Hương Thiền

H.T THÍCH NHẬT QUANG

HƯƠNG THIỀN

LỜI ĐẦU SÁCH

Trong thiền môn, hương cúc hương mai thường được nhắc đến nhiều nhất, nhưng cũng không bằng hương thiền. Hương vị của thiền siêu thoát các mùi hương. Thế nhưng mấy ai đã thưởng thức?

Trong khi đó hương vị của cuộc đời, quyền cao chức trọng, danh vọng tiền tài… không ai mà không say đắm. Nhưng tất cả qua rồi chỉ còn lại trên mái đầu điểm màu sương trắng.

Còn hương thiền,

Ví chẳng một phen xương lạnh buốt,

Hoa mai đâu dễ ngửi mùi hương.

(Thiền sư Hoàng Bá).

Nghĩa là ta không chịu nổi sương lạnh buốt xương thì không làm sao thưởng thức được hoa mai. Hoa mai chỉ tỏa hương ngào ngạt khi nào ta phấn đấu kỳ cùng với sương lạnh thấu xương, thấu tủy. Và thế ấy, mới mong thưởng lãm chút phần hương mai. Hương mai tức là hương thiền.

Nơi đây,

Thiền tăng Thường Chiếu xin mượn chút Hương Thiền phưởng phất từ cõi đời thường, mà vẫn ngào ngạt hương giới hương định hương tuệ, dâng lên cúng dường mười phương chư Phật. Mong chút hương vị này còn đọng lại trong lòng của mỗi chúng ta.

Được vậy, quyển sách nhỏ này chẳng ngại văn vụng ý quê, xin góp chút tin vui đến cùng mười phương pháp lữ.

Thiền viện Thường Chiếu.

THÍCH NHẬT QUANG

THẤY ĐƯỢC LẼ THẬT ĐỂ TU

Hôm nay chúng tôi sẽ nói về những lẽ thật để quý Phật tử nắm vững phương hướng tu hành, giúp cho công phu được tăng tiến. Điều quan trọng là dù áp dụng phương pháp nào, hành giả cũng không nên kẹt vướng ở hình thức đó.

Thường chúng ta nghĩ rằng tu phải có một phương pháp hay một hình thức. Ví dụ tu niệm Phật thì phải có hình tượng Phật, có chỗ thờ Phật để mình cúng kính lễ bái thì mới tu được. Nhưng nếu không khéo, đôi khi một hình thức cố định sẽ làm cho chúng ta vướng kẹt. Bởi vậy tốt nhất là chúng ta tu trong mọi hình thức, mọi sinh hoạt. Người tu phấn đấu dù bất cứ ở đâu, lúc nào cũng có thể áp dụng được công phu, có như vậy mới không luống uổng thời gian.

Ở đây tôi nêu lên công phu mà không có công phu gì hết. Chỉ cần chúng ta làm chủ được mình, không để cho trần cảnh bên ngoài lôi kéo, đó là công phu đúng với lời Phật dạy. Pháp Phật dạy là pháp tối thượng, do Ngài thể nghiệm và giác ngộ. Cho nên lời Ngài không hề sai ngoa, chỉ tại ta làm chưa đúng nên chưa đạt đến chỗ Phật đã đạt. Đây là lỗi tại chúng ta. Vì thế người tu cần phải điều nghiên cho thấu triệt, hành trì đúng như lời Phật dạy thì sẽ có lợi lạc thiết thực, chắc chắn không nghi.

Hôm nay tôi sẽ nói về hai chữ “Kiến Địa”. Kiến là thấy, địa là chỗ. Kiến địa là chỗ thấy. Chỗ thấy như thế nào ? Chỗ thấy như thật, Phật nói chúng sanh vì vô minh che lấp, không thấy lẽ thật nên chìm đắm trong sanh tử đau khổ. Cái “vô minh” này đã làm điêu đứng khổ sở chúng ta biết bao nhiêu. Nó đóng sào huyệt sẵn trong chúng ta, sơ hở một chút là nó xuất hiện. Bởi vậy trị nó, loại nó, không phải là chuyện đơn giản. Vô minh là gì ? Là tăm tối. Có khi chúng ta được chín mươi chín phần trăm minh mà còn một chút xíu vô minh thì chúng ta cũng thua. Như câu chuyện ông Bách Nhẫn, trải qua một thời gian tu hành cam khổ, cuối cùng chỉ một cơn sân, ông mất hết tất cả công đức. Vì thế Phật nói: “Nhất niệm sân tâm khởi, bách vạn chướng môn khai”. Nghĩa là tâm khởi lên một niệm sân, thì trăm muôn cửa chướng ngại mở ra.

Chúng ta xuất gia tu hành, là đệ tử của Phật nên không thể nói mình hoàn toàn vô minh. Nếu hoàn toàn vô minh thì đâu có tìm đạo, học đạo, làm các việc công đức. Trên phạm vi tu hành, chúng ta cũng có được chút minh. Nhưng cái minh này chưa hoàn chỉnh, chưa tròn đầy, bởi vì còn có vô minh chen lẫn. Đó là những phút giây ta ngủ gục, những phút giây ta làm việc này nhớ việc kia, những phút giây ta tơ tưởng bóng dáng bên ngoài…

Người biết lo lắng cho công phu tu hành của mình, thì phải phấn đấu chấn chỉnh liên tục. Lúc tọa thiền cũng như khi sám hối tụng kinh, nhất nhất không để cho ma ngủ xâm nhập. Người tu thiền chìm sâu trong hôn trầm giống như rơi vào hang quỉ, rất nguy hại. Hoặc tán loạn theo vọng tưởng mãi thì lang thang trong ba cõi sáu đường không có ngày ra khỏi. Cho nên chúng ta phải mãnh tỉnh từng chút từng chút, luôn tự nhắc vô thường không hẹn, phải nỗ lực tinh tấn tu hành.

Thiền định là một yếu tố không thể thiếu đối với người tu, nhất là người tu thiền. Không có thiền định thì trí tuệ không thể phát sinh. Chúng ta nhớ lại đức Phật ngồi dưới cội Bồ-đề suốt bốn mươi chín ngày đêm. Đến đêm sau cuối, quân ma kéo đến rần rộ với các thứ binh khí. Dù chúng hiện nhiều hình tướng đe dọa áp đảo, Phật vẫn thản nhiên không ngán. Bởi vì Ngài có cung thiền định và kiếm trí tuệ, biết rõ chúng ma và các hiện cảnh trước mắt không thật. Chúng ta không có cung kiếm ấy nên chỉ nghe đến chúng thôi là sợ quýnh rồi, nói gì tới thấy. Có nhiều vị tu thiền được chút yên ổn, thấy hình ảnh lạ hiện ra liền hoảng hốt. Đó là gì ? Là do chút công phu tu hành chiêu cảm như thế, mà đã hoảng vía rồi huống là quân ma rầm rộ, đao kiếm sáng choang kéo đến. Chỉ khi nào chúng ta sống được với ông chủ, với trí tuệ của mình thì mới dễ dàng khắc phục các ma oán, vững vàng trên đường tiến đạo. Muốn thế chúng ta phải sáng suốt, định tỉnh dứt trừ vô minh. Còn một chút tối tăm chúng ta cũng phải kiên quyết dẹp nó đi thì sự sáng suốt mới tròn đầy.

Quí vị mỗi ngày ăn cơm rồi rửa chén, thấy thau nước rửa đầu tiên đầy cả dầu mỡ, phải có xà phòng mới tẩy rửa sạch. Xà phòng chính là pháp tu của chúng ta. Nhưng trong công phu tu thiền, không có pháp nào cả. Vừa dấy niệm liền buông, ngay đó là an định. Đến như dấy niệm về Phật, Pháp, Tăng; về tu hành cũng không chấp nhận. Đây là một loại công phu không có hình thức gì hết. Trong tất cả các oai nghi, tất cả các việc luôn hành trì như vậy. Người này có thể gọi là đại tinh tấn, không có pháp tu gì mà luôn tỉnh giác tự chủ. Người làm chủ được mình thì không để cho cảnh bên ngoài lẫn bên trong nhiễu loạn. Dù lúc đó Phật hay Bồ-tát hiện ra cũng không khởi niệm mừng, nếu khởi niệm liền bị quyến thuộc nhà ma dẫn dụ ngay. Phật là gì ? Phật là giác, giác thể sáng suốt thanh tịnh trùm khắp. Cái đó không có hình tướng, không có nói năng gì cả. Người tu đến đây tự nhận tự biết, không có ngôn ngữ nào diễn đạt được.

Chúng tôi trở lại công phu tu tập. Làm sao để buông niệm dễ dàng ? Chúng ta biết tất cả niệm khởi đều không thậät cho nên không chấp nhận. Không chấp nhận thì không theo, được vậy là mình vững vàng trong thế an định. Có an định thì trí tuệ mới hiện tiền. Cho nên ngay khi ta làm chủ, không lao theo vọng tưởng là đã có trí tuệ, có định tỉnh. Cứ công phu như thế, quí Phật tử không phải sợ gì cả. Các chướng duyên sẽ thưa dần và nó không đến nữa, công phu của mình ngày càng nhẹ nhàng hơn. Muốn được như vậy đòi hỏi chúng ta phải trải qua một quá trình lâu dài, siêng năng tinh tấn không ngừng.

Vô minh hư vọng không thật thể, chúng ta có thể điều phục nó bằng trí giác của mình. Hàng Bồ-tát Bát địa trở lên còn phải từng bước điều phục nó, hà huống hạng phàm phu của chúng ta. Do đó chúng ta phải có tâm kiên trì lắm mới tu được. Vô minh là khách không mời mà lúc nào, nơi nào nó cũng có mặt. Như chúng ta đâu muốn bị phiền não mà vẫn cứ phiền não. Có khi trong giấc ngủ, bao nhiêu thứ buồn phiền từ đời nào cũng tới quậy, không cho mình ngủ yên. Vô minh rất lạ kỳ. Có nhiều chuyện không dính dáng gì tới mình, mà không hiểu sao nó lại tác động khiến cho mình bất an. Ví dụ thấy một em bé được gia đình nuôi nấng kỹ, cha mẹ thương yêu chăm sóc học hành đàng hoàng… tự nhiên mình hồi tưởng lại thuở bé thơ cù bơ cù bất của mình. Thế là mình buồn và hận. Tại sao cha mẹ mình lại như thế, tại sao mình sanh ra trong chỗ như thế ? Càng suy nghĩ càng lý luận càng lao đao phiền não. Lúc đầu phiền não nhẹ nhẹ thôi, nhưng luận giải một hồi mình thấy tức, tức rồi bỏ nhà đi… Kết quả chỉ chuốt lấy khổ đau.

