Phật và Thánh chúng

GIÁO PHÁP PHẬT TRONG SỨ MẠNG, XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG THUẦN LƯƠNG

Hiệu năng của giáo pháp Phật không chỉ riêng nhằm một mục đích tối cao duy nhất là khai thông dòng sống mà mưu cầu giải thoát chúng sanh ra khