Thiền định và Sức khỏe (Quán niệm hơi thở)

C. Các bậc thiền

1. Đường đến Sơ thiền

Hành giả đến Sơ thiền cần có trí tuệ nắm bắt và quán triệt được nơi nương tựa của Quang tướng (Paṭibhāganimitta) (*) .

Đại đức Thánh Tăng Xá-lợi-phất (Sariputta - là bậc trí tuệ đệ nhất trong hàng môn đồ, đệ tử của Đức Phật) tự mình chứng nghiệm các chi của thiền định, các nhóm của thiền định, bằng cách Ngài dùng trí tuệ phân biệt giới hạn của từng tầng thiền, thấy biết rất rõ ràng các nguyên nhân. Cùng với tuệ phân tích của thiền Vipassanā mà thấy biết rõ ràng các pháp sinh ra, thành trụ và hoại diệt.

- Bậc đại trí tuệ Xá-lợi-phất đã vô cùng quý kính và tuân theo các trình tự của pháp hành thiền định này.

- Với trí tuệ phân tích biết được rõ ràng đây là giới hạn các chi, đây là các nhóm của thiền định v.v...

Cũng như sự cần thiết vận dụng năng lực của thiền định để triển khai về thiền tuệ (vipassanā) v.v... dành cho chư bậc thiện trí một giá trị vô cùng to lớn không thể nghĩ bàn được. Cần thiết có sự trân quý, cung kính xứng đáng thích hợp để hành theo.

Trong pháp hành niệm hơi thở trên đối tượng của quang tướng vô cùng sáng chói nầy, hành giả đặt tâm và chánh niệm liên tục trên quang tướng trong khoảng thời gian một giờ, hai giờ v.v... cho đến lúc quang tướng trở nên (paṭibhāga-nimitta) vô cùng sáng chói rực rỡ. Vào lúc đó hành giả hướng tâm “nhìn” xuống vùng trái tim ¹⁹. Ví như ở đó có chứa sẵn một tấm gương mà ta dùng ánh sáng của quang tướng từ trên nầy chiếu xuống và bị tấm gương dưới đó phản chiếu ngược lên vậy.

- Lập đi lập lại nhiều lần hành giả sẽ dễ dàng kinh nghiệm và nắm bắt được vấn đề nầy.

Sau đó cần lập lại nhiều lần để cho thiền định càng thêm vững vàng, chắc chắn.

Tuy là hai nơi (một là ở tại nơi quang tướng sáng chói, rực rỡ²⁰; hai là phần vật thể nơi điểm tựa của quang tướng ở vùng trái tim) nhưng chỉ là một mà thôi.

Chú tâm lặng lẽ trên đối tượng quang tướng, hành giả sẽ phân biệt được năm chi của thiền.

Hành đi hành lại điểm nầy nhiều lần, phân biệt các chi nhiều lần, dần dần hành giả sẽ làm chủ cách phân biệt chi một cách dễ dàng. Đầu tiên hết cần phân biệt nắm chắc tỉ mỉ từng chi một cho rõ ràng minh bạch. Sau đó khi hành liên tục hành giả phát sinh trí tuệ có thể quán sát phân biệt được cả năm chi thiền một lần.

* Tiêu chuẩn cụ thể để xác định rằng một hành giả đã thật sự có kinh nghiệm vào tầng sơ thiền (đệ nhất thiền) là:

a. Hành giả phân biệt rõ ràng được năm chi thiền trên trên đối tượng sáng chói của quang tướng.

b. Thấy và xác định được rõ nơi nương tựa của quang tướng (tại vùng trái tim).

c. Hành giả có khả năng nhập thiền liên tục trong sáu (6) thời toạ thiền, mỗi thời trung bình trong một giờ đồng hồ và trong sáu (6) thời đó tâm an trú hợp nhất trong ánh sáng quang tướng.

2. Nên nhập thiền nhiều và nên âm phân biệt chi ít!

Người mới lần đầu tiên chứng đắc Sơ thiền nên nhập vào thiền một thời gian dài, càng lâu càng tốt.

Và cần nhớ rằng không nên lưu tâm đến sự phân biệt chi nhiều, vì sao? Vì nếu để tâm đến việc phân biệt chi nhiều (đồng nghĩa với việc dụng tâm suy nghĩ, tìm kiếm v.v... ) thì sẽ dẫn đến sự xuất hiện rõ ràng các chi của thiền trở lại, khiến cho thiền tâm của hành giả không thể an trụ sâu sắc được (vì có sự can thiệp, xen vào của tưởng vi tế nên thiền tâm dễ bị phân tán).

Hành giả nên tập nhiều lần để làm cho sung mãn năng lực của Sơ thiền. Nếu không làm cho sung mãn năng lực của Sơ thiền hành giả không thể tiến lên đệ Nhị thiền được!

Hành giả mới đắc Sơ thiền không thực tập, nhiều lần không làm cho sung mãn Sơ thiền mà còn cố gắng để tiến lên đạt cho được Nhị thiền. Thì hành giả không những không thể đạt được Nhị thiền mà còn dễ bị thối lui tầng thiền thứ nhất mà mình đã đạt được.

3. Năm chi của Sơ thiền (đệ Nhất thiền)

1) Tầm (vitakka): (Phép niệm hơi thở trên đối tượng quang tướng) - Sự hướng tâm đến quang tướng khi quang tướng vừa xuất hiện đến.

2) Tứ (vicara): (Phép niệm hơi thở trên đối tượng quang tướng) - Sự đặt tâm và duy trì được tâm trên đối tượng quang tướng.

3) Hỷ (pīti): (Phép niệm hơi thở trên đối tượng quang tướng) - Sự thỏa thích khi chú tâm nhìn trên quang tướng.

4) Lạc (sukha): (Phép niệm hơi thở trên đối tượng quang tướng) - Sự cảm thọ an lạc (sukha), hạnh phúc trong quá trình kinh nghiệm quang tướng.

5) Nhất tâm (ekaggatā): (Phép niệm hơi thở trên đối tượng quang tướng) - Sự nhất tâm (ekag-gatā) trên quang tướng, tâm an trụ thanh tịnh trên quang tướng.

4. Năm bước thành thạo

1) Āvajjanavasī - Khả năng nhập thiền nhanh chậm như ý muốn và phân biệt được rành mạch các chi thiền.

2) Samāpajjanavasī - Khả năng nhập thiền vào mọi lúc tuỳ theo ý muốn.

3) Adhiṭṭhānavasī - Khả năng phát nguyện nhập thiền trong thời gian một giờ, hai giờ... hoặc giới hạn thời gian dài bao nhiêu tuỳ theo ý muốn (ví dụ phát nguyện nhập vào thiền trong 3-4 giờ đồng hồ... thì hành giả vẫn nhập được trong khoảng thời gian ấy).

4) Vuṭṭhānavasī - Khả năng xuất thiền vào thời gian đã dự định trước (ví dụ dự định sẽ xuất thiền sau 3 giờ nhập thiền, thì đúng khoảng sau 3 giờ, thiền tâm hành giả tự động xuất ra. nếu có sai lệch cũng trong phạm vi trước sau vài phút).

5) Paccavekkhaṇāvasī - Khả năng phân biệt được các chi thiền nhanh chóng tùy theo ý muốn.

Chư bậc thiện trí nên đọc thuộc lòng năm chi của Sơ thiền. Khi mà năm chi (1) Tầm (vitakka), (2) Tứ (vicara), (3) Hỷ (pīti), (4) Lạc (sukha), (5) Nhất tâm (ekaggatā) của bậc Sơ thiền (đệ Nhất thiền) đã xuất hiện rõ, chư bậc thiện trí nên hành thành thạo năm bước thành thạo của bậc Sơ thiền(21).

5. Đệ Nhị thiền:

Sau khi đã được kinh nghiệm của sơ thiền, hành giả nên tập năm bước thành thạo của sơ thiền thật thuần thục, vững chắc. Và để tiếp tục tiến lên bậc Nhị thiền, sau khi xuất khỏi sơ thiền, chư bậc thiện trí nên quán xét các nhược điểm của sơ thiền như sau:

1) Sơ thiền là bậc thiền đầu tiên mới tách khỏi được Năm Triền Cái (Nīvaraṇa)²².

Do gần các yếu tố triền cái... nên vẫn còn gần gũi năm loại chướng ngại nầy.

2) Hai chi Tầm (vitakka) và Tứ (vicara) là thô nên rất dễ bị hư hoại và đồng thời cũng nên quán niệm rằng năng lực, năm chi của Sơ thiền là còn kém sung mãn.

3) Nên quán tưởng trong tâm rằng đệ Nhị thiền là pháp nhiều an tịnh hơn.