Người biết tu thì niệm vừa chớm lên, chúng ta vứt nó đi. Nó làm cho mình bất an bất ổn thì lao theo nó làm gì. Buông được niệm đầu thì niệm thứ hai không có chỗ nương theo, nhờ đó phiền não không có chỗ dấy khởi, chúng ta được yên ổn. Đó là mình đã chiến thắng. Quí vị mới thấm thía câu Phật nói: “Chiến thắng trăm ngàn quân địch chưa gọi là chiến công hiển hách. Tự chiến thắng mình mới là chiến công hiển hách nhất”.

Người con Phật là chiến sĩ đi vào chiến trận của chính mình. Trước mặt mình không có quân địch nào hết, mà là những bóng dáng làm cho mình đảo điên. Nhờ một điều duy nhất là vô minh hư vọng không thật, chớ nếu vô minh thật thì chúng ta không làm sao trị được nó. Bởi vô minh không thật nên mình mới có thể hóa giải được. Hóa giải tức là phát huy tính sáng suốt của mình để buông bỏ những thứ hình ảnh hư giả ấy đi.

Ví như con mắt bị nhặm nên thấy hoa đốm loạn trong hư không. Thật ra trong hư không không có hoa đốm. Bây giờ điều chỉnh là điều chỉnh ngay con mắt, chứ không phải điều chỉnh hoa đốm trong hư không. Bởi nó có đâu mà điều chỉnh, chúng ta cũng như thế. Sở dĩ nghe cái này mình phiền não, nghe cái kia mình bực bội, vì mình lầm nhận nó là thật. Do nhận giả cho là thật nên nó quấy nhiễu cũng thấy quấy nhiễu thật, thành ra phiền não. Chư Phật và Bồ tát thì bất động, đối với cảnh vui và cảnh không vui cũng bất động. Còn chúng ta, cảnh vui đến thì cười, cảnh buồn đến thì khóc, luôn luôn thay đổi trong vui buồn sanh diệt. Bây giờ tu trong mọi sinh hoạt để luôn bình tỉnh, sáng suốt. Một khi tâm yên thì cảnh vui cũng bình thường, cảnh buồn cũng bình thường. Công phu được thâm hậu thì ngay trong giấc ngủ, mình cũng làm chủ được. Nhà thiền gọi là thức ngủ tự tại.

Nhiều khi trong lúc thức mình tự tại, nhưng lúc ngủ lại không tự tại. Có vị xuất gia ở chùa thọ giới năm mười năm, mà trong chiêm bao gặp bạn bè mời nhậu nhẹt vẫn lao vào cuộc như thường. Đến lúc giựt mình thức dậy té ra mình chiêm bao. Đó là do sự huân tập từ trước, mà công phu tu hành chưa đủ lực để thắng được các tập nghiệp cũ. Cho nên trong kinh Bát-nhã, Phật dạy chúng ta phải hành thâm là vậy.

Người không lo tu, chuyển đối tập nghiệp xấu của mình thì lúc sắp lâm chung bị nghiệp kéo lôi, thọ các đường khổ. Trong các nghiệp, cận tử nghiệp rất quan trọng. Người không có đạo lực, khi gần chết mất tự chủ, sợ sệt lo lắng đủ thứ. Ít có người nào ngồi ngay ngắn cười vui dặn dò mọi việc xong rồi đi. Trừ các vị tu hành đã kiến đạo hoặc đã xong việc thì mới được như thế. Thế thì chúng ta phải làm sao ?

Cận tử nghiệp là nghiệp lúc sắp chết. Nghiệp này rất mạnh. Chúng ta thương mình hơn ai hết nên phải chuẩn bị cận tử nghiệp tốt. Có nhiều người cả đời tu hành, nhưng lúc sắp lâm chung tâm niệm bất an trồi lên, phiền não phát sinh. Vậy là cận tử nghiệp bất thiện dẫn đi thọ sanh trong các đường dữ. Nghĩ cho cùng mình phải thương mình, chứ ai thương mình. Cho nên trước giờ nhắm mắt, buông bỏ hết mọi buồn phiền để sự ra đi được thảnh thơi nhẹ nhàng.

Chủ động được cận tử nghiệp, thì khi gặp bất đắc ta không sợ rơi vào các chốn khổ sở. Phàm phu nghe nói chết thì ai cũng sợ, chứ không phải như các Thiền sư xem cái chết như cởi chiếc áo hạ. Các Ngài đã tự tại nên mới như vậy, còn chúng ta sợ chết, sợ mất người thân, sợ ma, sợ đủ thứ. Do đó lúc gần chết, tâm trạng hốt hoảng kinh hãi khiến cho cận tử nghiệp xấu đi.

Tôi kể câu chuyện này. Có một vị đã lập gia đình, sau đó xuất gia và tu hành rất tinh tấn. Thời gian sau ông lâm trọng bệnh, bắt buộc trong chùa phải cho gia đình hay. Người thân, trong đó có cô bạn hồi xưa xin được chăm sóc ông. Bệnh tình dần dần thuyên giảm, sức khỏe phục hồi. Một sáng vừa thức dậy, ông thấy cô bạn cầm lược chải tóc, bất chợt hình ảnh xưa hiện lại. Ông không nghĩ rằng tâm niệm này lại bùng dậy như thế. Nhưng cô bạn đâu có biết, cô chỉ làm việc bổn phận thôi. Một hai lần như vậy, tâm ông không còn yên định nữa. Ông nói bây giờ không thể ở trong đạo được, vì lớn tuổi bệnh hoạn tu cũng không làm lợi ích cho ai. Thế là sau đó ông theo gia đình trở về nhà.

Qua câu chuyện trên, chúng ta thấy chỉ ốm đau thôi tinh thần đã suy kém, bị nghiệp tập đến lôi dẫn. Nói gì lúc sắp chết thần thức hôn mê hỗn loạn, nếu không có công phu sâu dày, tránh sao khỏi trôi lăn theo nghiệp. Cho nên chúng ta phải thật cố gắng, cảnh tỉnh mình trong từng phút giây.

Đức Thế Tôn lúc sắp thị tịch, còn khuyên dạy các đệ tử pháp yếu sau cùng, những lời dạy này được kết tập thành Kinh Di Giáo. Còn chúng ta chắc không ai khuyên ai nổi, thấy một người khóc thì xúm nhau khóc, thành cả một vùng trời ảm đạm. Là đệ tử Phật không nên như thế, chúng ta phải biết thân tứ đại này có hợp ắt có tan, bởi vì nó là đồ giả. Phật ví nó như bốn con rắn độc nhốt chung một lồng, chúng cắn nhau tơi bời. Lúc lồng hư, mạnh đứa nào đứa nấy đi, không còn cắn nhau nữa. Vậy phải mừng cho nó chớ sao lại buồn ?

Song điều quan trọng nhất là thân tứ đại tan rã, cái gì vẫn không mất ? Đó là tánh giác hay bản tâm sáng suốt của mình. Thành ra công phu tu tập của chúng ta là nhằm để đối phó với sự thành hoại của tứ đại. Chúng ta phải nhận ra và sống được với tánh giác thì mới không sợ mất chiếc thân hư giả này. Trong sinh hoạt hằng ngày, khi đối duyên tiếp cảnh, mình phải làm chủ được mọi thứ vui buồn. Để làm gì ? Để mình ra đi một cách nhẹ nhàng, không bị nghiệp kéo lôi câu thúc.

Người xưa nói “Sanh như đắp chăn đông, tử như cởi áo hạ”, nghĩa là Thiền sư xem sanh như mùa đông được đắp chăn ấm áp, chết như mùa hạ nóng bức được cởi chiếc áo nên mát mẻ dễ chịu. Cả hai đều thanh thản vui tươi, không có gì phải buồn lo hay bận lòng. Đó là tinh thần của người đã thấu đạt được lẽ thật. Người xưa như thế, tại sao chúng ta ngày nay lại không được như vậy. Ngày nay con người văn minh tiến bộ hơn xưa nhiều, chẳng lẽ quý Ngài làm được mình làm không được. Chỗ này Tổ Quy Sơn nói: “Bỉ ký trượng phu ngã diệc nhĩ, bất ưng tự khinh nhi thối khuất”. Nghĩa là kia trượng phu ta cũng như thế, không nên tự khinh mà lui sụt.

Nếu xét về mặt kiến thức, thì chúng ta ngày nay đâu có thua hồi xưa. Bởi kỷ nguyên năm 2000 là kỷ nguyên văn minh văn hóa của nhân loại phát triển rực rỡ. Chúng ta sống trong thời như thế mà thua nghĩa là sao. Thật ra tại mình không có ý chí, không chịu phấn đấu chớ không phải không có năng lực. Cho nên tôi nói tới hai chữ Kiến Địa là vì thế.

Làm sao luôn luôn làm chủ được những vọng tưởng điên đảo của mình, biết nó không thực, như hoa đốm trong hư không, không cần thiết đối với chúng ta. Đó là phương pháp tốt nhất để chúng ta vứt bỏ chúng một cách nhẹ nhàng. Vọng tưởng vừa hiện ra là vứt liền mới yên được. Được như thế thì ngồi thiền tốt, tụng kinh tốt, lễ Phật cúng dường và tu tạo các công đức đúng với tinh thần của Phật dạy. Kiến Địa là như vậy.

Đến phần giác thật. Kinh Viên Giác nói: “Khi biết được các pháp hư huyễn, tức lìa được huyễn không cần phương tiện khác”. Lìa được các huyễn là giác, không có thứ lớp nào hết. Rõ ràng có giác thì không mê, còn mê tức không giác. Giống như trong nhà ban đêm, hễ mở được đèn sáng thì bóng tối lui tan. Cũng vậy có giác thì mê mất, mình không cần hỏi nó đi đâu. Cốt làm sao phát huy tánh giác của mình thì vô minh ám chướng một lúc tiêu tan hết.

Nói thế cũng là một cách nói, tinh thần thiền tông không cho ta nói cái gì một cách cố định cả. Một khi có cái cố định thì chúng ta lại chấp kẹt vào đó, thành ra cũng bị trói buộc. Một khi đèn cháy, ánh sáng phát huy thì bóng tối tự tan. Người chủ nhà không cần phải hỏi tối đi đâu, chỉ cần biết nó đã mất rồi là đủ. Cho nên cốt yếu của người tu là làm sao phát huy được tánh giác.

