòng,

'Đổi thay nhạn yến đã hòng đày niên.

'Tin nhà ngày một vắng tin,

'Mặn tình cát lũy lạt tình tao khang. ¹⁰²

'Nghĩ ra thật cũng nên dường,

'Tăm hơi ai dễ giữ giàng cho ta?

'Trộm nghe kẻ lớn trong nhà,

'Ở vào khuôn phép nói ra mối giường,

'E thay những dạ phi thường

'Dễ dò rốn bể khôn lường đáy sông!

'Mà ta suốt một năm ròng,

'Thế nào cũng chẳng giấu xong được nào.

Những lời này chứng tỏ Kiều đã chín, đã có kinh nghiệm.

'Bấy chầy chưa tỏ tiêu hao,

'Hoặc là trong có làm sao chăng là?

'Xin chàng kíp liệu lại nhà,

'Trước người đẹp ý sau ta biết tình.

Trong nguyên bản Phong Tình Lục có năm chữ: 'Vô nãi hữu trá hồ?' Hay là trong nhà (người ta đã biết và) có mưu mẹo gì rồi? 'Hoặc là trong có làm sao chăng là?'

Đêm ngày giữ mực giấu quanh,

'Rày lần mai lữa như hình chưa thông.'

Đi theo đường lối giấu, giấu và giấu. Đó là tình trạng bế tắc, không thông. Đối với các tâm hành trong ta cũng vậy, ta phải đưa tất cả ra dưới ánh sáng của chánh niệm thì mới mong tạo được tình trạng lưu thông, thông suốt và an toàn.

Nghe lời khuyên nhủ thong dong

Đành lòng sinh mới quyết lòng hồi trang.

Lần này anh chàng nghe lời Kiều.

Rạng ra gởi đến xuân đường

Thúc ông cũng vội giục chàng ninh gia.

Tiễn đưa một chén quan hà, ¹⁰³

Xuân đình thoắt đã đổi ra cao đình. ¹⁰⁴

Sông Tần một bãi xanh xanh, ¹⁰⁵

Loi thoi bờ liễu mấy cành Dương-quan. ¹⁰⁶

Thương Nhau Xin Nhớ Lời Nhau

Cầm tay dài ngắn thở than,

Chia phôi ngừng chén hợp tan nghẹn lời.

Nàng rằng: 'Non nước xa khơi,

'Sao cho trong ấm thì ngoài mới êm.

Kiều đã có trí tuệ. Làm sao để cho bên trong ấm thì bên ngoài mới êm được.

'Dễ lòa yếm thắm trôn kim,

'Làm chi bưng mắt bắt chim khó lòng.

Khi vô ý thì cái yếm màu thắm đỏ cũng không thấy. Khi có ý thì tuy cái lỗ kim nhỏ ta vẫn thấy và xỏ chỉ qua được. Đừng khinh thường, nghĩ rằng người ta không biết. Những chuyện sờ sờ như vậy không biết làm sao được! Đừng bưng mắt bắt chim (yểm tự bồ tước), đừng tự dối mình!

'Đôi ta chút nghĩa đèo bòng,

'Đến nhà trước liệu nói sòng cho minh.

'Dù cho sóng gió bất bình,

'Lớn ra uy lớn tôi đành phận tôi.

- 'Dầu khó khăn, sóng gió thế nào đi nữa thì chị là lớn, em là nhỏ. Danh phận đâu ra đó.'

'Hơn điều giấu ngược giấu xuôi,

'Lại mang những việc tày trời đến sau.

Thúy Kiều như một nhà tiên tri, biết trước những gì sẽ xảy ra và nói rõ cho Thúc Sinh những điều cần phải làm. Nhưng Thúc Sinh vẫn không làm. Anh chàng không chuyển hóa gì cả.

'Thương nhau xin nhớ lời nhau,

'Năm chầy cũng chẳng đi đâu mà chầy.

'Chén đưa nhớ bữa hôm nay,

'Chén mừng xin đợi ngày này năm sau!'

Rất cảm động: 'Thương nhau xin nhớ lời nhau' Sáu chữ thôi mà rất hay. Nếu quả thực mình thương thì mình phải nhớ, phải hiểu được lời người kia nói. Bằng không thì mình sẽ trở thành một Thúc sinh, đem lại đau khổ cho chính mình và cho người kia. Thương nhau xin nhớ lời nhau. Nếu mình lạy Bụt, kính Bụt, thương Bụt thì cách hay nhất để biểu hiện tình thương của mình là nhớ, hiểu và làm theo lời Bụt. Liên hệ giữa bằng hữu và thầy trò cũng vậy. Phải nhớ lời nhau.