4) Nên quán tưởng về các nhược điểm của Sơ thiền và lợi ích của Nhị thiền (để giảm đi các sự dính mắc quyến luyến đối với Sơ thiền, và phát huy ý muốn tiến qua Nhị thiền).

Để chuẩn bị nền tảng cho việc nhập vào nhị thiền, hành giả cần nhập vào sơ thiền thời gian khoảng 1 giờ hoặc 1 giờ 30 phút để năng lực ánh sáng quang tướng sơ thiền sung mãn, sau đó tác ý xuất khỏi sơ thiền.

Trong giai đoạn nầy (sau khi vừa xuất khỏi Sơ thiền) chư hành giả không nên tập trung niệm về hơi thở ra, hơi thở vào nữa, mà nên lặng lẽ đặt tâm chánh niệm liên tục, không gián đoạn trên quang tướng (vitakkavicārā vacīsaṅkhāro²³), tức là đặt tâm ngay nơi xúc chạm rõ nhất của gió ra vào mũi như trên... và chánh niệm “ấn tâm” liên tục trên điểm nầy.

+ Điều cần lưu ý:

- Nếu tiếp tục niệm thở ra, thở vào như trước đây thì cũng giống như đang cố gắng cũng cố lặp lại hai chi Tầm (vitakka) và Tứ (vicara), do đó khiến cho hai chi nầy không thể lặn đi được. (Nếu nó đã lặn đi rồi thì cũng xuất hiện trở lại)!

- Do vậy mà chư bậc thiện trí muốn chuyển qua bậc Nhị thiền thì không nên niệm hơi thở theo kiểu tầng sơ thiền như trên nữa mà sau khi vừa xả sơ thiền hành giả hướng tâm chuyên chú “đặt” tâm nhìn liên tục trên quang tướng²⁴²⁴²⁴y hơi thở đã vi tế nên chỉ cần chánh niệm ghi nhận theo phương pháp (dài ngắn) nghĩa là:

Nếu hơi thở vào (ra) dài ghi nhận biết dài.

Nếu hơi thở vào (ra) ngắn ghi nhận biết ngắn.

Đồng thời lúc ấy hành giả chú tâm liên tục trên quang tướng thì đệ Nhị thiền có ba chi thiền: Hỷ (pīti), Lạc (sukha), Nhất tâm (ekaggatā) sẽ xuất hiện rõ²⁵ (năm bước thành thạo trước đã trình bày).

Sau khi đã được kinh nghiệm của đệ Nhị thiền, hành giả nên tập năm bước thành thạo của Nhị thiền thật vững chắc.

+ Đến đây nếu muốn, Chư bậc thiện trí có thể chuyển sang hành thiền tuệ (vipassanā)²⁶ để phát huy trí tuệ dẫn đến chứng ngộ pháp thanh tịnh của Đạo quả Niết Bàn.

6. Đệ Tam thiền

Sau khi đã được kinh nghiệm của đệ Nhị thiền, hành giả cần tập năm bước thành thạo của Nhị thiền thật vững chắc, và để tiếp tục tiến lên bậc đệ Tam thiền, sau khi xuất khỏi Nhị thiền, chư bậc thiện trí nên quán xét các nhược điểm của đệ Nhị thiền và lợi ích của đệ Tam thiền theo bốn điều như sau:

1) Trong đệ Nhị thiền do gần gũi hai chi Tầm (vitakka) và Tứ (vicara) là hai chi thiền thô là chướng ngại.

2) Do có chứa thiền chi Hỷ (pīti) nên làm cho Nhị thiền còn thô chưa được an tịnh²⁷ và đồng thời cũng do có thiền chi Hỷ (pīti) là bậc thiền năng lực tâm chưa được sung mãn.

3) Trong tâm quán tưởng bậc Tam thiền là bậc thiền nhiều an tịnh hơn.

4) Nên quán tưởng về các nhược điểm của đệ Nhị thiền và lợi ích của đệ Tam thiền (để giảm đi các sự dính mắc quyến luyến đối với Nhị thiền, và phát huy ý muốn tiến qua bậc đệ Tam thiền²⁸).

* Để chuẩn bị nền tảng cho nhập vào đệ tam thiền, thiền hành giả cần nhập xuất theo trình tự sau: - Nhập đệ nhất (sơ thiền) thiền 30 phút, sau đó xuất sơ thiền, hướng tâm nhập nhị thiền và an trú tâm vào nhị thiền 1 giờ, sau đó xuất nhị thiền nhập vào đệ tam thiền.

Vào lúc vừa xuất khỏi Nhị thiền²⁹ hành giả lại tiếp tục chú tâm chánh niệm liên tục trên quang tướng thì đệ Tam thiền có hai chi thiền: Lạc (sukha), Nhất tâm (ekaggatā) sẽ xuất hiện rõ³⁰.

Trong đệ Tam thiền hoàn toàn không còn chứa ba chi: Tầm (vitakka), Tứ (vicara), Hỷ (pīti) nữa.

Bắt đầu từ Đức Phật cho đến các bậc Thánh Nhân thiện trí đều tán dương khen ngợi những người đang an trú trong sự an vui hạnh phúc thù thắng thanh tịnh thiêng liêng cao quý của bậc đệ Tam thiền nầy.

Trong bậc thiền nầy năng lực của sự chánh niệm, cũng như năng lực của hạnh phúc an Lạc (sukha) vô cùng lớn lắm vậy.

Trên thế gian nầy từ các cõi Trời cho đến cõi Người trong tất cả hương vị của an lạc hạnh phúc (sabba lokiya sukha) thì trạng thái hạnh phúc trong thiền chi Lạc (sukha) của người chứng đắc trong đệ Tam thiền là cao nhất vậy.

Không cần phải so sánh với các cảm thọ an lạc (sukha) các tầng thiền ở trên cao, mà chỉ cần so sánh với trạng thái cảm thọ của xả là cũng đủ cho ta thấy như vậy.

Sau khi đã đạt được kinh nghiệm của đệ Tam thiền, hành giả cần tập năm bước thành thạo của bậc Tam thiền thật thuần thục vững chắc.

7. Đệ Tứ thiền.

Sau khi hành giả đã đạt được Tam thiền rồi cũng tương tự theo phương pháp trên để tập thuần thục năm bước thành thạo của thiền, và để tiếp tục tiến lên bậc đệ Tứ thiền, sau khi xuất khỏi Tam thiền, chư bậc thiện trí nên quán xét các nhược điểm của đệ Tam thiền và lợi ích của đệ Tứ thiền theo các điều như sau:

1) Đệ Tam thiền do có chướng ngại là gần gũi với thiền chi Hỷ (pīti).

2) Do có chứa thiền chi Lạc (sukha) nên làm cho bậc đệ Tam thiền vẫn còn thô chưa được an tịnh³¹ và đồng thời là bậc thiền có năng lực tâm chưa được sung mãn.

3) Trong tâm cần quán tưởng đệ Tứ thiền là bậc thiền nhiều an tịnh... và sung mãn hơn.

4) Nên quán tưởng về các nhược điểm của đệ Tam thiền và lợi ích của đệ Tứ thiền, để phát huy ý muốn tiến qua bậc đệ Tứ thiền)³².

Tương tự như trên, để chuẩn bị nền tảng cho việc nhập vào đệ Tứ thiền, hành giả cần theo trình tự:

- Nhập vào sơ thiền 10 phút.

- Xuất sơ thiền rồi nhập nhị thiền 10 phút.

- Xuất nhị thiền và nhập tam thiền 1 giờ.

- Xuất tam thiền nhập vào đệ tứ thiền.

- Cảm thọ xả cũng như sự an tịnh của thiền tâm xuất hiện đến. Vào lúc đó trong tâm quán niệm rằng: Cần loại bỏ Lạc³³ (sukha) thiền chi còn thô nầy và sẽ đạt được Nhất tâm (ekaggatā) trong Tứ thiền. Vào lúc đó hành giả tiếp tục chú tâm chánh niệm “ấn tâm” liên tục trên quang tướng thì đệ Tứ thiền có hai chi thiền: Xả (upekkhā) và Nhất tâm (ekaggatā) sẽ xuất hiện rõ³⁴.

Sau khi đã đạt đệ Tứ thiền, hành giả cần nên tập năm bước thành thạo của bậc Tứ thiền thật thuần thục vững chắc. Cần nhập vào Tứ thiền nhiều lần để kinh nghiệm tầng thiền nầy thật sâu sắc.

* Cận định của bậc Sơ thiền diệt được cảm thọ khổ của thân – Kāyikadukkhavedanā.

* Cận định của bậc Nhị thiền diệt được cảm thọ khổ của tâm – Cetasikadomanassavedanā.

* Cận định của bậc Tam thiền diệt được cảm thọ vui của thân – Kāyikasukhavedanā.