Trong kinh Lăng Nghiêm Phật cũng dạy: “Giác mê mê diệt”, giác ngộ cái mê thì cái mê ấy hết. Tánh giác của mình hiện ra thì mê mất. Tánh giác tức là cái “biết” của mình vậy. Trong công việc hằng ngày, làm sao để tánh giác hiện tiền ? Ví dụ, sáng sớm quý vị đi chợ, nấu cơm, tiếp khách, tụng kinh, ngồi thiền, đọc sách, đi kinh hành v.v… từ 6 giờ 30 sáng cho tới 10 giờ 30 tối. Trong suốt khoảng thời gian ấy, chúng ta hoàn toàn không bị động bởi bất cứ một cái gì bên ngoài. Chúng ta sắp đặt chủ động trong mọi việc. Giả sử khi làm việc đó, có ai nói gì mình cũng không chạy theo, không dính mắc. Đó là sống được với chính mình ngay trong việc làm. Đây là bước đầu trong công phu để chúng ta làm chủ hoàn toàn.

Thêm một điều nữa, dù chúng ta biết các pháp như huyễn nhưng cũng phải dụng công tu hành mới buông xả được các chấp. Các chấp đã xả hết rồi thì cái chân thật hiện bày. Tôi nói như vậy là vì có nhiều vị bảo: Thầy dạy tất cả đều là giả hết thì thôi khỏi công phu, khỏi tu hành chi cho mất công. Dù nó giả nhưng nếu chúng ta theo thói quen, theo nghiệp tập giả đó mãi thì nó sẽ làm cho mình đau khổ. Chỉ khi nào biết nó giả và bỏ được rồi thì mình mới được an vui. Bước đầu, muốn trừ bỏ nó ta phải dụng công phu.

Giống như tiếng gõ bảng của thầy giáo. Tiếng gõ cũng ồn hay ồn hơn tiếng của học trò. Nhưng nếu không có tiếng gõ bảng thì làm sao trị được cái ồn của đám học trò. Thành thử nhờ tiếng gõ bảng mà học trò yên. Khi nó yên rồi thì tiếng gõ bảng cũng không cần. Cũng vậy, tuy biết các pháp giả huyễn, nhưng ban đầu chưa nhận ra được cái chân thật của mình, thì phải tạm dùng các phương tiện, thực hành công phu. Chừng nào tâm yên, những bức xúc phiền não không còn, chân trời tịnh thanh bình hiện bày thì các phương tiện cũng thôi.

Trong kinh Viên Giác, Phật nói người muốn thấy được mặt trăng thật thì phải từ ngón tay chỉ mà nhận ra mặt trăng thật. Người không biết, cho ngón tay này là mặt trăng thì vừa làm hư ngón tay màø cũng không thấy được mặt trăng thật. Chúng ta thực hành công phu cũng như vậy. Để làm chủ, để phát huy được tánh giác của mình, chúng ta phải buông bỏ những thói quen, những tập khí hư hỏng của mình. Thành tựu pháp thể thanh tịnh của mình chính là mặt trăng thật. Thực hành các công phu để buông bỏ tập khí là ngón tay chỉ mặt trăng. Tu là như thế.

Người xưa nói “Hữu vi tuy ngụy, xả chi tắc Phật đạo nan thành”, nghĩa là tu hành còn thuộc pháp hữu vi, là vọng, nhưng nếu bỏ hết, không tu thì Phật đạo khó thành. Ví dụ nói thân này không thật, chúng ta bỏ đúng rồi. Nhưng khi đạo hạnh mình chưa đủ, trí tuệ chưa có, sự tu hành chưa tới nơi, mà mình bỏ tất cả những phương tiện này thì căn cứ vào đâu, lấy gì để tu. Chúng ta không quí trọng thân này, không đắm trước những cảnh duyên bên ngoài, không mắc mứu với tất cả mọi thứ chung quanh. Nhưng ta phải biết điều chỉnh, xử lý sáng suốt, để chúng ta có thể mượn chiếc thân tứ đại này tu tập cho đến lúc viên mãn. Ví dụ bây giờ chúng ta chưa phá được tham sân si thì mượn thân này để trị tham sân si. Đối trước cảnh tham mà mình không tham, đối trước cảnh sân mà mình không sân, đối trước cảnh si mê điên đảo mà mình vẫn sáng suốt, không si mê điên đảo. Thực hành công phu như thế thì chiếc thân này rất cần thiết đối với chúng ta.

Quí Phật tử tu biết được chỗ trọng tâm, sẽ không bị mất thời giờ, không phiền hại đối với mọi người chung quanh. Bởi vì chúng ta có bệnh cứ thấy bên này dở, bên kia xấu… mà không thấy được mình. Cho nên Lục Tổ dạy người tu phải hằng xét nét lỗi của mình, chớ dòm dõi lỗi của người. Bởi vì khi thấy lỗi của người, tức lỗi của mình đã ở bên cạnh rồi. Theo tinh thần nhà thiền, người có công phu tu hành là hằng soi rọi lại mình, nhìn thấy và tiêu dung được những nghiệp tập, những phiền não của mình, đó là gốc của sự tu. Chúng ta phải nhắm thẳng vào chỗ trọng yếu đó để công phu tăng tiến.

Tổ Qui Sơn có dạy: “Thật tế lý địa bất thọ nhất trần, vạn hạnh môn trung bất xả nhất pháp”. Trong chỗ tột cùng thì không có một chút gì hết, nhưng trong cửa muôn hạnh không bỏ một pháp nào. Vì vậy quí thầy hướng dẫn cho Phật tử, nào là đi chùa, niệm Phật, ăn chay, làm phước, làm tất cả các Phật sự v.v… Chính đức Phật khi còn tại thế, Ngài cũng từng làm những việc rất nhỏ để làm gương cho chúng ta sau này.

Trong kinh A Hàm kể lại. Có vị Tỳ-kheo bị mù, không thấy đường xỏ kim mà thầy lại muốn vá áo. Xỏ hoài không được, thầy nghe có tiếng chân người bước tới, liền gọi: “Ai đó xỏ dùm tôi cây kim”. Đức Phật đến gần cầm kim nói: “Để ta xỏ cho”. Bậc đầy đủ phúc trí trang nghiêm như Thế Tôn mà còn không bỏ một cái phước nhỏ như thế, huống là chúng ta.

Đạo Phật không quan trọng tổ chức, hình thức bên ngoài nhưng đạo Phật dạy chúng ta luôn tích cực tu tập, để đem lại lợi ích cho mình và mọi người. Đã là Phật tử thì ý nghĩ, lời nói, hành động của mình phải tốt. Dù chỉ một ý nghĩ nhỏ thôi, có lợi cho mình mà đưa đến tai hại cho xóm làng cho tập thể thì phải dứt khoát cắt đứt. Cho nên ý niệm lành là công đức đầu tiên. Tuy nó hết sức nhỏ, nhưng Phật tử phải xây dựng lần lần như thế, lâu ngày mới tích tụ thành lớn. Đôi khi chúng ta chạy theo những việc lớn lao mà bỏ quên những việc tầm thường - Ví dụ như một người trong nhà đau, cần chăm sóc thuốc men, an ủi giúp đỡ… Người già cả đi qua đường… chúng ta làm những việc như thế là tạo phước. Người đủ phước thì làm việc gì cũng dễ thành tựu. Phật dạy chánh báo thế nào thì y báo thế ấy. Chánh báo tốt thì y báo theo đó mà chuyển. Nghĩa là bản thân chúng ta tu tạo các phước lành, thì hoàn cảnh chung quanh sẽ theo đó mà tốt đẹp. Người Phật tử phải biết chính nghiệp tập của mình quyết định cuộc đời mình. Mình không sáng, không tỉnh, gây tạo các nghiệp bất thiện thì khi quả báo đến mình trốn chạy đằng nào cũng không khỏi. Cho nên phải nỗ lực tu hành, sắp đặt sinh hoạt tu tập hẳn hoi, không để ngoại duyên kéo lôi mãi. Hoán chuyển nghiệp xấu, bồi đắp nghiệp lành là tạo thuận duyên để từng bước tiến gần đến chỗ cứu kính viên mãn.

Chúng ta sắp đặt công phu thế nào để mỗi ngày mỗi sáng, vô minh không làm gì được mình nữa. Vô minh lui là giác ngộ tới, khỏi phải cầu. Giác tức là Phật. Đó là chỗ kiến địa mà tôi muốn nói với quý vị.

CÔNG PHU TU HÀNH

Trong việc tu hành có những điều hết sức bình thường, nhưng chúng ta không thể lơ là hoặc không biết. Nhất là đối với sinh hoạt thường ngày, chúng ta cũng phải cẩn trọng từng chút. Những gì mình đã tiêu xài thì sẽ không còn nữa. Cũng thế, trong các mối quan hệ, tương giao, tiếp cận, chúng ta không giữ được mình, phí phạm sức lực và thời gian thì sẽ ảnh hưởng đến công phu. Sự tiêu xài này đồng nghĩa với một sự tích lũy nghiệp. Mọi thứ sẽ chấm dứt trước khi ta trút hơi thở sau cuối, chỉ trừ nghiệp là còn lại. Đó là điểm thứ nhất.

Trong cuộc đời này rồi cũng có lúc ta phải bỏ tất cả. Những gì ta đã tạo ra thì phải để lại cho người khác. Dù người hay vật mình quí trọng nhất, cũng không giữ được. Là Phật tử, chúng ta phải hiểu điều này. Càng có tâm chấp giữ nhiều chừng nào, càng rước khổ vào thân nhiều chừng nấy. Đó là điểm thứ hai.

Chỉ có những gì ta cho đi thì mới còn lại. Còn gì ? Còn ân đức. Nói cách khác, khi chúng ta thí xả là đã gầy dựng cho mình một sự nghiệp tốt đẹp. Khi mình cho ai một điều gì, xuất phát từ tâm thiện, đó là mình biết dành dụm cho đoạn đường sắp tới của mình. Tôi tạm gọi đây là phúc duyên hay ân đức. Đó là điểm thứ ba.

Nói như vậy để chúng ta thấy, những gì mình đang có, đang sử dụng chỉ là tương đối và hữu hạn. Nếu biết dùng những thứ này vào việc công đức, thì cuộc đời mình sẽ tốt đẹp trong tương lai. Muốn thế việc tu hành trong hiện tại phải luôn luôn tăng tiến.

Từ lâu tôi đã nói, chúng ta cố gắng tìm những phương thức giản dị, dễ hiểu, bình thường và gần gũi với cuộc sống, để ứng dụng tu hành. Tháo bỏ những gì từ lâu chúng ta vẫn ôm giữ bảo thủ, thì mình sẽ cảm thấy yên ổn. Việc tiếp thu Phật pháp theo đó mà ngày càng tăng trưởng. Dù người hiểu đạo, học nhiều, nhưng một khi tâm niệm buông xả vẫn chưa được phát huy, thì nhất định công phu của mình bị giới hạn, nếu không nói là trì trệ. Tôi nói điều này bằng chính kinh nghiệm của mình.

Người không buông xả được, trong lòng chấp giữ đủ việc thì dù có gắng gổ, nỗ lực, công phu vẫn bị sự chấp giữ ấy ngăn ngại hoài. Ngược lại, nếu chúng ta buông được, trong lòng thảnh thơi nhẹ nhàng, không có một vấn đề gì thì công phu sẽ tăng tiến một cách dễ dàng. Được vậy, ngay trong đời này, chúng ta cũng có thể đạt được sự an lạc lâu dài. Đó là một trong những phương thức, chúng ta có thể áp dụng và phát huy trong việc tu tập của mình.

Quí vị biết, có nhiều người cực khổ cả đời, cho đến tuổi xế chiều mới gầy dựng được cho mình một căn nhà. Khi sự nghiệp vừa có thì thân thể đã mỏi mòn, bệnh tật tấn công, người ấy không còn đủ sức để sống và tận hưởng những gì mình đã gầy dựng. Tâm niệm luyến tiếc sự sản bắt đầu trỗi dậy. Có người trước khi chết, buộc con cháu phải dìu đi vòng vòng trong nhà, rờ từng bức tường, tủ thờ, bàn ghế v.v... rồi mới chết. Chết như vậy làm sao siêu được ! Không siêu được thì cứ luẩn quẩn trở đi trở lại để giữ bàn, giữ ghế, giữ nhà cho con cháu. Những chuyện như vậy, kinh A-hàm nói rất nhiều.

Một hôm đức Thế Tôn đi khất thực ngang qua một căn nhà, con chó trong nhà nhảy xổ ra sủa. Thấy vậy đức Phật chỉ con chó nói vài câu. Sau khi Ngài đi rồi, con chó buồn rầu và bỏ ăn. Chủ nhà lấy làm lạ hỏi rõ nguyên nhân, người trong nhà kể lại sự việc trên. Chủ nhà nổi giận đùng đùng, vội tìm Phật hỏi nguyên do. Đức Phật ôn tồn kể lại: “Trước đây con chó ấy là mẹ của ngươi. Do vì số của cải cất dấu dưới ngạch cửa chưa nói được với ngươi, mà mẹ ngươi phải chết. Tâm chấp giữ tham tiếc ấy khiến bà đầu thai thành con chó, suốt ngày nằm giữ ngay ngạch cửa. Nếu không tin ngươi cứ về đào lên sẽ rõ”. Chủ nhà y lời của Phật, ông quật cửa lên thì thấy vàng bạc châu báu cất dấu dưới ấy. Con chó nhờ Phật nhắc cho vài câu mà buông xả tâm tham tiếc nên được hóa kiếp.

Cho nên biết tâm niệm khi gần chết rất quan trọng. Nếu lúc đó chúng ta đắm trước thứ gì thì coi chừng, phải chạy theo thứ đó mà thọ khổ. Bị nghiệp kéo đi rồi thì luẩn quẩn trong vòng tham ái chấp thủ biết chừng nào mới được giải thoát ? Thành ra chúng ta phải biết và luôn tự khắc, tự tỉnh chỉnh đốn công phu tu hành của mình.

Ngay trong nếp sinh hoạt hàng ngày của mình, chúng ta phải biết thân này là đồ bỏ. Dù đang mạnh khỏe tươi tắn, nhưng chỉ cần một cơn gió độc hay một con rắn độc cũng làm mình mất mạng dễ dàng. Vô thường nhanh chóng, mọi thứ tạm bợ, không có gì bảo đảm. Đừng để đến khi thân này run rẩy, không còn sử dụng được nữa, mình mới sắp đặt thì không kịp nữa rồi. Theo đó mà chìm nổi trong các đường, quả báo thọ sanh tương thân tương oán, không có ngày cùng.

Tuy nhiên nếu biết tận dụng thân này, chúng ta có thể học đạo, phát huy được công phu tu hành dễ dàng nhất. Thử tưởng tượng, nếu không được thân người, mà phải mang một lớp lông lá lù xù, làm sao chúng ta có cơ hội học, hiểu và áp dụng Phật pháp để tu hành. Khó lắm. Vì vậy để chuẩn bị cho cận tử nghiệp tốt, chúng ta phải chuẩn bị ngay bây giờ. Đừng để đến lúc gấp rút mờ mịt, không làm chủ được thì trở tay sao kịp.

Những người thường ngày hay gây tạo ác nghiệp, khi sắp bỏ thân này, họ thấy sấm chớp, mây đen, mưa phủ, rồi cọp sói xúm nhau tấn công… Tâm trạng sợ sệt hốt hoảng, họ chạy thục mạng tìm chỗ lẫn trốn. Khi thấy lùm cây, hốc đá họ núp vào chính là lúc thọ thân sau. Do đó mang lông đội sừng trong các loài cầm thú. Đối với những người tu tạo công đức lành, khi sắp bỏ thân này, thân tâm nhẹ nhàng phơi phới. Họ thấy trời trong gió mát, cảnh trí đẹp đẽ vui tươi. Hoặc thấy ao nước trong, họ thích thú lội xuống tắm. Đó là lúc họ thác sanh. Người được thác sanh như thế hoặc là sanh thiên hoặc sanh vào nhà phúc lạc, cao hơn cõi giới của chúng ta.

Tùy tâm trạng lúc gần chết mà chúng ta có các cảnh giới thác sanh khác nhau. Tâm trạng này tùy thuộc vào nghiệp nhân chúng ta đã gây tạo lúc còn sinh thời. Đối với người tu, chúng ta có thể chỉnh đốn và chuẩn bị trước công đoạn này. Nghĩa là ngay bây giờ chúng ta phải buông xả, phải tỉnh táo và phải tu tập. Tu tập làm sao để có thể gặt hái được những lợi ích thiết thực trong mọi sinh hoạt lúc sống cũng như khi chết.

Trong công phu tu hành, trước tiên chúng ta phải gầy dựng được các công đức. Kế nữa là nắm vững phương pháp tu hành, thực tập công phu liên tục trong từng tâm niệm. Và sau cùng là phải làm chủ, lựa bỏ tháo gỡ những buộc ràng chung quanh. Đó là ba giai đoạn người tu phải trải qua.

Trước tiên, tôi nói giai đoạn gầy dựng công đức. Bởi công đức chính là hành trang cho việc tu học của mình. Thường người có nhiều phúc duyên, nhiều công đức thì các công việc đều thành công dễ dàng. Còn người thiếu phúc, thiếu duyên thì mọi thứ trở nên giới hạn. Ước mười thì may ra còn được ba đến năm, có khi hoàn toàn không được gì. Làm thì nhiều mà thành quả thì không bao nhiêu. Những cái gọi là phúc duyên này chính là những nghiệp nhân mà mình đã gầy tạo truớc đó. Ta thường gọi là âm đức.

Riêng trong lãnh vực tu hành cũng như thế, người có đủ phúc duyên, đủ công đức thì việc tu không khó. Bởi công đức này đã hình thành từ những đời trước, hiện tại họ tiếp tục công việc của mình, nên sự tu tập trở nên dễ dàng. Như các vị đã từng trải qua mười đời làm Hòa thượng thì bây giờ làm Hòa thượng không khó. Nếu trước đây chưa từng làm Hòa thượng, thì bây giờ chắc khó. Tóm lại, ngoài đời hay trong đạo, khi phúc duyên đã đầy đủ thì ta làm gì cũng dễ thành công.

Để tu tạo các công đức, chúng ta cố gắng hướng ba nghiệp của mình theo con đường lành. Hành động hướng thượng thì đời sống cao cả siêu thoát. Muốn vậy, tất cả những gì cù cặn, lỉnh kỉnh, vướng mắc... chúng ta sẵn sàng, mạnh dạn bước qua để tiến lên. Đây là những thử thách. Có khi những thử thách này rất bình thường, nhưng nếu chúng ta không tập trung, không chuẩn bị tinh thần thì sẽ không vượt qua nổi.

Như câu chuyện của một Thiền sư. Sau khi từ bỏ gia đình, xuất gia học đạo và thành tựu sở nguyện. Trong một nhân duyên Phật sự, Ngài trở về quê. Bà con thân thuộc trong gia đình rất mừng rỡ. Biết Ngài còn ở nhà thêm một đêm nữa, họ bàn nhau tổ chức họp mặt đông đảo thăm hỏi. Thiền sư nghĩ mình đã cắt ái, dứt khoát bỏ nhà học đạo. Dù là sáng được việc của mình, nhưng công đức chưa viên mãn. Nếu bây giờ để cho tình cảm lây nhây, có điều kiện phát triển đâm chồi mọc rể trở lại, thì quả là không nên. Nghĩ rồi, Ngài quyết định ra đi trước khi họ đến. Nói là làm, Ngài lập tức cuốn gói đi thẳng.

Đó chỉ là một việc nhỏ. Nhưng quí vị thấy, nếu không có tâm hướng thượng, không có sự cương quyết và tỉnh giác, chúng ta cũng khó vượt qua được. Nếu chúng ta có lòng cương quyết, có ý chí vững mạnh, không để cho bất cứ một vấn đề nào bên ngoài sai khiển, thì chúng ta phải luôn luôn xem xét công phu của mình. Công đức, phẩm hạnh, đạo lực của mình hiện nay tới đâu ? Nếu chưa hoàn chỉnh, chúng ta phải lo cho hoàn chỉnh, mọi thứ khác gác qua một bên. Việc chính là làm sao cho công phu của mình được tăng tiến. Đó là mốc đầu tiên, là tinh thần hướng thượng của người tu chúng ta.

Kế đến, chúng ta phải vượt qua được ngã chấp của mình, nó làm cho chúng ta bị trói buộc, bị vướng víu khổ lụy. Ngã là cái mà người tu phải đương đầu và phá hủy cho bằng được, nếu muốn thăng tiến trên con đường tu hành. Nếu chưa diệt được ngã, chúng ta cứ lây quây luẩn quẩn, bị nó sai khiển, kéo lôi từ kiếp này sang kiếp khác. Người tu sau khi đã định hướng rồi, phải quyết tâm triệt tiêu ngã. Mà triệt tiêu ngã là sao ?

Như chúng ta đã đi chùa và qui y, nhưng nghe ai nói: “Ôi! Bà đó mà tu cái gì, dữ như chằng” là nổi sùng liền. Đó chính là ngã. Nhắc đến ngã, thì có muôn vàn ! Dù đang ngồi tiếp khách, ăn cơm hay ngủ v.v... mà nghe ai nói gì đến mình, hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp thì lập tức cái ngã ló đầu ra liền. Rồi thì sừng nanh, trợn mày chớp mắt, đủ thứ chuyện. Thế là mọi thứ trên đời phát sinh, nối tiếp dây dưa vô hạn định. Thành ra chúng ta phải kiểm tra thường xuyên. Dù mình tu học bao nhiêu năm, mà vẫn còn như thế tức là chưa quyết tâm phá trừ ngã chấp.

Phật nói tất cả chúng sanh đều có pháp thân. Pháp thân ấy sáng suốt, trùm khắp, bất sanh bất diệt. Nhưng chúng ta lại quên mất pháp thân mà sống với báo thân nhiều hơn. Báo thân tức là thân quả báo này. Nó là kết quả của những nghiệp nhân mình gây tạo ở quá khứ. Cho nên báo thân không ai giống ai, dù cho sinh đôi chăng nữa cũng có điểm khác nhau. Chúng sanh chấp vào thân nghiệp báo này cho là thật, và cứ lây quây luẩn quẩn với thân ấy từ đời này qua đời khác.

Người biết tu chịu khó quán chiếu, tức phản quan tự kỷ thì sẽ thấy thân này chẳng có giá trị gì cả. Còn kẻ mê thì bám giữ chiếc thân hư giả này, ai đụng tới là không được. Chẳng những đụng thân mình không được, mà cả những cái chung quanh mình cũng không được. Nếu chúng ta chưa phá được ngã, còn bị lệ thuộc nhiều bởi thân hư giả này, thì công phu tu hành không thể nào tiến được. Chúng ta sẽ lên xuống trong các đường không biết đến bao giờ. Người xưa dùng từ “ba vô số kiếp” để diễn tả cho thời gian dài đăng đẳng này. Cho nên nhà thiền dùng các phương tiện như bắt ngồi thiền vì sợ mình nằm dài ra ngủ, bắt tụng kinh vì sợ mình lười biếng ham chơi. Mọi thứ nội qui điều lệ cũng đều vì mục đích mài dũa bản ngã của mình. Lạ một điều, trị ngã thì chúng ta cũng muốn trị, mà phát huy ngã thì chúng ta cũng cứ phát huy. Cho nên rồi việc tu tập không đi tới đâu. Đó là vì chúng ta thiếu ý chí, thiếu quyết tâm.

Giai đoạn kế là chúng ta cố gắng đừng để tham giận, si mê, phiền não, tật đố... làm chủ mình. Những thứ này luôn nằm sẵn trong túi chúng ta, có cơ hội là nó lập tức nhảy ra. Quý vị nhớ người nào giận nhiều thì người đó mau già mau xấu. Ở đời ai cũng muốn mình tươi tắn, dễ nhìn dễ coi, nhưng cái giận lại không buông. Mà giận là gốc của sần sùi xấu xí. Không buông cái giận thì làm sao tươi đẹp được.

Ngoài việc làm già nua thân thể, nóng giận còn làm mất tất cả các công đức của mình. Chư vị Bồ-tát có công đức chính là trị dứt những loại phiền não này. Các Ngài buông được sự nóng giận là do các Ngài làm chủ được. Nếu chúng ta cũng tu tập như thế là chúng ta biết tu theo công hạnh của Bồ-tát. Công hạnh của Bồ-tát gồm có sáu thứ là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định và trí tuệ.

Nên trong mọi tương giao hằng ngày, chúng ta kiểm soát được mình, dẹp tan nóng giận, tham lam, phiền não, tật đố… những cái dở của mình, đó là chúng ta tu hạnh Bồ-tát. Nghĩa là đối với cảnh sân, chúng ta nhẫn được không sân, đối với cảnh tham chúng ta tự tại không bị kéo lôi. Trong mọi thời mọi lúc chúng ta siêng năng, liên tục phát huy trí tuệ của mình, đó là tu hạnh Bồ-tát. Đây là các phương thức để chúng ta hành Bồ-tát đạo. Trị được ít thì làm Bồ-tát nhỏ, trị được nhiều thì làm Bồ-tát lớn. Thành tựu được Bồ-tát đạo rồi mới có thể thành tựu được Phật đạo.

Tóm lại trong mọi hành động, chúng ta phải gìn giữ bảo vệ, đừng để tham sân phiền não tác động, kéo lôi mình gây tạo những nghiệp nhân bất hảo. Đó là điều chủ yếu. Ngồi thiền, tụng kinh, sám hối, học pháp... chỉ là những phương tiện tu tập, cốt làm cho hoàn chỉnh việc chính yếu trên. Chẳng hạn ba giờ khuya chúng ta phải dậy ngồi thiền. Nhưng từ hai giờ ta đã tỉnh, kiểm tra tham sân phiền não của mình, không để chúng dấy động, thì việc ngồi thiền có hay không, không thành vấn đề. Niết bàn giải thoát không thể tìm kiếm bên ngoài, mà phải từ ngay chúng ta. Hễ chúng ta buông được một xấu xa, một tham sân phiền não thì chúng ta sống lại được với cái sẵn có của chính mình. Nghĩa là nếu chúng ta tỉnh sáng, thì chúng ta có được nguồn an vui ngay trong hiện đời.

Từ mốc đầu tiên là hướng thượng, đến giai đoạn thứ hai là tập trung triệt tiêu ngã chấp, kế đến hóa giải tham sân, phiền não, rồi phát huy trí tuệ và cuối cùng là tâm an. Đó là một quá trình hay một phương thức tổng quát để chúng ta áp dụng tu tập. Ở đây Hòa thượng gom gọn quá trình trên lại một cách đơn giản là “Một niệm dấy lên, không theo tức là định. Biết vọng niệm hư giả, không thật tức là tuệ. Định tuệ hiện tiền là người tự tại”.

Với cách thức tu tập như vậy, chúng ta không nhất thiết lệ thuộc vào các thời khóa như tụng kinh, ngồi thiền… Mà trong mọi lúc khi ăn, khi nghĩ, khi làm việc, khi tiếp khách… ta đều tỉnh giác, làm chủ được mình. Vọng niệm dấy khởi mình dừng được, không để nó kéo đi, tức là đã có định. Định là một năng lực, một sức mạnh mà mình bất kỳ người tu nào cũng không thể thiếu. Được thế thì tuệ giác hiện bày. Người đầy đủ định tuệ thì không có gì làm họ dao động được. Phật nói đó là hạng đại lực lượng, là hàng Đại Bồ-tát tự tại giải thoát.

Tôi đã nói phần gầy dựng công đức rồi, kế đến là phần giữ cho công phu miên mật. Miên mật có nghĩa là liên tục, không gián đoạn, không bị xen hở. Người tu thiền phải dụng công liên tục, miên mật trong từng tâm niệm. Chuyện này không phải đơn giản, vì chúng ta lúc tỉnh lúc mê. Đừng nói trong một ngày, một buổi sáng, mà chỉ trong khoảng một tiếng đồng hồ thôi, chúng ta cũng đã khó giữ công phu miên mật rồi.

Quí vị ngồi lại sẽ thấy, hai phút đầu tỉnh thì năm ba phút sau lại mê rồi. Mê là gì ? Là bị cảnh duyên kéo lôi. Nó kéo mình đi mất, mình ngồi đó mà tâm thần để tận đâu đâu.

Như sáng nay, quý vị đến Thiền viện lễ Phật, nghe pháp thấy lòng thư thả, an ổn. Sau đó quí vị ra nhà khách uống trà. Uống một ngụm trà trong người hưng phấn, rồi cảnh tượng tấp nập xe cộ của thành phố hiện về, cảnh gia đình con cái tính toán lo toan... Nghĩa là thân thì ở thiền viện, mà tâm đã bay về tận thành phố, đang đại náo loạn xạ như Tề thiên đại náo thiên cung. Chưa yên đâu ! Một chiếc xe vừa chạy qua, lập tức dòng vọng tưởng đổi chiều, “chà chiếc xe đó đẹp quá” và hàng loạt loại xe liên miên nối tiếp cho đến khi vọng tưởng gặp đối tượng mới…

Ngoài ra cũng có vị ngồi yên lặng nghiêm trang trong chánh điện cả tiếng đồng hồ. Mới nhìn tưởng như an ổn, ngờ đâu họ đang đắm mình trong dòng hồi tưởng về cuộc đời thăng trầm đã qua. Thế thì sao ? Dù cho cuộc đời lúc trước có đi trên nhung lụa hoặc là lội dưới sình lầy thì cũng chỉ là vọng tưởng thôi. Sao lại hành thân tâm chi cho khổ vậy, sao không để cho mình đươc chút bình yên ! Thế nhưng ít ai chịu như vậy.

Nếu một tiếng đồng hồ hoặc nửa tiếng thôi, quý vị ngồi chỉ ngồi, bình thường, hồn nhiên nhìn mọi thứ trước mắt, không bị bất cứ thứ gì kéo lôi. Nghe tiếng động biết đó là tiếng động. Biết tất cả rõ ràng, nhưng không có gì kéo lôi được mình. Được như vậy là thiền định. Nhưng thường chúng ta hay hưng phấn bất tử. Hưng phấn rồi thì trong đầu hình thành những thứ tơ tưởng, những chương trình đầy ắp. Thở không nổi, buông không xong.

Chúng ta phải tu trên từng tâm niệm. Làm sao một niệm dấy khởi, mình dừng được thì sẽ an lạc. Làm cách nào để dừng được ? Những niệm buồn, vui làm thay đổi gương mặt của mình không biết bao nhiêu lần. Nói đến đây, tôi nhớ lại câu chuyện thời tôi còn nhỏ. Tôi và mấy huynh đệ được mời tới ăn cơm ở một ngôi chùa người Hoa. Hôm ấy chùa cúng to lắm, có cả việc mở bát bảo đựng xá lợi của chư vị Tổ sư. Tương truyền rằng, người nào nghiệp tập mỏng có công đức nhiều, thì nhìn thấy xá lợi tươi đẹp. Ngược lại ai tham sân, phiền não nhiều thì thấy xá lợi xám tối hay đỏ bầm. Mọi người nghe lời này thảy đều xôn xao. Ai cũng muốn biết nghiệp tập và phước báu của mình tới đâu. Tôi không hiểu chuyện ấy thực hư thế nào, nhưng các huynh đệ của tôi, người thì thấy xá lợi trong xanh, người thì thấy xám xám đen đen…

Đó chẳng qua căn cứ trên tâm niệm của mình. Muốn mọi việc tốt đẹp thì chúng ta phải tu tập trong từng tâm niệm. Tâm niệm tu tập liên tục thì sự an lạc, sáng suốt cũng liên tục. Muốn vậy trước tiên chúng ta phải dừng được những niệm khởi. Niệm khởi thì vô vàn. Ngồi lâu khởi niệm mệt, niệm đói. Trong người có bệnh phong thấp thì khởi niệm nhức mỏi… Niệm đã phát sinh thì rất nhanh, chưa có hệ thống vi tính nào tính nổi những dấy niệm của con người. Tâm niệm bén nhạy, tinh vi, tế nhị vô cùng. Chúng ta khó phát hiện kịp những hiện hình của nó, cho nên nó dễ dàng kéo lôi mình. Vọng tưởng kéo đi một khoảng xa, giật mình tỉnh lại té ra nãy giờ bị vọng tưởng dẫn !