Người lên ngựa kẻ chia bào

Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san.

Hình ảnh rất đẹp! Chia bào là buông vạt áo ra. 'Thôi thôi buông áo em ra, Để em đi chợ kẻo mà chợ trưa.' Ở đây là: 'Thôi thôi buông áo anh ra, Để anh thăm vợ kẻo mà vợ la.'

Người lên ngựa kẻ chia bào

Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san.

Dặm hồng bụi cuốn chinh an,

Trông người đã khuất mấy ngàn dâu xanh.

Người về chiếc bóng năm canh,

Kẻ đi muôn dặm một mình xa xôi.

Vầng trăng ai xẻ làm đôi,

Nửa in gối chiếc nửa soi dặm trường.

Thơ lục bát mà làm như vậy là tài tình!

Câu 'Vầng trăng ai xẻ làm đôi' có liên hệ đến hai câu thơ chữ Hán và một giai thoại thi ca. Hai câu thơ đó là:

Thùy bã kim bôi thân lưỡng đoạn,

Bán trầm thủy để bán phù không.

(Ai đem cái chén vàng chẻ làm hai mảnh? Một mảnh chìm dưới đáy nước, một mảnh nổi lơ lửng trong hư không.)

Một hôm thi sĩ Trương Kế ngồi làm thơ trong thuyền trên sông gần thành Cô Tô. Làm được hai câu thì bí:

Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên,

Giang phong ngư hỏa đối sầu miên.

(Trăng lặn, có tiếng quạ kêu, sương rơi đầy trời; Những cây phong ở bờ sông, đèn của người đánh cá ban đêm; Trước cảnh đó lòng phát sinh một mối hoài cảm, chạnh buồn (đối sầu miên).

Lúc đó trên chùa Hàn Sơn (Hàn Sơn và Thập Đắc là một cặp thi sĩ Phật tử rất nổi tiếng ngày xưa) ở thành phố Cô Tô, thầy trụ trì sau giờ thiền tọa, thấy trăng đẹp thầy cũng làm thơ. Làm được hai câu thơ thì thầy cũng bí:

Sơ tam sơ tứ nguyệt mông lung

Bán tợ ngân câu bán tợ cung

(Đầu canh ba canh tư trăng mơ hồ; Nửa giống cái liềm bằng bạc, nửa giống cái vòng cung.)

Làm không xong bài thơ, thầy đi bách bộ. Chú tiểu thông minh và tài ba đã làm giúp thầy hai câu sau cho tròn bài thơ.

Thùy bã kim bôi phân lưỡng đoạn

Bán trầm thủy để bán phù không?

Hai câu dịch là:

Vầng trăng ai xẻ làm đôi,

Nửa in dưới nước nửa cài trên không.

Thầy trụ trì nói: 'Hay quá! Hay hơn hai câu của thầy nữa!' Hai thầy trò quá vui: 'Để ăn mừng bài thơ của mình, thôi có lầu chuông mới xây xong mình hãy lên thỉnh đại hồng chung.' Thường người ta chỉ thỉnh chuông lúc 4 giờ rưỡi sáng (công phu khuya.) Đây là đúng nửa đêm mà lại đi thỉnh chuông! Cặp thầy trò này hình như cũng ham chơi lắm! Lúc ấy thi sĩ Trương Kế đang ngủ gục dưới thuyền nghe chuông giật mình thức dậy. Tiếng chuông làm thức dậy trong ông một ý tưởng và ông làm tiếp bài thơ:

Cô Tô thành ngoại Hàn San Tự

Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền.

Thi sĩ Tản Đà dịch cả bài:

Trăng tà tiếng quạ kêu sương

Lửa chài cây bến sầu vương giấc hồ

Thuyền ai đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San.

Hai thầy trò kia bây giờ không biết ở đâu? Nhìn cho kỹ có thể mình cũng còn thấy họ đâu đây.

Lửa Tâm Càng Dập Càng Nồng

Nói về tâm trạng người vợ cả ở nhà:

Kể chi những nỗi dọc đường,

Buồng trong này nỗi chủ trương ở nhà.

Vốn dòng họ Hoạn danh gia,

Con quan Lại Bộ tên là Hoạn Thư.

Duyên Đằng thuận nẻo gió đưa, ¹⁰⁷

Cùng chàng kết tóc xe tơ những ngày.

Ở ăn thì nết cũng hay,

Nói điều ràng buộc thì tay cũng già.

Đó là gia thế và tính nết của Hoạn Thư. Ăn ở thì cũng được nết. Khi nói lời buộc tội thì lý luận rất giỏi.

Từ nghe vườn mới thêm hoa,

Miệng người đã lắm tin nhà thì không.

Lửa tâm càng dập càng nồng,

Trách người đen bạc ra lòng trăng hoa:

Giận, cố nén xuống. Nén chừng nào thì sức mạnh của cái giận càng lớn lên chừng đó.

'Ví bằng thú thật cùng ta,

'Cũng dung kẻ dưới mới là lượng trên.

'Dại chi chẳng giữ lấy nền,

'Tốt chi mà rước tiếng ghen vào mình?

Rõ ràng Kiều đã tiên đoán đúng.

'Lại còn bưng bít dấu quanh,

'Làm chi những thói trẻ ranh nực cười:

'Tính rằng cách mặt khuất lời,

'Giấu ta ta cũng liệu bài giấu cho!

'Lo gì việc ấy mà lo.

'Kiến trong miệng chén có bò đi đâu?

Nộ rồi phẫn. Phẫn rồi hận. Móng tâm trả thù. Những từ Hoạn Thư dùng (trong suy nghĩ) như 'trẻ ranh', 'ta', 'kiến trong miệng chén' cũng đang đóng góp phần tưới tẩm những tâm hành kiêu mạn, khinh lờn, dùng quyền thế ép người của cô. Ngôn ngữ hàng ngày ta sử dụng là khúc đàn ta tấu lên cho cuộc đời. Hãy chọn từ mà nói, cân nhắc từng chữ để tâm ta ngày càng đi gần với chánh pháp, có thêm chất liệu của trí tuệ và từ bi. Buông lung trong lời nói và suy tư của mình chúng ta sẽ có thể ngày một đi sâu vào con đường của khổ đau và cô độc.

'Làm cho nhìn chẳng được nhau,

'Làm cho đày đọa cất đầu chẳng lên!

'Làm cho trông thấy nhãn tiền,

'Cho người thăm ván bán thuyền biết tay.'

Ghê quá! Lặp lại mấy lần mà chữ làm cho! Bản án của Kiều đã được tuyên bố bởi công tố viên Hoạn Thư.

Nỗi lòng kín chẳng ai hay,

Ngoài tai để mặt gió bay mái ngoài.

Thâm lắm!

Tuần sau bỗng thấy hai người,

Mách tin ý cũng liệu bài tâng công.

Tiểu thư nổi giận đùng đùng:

'Gớm tay thêu dệt ra lòng trêu ngươi!

'Chồng tao chẳng phải như ai,

'Điều này hẳn miệng những người thị phi!'

Vội vàng xuống lệnh ra uy,

Đứa thì vả miệng đứa thì bẽ răng.

Trong ngoài kín mít như bưng,

Nào ai còn dám nói năng một lời!

Buồng đào khuya sớm thảnh thơi,

Ra vào một mực nói cười như không.

Đoạn văn này nói rất rõ về tính khí và con người của Hoạn Thư. Một con người ghen đến mức tột độ. Ra vào cười nói rất thong dong nhưng trong lòng đầy chất độc của ghen và giận.

Cười Nói Tỉnh Say

Đêm ngày lòng những dặn lòng,

Sinh đà về đến lầu hồng xuống yên,

Lời tan hợp nỗi hàn huyên,

Chữ tình càng mặn chữ duyên càng nồng.

Cô ta nhất định không nói. Anh ta cũng không nói. Chỉ nói những chuyện: 'Xa em lâu quá! Rất nhớ.' 'Anh đi lâu quá! Em ở nhà cũng nhớ lắm!' Hai bên đều giả dối với nhau. 'Chữ tình càng mặn chữ duyên càng nồng' có tính cách rất hình thức.

Tẩy trần ¹⁰⁸ vui chén thong dong

Nỗi lòng ai ở trong lòng mà ra

Chàng về xem ý tứ nhà,

Sự mình cũng rắp lân la giải bày.

Mấy phen cười nói tỉnh say,

Tóc tơ bất động mảy may sự tình.

Hoàn toàn không đề cập đến chuyện kia. Làm như mình không biết gì cả. Anh chàng lầm:

Nghĩ đà bưng bít miệng bình,

Nào ai có khảo mà mình lại xưng?