* Cận định của bậc Tứ thiền diệt được cảm thọ vui của tâm (khi tâm cận định của Tứ thiền, nghĩa là tâm xả xuất hiện thì cảm thọ an vui của đệ Tam thiền bị diệt) – Cetasikasomanassavedanā ³⁵³⁵

8. Một số đặc biệt của đệ Tứ thiền.

- Catutthajjhāne atisukhumo appavatti-meva pāpuṇātī'ti. (*)

- Atisukhumoti aññattha labbhamāno kāya-saṅkhāro catutthajjhāne atikkantasukhumo. Sukhu-mabhāvopissa tattha natthi, kuto oḷārikatā appa-vattanato. Tenāha appavattimeva pāpuṇātī'ti³⁶.

+ Hành giả nhập vào đệ Tứ thiền, thật sự đã vượt qua sự vô cùng vi tế của hơi thở trên thân, hơi thở lúc này thật sự đã ngưng bặt hoàn toàn, không còn thở ra thở vào nữa³⁷.

+ Hành giả nhập vào đệ Tứ thiền: Đã vượt qua sự vô cùng vi tế của hơi thở trên thân trong bậc Sơ thiền, bậc Nhị thiền, bậc Tam thiền cũng như hoàn toàn không xuất hiện một hơi thở vi tế nào nữa³⁸.

Người trong lúc nhập vào đệ Tứ thiền, theo chú giải trên rằng, hoàn toàn không còn hơi thở nữa. Cho nên chư bậc thiện trí nên đặc biệt lưu ý ghi nhớ điểm nầy. Các bậc thiền sư Đại trưởng lão Myanmar ở đây cũng đều có những kinh nghiệm giống nhau như thế.

Chư bậc thiện trí nếu chính mình là hành giả với nguyện vọng tiến qua bậc đệ Tứ thiền tự mình không có đức tin nơi chính mình: hơi thở của ta bây giờ còn thở hay không còn thở? Chốc chốc cũng không nên suy nghĩ hoặc thử nghiệm như vậy, vì sẽ làm hư hỏng thiền định mất, những tầng thiền dù đã được cũng dễ bị ảnh hưởng...

Thật sự muốn đạt đệ Tứ thiền thì hành giả nên nhập định nhiều lần và không nên thử nghiệm như trên!

Trong khi hành giả đang nhập thiền cần nhớ không nên thử nghiệm hoặc lưu tâm để ý rằng hơi thở có còn thở ra, thở vào nữa hay không? Tại vì sao? Bởi vì cho dù đã ngưng bặt hơi thở rồi đi chăng nữa mà vào lúc hành giả đem tâm kiểm tra như vậy thì khả năng hơi thở vẫn xuất hiện trở lại. (Một số hành giả nhạy cảm, lưu tâm phát hiện ra trong những trường hợp nầy là vẫn còn hơi thở vô cùng tế nhị vi tế lắm vậy!)

Do đó mà ngay từ lúc đầu: “Ta còn thở hay không còn thở” không nên kiểm tra như vậy mà nên chuyên chú tâm vào việc nhập thiền nhiều lần, nhập sâu sắc cho đến khi hoàn toàn thuần thục, rồi sẽ quay lại kiểm tra: “Hơi thở của ta có còn hay không còn?” như vậy sẽ tốt hơn.

+ Trong đệ Tứ thiền có hai chi thiền là: Chi thiền Xả (upekkhā) và Nhất tâm (ekaggatā).

Hai chi thiền nầy lại có khả năng xuất hiện rõ trong phần cận định của đệ Tứ thiền. Đồng thời hai chi thiền Xả và Nhất tâm nầy cũng có khả năng xuất hiện rõ trong đệ Tứ thiền, trong hai phần nầy có phần trà trộn chút ít, do đó cũng có khi hành giả lẫn lộn trong vấn đề nầy. Nghĩa là trong cận định của Tứ thiền là còn hơi thở ra, vào.

Khi thật sự vào trạng thái Nhất tâm (ekaggatā) của Tứ thiền thì mới hoàn toàn không còn hơi thở nữa. Đây là điều chư thiện trí đáng lưu ý vậy!

Chư bậc thiện trí cần tập năm bước thành thạo của Tứ thiền cho đến khi năng lực ánh sáng quang tướng của Tứ thiền sáng chiếu rực rỡ. Như trước đã trình bày khi đạt đến đệ Nhị thiền nếu muốn hành giả có thể chuyển sang hành vipassanā được rồi. Do vậy mà cũng như đến bước nầy nếu cần hành giả cũng có thể chuyển sang hành vipassanā con đường kinh nghiệm về trí tuệ chứng đắc đạ0 quả Niết Bàn vậy.

D. Hồi Quang Phản Chiếu là gì?

Tuy nhiên trước khi chuyển sang hành vipassanā (thiền tuệ), việc trình bày phương pháp nội soi, quán chiếu về 32 thành phần trong thân thể đối với hành giả đã có kinh nghiệm trong đệ tứ thiền cũng là điều cần thiết lắm vậy.

Chư hành giả gom tâm nhập vào đệ Tứ thiền, lúc đó năng lực ánh sáng của đệ Tứ thiền xuất hiện, là loại ánh sáng vô cùng chói lọi minh bạch rực rỡ.

Khi mà ánh sáng của đệ Tứ thiền sung mãn tràn đầy, nhờ sự hỗ trợ của năng lực ánh sáng nầy mà hành giả hướng tâm quán chiếu nhìn vào thấy rõ 32 thành phần trong cơ thể của tự thân hành giả.

Sự hiện rõ ràng minh bạch từng đường nét của khuôn mặt hành giả khi soi vào một tấm gương sáng trong như thế nào, thì hành giả cũng nên quán chiếu nhìn sao cho thấy rõ ba mươi hai thành phần trong cơ thể của mình cho được chi li, tỉ mỉ rõ ràng, cặn kẻ như thế ấy! (Vào lúc ấy hành giả sẽ thấy được rõ ràng minh bạch các thành phần lục phủ, ngũ tạng trong tự thân của mình).

Khi quán chiếu trong tự thân cần phân biệt ra làm hai thành phần lớn để quán chiếu:

I. Một phần thuộc về Địa đại (đất):

Bao gồm 20 loại. 20 loại nầy chia ra thành 4 nhóm (mỗi nhóm 5 loại.)

II. Một phần thuộc về Thuỷ đại (nước):

Bao gồm 12 loại. 12 loại nầy được chia ra làm 2 nhóm (mỗi nhóm là 6 loại).

Nên quán chiếu lần lượt từng nhóm một, xong nhóm nầy rồi đến nhóm khác. Vào những lúc quán chiếu như vậy nếu ánh sáng bị mờ đi, hành giả nên hướng tâm nhập lại Tứ thiền để làm cho ánh sáng sung mãn lên, sau đó tiếp tục quán chiếu trở lại... mỗi lần ánh sáng bị mờ, cứ tương tự phương pháp như thế...

* 32 Thành phần trong cơ thể (koṭṭhāsa)

* Một phần thuộc về Địa đại (đất):

Bao gồm 20 loại (Pathavīkotthāsa- 20)

a. Tacapañcaka:

1. Tóc

2. Lông

3. Móng

4. Răng

5. Da

b. Vakkapañcaka:

6. Thịt

7. Gân

8. Xương

9. Tủy

10. Thận

c. Papphāsapañcaka:

11. Tim

12. Gan

13. Bầy nhầy

14. Lá lách

15. Phổi

d. Matthaluṅgapañcaka:

16. Ruột già

17. Ruột non

18. Thức ăn mới

19. Thức ăn cũ

20. Não bộ

* * Một phần thuộc về Thuỷ đại (nước)

Bao gồm 12 loại. (Āpokoṭṭhāsa- 12)

A) Medachakka:

1. Mật

2. Đờm

3. Mũ

4. Máu (ở các khoang và máu trong các mạch máu)

5. Mồ hôi

6. Mỡ đặc

B) Muttachakka:

7. Nước mắt.

8. Nước nhờn

9. Nước dãi (nước miếng).

10. Nước mũi

11. Nước nhờn trong các khớp.

12. Nước tiểu

Do năng lực ánh sáng quang tướng của đệ Tứ thiền trong pháp thiền niệm hơi thở nầy mà hỗ trợ cho chư hành giả trong việc nội soi, quán chiếu ba mươi hai thành phần trong tự thân. Nương vào năng lực của ánh sáng quang tướng hành giả sẽ quán chiếu lần lượt bắt đầu từ chân sợi tóc cho đến thành phần của nước tiểu và quán chiếu ngược lại từ thành phần nước tiểu lên đến chân sợi tóc, vào lúc đó trí tuệ của hành giả sẽ xuyên thủng nhìn thấu suốt một cách rõ ràng chi li, cặn kẽ được tất cả các thành phần cơ quan trong tự thân như đã nêu ở trên.