Không dừng được niệm khởi giống như không dập tắt được tàn thuốc nhỏ. Nó làm cháy rụi cả khu rừng công đức của mình. Trong kinh nói “Một niệm lửa sân đốt tan cả rừng công đức”. Như từ một niệm sân hận, nếu không dừng được thì xảy ra không biết bao nhiêu tội ác, đau khổ khiến cho người ta giết nhau, rồi tù đày v.v… Rõ ràng như vậy. Nổi sân lên mà dằn không được thì hiện trường sau đó, chúng ta không lường hết được. Cho nên người tu phải nhìn thấy được hậu quả phát sinh từ các dấy niệm của mình, cố gắng dừng cho được chúng.

Tất cả những gì chúng ta đã học hiểu, đều là phương thức để tập trung phát huy cách thức làm chủ các dấy niệm. Người tu, nhất là tu thiền, phải có năng lực tiêu dung tất cả các niệm. Đi đứng nằm ngồi, trong mọi sinh hoạt mình phải làm chủ được các niệm, không để nó kéo dẫn đi đâu. Được vậy mới có thể nhập thiền, nhập định. Người như thế là người biết áp dụng Phật pháp trong đời sống, hưởng được sự lợi lạc ngay tại đây và bây giờ.

Tóm lại, dù chúng ta có học đạo hiểu đạo, tu tạo nhiều công đức, nắm vững đường lối chủ trương tu hành, mà công phu của mình không có, thì cũng như người nói ăn mà bụng cứ đói. Không có công phu mà muốn được giác ngộ, muốn được giải thoát thì quả là chuyện mơ hồ. Đạo Phật rất hiện thực và rất khoa học. Chúng ta càng nghiền ngẫm, càng hiểu biết, càng có công phu tu tập thì chúng ta sẽ càng nhận rõ được điều này. Một khi chúng ta áp dụng và hành trì đúng đắn, chúng ta sẽ được an lạc và giải thoát ngay trong cuộc sống này. Chẳng hạn khi tâm sân dấy khởi, mình thấy và hóa giải được, thì lập tức sự nóng bức sẽ tan loãng. Ngay lúc đó, ta nhận ra sự an lạc giải thoát phần nào rồi. Bất cứ loại phiền não nào cũng vậy, trị được phần nào thì được an lạc phần ấy.

Tuy nhiên không phải nói là chúng ta làm được liền. Bởi vì tập nghiệp từ lâu đời đã ăn sâu, bây giờ muốn gột rửa cần phải nhẫn nại, kiên trì lắm mới được. Người sáng suốt là người chịu khó kiểm lại xem nghiệp tập của mình, thứ nào nặng thì trị trước. Nhắm mũi dùi xỉa thẳng, bửa ngay chỗ đó. Ngày nay bửa chưa được thì ngày mai bửa tiếp, chiều nay bửa không xong thì tối nay bửa cho xong. Cứ vậy mà làm, có ngày cũng phải xong.

Hòa thượng Viện trưởng dạy chúng ta phải gan dạ, phải phát tâm trường viễn, phải có ý chí mãnh liệt mới hoàn thành được việc của mình. Thiếu một trong những thứ đó, chúng ta khó có thể thực hiện chu toàn công phu tu hành. Như nói tụng kinh, niệm Phật sẽ được hết khổ. Nhưng đâu phải tụng vài lần, niệm vài chuỗi mà có thể hết khổ. Người đã tu Phật nhiều đời, tụng niệm vài lần được an lạc giải thoát. Còn chúng ta cạy vẫn chưa chịu nhúc nhích, nói gì tụng niệm sơ sơ mà được hết khổ.

Tuy nhiên người có đức tin, tin sâu lời dạy của Phật Tổ, thì tu đến bao giờ hết khổ mới thôi. Ngày nay chưa rồi, ngày mai tiếp tục. Đời này chưa xong, đời sau sẽ xong. Không gan dạ làm sao dám làm, không có tâm trường viễn làm sao dám đeo bám, không ý chí thì ắt hẳn phải bỏ cuộc giữa đường. Cho nên trong việc tu hành, không đặt vấn đề giỏi hay dỡ, mà là ta có dám làm và chịu làm hay không ? Dám làm sẽ thành công, chịu làm sẽ tăng tiến. Pháp Phật là tùy nghiệp tập của chúng sanh mà có, thành ra ai cũng có phần. Có điều đòi hỏi chúng ta phải cố gắng, đầy đủ niềm tin, ý chí và công phu phải được liên tục.

Gặp nhau trong một pháp hội, ít nhiều chúng ta cũng đã có phúc duyên. Phúc duyên lớn nhất của mình là gặp được Phật pháp và biết áp dụng lời Phật dạy. Quí vị cũng biết, nếu thiếu phước duyên chúng ta khó có cơ hội, có thời gian, có điều kiện để học hiểu và hành trì Phật pháp. Đã có sẵn phúc duyên để áp dụng Phật pháp thì cố gắng áp dụng cho đúng. Những gì không cần thiết chúng ta loại ra. Những gì cần thiết cho việc tu học, dù khó đến đâu chúng ta cũng gắng vượt qua, gắng làm cho được.

Một trong những việc quan trọng cần làm là chúng ta phải phá bằng được ngã chấp của mình. Nó là cái khó trị khó phá nhất. Nếu chúng ta muốn giải thoát, giác ngộ mà không phá được ngã chấp, thì việc giải thoát giác ngộ chỉ nói cho vui, chớ không có thực chất gì cả. Muốn phá được thì lối tu thẳng tắt và hiệu quả nhất là niệm dấy liền buông! Chúng ta phải làm chủ và dừng cho được những dấy niệm của mình. Công phu tu hành phải được thực hiện liên tục trên từng tâm niệm. Một khi làm được điều này thì chúng ta sẽ được an lạc và giải thoát ngay trong hiện đời.

Cuối cùng, tôi xin chúc toàn thể quý vị lúc nào cũng tỉnh sáng, công phu được phát huy liên tục trong mọi lúc. Mong tất cả đều thành công trong việc tu học của mình.

TRANG NGHIÊM HẠNH NGUYỆN

Hôm nay chúng tôi sẽ nói về hạnh nguyện của người tu. Người tu thường phát nguyện hành hạnh Bồ-tát, hạnh Phật. Tại sao phải phát nguyện ? Theo tinh thần Đại thừa Phật giáo, người tu luôn luôn phải phát nguyện để đạt cho được mục đích, để thực hiện cho được ý muốn của mình. Không phát nguyện tức là không có mục đích. Không có mục đích thì chúng ta tu hành để làm gì ? Cho nên hạnh nguyện rất cần thiết cho người tu cầu đạo giải thoát viên mãn.

Thế nào là hạnh nguyện ? Nguyện là sở nguyện, là ước muốn của mình. Hạnh là thực hành. Hạnh nguyện là thực hành những ước mong của mình. Vì vậy nhìn chung ai cũng có sở nguyện. Như người đời cầu mong được an ổn khoẻ mạnh. Người tu Tịnh độ niệm danh hiệu Phật A Di Đà, mong được sanh về cõi Cực Lạc. Người tu các pháp môn khác cũng vậy, luôn luôn mong mỏi tha thiết đạt được sở nguyện của mình.

Người tu thiền cũng có hạnh nguyện riêng của mình. Đó là những mong muốn rộng mở, trùm khắp, không dành riêng cho ai, không hạn cuộc trong phạm vi nào. Trong tất cả lời phát nguyện, nguyện lớn lao nhất là nguyện cầu thành Phật. Người tu thiền chỉ nguyện cầu thành Phật. Phật là giác. Chúng ta sống được với tánh giác là sống được với Phật của chính mình. Sống được với tánh giác của mình rồi thì khỏi cần mong cầu. Chúng ta bị các sự kiện xung quanh quấy rầy, nên thường mong cầu được yên ổn. Như bệnh tật liên miên tu không tiến, mong cho hết bệnh. Trí nhớ kém học kinh hoài không thuộc mong cho được thông minh sáng suốt v.v… Đó là những cách nguyện ước rất tự nhiên bình thường. Nguyện cầu thành Phật là ước nguyện lớn lao, nhưng tánh giác là cái sẵn có của mình, chỉ vì quên mà mình không dám nhận, thành ra nói mong cầu cũng chỉ là một cách nói. Song nếu chỉ mong cầu thôi, e khó thành tựu. Chúng ta phải thực hành những chí nguyện của mình cho đến ngày viên mãn.

1. Thệ Nguyện Độ Tất Cả Chúng Sanh.

Tất cả những bức xúc, phiền não, khi đối duyên xúc cảnh là chúng sanh trong tâm ta. Những chướng duyên, thuận duyên, mọi hiện tượng chung quanh chúng ta là chúng sanh ngoài tâm. Tất cả đều cần phải được độ hết. Bởi vì chúng sanh bên trong hay bên ngoài cũng đều là chúng sanh của tâm. Ở đây tạm chia trong ngoài để tiện nói về phương tiện tu hành.

Chẳng hạn đối với chúng sanh trong tâm, những thứ làm ta dễ chịu thích thú, ta thường có khuynh hướng nuôi dưỡng hơn là loại trừ chúng đi. Đối với chúng sanh ngoài tâm, những cảnh thuận ta giữ lại, cảnh nghịch ta xua đuổi. Người tu thiền không nên có thái độ như thế. Dù thuận hay nghịch đều phải lập chí quyết độ cho bằng được.

Với chúng sanh ngoài tâm, thuận thì gắng độ theo duyên thuận. Nghịch thì gắng độ theo duyên nghịch. Độ đến khi nào chúng ta bình thản, không thấy có vấn đề dễ hay khó nữa mới là thật độ hết chúng sanh. Có thế, mới xứng với lời nguyện của Phật, của Bồ-tát.

Một khi đã hiểu như vậy, ta không còn ngán phiền não nữa, vì đó là đối tượng để chúng ta tu. Nhiều duyên phiền não chừng nào ta nên vui chừng nấy mới phải. Có duyên phiền não ta mới biết việc tu hành của mình thăng tiến hay không. Mọi thứ chung quanh lặng yên, thì mình chìm trong đó nên sẽ không biết mình ra sao. Có nhiều sóng gió, phong ba bão táp mới biết tài chèo chống của thuyền trưởng. Biển lặng sóng yên thuyền bo bo chạy, ai lái chẳng được. Chỉ những lúc trời long đất lở, việc nọ việc kia tối mặt tối mày, mà mình vẫn an nhiên bình thản mới đích thực là thiền tử, là con Phật. Cho nên cần lập nguyện độ tận chúng sanh.