- 'Tại sao người ta không hỏi mà mình lại nói?' Đó là ý kiến của anh chàng. Thương nhau không nhớ lời nhau!

Những là e ấp dùng dằng

Rút dây sợ nữa động rừng lại thôi.

Quá nhút nhát! Không dám nói. Trong khi đó thì cô nàng:

Có khi vui chuyện mua cười,

Tiểu thư lại dở những lời đâu đâu.

Rằng: 'Trong ngọc đá vàng thau,

'Mười phần ta đã tin nhau những mười.

'Khen cho những miệng dông dài,

'Bướm ong lại đặt những lời nọ kia.

'Thiếp dù vụng chẳng hay suy,

'Đã dơ bụng nghĩ lại bia miệng cười!'

- 'Tình nghĩa của mình là vàng đá. Chúng ta tin nhau một trăm phần trăm. Đôi khi người ta đặt ra những chuyện nói chàng thế này thế kia. Đó là những chuyện buồn cười. Em hoàn toàn không tin.'

Thấy lời thủng thỉnh như chơi,

Thuận lời chàng cũng nói xuôi đỡ đòn.

Anh chàng: 'Đúng vậy đó!'

Những là cười phấn cợt son,

Đèn khuya chung bóng trăng tròn sánh vai.

Rất dễ sợ. Mỗi người có một tâm sự bên trong và cả hai đều đóng kịch.

Thú quê thuần vược bén mùi, ¹⁰⁹

Giếng vàng đã rụng một vài lá ngô. ¹¹⁰

Bắt đầu mùa thu trở lại. Thúc Sinh sống với vợ gần được một năm. Nhớ đến chuyện đi, kỳ thực là nhớ Kiều:

Chạnh miền nhớ cảnh giang hồ,

Một màu quan tái mấy mùa gió trăng.

Tình riêng chưa dám rỉ răng,

Tiểu thư trước đã liệu chừng nhủ qua:

'Cách năm mây bạc xa xa,

'Lâm Truy cũng phải tính mà thần hôn.

Chưa dám nói: 'Anh nhớ ba quá! Muốn về thăm ba.' Thì tiểu thư đã nói: 'Thôi, Anh về thăm, hầu hạ cha đi!

Được lời như mở tấc son,

Vó câu thẳng ruổi nước non quê người.

Long lanh đáy nước in trời,

Thành xây khói biếc non phơi bóng vàng.

Bốn Bề Lửa Dong

Thúc Sinh vừa đi, Hoạn Thư cũng về thăm mẹ, kể hết mọi chuyện:

Roi câu vừa gióng dặm trường,

Xe hương nàng cũng thuận đường quy ninh.

Thưa nhà huyên hết mọi tình,

Nỗi chàng ở bạc nỗi mình chịu đen.

Đây là mưu kế Hoạn Thư:

Nghĩ rằng: 'Ngứa ghẻ hờn ghen,

'Xấu chàng mà có ai khen chi mình!

'Vậy nên ngảnh mặt làm thinh,

'Mưu cao vốn đã rắp ranh những ngày.

'Lâm-truy đường bộ tháng chầy,

'Mà đường hải đạo sang đây thì gần.

'Dọn thuyền lựa mặt gia nhân,

'Hãy đem dây xích buộc chân nàng về.

'Làm cho cho mệt cho mê,

'Làm cho đau đớn ê chề cho coi!

'Trước cho bõ ghét những người,

'Sau cho để một trò cười về sau.'

Lại cũng sáu chữ cho, lần này hợp với vần ê tạo ra âm thanh đay nghiến hả hê. Hai mẹ con thực hiện kế hoạch bắt cóc Thúy Kiều. Họ không biết những điều họ nói, nghĩ và làm đều sẽ mang lại những nghiệp quả mà họ sẽ gặt hái sau này:

Phu nhân khen chước rất mầu,

Chiều con mới dạy mặc dầu ra ray.

Sửa sang buồm gió lèo mây,

Khuyển Ưng lại chọn một bày côn quang. ¹¹¹

Dặn dò hết các mọi đường,

Thuận phong một lá vượt sang biển Tề.

Thúy Kiều bấy giờ đang ở Lâm Truy, kinh đô nước Tề cũ (nên gọi là biển Tề.) Đây là tình trạng của Kiều:

Nàng từ chiếc bóng song the,

Đường kia nỗi nọ như chia mối sầu.