Vào những lúc ánh sáng xuất hiện do năng lực định tâm của đệ Tứ thiền nầy mà ánh sáng được lan toả ra xung quanh bên ngoài của hành giả. Hành giả có thể quán chiếu những đối tượng gần nhất người hoặc vật chẳng hạn ... do nhờ sự hỗ trợ của ánh sáng nầy mà hành giả có thể quán chiếu về 32 thành phần nầy từ chân tóc đến nước tiểu và ngược lại từ nước tiểu đến chân tóc ở các đối tượng bên ngoài ... với nhiều lần như vậy.

Khi đã thành công rồi nên thay phiên quán chiếu, hết quán chiếu bên trong tự thân rồi đến quán chiếu những đối tượng bên ngoài, lần lượt thay phiên quán chiếu nhiều lần như vậy thì năng lực thiền tâm của hành giả dần dần sẽ phát triển vô cùng thâm hậu, sung mãn lên vậy.

Cả hai phía bên trong lẫn bên ngoài cần quán chiếu hết sức tỉ mỉ và sâu sắc.

E. Ba phương pháp quán chiếu để đoạn tận phiền não trong nội tâm chứng ngộ Niết bàn:

Sau khi Quán chiếu thấy biết thật là rõ ràng chi li cặn kẽ ba mươi hai thành phần của cơ thể, cả bên trong lẫn bên ngoài xong rồi. Nếu hành giả có nguyện vọng muốn kinh nghiệm về sức khỏe và sự an vui tịch tịnh tuyệt đối của nội tâm, có 3 cách quán chiếu như sau:

1) Quán chiếu về các biến xứ màu sắc.

2) Quán chiếu về các thành phần tịnh và bất tịnh trong nội thân.

3) Quán chiếu về bản chất của ta: - Có phải là đàn ông? Hay có phải đàn bà?

Tuỳ sự thoả thích của hành giả mà có thể tuỳ chọn một trong ba phương pháp quán chiếu trên, chắn chắn hành giả sẽ làm cho tất cả các phiền não ngủ ngầm lần lượt bị tiêu tan và kinh nghiệm được sự an vui tịnh lạc thù thắng của nội tâm vậy.

Chương III

NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN BIẾT TRONG QUÁ TRÌNH HÀNH THIỀN

1. Những khó khăn

“Phuṭṭhaphuṭṭhokāse pana satiṃ ṭhapetvā bhāventasseva bhāvanā sampajjati”.

Một số hành giả hơi thở và nimitta (ấn chứng ánh sáng) không được hợp nhất (không hòa làm một được). Thở ra thở vào là một đường; nimitta là một nơi khác.

Nimitta có thể nằm cách đỉnh mũi một gang tay hoặc một gang rưỡi, hay cách một lóng (đốt) ngón tay, hai đốt ngón tay so với đỉnh mũi v.v...

Nimitta có thể xuất hiện nằm trên vùng trán, nằm trên (một trong hai bên vùng thái dương).

Nimitta có thể xuất hiện theo nhiều loại khoảng cách khác nhau, cũng như có nhiều màu sắc, đủ loại khác nhau. Điểm “xúc chạm” giữa hơi thở ra - hơi thở vào với phần “quanh lỗ mũi” (một trong hai lỗ) hoặc “vùng điểm giữa” của râu hàm trên, tức là nơi có sự tiếp xúc cọ sát nổi bậc nhất, đối với hơi thở ra, vào³⁹. Chánh niệm kỹ càng chắc chắn theo trình tự nêu trên của phương pháp thở nầy, thì hành giả sẽ lần lượt thành tựu tất cả các pháp thiền định trong tự thân tâm của hành giả.

- Hành theo trình tự nầy một cách chính xác là một nguyên tắc rất quan trọng hành giả không nên quên!

- Chính trình tự nầy là từng nấc thang vững chắc để dẫn dắt hành giả đi đến đích vậy.

- Lại nữa, cũng không nên niệm trong tâm về các màu sắc của nimitta, đây cũng là một điều lưu ý vô cùng quan trọng, hành giả cần phải triệt để tuân theo quy tắc nầy.

Đây cũng là một trường hợp thường gặp. Như trường hợp nimitta khi còn ở xa, không nên niệm thầm tên của một loại nimitta trong tâm, mà cần đưa tâm về nơi “xúc chạm” rõ nhất của hơi thở ra, thở vào (tại một trong hai nơi trên) và "chờ đợi" ở đó đồng thời chú tâm theo dõi hơi thở vào, ra.

Khi định tâm phát triển sung mãn, nimitta (ấn chứng) sẽ tự động “chạy đến” bám, dính chặt vào nơi xúc chạm rõ ràng nhất của hơi thở ở một trong hai nơi trên cho đến khi nào hơi thở vào, hơi thở ra hoàn toàn hòa đồng hợp nhất (thành một) với nimitta nghĩa là hành giả đã hành đúng kiểu rồi vậy.

2. Đừng đùa giởn với "nimitta"

“Tesu hi ānāpānanimittaṃ tāva vaḍḍhayato vātarāsiyeva vaḍḍhati, okāsena ca paricchinnaṃ. Iti sādīnavattā okāsena ca paricchinnattā na vaḍ-ḍhetabbaṃ". (*)

Nimitta của hơi thở xuất hiện trong lúc thiền.

Hành giả hành pháp niệm hơi thở nầy là để cho nimitta phát triển.

Pháp thiền nầy đặt tâm chánh niệm quán sát ngay nơi tiếp xúc rõ rệt nhất của gió ra, gió vào... để cho thiền tâm phát triển do đó mà pháp niệm hơi thở nầy cũng có chỗ “giới hạn” nhất định của nó vậy.

Chính những lẽ đó mà nếu do một lý do nào đó, trong việc phát triển thiền tâm... cũng như hành giả muốn “đặt lại” sự “Tiếp xúc” của gió ra gió vào tại một vị trí nào khác theo ý‎ riêng của mính là điều chẳng nên vậy.

Với điều trên hành giả cũng nên thực hiện hết sức cẩn thận, đây cũng là một quy tắc quan trọng hàng đầu trong quá trình hành thiền. Do đó mà chư bậc thiện trí không nên tác ý làm cho:

Nimitta lớn hơn lên,

Nimitta nhỏ hơn,

Nimitta dài hơn,

Nimitta ngắn hơn,

Nimitta xa hơn, hoặc làm cho nimitta gần hơn.

- Hoặc không nên tác ý mong muốn cho nimitta.

Nimitta trở thành màu vàng, màu đỏ, màu xanh v.v... không nên cố gắng làm cho mất đi sự tự nhiên của nimitta.

Trong quá trình phát triển thiền tâm, nếu hành giả có ‎ý làm những điều trên thì sẽ không bao giờ đạt đến các bậc thiền định được. Nếu không tin hành giả cứ thử sẽ có được kinh niệm nầy.

3. Nhiều loại nimitta.

Hầu hết các bậc thiện trí hành thiền theo phép quán niệm hơi thở nầy, mỗi hành giả có thể xuất hiện một loại nimitta không ai giống ai.

Nhờ niệm hơi thở đúng cách mà một số hành giả phát sinh niềm an vui Hỷ (pīti), Lạc (sukha) khi gặp một trong các dạng nimitta sau:

1) Tợ tướng (Parikammanimitta): giống như màu khói dơ dơ.

2) Học tướng (Uggahanimitta): màu trắng tinh, trắng phau phau như bông gòn (là thường gặp tuy nhiên cũng có trường hợp có các màu khác... ).

3) Quang tướng (Paṭibhāganimitta): sáng chói rực rở, lấp lánh như sao mai.

Có nhiều dạng nimitta như sau:

1) Trắng như bông gòn gọi là (Uggahanimitta).

2) Như luồng khí, như cơn gió lùa (Uggahanimitta).

3) Như sao mai (Uggaha vā Paṭibhāganimitta).

4) Như viên đá quý (Paṭibhāganimitta).

5) Sáng như viên ngọc trai (Paṭibhāganimitta).

Ở một số hành giả có sự xuất hiện các nimitta thô hơn:

6) Như thân cây gòn (Uggaha vā paṭibhāga-nimitta).

7) Như lõi cây (Uggaha paṭibhāganimitta).

Một số hành giả lại có thể xuất hiện

8) Như sợi dây thừng xoắn dài (Uggaha vā paṭibhāganimitta).

9) Như vòng hoa (Uggaha paṭibhāganimitta).

10) Như màu của ngọn khói (Uggaha vā paṭi-bhāganimitta).

11) Giống như màn lưới nhện giăng lớn (Uggaha vā paṭibhāganimitta).