Thệ nguyện độ tất cả chúng sanh ở đây, trước nhất là tiêu dung được tất cả những bực bội, phiền não, dấy niệm loạn tưởng của chính mình. Trị được, buông được những thứ này tức là chúng ta độ chúng sanh trong tâm. Những thứ đó nếu không trị, chúng sẽ là giặc ngăn chướng đường tu của chúng ta. Trở ngại bên ngoài cũng đều phát xuất từ đây. Biết rồi ta phải trị thẳng ngay nó. Cho nên Thiền sư Nam Tuyền nói “tâm bình thế giới bình”.

Tâm chỉ bình khi nào ta trị được những điên loạn của chính mình. Phật dạy “Chiến thắng trăm ngàn quân địch chưa gọi là hiển hách, chiến thắng được mình mới là chiến công oanh liệt nhất”. Chiến thắng ở đây là sự bình thản, tiêu dung, giải thoát những dấy niệm, những vọng tưởng lăng xăng của chính mình. Trong những sinh hoạt bình thường, như lúc ăn cơm, uống nước ngủ nghỉ… nhiều khi mình chiến thắng không nổi. Một hớp nước hay một ngụm cơm nuốt không trôi, trong bụng bực bội là chưa tự chiến thắng được. Việc làm này là đại hạnh của Bồ-tát, chẳng phải chuyện thường tình.

Những việc bên ngoài chỉ hỗ trợ, nhắm thẳng bên trong mới là điều quan trọng. Các Thiền sư nói “Tu mà không tu”, nghĩa là không có người tu và pháp để tu.

Chẳng hạn mình đang nổi giận đến tức nghẹn. Lúc ấy phải tụng kinh gì ? Tụng Bát Nhã cũng không xong. Tốt nhất khi đó ta nhìn thẳng vào cái giận xem nó diễn tiến ra sao, tự nhiên nó sẽ lui tan ngay. Chừng đó chúng ta mau chóng lấy lại sự bình tĩnh và chiến thắng được mình. Đó là cách thể hiện cốt lõi của người có công phu.

Thệ độ tất cả chúng sanh, gần nhất là độ tất cả vọng tưởng của mình vào Niết-bàn. Giải quyết được chỗ này rồi thì đời sống chúng ta rất bình thản, an nhiên. Dù bất cứ chuyện phiền phức gì xảy ra, nhưng một khi trong lòng chúng ta yên thì mọi thứ đều bình ổn. Trong kinh Lăng Nghiêm, Phật dạy vọng tưởng chỉ là bóng dáng của tiền trần. Yếu chỉ tu hành ở đây chính là độ hết các loại chúng sanh vọng tưởng này. Bao giờ chúng ta nhận rõ vọng tưởng là những bóng dáng của tiền trần, hư giả không thật thì mới siêu độ được chúng. Ngược lại chúng ta vẫn thấy chúng thật, là thân thuộc của mình thì khó lắm. Cứ nghiệm mà xem, nếu chúng là thật thì dù trời đất bao la, không gian mênh mông cũng không thể chứa hết nổi. Chúng đầy ắp bên ngoài, đầy ắp bên trong, rồi thì ăn không được ngủ không yên. Chỉ khi nào ta thấy chúng không thật, thì mới hóa giải được chúng. Như vậy, lời nguyện thứ nhất của chúng ta là thệ độ tất cả chúng sanh. Tức là trị được tất cả những dấy niệm của mình. Sau đó, ta mới mở rộng hoặc tạo duyên hỗ trợ mọi người chung quanh. Chỉ cần buông được các dấy niệm là ta đã tạo dựng được thế giới bình yên, nhân sinh an lạc. Đó là năng lực do tâm thể thanh tịnh phát sinh vậy. Như kinh nói, thế giới Cực Lạc hoàn toàn không có tiếng khổ, nói gì đến khổ cảnh, khổ hình. Người ở đó là các bậc thượng thiện nhân, hóa sanh từ hoa sen, không có tâm tưởng điên đảo, vọng động. Ở đấy gió thổi, chim kêu đều là Phật pháp.

Thế giới chúng ta chưa được vậy, đường gồ ghề nên cần phải đắp bằng, trồng thêm hoa cảnh để che lấp chỗ gai gốc. Như Thiền viện đây, cây cối sắp xếp theo một trật tự nhất định thì đẹp, thì hay nhưng chỉ là đồ giả. Nhưng nếu không tỉnh, không khéo thì đồ giả lại biến thành thật. Không tin quý vị thử bứng vài cây cảnh xem, sẽ thấy sự bực bội của các thiền tăng. Vì cây của mình, chùa của mình! Thiên nhiên không phải vậy. Thiên nhiên bình thản, bình thường. Cây lớn mọc cũng được, cỏ gai mọc cũng được. Thiên nhiên hồn nhiên không vướng bận. Ta đốn cây, cây không nói gì. Đụng nó, bứng nó, nó cũng chẳng kêu la. Nếu chúng ta được bình thản như cây rừng, hồn nhiên như cỏ nội, thì không cần hạn cuộc vào chuyện ngồi thiền.

2. Thệ Nguyện Trừ Sạch Tận Gốc Mọi Tâm Niệm Xấu Aùc Của Chính Mình.

Lời nguyện thứ hai là trừ sạch tận gốc mọi hành vi, mọi tâm niệm xấu ác của chính mình. Tại sao việc này lại đặt thành lời nguyện ? Vì có khi ta làm được những việc lớn lao bên ngoài, nhưng đối với những việc bình thường thì ta quên. Như ta dễ dàng nhận thấy vết nhơ trên mặt người, nhưng lại không thấy vết nhơ trên mặt mình. Lời nguyện thứ hai chính là quay lại nhìn vào mình, từ đó chúng ta mới có thể thấy được mặt thật của chính mình.

Nhìn lại như thế nào ? Nhìn lại để thấy những cù cặn, những nghiệp tập của mình. Với bất cứ sự việc gì, mỗi khi đối diện chúng ta thấy trong lòng khó chịu hay rúng động thì coi chừng, không bình thường rồi ! Phải phát hiện ngay từ gốc, tức trong tâm. Vì bên trong có sẵn tập nghiệp, sẵn gai gốc nên khi bên ngoài đủ điều kiện thì nó liền tương ứng phát khởi. Đó là do con khỉ của mình chưa ngủ, chưa nhập định, thành ra khi con khỉ bên ngoài kêu, con khỉ bên trong liền đáp ứng ngay.

Vì vậy lời nguyện thứ hai là thệ bỏ những nghiệp tập xấu ác của mình. Niệm nào còn tăm tối thì chúng ta loại bỏ đi. Không phải mỗi khi nổi giận, mình giận cho đã rồi mai mới tu. Hay muốn chưởi người nào, thì chưởi cho đã rồi ngồi thiền mới tu. Tu như vậy trễ lắm. Tu thì phải tu tức khắc, nếu không kịp thì khi nghiệp đã tạo rồi, quả báo hoàn tự thọ.

Nguyện là xin, là mong mỏi. Trong nhà thiền mong mỏi không phải là yếu đuối cầu cạnh bên ngoài, mà là tự khắc tự hứa mình sẽ có năng lực tỉnh giác, để chuyển hóa nghiệp tập cũ bằng cách buông hết các niệm xấu. Không nghĩ, không nói, không làm theo vọng tưởng đảo điên là thực hành hạnh nguyện tu đạo giác ngộ giải thoát. “Niệm dấy, biết không thật, liền buông” là lời dạy thẳng tắt và ngắn gọn trong nhà thiền. Tuy nhiên nếu không có trí Bát-nhã, thì không bao giờ ta biết nó không thật. Lời nguyện thứ hai giúp lòng mình được rỗng rang sáng suốt. Con khỉ ý thức ngủ đi, mặc cho bên ngoài thế nào, bên trong vẫn yên. Làm được lời nguyện này thì đối với kẻ oán người thân, tâm thảy đều bình đẳng. Một lòng giúp đỡ khi người cần đến mình, tâm hoàn toàn không chọn lựa. Đó chính là thực hành hạnh nguyện rộng lớn của Bồ-tát đạo.

Vua Trần Thánh Tông, thấy rõ và hiểu rõ được những tâm niệm như vậy, Ngài đã làm bài sám hối sáu căn hết sức tha thiết, giúp chúng ta quày đầu trở về với con đường chân sáng. Đó là pháp tu của hàng Đại thừa, hàng Bồ-tát. Là một vị vua, trăm công ngàn việc mà Ngài đã làm được, sống được như thế. Chúng ta bây giờ mọi thứ đã được người trước dọn vẽ sẵn, nếu không tu được thì quả là đáng tiếc, đáng trách. Cố gắng !

3. Thệ Nguyện Học Hỏi Hết Thảy Giáo Lý, Nghề Nghiệp.

Lời nguyện thứ ba là thệ học hỏi hết thảy giáo lý nghề nghiệp. Lời nguyện này có tánh cách mở rộng. Sau khi đã thực hiện được hai lời nguyện đầu, chúng ta bước sang lời nguyện thứ ba, học đạo lý và nghề nghiệp. Đạo lý để tu và nghề nghiệp để sống.

Vì Bồ-tát không nhất thiết chỉ là những vị xuất gia, đắp y ôm bát hay ở chùa, mà hình thức sinh hoạt của các Ngài rất rộng rãi. Có khi các Ngài thị hiện là người nữ, có khi thị hiện là vua chúa, cũng có khi là quỉ sứ dữ dằn v.v... Các hình thức này đềù vì lợi ích chúng sanh. Như Bồ-tát Quán Thế Âm, muốn độ các loài quỷ chúa, quỷ vương, quỷ đói trong cõi ngạ quỷ, Ngài thị hiện thành Tiêu Diện đại sĩ v.v…

Bồ-tát thị hiện vào tất cả cõi, độ tất cả chúng sinh. Mà muốn vào tất cả cõi, độ tất cả chúng sanh thì phải có nhiều lớp áo, nhiều phương tiện. Nếu không đủ phương tiện thì việc độ sanh trở thành hạn hẹp.