Bóng đâu đã xế ngang đầu,

Biết đâu ấm lạnh biết đâu ngọt bùi.

Tóc thề đã chấm ngang vai,

Nào lời non nước nào lời sắt son.

Nghĩ tới cha mẹ giờ đây không biết ai săn sóc. Nghĩ đến việc đính ước ngày xưa, không biết em gái đã thay mình thực hiện cuộc hôn nhân với Kim Trọng hay chưa. Nghĩ đến thân phận lẽ mọn của mình bây giờ, không biết người vợ cả có chấp nhận không:

Sắn bìm chụt phận cỏn con,

Khuôn duyên biết có vuông tròn hay chăng?

Thân sao nhiều nỗi bất bằng,

Liều như cung Quảng ả Hằng nghĩ nao!

Đêm thu gió lọt song đào,

Nửa vành trăng khuyết ba sao giữa trời.

Có người đọc câu này cho là tác giả nói về tâm sự, vì chữ Tâm có một vành trăng và ba ngôi sao. Thao thức không ngủ, Kiều dậy, thắp hương khấn trước bàn thiên ngoài trời:

Nén hương đến trước Thiên đài,

Nỗi lòng khấn chửa cạn lời vân vân.

Bỗng:

Dưới hoa dậy lũ ác nhân,

Ầm ầm khốc quỷ kinh thần mọc ra.

Đầy sân gươm tuốt sáng lòa,

Thất kinh nàng chửa biết là làm sao.

Thuốc mê đâu đã tưới vào,

Mơ màng như giấc chiêm bao biết gì.

Vực ngay lên ngựa tức thì,

Phòng đào viện sách bốn bề lửa dong.

Sẵn thây vô chủ bên sông,

Đem vào để đó lộn sòng ai hay?

Đốt nhà, bắt cóc Thúy Kiều, bỏ một tử thi chết đuối bên sông vào đám cháy để giả bày một vụ rủi ro hỏa hoạn. Ngọn lửa trong tâm Hoạn Thư bây giờ đã phát hiện ra thành đám cháy ở nhà Thúy Kiều. Một niệm ghen tức trong lòng có công năng phá hoại rất lớn mà ai trong cuộc sống cũng đều là nạn nhận.

Tôi đòi phách lạc hồn bay,

Pha càn bụi cỏ gốc cây ẩn mình.

Thúc ông nhà cũng gần quanh,

Chợt trông ngọn lửa thất kinh rụng rời.

Tớ thầy chạy thẳng tới nơi,

Tơi bời tưới lửa tìm người lao xao.

Gió cao ngọn lửa càng cao,

Tôi đòi tìm đủ nàng nào thấy đâu!

Hớt hơ hớt hải nhìn nhau,

Giếng sâu bụi rậm trước sau tìm quàng.

Chạy vào chốn cũ phòng hương,

Trong tro thấy một đóng xương cháy tàn.

Ngay tình ai biết mưu gian,

Hẳn nàng thôi lại còn bàn rằng ai!

Tiếc Hoa

Thúy Kiều được làm chay sống hai lần. Đây là lần đầu tiên:

Thúc ông sụt sùi ngắn dài,

Nghĩ con vắng vẻ thương người nết na.

Di hài nhặt sắp về nhà,

Nào là khâm liệm nào là tang trai.

Thúc Sinh về:

Lễ thường đã đủ một hai,

Lục trình ¹¹² chàng cũng đến nơi bấy giờ.

Bước vào chốn cũ lầu thơ,

Tro tàn một đống nắng mưa bốn tường.

Sang nhà cha tới trung đường,

Linh sàng bài vị thờ nàng ở trên.

Hởi ôi nói hết sự duyên,

Tơ tình dứt ruột lửa phiền cháy gan!

Gieo mình vật vã khóc than,

Con người thế ấy thác oan thế này.

'Chắc nàng mai trúc lại vầy,

'Ai hay vĩnh quyết là ngày đưa nhau!

'Thương càng nghĩ nghĩ càng đau,

'Dễ ai rấp thảm quạt sầu cho khuây.'

Càng thương thì càng suy nghĩ. Càng suy nghĩ thì càng tội nghiệp, càng thấy tội nghiệp thì lại càng đau thương thêm. Điều này rất đúng với tâm lý học Phật giáo (Duy Biểu Học) ở điểm nói về sự tưới tẩm hạt giống, chủng tử sinh hiện hành, hiện hành sinh chủng tư.