12) Như từng cụm mây bị gió thổi bay (Uggaha vā paṭibhāganimitta).

13) Như hoa sen nở (Uggaha vā paṭibhāga-nimitta).

14) Như hình dạng chuyển động của bánh xe ngựa kéo. (Uggaha vā paṭibhāganimitta).

15) Như vầng trăng (Uggaha vā paṭibhāganimitta).

16) Như mặt trời (Uggaha vā paṭibhāga-nimitta).⁴⁰

4. Sự ám ảnh, sự chấp trước (trí tưởng tượng ám ảnh).

“Saññānānatāyāti nimittupaṭṭhānato pubbeva pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato”⁴¹.

Pháp hành thiền định theo hơi thở này, khi chánh niệm được phát triển già dặn (lúc nimitta chưa xuất hiện) tự thân hành giả có thể có những suy tưởng liên quan đến vấn đề nimitta như sau:

- Hoặc có một lần đã từng nghe.

- Hoặc có lần đã từng đọc qua sách vở, như vậy là nimitta! Như vậy là nimitta... ! Các quan niệm cách nhìn nhận, đoán nhận, tư duy và tưởng tượng liên quan về nimitta... thỉnh thoảng chốc chốc có thể xuất hiện liên quan đến sự chấp trước của tâm về một số hình dạng màu sắc, hoặc bị ám ảnh một số màu sắc nào đó... Do những nguyên nhân “chấp trước” hoặc “ám ảnh” đó, mà có thể xuất hiện nhiều dạng nimitta khác nhau.

Lại nữa, sau khi nimitta xuất hiện rồi, lại do sự tưởng tượng ám ảnh chấp trước của thiền tâm mà có thể tiếp tục chuyển đổi nhiều dạng nhiều màu sắc khác nhau nữa...

Nếu gặp trong những trường hợp chuyển đổi như vậy, thì việc thành tựu các bậc thiền là điều vô cùng khó khăn. Do đó, tất cả các tưởng tượng ám ảnh chấp trước, ấn tượng... liên quan đến nimitta. Chư hành giả, hãy cố gắng hạn chế nó đến mức tối đa bao nhiêu, càng tốt bấy nhiêu!

Hãy cố gắng duy trì chú tâm chánh niệm ngay điểm tiếp xúc của hơi thở ra vào tại vùng “quanh lổ mũi” hoặc “điểm giữa của râu hàm trên” khi có sự xuất hiện của nimitta là điều vô cùng quan trọng được nhắc lại nhiều lần trong phương pháp nầy vậy.

Ví như hình ảnh của một viên ngọc sáng được đặt nhận chìm vào trong một ly nước trong tràn đầy như thế nào, thì nimitta cũng nằm vào ngay điểm tiếp xúc của hơi thở ra vào dường như thế ấy, và ta duy trì tâm chánh niệm (sự hay biết) liên tục ở đó.

Cần phải đặt tâm chánh niệm (sự hay biết) liên tục, không gián đoạn trên đó một giờ, hai giờ... là điều hết sức cần thiết lắm vậy.

5. Phân biệt Học tướng và Quang tướng (Uggahanimitta và Paṭibhāganimitta)

1) Học tướng:

Thường có màu trắng phau phau như bông gòn, nhưng không trong suốt còn gọi theo danh từ Pāḷi là uggahanimitta.

2) Quang tướng:

Có màu sáng, trong suốt, lấp lánh và chói lọi (như sao mai; như thỏi pha lê; như thỏi thuỷ tinh, như đá ngọc quý... ) còn gọi là paṭibhāganimitta.

- Đá ngọc quý có nhiều loại:

a/ Như đá ngọc quý có màu trắng sáng nhưng không trong suốt (học tướng).

b/ Như đá ngọc quý có màu vừa sáng vừa trong suốt, chói lọi lấp lánh... (quang tướng).

Còn lại những màu sắc khác cũng tương tự như vậy mà phân biệt.

+ Như đã mô tả nhiều loại dấu hiệu ở trên (nhiều loại nimitta), số (10) là loại nimitta có màu ngọn khói: trường hợp nimitta nầy có màu dơ dơ nhiều thì là loại parikammanimitta.

Parikammanimitta: Chính là màu mà khi ta nhắm mắt lại thở ra và thở vào và do sự định tâm được phát triển có dấu hiệu “màu ngọn khói dơ dơ” xuất hiện do đó màu nầy được gọi là parikamma nimitta (tợ tướng).

Trường hợp “màu ngọn khói trắng phau phau” giống như màu bông gòn gọi là học tướng (uggaha-nimitta).

Trường hợp “màu ngọn khói, trong sáng, chói lọi" xuất hiện thì gọi là quang tướng (paṭibhāga-nimitta).

Có những nimitta xuất hiện đến giống như màu ngà voi, từ trước mũi, hoặc xếp thành hàng thẳng đàng trước phía ngoài mũi, tâm ta không theo dõi nó mà hướng tâm về nơi gần nhất của hơi thở ra, hơi thở vào và đặt tâm chánh niệm ở đó.

Hành giả không theo hơi thở ra phía bên ngoài thân cũng như không theo hơi thở vào trong thân và đặt tâm sát nhất vùng dưới quanh lổ mũi. (nơi xúc chạm rõ nhất của hơi thở vào ra) Sự cần thiết ở nơi đây là đặt tâm, áp sát tâm khắng khít “quanh lỗ mũi" hoặc vùng “điểm giữa của rãnh mép râu hàm trên” nơi trung tâm của nimitta khi mà có nimitta đang xuất hiện tại đây.

Đặt tâm đúng chỗ, duy trì tâm liên tục trên nimitta tức là nơi xúc chạm rõ nhất của hơi thở ra vào một giờ, hai giờ... với mọi lần hành thiền như thế dần dần nimitta càng lúc càng sáng, càng chói lọi. Màu sắc sáng lúc nầy gọi là quang tướng (paṭibhāga-nimitta).

Khi mà dạng quang tướng nầy xuất hiện là lúc đã làm lặng yên tất cả mọi phiền não trong tâm hành giả (những muộn phiền, lo âu, bất an... vào lúc nầy không còn quấy nhiễu hành giả nữa).

Vào những lúc nimitta xuất hiện trắng như bông, hoặc sáng như sao... cũng đừng nên đọc niệm các màu sắc ấy trong tâm. Những dấu hiệu tự nhiên nóng, lạnh, xô, đẩy hoặc như những dấu hiệu thông thường; màu sắc... cũng không nên đọc trong tâm.

6. Chú ý (việc quân bình Ngũ căn).

Hai loại nimitta (học tướng và quang tướng) khi được vững vàng rồi thì hơi thở và nimitta đã hợp nhất làm một, vào lúc nầy không nên khi thì hướng tâm nhìn vào hơi thở ra, hơi thở vào, khi thì hướng tâm nhìn vào nimitta. Mà hãy hoàn toàn chú tâm vào nơi nimitta (tức là chú tâm vào điểm xúc chạm rõ nhất của hơi thở ra và hơi thở vào). Lúc nầy càng nhìn⁴² vào nimitta càng lâu thì nimitta càng lúc càng sáng hơn, đồng thời thiền tâm hành giả càng lúc càng an tịnh, càng an trụ hơn.

- Nếu trong trường hợp nimitta biến mất thì hành giả giữ tâm bình thản và hướng tâm mạnh, nên bám lại hơi thở ra, hơi thở vào. Khi nimitta xuất hiện và dần dần bền vững trở lại rồi thì nên chuyển qua đặt tâm nhìn vào nimitta trở lại. Bằng cách nầy dần dần, thiền tâm sẽ đạt đến cận định (upacara-samādhi) vậy.

Hãy gìn giữ Paṭibhāga-nimitta (quang tướng) của thiền hơi thở nầy như Chánh cung Hoàng hậu gìn giữ Đức Chuyển luân Vương hài nhi khi còn nằm trong thai bào của bà (Bà nhìn thấy hài nhi trong bụng mình như thấy rõ ràng một vật đặt trong một lọ thuỷ tinh trong suốt, cẩn trọng gìn giữ để khỏi bị ảnh hưởng hư hại), hoặc như người nông dân gìn giữ vỏ của một loại lúa quý để tránh khỏi chuột, chim phá hoại khi lúa mới bắt đầu trổ bông (ngậm sữa) vậy.

Cần hành đi hành lại nhiều lần và gắng gìn giữ duy trì quang tướng nầy nơi tâm hành giả để cho thiền tâm cận định nầy không bị hư mất.

Hành giả luôn dùng chi chánh niệm (sự hay biết) để quân bình giữa các cặp yếu tố:

- Tinh tấn với Định.

- Đức tin với Trí tuệ.

Cả năm chi nầy (Tín-Tuệ; Tấn-Định; và Niệm) sao cho quân bình và điều hòa trong việc phát triển thiền.