Ví dụ có Phật tử nước ngoài đến thiền viện, họ không biết nói tiếng Việt, chư tăng cũng không biết nói tiếng của họ. Thế là không ai hiểu ai, thành ra mình không thể giải thích hay nói Phật pháp gì với họ. Vậy thì làm sao hướng dẫn họ tu được. Do thấy sự hạn hẹp đó, mà chúng ta noi theo gương hạnh của Bồ-tát, nguyện học hiểu các phương tiện, thị hiện trong các tầng lớp, các cảnh đời để vì lợi ích chúng sanh. Cho nên muốn thành tựu được các Phật sự, cần phải có phương tiện rộng rãi.

Lời nguyện thứ ba này nhằm để dễ dàng hàng phục, gần gũi giáo hóa chúng sanh. Tâm hạnh của Bồ-tát là tự giác, giác tha. Đây là việc chính. Tự mình giác ngộ nhưng còn vô số chúng sanh chưa giác ngộ. Cũng như mình là người hết khổ, đủ cơm ăn áo mặc, nhưng kẻ khác còn đói nghèo thì chúng ta không thể ngồi yên được. Với tâm hạnh của Bồ-tát, không thể an hưởng một mình, mà còn phải nghĩ đến vô lượng chúng sanh đang khổ đau. Vì vậy các Ngài nguyện khoác nhiều lớp áo, vào trong tất cả cảnh giới, làm tất cả công việc, mang lại lợi ích cho muôn loài.

Chúng ta còn nhớ lời nguyện của Bồ-tát Địa Tạng. Ngài nguyện đi vào địa ngục, gần gũi với các chúng sanh trong đó để an ủi, động viên họ. Giúp họ nhận được rằng, họ có khả năng chuyển hóa những khổ đau mà họ đang phải gánh chịu, họ có khả năng đi trên con đường bình an giải thoát. Đó cũng là lời nguyện của vô lượng các vị đại Bồ-tát, thị hiện khắp nơi như Bồ-tát Di Lặc, Bồ-tát Văn Thù, Phổ Hiền…

Chúng ta cũng thị hiện, nhưng thị hiện trong sáu nẻo luân hồi vì bị nghiệp dẫn. Bị nghiệp dẫn nên thân khẩu ý của ta không thanh tịnh. Đó là vì hạnh nguyện đời trước không trang nghiêm. Nếu đời này cứ tiếp tục như thế thì hôm nào quơ tay múa chân, nhắm mắt tắt thở, theo nghiệp trôi dạt không biết ra sao. Vòng nhân quả luân hồi nhiều vô kể. Nếu chúng ta không lo tu tập, không chuẩn bị cho mình, thì tương lai mịt mờ tăm tối. Quí vị cũng biết, lúc nhắm mắt xuôi tay tâm niệm hỗn loạn là chúng ta dễ lọt vào những cảnh giới không tốt. Vậy muốn bình thản vui vẻ lúc ra đi thì ngay bây giờ, chúng ta phải tu tập. Có vậy mới mong hướng đi của mình được thăng hoa, được tự tại.

Tóm lại, lời nguyện thứ ba này là lời nguyện đầy đủ tinh thần hàng phục các duyên, đầy đủ phương tiện để lợi mình lợi người, đầy đủ lực thông cảm để khuyến hóa những chúng sanh đã tin và chưa tin.

4. Thệ Nguyện Thành Phật.

Lời nguyện thứ tư là nguyện thành Phật. Chúng ta tu hành nguyện thành Phật chứ không nguyện thành gì khác. Đây là nguyện rốt sau của người tu. Khi phải cẩn thận, nếu không sẽ bị bọn ma lừa gạt. Bởi vì những giả cảnh hiện ra như Phật, Bồ-tát cũng từ chính công phu của mình mà ra. Nếu lầm nhận thì chúng ta sẽ bị những giả cảnh này rước trước. Cho nên nguyện thành Phật, nhưng phải tỉnh giác, đừng để các ảo tưởng dẫn dắt.

Nghiệm lại đời sống hiện tại, chúng ta rất dễ bị ảo tưởng mê hoặc. Vì vậy nguyện lực phải đi đôi với trí tuệ, với công phu thiền định. Mục đích tu học của chúng ta là làm sao tập trung vào việc lợi ích cho tất cả chúng sanh. Người thực hiện được lời nguyện này là người làm chủ được nhân quả, không lầm đối với tất cả cảnh duyên, tự tại trước mọi hoàn cảnh. Sở dĩ chúng ta sợ sệt cầu cứu là vì chúng ta không làm chủ được nhân quả. Nếu miệng cứ nguyện không vào những nơi khổ đau, nhưng thân ý cứ gây nhân khổ đau thì nguyện cũng vô ích. Khổ đau này là quả của các nhân mình đã gây tạo. Chính nhân này trói buộc khiến mình không thoát khỏi khổ đau. Thành ra tốt nhất là đừng gây nhân, để khỏi phải sợ sệt cầu cứu van xin ai.

Lời nguyện này tập trung vào năng lực thành Phật, hoàn toàn giác ngộ giải thoát. Muốn thế, chúng ta phải biết bỏ cái giả và nhận cái thật là tánh giác của mình. Từ đó làm tất cả Phật sự đều từ tánh giác.

Chư Tổ dạy cuộc đời giả, cảnh duyên giả, con người giả. Quan hệ cha mẹ anh em thầy bạn chẳng qua cũng chỉ là giả tạm. Có rồi cũng thành không, bởi hữu hình thì hữu hoại. Cái gì ràng buộc chúng ta ? Người sáng chỉ khéo sử dụng thân này, cảnh này để tu hành cho được kết quả viên mãn.

Trong công phu hằng ngày, ngài Đại Huệ dạy: “Nghịch cảnh phá dễ, mà thuận cảnh thì phá khó. Nghịch cảnh chỉ cần tốn một chữ nhẫn, định tỉnh giây lát liền mất. Thuận cảnh không có chỗ cho ta lẩn tránh, như nam châm gặp sắt, hai thứ hợp nhau tự nhiên làm thành một chỗ”. Nghĩa là gặp cảnh nghịch, chúng ta chỉ cần nhẫn một chút thì qua được. Ai trong chúng ta cũng sợ nghịch cảnh. Nhưng thật ra nghịch cảnh không phải là điều đáng sợ. Vì nó không thuận lòng thuận ý mình, nên mình không có tâm nắm giữ. Chỉ cần nhẫn là qua.

Ngược lại, gặp cảnh thuận thì ta không có chỗ nào để phá. Làm sao phá được ? Như bảo mình đánh một người mình thương, làm sao đành lòng đánh ? Trong kinh Phật dạy, các vị tu nhập Bồ-tát địa, đến địa thứ tám là Bất động địa thì định tuệ tròn đầy. Khi này được Báo thân Phật khuyến hóa khởi đại từ bi, vào trong tất cả cảnh giới sai biệt, tu tập tất cả Phật đạo, để thành tựu Phật vị. Các vị A La Hán nhập vô sanh vị rồi, cũng được khuyến hóa nhập Bồ-tát đạo để thành Phật không nên an trụ trong hóa thành. Hóa thành là một thuận cảnh gây trở ngại cho việc thành tựu quả Phật.

Thời đức Phật còn tại thế, sau ngày mãn hạ, các thầy Tỳ-kheo từ những trú xứ khác trở về tinh xá Kỳ Hoàn đảnh lễ đức Thế Tôn cầu chỉ giáo. Trên đường về, các vị thấy một người đang bị xiềng xích gông cùm. Khi gặp Phật, các thầy kể lại sự việc trên và thưa hỏi: “Bạch đức Thế tôn ! Trên đời này có sợi giây nào cứng chắc hơn thứ xiềng xích đó không ?”. Đức Phật đáp: “Sợi dây ái luyến còn cứng chắc hơn nhiều lần sợi dây xiềng xích ấy nữa”. Rồi đức Phật kể câu chuyện sau.

Có một Phật tử hiếu hạïnh, khi mẹ già mất ông xin người bạn đời cho ông đi tu để báo hiếu. Người vợ bảo: “Tôi đang có thai, thôi thì ráng đợi đến khi sinh nở xong, thấy được mặt con rồi hãy đi”. Nghe hợp lý ông cũng ráng. Khi sanh rồi, người vợ lại bảo “Thôi, đợi con dứt sữa, tôi có thể làm được các việc, rồi đi hãy còn kịp”. Ông nghe cũng hợp tình, thành xuôi theo lần nữa. Nhưng khi đứa con vừa dứt sữa thì vợ lại có thai, rồi… bổn cũ soạn lại. Cuối cùng ông phải bỏ qua những lời tỉ tê, dứt khoát đến gặp Phật và nỗ lực tu hành đắc quả.

Sau khi đắc quả, ông tuyên bố: “Ta đã gan dạ bẻ gãy gông cùm bền chắc nhất. Đó là gông cùm dục nhiễm. Ta đã chặt đứt sợi dây ràng buộc chắc chắn nhất, đó là lòng luyến ái vợ con”. Dây làm bằng sắt, bằng gai hay bằng gỗ chưa phải là bền chắc. Sợi dây bền chắc chính là sợi dây ái luyến ràng buộc vợ con.

Quí vị thấy, thuận cảnh êm ấm sẽ ràng buộc như vậy, cứ mắt xích này nối tiếp mắt xích kia vô kể, không khi nào dứt hết. Nghiệm lại lòng mình, ai cũng còn sợi dây ái luyến này. Gông cùm xiềng xích chỉ là hình thức cạn cợt bên ngoài. Sợi dây luyến ái mới là thứ vô hình trói buộc ngàn đời, khó mà nhúc nhích cục cựa. Không hẳn ai cũng ái luyến vợ con, nhưng sợi dây luyến ái gia là tiêu biểu nhất. Rồi còn vàng bạc, địa vị, rất nhiều thứ... Người tu chúng ta phải cắt cho được sợi dây này, phải tự gỡ tự tháo, không ai làm dùm cho mình. Khi nào tháo gỡ được thì mới nói đến chuyện tự do tự tại.

Song nghịch cảnh hay thuận cảnh gì cũng đều không thật. Làm chủ được nghịch cảnh thuận cảnh thì chúng ta sẽ an lạc. Đây là chỗ nhắm của người tu thiền, là chỗ chúng ta dụng công phu. Chỉ cần tỉnh giác, việc gì cũng xong.

Tóm lại, trong bài trang nghiêm hạnh nguyện hôm nay, tôi nêu lên bốn điều cần thiết giúp người tu chúng ta đi từ địa vị phàm phu đến địa vị Phật. Đường tu hành gian nan, Phật đạo khó thành, nếu không có hạnh nguyện thì khó mà vượt qua. Là người con Phật, tu theo hạnh Bồ-tát hạnh Phật, chúng ta cố gắng chí thành phát nguyện và trang nghiêm hạnh nguyện của mình. Được vậy mới mong thành tựu được đạo nghiệp giác ngộ giải thoát.