Gần miền nghe có một thầy,

Phi phù trí quỷ cao tay thông huyền. ¹¹³

Trên tam đảo dưới cửu tuyền, ¹¹⁴

Tìm đâu thì cũng được tin rõ ràng.

Sắm sanh lễ vật rước sang,

Xin tìm cho thấy mặt nàng hỏi han.

Thúc sinh tìm một ông thầy đồng để hỏi Kiều chết rồi thì đi về phương nào. Nàng từ đâu tới và đi về đâu?

Đạo nhân phục trước tĩnh đàn,

Xuất thần giây phút chưa tàn nén hương.

Trở về minh bạch nói tường:

'Mặt nàng chẳng thấy việc nàng đã tra.

'Người này nặng nghiệp oan gia,

'Còn nhiều nợ lắm sao đà thác cho!

'Mệnh cung đang mắc nạn to,

'Một năm nữa mới thăm dò được tin.

Kiều chưa chết đâu. Một năm nữa sẽ biết tin. Sau này nếu gặp lại nhau thì hai bên sẽ không dám nhận mặt nhau:

'Hai bên giáp mặt chiền chiền,

'Muốn nhìn mà chẳng dám nhìn lạ thay!'

Nghe lời nói lạ dường này,

Sự nàng đã thế lời thầy dám tin!

Chẳng qua đồng cốt quàng xiên,

Người đâu mà lại trên cõi trần?

- 'Ông này nói lạ quá! Rõ ràng đã chết rồi mà nói chưa chết, sẽ gặp lại. Ai mà tin được! Ông nói trật.'

Tiếc hoa những ngậm ngùi xuân.,

Thân này dễ lại mấy lần gặp tiên.

Nước Trôi Hoa Rụng

Nước trôi hoa rụng đã yên,

Kiều chưa chết nhưng với chàng Thúc thì Kiều đã chết rồi. Nước đã trôi, hoa đã rụng! Và mình chấp nhận sự thật đó. Con người vô minh chưa! Người ta chưa chết mà mình cứ nghĩ rằng người ta đã chết rồi và đành lòng chấp nhận sự chết. Nếu có quán chiếu chúng ta sẽ thấy câu rất thật. Người kia có thể là chưa chết nhưng cách sống của mình và cách đối xử của mình chứng tỏ là người đó đã chết rồi. Dầu người kia đã chết, đã làm giấy khai tử, chính mắt mình thấy người đó đã được hỏa thiêu, nhưng chưa chắc người đó đã không còn. Người đó có thể đang còn có mặt trong nhiều cách thức. Đang còn trong tự thân mình, và đang còn trong thế giới. Trong Kinh Bụt dạy sự vật vô thường nhưng sự vật không đoạn diệt. Chấp về thường là một thái cực. Chấp về đoạn là một thái cực khác. Chấp rằng con người sẽ như vậy cho đến vô biên, không thay đổi trong tương lai là chấp thường. Chấp rằng khi con người chết là không còn gì nữa là chấp đoạn. Con đường Bụt dạy là Trung Đạo. Thực tại không phải thường (permanence) mà cũng phải đoạn (annihilation). Trước khi chết cũng vậy. Sau khi chết cũng vậy. Chúng ta phải có trí huệ trong cách đối xử để có thể sống phù hợp với chân lý đó. Khi người kia đang sống, ta phải nhìn người kia với con mặt không thường không đoạn. Sau khi người kia chết rồi mình cũng phải nhìn người kia với con mắt không thường không đoạn. Tuệ giác đó sẽ đem lại cho chúng ta bình an, hạnh phúc, không tiếc nuối.

Nước trôi hoa rụng đã yên,

Hay đâu địa ngục ở miền nhân gian.

Địa ngục Thúy Kiều đang đi qua không phải ở dưới cửu tuyền mà ở ngay bên cạnh Thúc Sinh. 'Địa ngục ở miền nhân gian' là một sự thật. Chiến tranh, nghèo khổ, áp bức, tham lam, giận dữ, si mê... là địa ngục ở miền nhân gian. Nếu không khéo thì nội trong nửa giờ đồng hồi nữa mình đã có thể đi vào địa ngục. Người ta nói một câu làm cho mình nổi sân nổi si lên. Đó là địa ngục chứ gì nữa! Đừng nghĩ rằng địa ngục là cái mình sẽ chứng nghiệm sau khi chết. Địa ngục là cái mình có thể chứng nghiệm ngay bây giờ. Địa ngục ở khắp nơi trên trái đấy và ngay trong lòng mình.