Với sự cố gắng hành thiền như vậy thì sẽ dẫn đến định của bậc Sơ thiền (Pathamajjhāna) với đầy đủ 5 thiền chi⁴³.

- Hành giả hành theo trình tự các bước của phương pháp nầy chính là theo thứ tự tiến hóa thanh tịnh của tâm, con đường đi đến thiền định, con đường phát triển thiền vipassanā (thiền tuệ).

- Nhờ năng lực gìn giữ và điều hòa của ngũ căn nầy mà Tâm hành giả khỏi bị trở ngại hoặc bị đi lệch ra bên ngoài.

Đức tin: "Chỉ có thở ra thở vào thôi mà được chứng đắc các bậc thiền định điều nầy có thật đúng không? Nimitta trắng phau như bông gòn sẽ xuất hiện? Nimitta trong suốt như pha lê, như thỏi nước đá, sáng chói lấp lánh như sao mai... sẽ suất hiện? Và từ đâu sẽ xuất hiện đến? Có thể là như vậy không? Và nimitta từ đâu mà đến để cho ta thấy được? Thời đại tối tân bây giờ mà làm gì có chứng đắc thiền định!?..." Có những suy nghĩ hoài nghi sai lệch như vậy nghĩa là Chư bậc thiện trí có đức tin hãy còn quá ít. Do đó mà khó có khả năng giữ vững tâm mình cho khỏi đi lệch ra ngoài con đường thực hành thiền định nầy vậy.

Chư bậc thiện trí chẳng nên suy nghĩ rằng chỉ có việc chú tâm theo dõi vào hơi thở thôi mà chứng được bậc thiền, đắc được pháp quý báu!

Chư bậc thiện trí thường được tán dương bởi nhờ có sự định tĩnh và hằng có trí nhớ hay biết mình (chánh niệm), chính nhờ trí nhớ hay biết thường xuyên nầy mà chủ động điều hòa được hai cặp yếu tố:

- Tinh tấn và Định.

- Đức tin và Trí tuệ.

Được phát triển quân bình chính vì lẽ đó mà thiền định được phát triển.

Khi thiền định được phát triển trên nền tảng quang tướng làm đối tượng sẽ dẫn đến chứng đắc thiền định.

7. Chánh Niệm (Sati)

Đức tin và Trí tuệ quân bình,

Định và Tinh tấn quân bình,

Định và Tuệ quân bình.

Sự chánh niệm (sự giác tỉnh, sự hay biết) dành cho việc quân bình các căn nầy trong mọi thời gian là pháp luôn luôn cần thiết lắm vậy.

Thường xuyên có sự chánh niệm bao giờ cũng rất là cần thiết. Đúng vậy! Chánh niệm luôn luôn cần thiết để bão trợ gìn giữ sự vững bền cho năng lực của đức tin, làm sung mãn cho năng lực của sự tinh tấn, làm tăng trưởng sự vững bền cho năng lực của trí tuệ.

Chánh niệm nhắc nhở gìn giữ sự định tỉnh của tâm nên tránh được những trạng thái buồn phiền...

Về vai trò của chánh niệm được ví như sau:

Trong tất cả các công việc quan trọng trong triều đình quốc sự của nhà Vua bao giờ cũng cần thiết sự có mặt giúp sức của các quần thần văn quan, võ tướng quan trọng như thế nào thì cũng dường như thế ấy:

- Trong công việc hành thiền để bão trợ gìn giữ cho tâm khỏi bị phóng đi, ra ngoài đề mục, tránh bị rơi vào các trạng thái buồn chán, cũng như để hỗ trợ cho thiền pháp được tiến triển, do đó luôn luôn cần thiết sự có mặt của chánh niệm.

Trong việc hành thiền để phát triển thiền tâm, sự có mặt của chánh niệm với sự hay biết mọi thời gian luôn luôn là điều cần thiết lắm vậy. Tại vì sao? Việc hành thiền là để phát triển tâm, có sự chánh niệm, tức là thường có sự hay biết nơi đề mục để tâm thường có nơi nương tựa.

Để cho những pháp quý báu chưa thành tựu được thành tựu, để cho những pháp cao chưa đến sẽ được đến nơi và chưa biết sẽ trở nên biết vậy. Chánh niệm là nơi nương tựa của sự phát triển thiền tâm, phát triển thiện tâm.

Nếu không có chánh niệm, trí nhớ hay biết đầy đủ trong sự phát triển thiền tâm, thì để đạt được các pháp đặc biệt cao quý nầy không thể nào sung mãn tròn đầy được.

Lại nữa, chánh niệm còn có vai trò gìn giữ và bảo vệ cho đề mục của thiền không bị hư hoại.

8. Bảy pháp hổ trợ việc phát triển thiền.

1) Pháp niệm hơi thở trên đề mục có đối tượng là quang tướng, luôn được duy trì bởi trí nhớ là sự Hay biết (còn gọi là sự Chánh niệm, sati).

2) Pháp niệm hơi thở trên đề mục có đối tượng là quang tướng, được quán xét bởi Trí tuệ (paññā).

3) Pháp niệm hơi thở trên đề mục có đối tượng là quang tướng, để cả bảy pháp hỗ trợ cho sự phát triển thiền tâm được đều đặn quân bình luôn cần thiết sự Tinh tấn (viriya).

4) Pháp niệm hơi thở trên đề mục có đối tượng là quang tướng cần có sự hiện khởi bởi cảm thọ Hỷ (pīti) sung mãn thoả thích.

5) Pháp niệm hơi thở trên đề mục có đối tượng là quang tướng cần có sự hiện khởi bởi cảm thọ tịnh Lạc (sukha) vi tế.

6) Pháp niệm hơi thở trên đề mục có đối tượng là quang tướng, được hiện khởi bởi tâm vô cùng an tịnh là trạng thái Định (ekaggatā).

7) Pháp niệm hơi thở trên đề mục có đối tượng là quang tướng cần có sự hiện khởi bởi tâm Xả (upekkhā) để quân bình cho hai trạng thái cực đoan của tâm là: không quá dễ duôi và cũng không tinh tấn quá mức.

Trong bảy yếu tố hỗ trợ cho sự ổn định và điều nầy phát triển tốt đẹp của thiền pháp ở trên, Chư bậc thiện trí cần làm cho bảy chi pháp trên quân bình đều đặn, điều nầy sẽ hỗ trợ cho thiền pháp phát triển tốt đẹp. Chẳng hạn như:

a. Trường hợp do ảnh hưởng một nguyên nhân nào đó mà làm cho thiền tâm của hành giả vô cùng mệt mỏi, xuống sức, thối tâm... trên đề mục quang tướng. Thì không nên dùng ba chi: Lạc, Định, Xả để áp dụng quân bình cho trạng thái trên.

Mà cần thiết dùng đến ba chi: Tuệ, Tấn, Hỷ để quân bình trạng thái mệt mỏi thối tâm đó. Do điều hòa như vậy thì tâm mới được quân bình và đưa tâm từ trạng thái đang bị xuống dốc vượt lên trên.

b. Trường hợp do ảnh hưởng một nguyên nhân nào đó khiến tâm của hành giả vô cùng tinh tấn, căng thẳng quá mức... Do đó mà làm cho tâm giao động và phóng tâm nhiều (đây là lẽ tự nhiên).

Vào lúc đó không nên dùng ba chi: Tuệ, Tấn, Hỷ mà cần thiết áp dụng ba chi: Lạc, Định, Xả để quân bình, sẽ làm cho trạng thái đang bị căng thẳng giao động, phóng tâm đó sẽ được lắng dịu yên lặng trở lại.

Nhờ có chi chánh niệm (trí nhớ hay biết) luôn hiện khởi mà biết cách điều hòa; hóa giải các tình huống trên được kịp thời hữu hiệu vậy. Bảy chi nầy có quan hệ hỗ tương nhau để dẫn đến sự thành tựu các thánh đạo, thánh quả do đó có tên gọi là bảy pháp hỗ trợ sự giác ngộ (Bảy pháp trợ Bồ Đề), cùng với năm yếu tố (Ngũ lực). Sự kết hợp hài hòa giữa bảy pháp trợ Bồ Đề và Ngũ Căn rất cần thiết trong việc phát triển thiền vậy.

9. Điều lưu ý với các cảm thọ sinh khởi trong lúc hành thiền:

Thiền định theo Pháp niệm hơi thở nầy mục đích quy tâm về một điểm để phát triển định tâm. Do đó mà điều cần thiết là hành giả nên an trú tâm xã, đối với bất kỳ đối tượng nào... ngoài đề mục hơi thở. Nghĩa là: Khi bất kỳ một cảm thọ mõi, ngứa, tê... v.v... sinh khởi hành giả hoàn toàn không nên quan tâm mà chỉ chuyên tâm duy trì chánh niệm trên đề mục hơi thở là chính. Vì vậy việc vận dụng hài hòa Ngũ lực và bảy pháp hỗ trợ phát triển thiền thật sự rất là cần thiết.

10. Vật thể của Tâm – nơi nương tựa của quang tướng “Manodvāra”

"Pabhassaramidaṃ bhikkhave cittaṃ.⁴⁴"

"Navame Pabhassaranti paṇḍaraṃ parisud-dhaṃ. Cittanti bhāvaṅgacittaṃ.⁴⁵"

"Phần vật thể của tâm (nơi nương tựa của quang tướng) là phần vật chất vô cùng nhỏ bé vi tế nằm ở bên trong phần trái tim."

11. Bảy trường hợp không có hơi thở:

Hành giả cần suy niệm có 7 trường hợp không có hơi thở như sau:

1) Thai nhi trong bụng mẹ.

2) Người bị đắm chìm dưới nước.

3) Người bị bất tỉnh mất hết ý thức.

4) Người chết.

5) Người đang nhập vào đệ tứ thiền.

6) Các vị Trời đại phạm thiên.

7) Người đang nhập vào trạng thái: Diệt, thọ, tưởng, định (các bậc đắc quả Alahán).

- Rõ ràng ta không thuộc vào một trong bảy hạng người trên. Do đó thật sự hơi thở của ta vẫn thường xuyên hiện hữu ra vào nhưng do sự chánh niệm của ta chưa đủ mạnh để quan sát nó.

PHỤ LỤC

I. Tóm tắt trình tự hành thiền theo phương pháp niệm hơi thở qua các bước:

Đường đến đệ nhất thiền (chứng đắc sơ thiền):

* Cách một:

- Thở vào tôi biết rõ thở vào.

- Thở ra tôi biết rõ thở ra.

Bước 1:

- Thở vào dài biết rõ thở vào dài.

- Thở ra dài biết rõ thở ra dài.

Bước 2:

- Thở vào ngắn biết rõ thở vào ngắn.

- Thở ra ngắn biết rõ thở ra ngắn.

Bước 3:

- Thở vào biết rõ chặng đầu, chặng giữa, chặng cuối của hơi thở vào.

- Thở ra biết rõ chặng đầu, chặng giữa, chặng cuối của hơi thở ra.

Bước 4:

- Làm cho an tịnh hơi thở và nhất tâm trên quang tướng.

Tâm lúc nầy yên lặng và an trụ hoàn toàn trong ánh sáng của quang tướng, hay tâm hành giả chính là một khối ánh sáng chói lòa mà trọng tâm là ngay nơi xúc chạm của hơi thở ra vào phía dưới mũi của hành giả.

* Cách hai:

Dành cho hành giả có sự phóng tâm nhiều. Bước đầu tiên vào thiền: Vận dụng số đếm (từ một đến tám) như sau:

- Thở vào tôi biết đang thở vào,

- Thở ra tôi biết đang thở ra, (đếm một),

- Thở vào tôi biết đang thở vào,

- Thở ra tôi biết đang thở ra, (đếm hai),

...

- Thở vào tôi biết đang thở vào.

- Thở ra tôi biết đang thở ra, (đếm tám) và cứ như vậy hết lượt đếm từ một đến tám, rồi kế tiếp đến lượt đếm từ một đến tám khác... cho đến khi tâm đã an trụ và làm chủ được nhiều trên hơi thở...

Sau đó, hành giả chuyển qua lại giống y hệt như cách I nêu trên.

II. Phương pháp vắn tắt chuyển qua các tầng thiền:

a) Phương pháp chuyển qua đệ nhị thiền:

- Sau khi xuất khỏi sơ thiền: tiếp tục chú tâm nhìn vào lại quang tướng và hướng tâm niệm theo dài ngắn như sau:

1. Thở vào (ra) dài, biết vào (ra) dài.

2. Thở vào (ra) ngắn, biết vào (ra) ngắn.

3. Thở vào (ra) theo 3 chặng (đ-g-c) làm cho an tịnh (chánh niệm liên tục trên quang tướng-nhất tâm trên quang tướng.

b) Phương pháp chuyển qua đệ tam thiền:

1. Sau khi xuất khỏi nhị thiền: Tiếp tục chú tâm nhìn vào lại quang tướng, quán niệm hơi thở ra (vào) theo (đ-g-c):

- Thở vào biết rõ chặng đầu - chặng giữa - chặng cuối (của hơi thở vào).

- Thở ra biết rõ chặng đầu - chặng giữa - chặng cuối (của hơi thở ra).

2. Làm cho an tịnh (chánh niệm liên tục trên quang tướng-nhất tâm trên quang tướng).

c) Phương pháp chuyển qua bậc tứ thiền:

Sau khi xuất khỏi Tam thiền, hành giả hướng tâm, chuyên chú “ấn tâm” liên tục trên quang tướng cho đến khi không còn hơi thở nữa (hơi thở ngưng bặt hoàn toàn).

III. Ích lợi thực tế của hành giả:

- Hành thiền và đặc biệt khi đã tập luyện thuần thục trong ánh sáng quang tướng của sơ thiền... rồi thì ích lợi. Thật là vô cùng lớn lao không thể nghĩ bàn được! Ngoài những ích lợi đã nêu trên,... Trong cuộc sống thực tế nhờ kinh nghiệm thuần thục an trụ tâm trong ánh sáng của quang tướng mà hành giả có thể tự làm chủ được mình trong nhiều lĩnh vực, cũng như tự mình có thể làm lắng yên tạm thời các phiền não quấy nhiễu do từ cuộc sống bên ngoài tác động đến hay từ trong nội tâm của hành giả một cách nhanh chóng và dễ dàng vậy, hoặc khả năng tự chế ngự một số cảm thọ đau đớn, phiền não sinh khởi trên thân thể trong các trường hợp sức khỏe, bệnh hoạn... tăng cường khả năng định tâm trong y học ngành nghiên cứu khoa học v.v...

- Nhờ định tâm trong sáng nầy mà hành giả dễ dàng thấy biết các sát na tâm vi tế của chính mình thường sinh khởi và do đó sẽ thấy biết được phần lớn bản chất của thân và tâm, v.v... làm nền tảng vững chắc hỗ trợ cho sự phát triển trong hành thiền Vipassanā (thiền tuệ) dẫn đến chứng đắc đạo quả.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

TRONG QUÁ TRÌNH SOẠN DỊCH SÁCH SỨC KHỎE VÀ THIỀN ĐỊNH

1- Thiền định. Sách của Trung tâm Thiền viện Quốc tế Pa Auk (Pa Auk International Meditation Center, Mawlamyaine, Myanmar).

2- Kinh Milinda pañhā (Pāḷi).

3- Kinh Milinda pañhā (Myanmar).

4- Sinh lý học. Đại học Y khoa (Bộ Giáo dục và Đào tạo).

5- Sinh hóa. Đại học Y khoa (Bộ Giáo dục và Đào tạo).

6- Y học cổ truyền dân tộc (Đại học Y khoa, Hà Nội).

7- Thuật dưỡng sinh Trung Quốc.

8- Thuật ngữ y khoa Anh Việt (Bác sĩ Vũ Minh Tính).

9- Đại Từ Điển Tiếng Việt (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Trung tâm Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam).

NHỮNG SÁCH CÙNG MỘT TÁC GIẢ

A- ĐÃ ẤN HÀNH

1- A leaf in the forest (Anh ngữ), Tháng 10- 2003.

2- Phước lành của người giữ giới lớn hơn Đức Chuyển Luân Thánh Vương (Tiếng Myanmar), Tháng 10- 2003.

3- Những lời dạy vàng của Đức Phật (Việt ngữ), 2004.

4- Châu ngọc trong ta - Tập 1 (Việt ngữ), 2005.

B- SÁCH SẼ ẤN HÀNH

5- Lịch sử Đức Phật Thích Ca - Dịch từ Tiếng Myanmar.

6- Châu ngọc trong ta (Tinh hoa trong cuộc sống, vấn-đáp), Tập 2.

8- Pháp vi diệu thực hành trong đời sống.

(1) Tinh thần là toàn bộ những hoạt động nội tâm của con người {những ý nghĩ tình cảm} nói chung: đời sống tinh thần phong phú. Văn minh tinh thần và văn minh vật chấṭ...{trg 1648-Đại tự điển tiếng Việt NXBVHTT-Trung tâm Ngôn ngữ V.N}.

(2) Cần lưu ý ở đây đối với việc hành giả ngồi thiền thì lại khác! Sau thời gian tập luyện, hành giả có thể ngồi yên bất động suốt trong một vài giờ hoặc cả ngày... mà sức khoẻ lại tăng cường tốt cho cơ thể. Bởi vì thân và tâm lúc ngồi thiền hầu như được nghỉ ngơi hoàn toàn “tâm bình lặng, khí an hòa”.

(3) Saṃ - 3-729 vi1-88

(4) Visuddhi-1-271.

(5) Visuddhi-1-278

(6) Biến xứ là các đại ví dụ như thiền về “biến xứ nước” thì lấy nước làm đề mục chính và luôn đọc trong tâm là “nước”; “nước”; “nước” v.v... Tương tự cho thiền về biến xứ đất’ lửa; gió; đây là các phương pháp luyện thần thông của thiền định-sẽ đề cập kỹ và cụ thể vào những tập sau.

(7) Ví nhưsự cưa gỗ, ta không chú ý đến sự vào ra của lưỡi cưa, mà chỉ chú ý đến phần tiếp xúc của lưỡi cưa cắt vào thớ gỗ. Cũng dường như vậy, hành giả chú ý vào điểm xúc chạm của gió vào ra phía dưới mũiphần giữa của râu hàm trên.

(8) “Đếm một” nghĩa là không phải đếm ra bằng âm thanh qua miệng, mà là một sự ghi nhận, hãy biết đơn thuần trong tâm mà thôi.

(9) Hay còn gọi là phóng tâm.

(10) Ma-1-70.

(11) Ma-1-70

(12) Từ đây trở về sau sẽ dùng (đ-g-c) để ký hiệu cho 3 chặng là chặng đầu-chặng giữa-chặng cuối của hơi thở.

(13) Một trạng thái phỉ lạc mát mẽ, an vui thỏa thích phát sinh tràn ngập khắp châu thân từ sự an tịnh của nội tâm một, cách “vô điều kiện” vượt ra ngoài các cảm quan, thông thường từ tai nghe, mắt thấy của chúng ta như: vui thích vì nhìn thấy cảnh sắc, tốt đẹp hài lòng, hay nghe một âm thanh hay, tốt vừa lòng v.v...

(14) Tức là thời gian chậm hay nhanh của một lần thở vào hay một lần thở ra.

(15) Một số sách dịch từ Paḷi này là “ấn chứng”.

(16) Hơi thở vào, ra lúc này là hơi thở vào ra vi tế của giai đoạn cuối: “Làm cho an tịnh hơi thở”, hoàn toàn khác hẳn với theo dõi hởi thở vào, ra còn thở vào mạnh như giai đoạn bắt đầu.

(17) Nếu dấu hiệu Nimitta (ấn chứng) xuất hiện trong giai đoạn thở nào thì lập tức chú tâm chánh niệm đến giai đoạn tiếp theo sau đó.

(18) Giống như đã trình bày ở trên – Có bốn giai đoạn: 1. Dài, 2. Ngắn, 3. Toàn bộ (g-đ-c) và 4. Chú tâm chánh niệm liên tục chặc chẽ trên đề mục để cho hơi thở càng lúc càng vi tế dần dần.

Nếu hành giả cứ theo trình tự từ bước 1 đến bước 4 như vậy thì dấu hiệu ánh sáng (nimitta) sẽ xuất hiện. Lúc mới bắt đầu xuất hiện thì chưa thể bền vững chắc chắn (lẽ tự nhiên là vậy).

(*) Anupadasuttanta, Ma – 3-75-79

(19) Phía ngực bên trái, nơi có móm tim đập. Đó là nơi phần vật thể của tâm-chỗ nương tựa của quang tướng và hành giả sẽ thấy sự sáng chói minh bạch rực rỡ của quang tướng nầy có nguồn gốc bắt đầu từ đó.

(20) Nơi xúc chạm của hơi thở ra vào với vùng giữa của mép râu hàm trên. Hoặc nơi vùng quanh lỗ mũi (một trong hai lỗ rất ít gặp).

(21) Xem phần mở rộng trong Vissuddhi-1-149-150, Mahā-ṭīkā -1-178-180.

(22) Nīvaraṇa là các yếu tố cản ngăn sự chứng đắc Sơ thiền còn gọi là năm triền cái bao gồm:

1. Kāmachanda: Các tâm chấp thủ, dính mắc tại năm giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân).

2. Byāpāda: Tâm sân (các trạng thái không vừa lòng... )

3. Thinamiddha: Tâm hôn trầm buồn ngủ, hoặc thuỵ miên, dã dượi

4. Uddhacca: {4a: Sự phóng tâm lang thang tự nhiên; 4b: Sự trạo hối (hối hận vì các việc làm không tốt đã qua; tiếc vì không làm được các việc tốt... )}

5. Vicikiccha: Tâm hoài nghi về Đức Phật, về Giáo pháp của Ngài.

(23) Ma-1-375.

(24) Visuddhi-1-150

Hành giả gắng công hành đi hành lại Sơ thiền, vào những lúc xuất khỏi Sơ thiền hành giả đã làm chủ được sự chánh niệm đầy đủ trên quang tướng và trí tuệ phân tích của thiền định đã phát triển đầy đủ lúc đó hành giả sẽ thấy sự rõ ràng các chi thiền: hai chi thiền thô của Tầm (vitakka) và Tứ (vicara). Cũng như các chi Hỷ (pīti), Lạc (sukha) và Nhất tâm (ekaggatā) xuất hiện rõ.

Trong tâm luôn quán niệm đi, quán niệm lại rằng: cần loại bõ hai chi thiền thô Tầm (vitakka) và Tứ (vicara) và sẽ đạt được ba chi Hỷ (pīti), Lạc (sukha) và Nhất tâm (ekaggatā) nhiều an tịnh và sung mãn.

(25) Visuddhi-1-150

(26) Lời dạy của Đại trưởng lão Sītagū Sayadaw.

(27) Dī-I-34.

(28) Visuddhi – 1-153-154

(29) Vào lúc vừa xuất khỏi đệ nhị thiền hành giả đã làm chủ được sự chánh niệm đầy đủ trên quang tướng và trí tuệ phân tích lúc đó sẽ cho hành giả thấy rõ ràng các chi thiền: Chi thiền thô của Hỷ (pīti) cũng như hai chi thiền Lạc (sukha) và Nhất tâm (ekaggatā) xuất hiện rõ. Trong tâm luôn quán niệm đi, quán niệm lại rằng: cần loại bỏ chi thiền thô của Hỷ (pīti) và sẽ đạt được hai chi thiền Lạc (sukha) và Nhất tâm (ekag-gatā) nhiều an tịnh hơn.

(30) Visuddhi-1-154

(31) Dī-1-34

(32) Visuddhi-1-159

(33) Hành giả tập trung gắng công hành đi hành lại đệ Tam thiền, vào lúc xuất khỏi đệ Tam thiền hành giả đã làm chủ được sự chánh niệm đầy đủ trên quang tướng sáng ngời minh bạch và trí tuệ phân tích lúc đó sẽ cho hành giả thấy biết rõ ràng các chi của thiền cũng như thiền chi Lạc (sukha) nầy là còn thô... Vào lúc này hành giả cần chánh niệm “ấn Tâm” liên tục trên Quang tướng, và hơi thở dần dần ngưng bặt hoàn toàn, ngay cả không còn nghe thấy gì nữa.

(34) Visuddhi-1-159.

(35) Visuddhi-1-160, Saṃ-188-189

(*) Visuddhi-1-267.

(36) Mahātī-1-323.

(37) Visuddhi-1-267.

(38) Chú giải-Mahātī -1-323.

(39) Visuddhi-1-271.

(*) Visuddhi-1-271

(40) Visuddhi-1-277, Mahāṭīkā-1-335.

(41) Māhāṭī-1-335.

(42) Càng nhìn vào nimitta: Nghĩa là lúc nầy không nên quan tâm đến hơi thở có còn vào ra nữa hay không, mà chỉ quan tâm đến ánh sáng, nghĩa là chỉ nhìn nơi điểm xúc chạm" mà thôi. Nói là quan tâm nhìn vào ánh sáng đồng nghĩa là ta chú tâm vào điểm "xúc chạm" liên tục bởi vì sao? Bởi vì mặc dù ta nhìn vào "Điểm xúc chạm" nhưng ta vẫn thấy hoàn toàn quang tướng lúc đó. Ví như khi ta chú tâm nhìn đến một viên ngọc sáng bỏ trong một ly nước đầy, tuy ta chỉ hướng tâm tập trung tinh thần nhìn vào viên ngọc thôi, nhưng ta cũng thấy được toàn thể ly nước vậy.

(43) Visuddhi-1-278.

(44) Aṅ-1-9.

(45) Aṅ-aṭṭha-1-45.

Đầu trang

Chân thành cám ơn đạo hữu Huyền Thanh đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 03-2007)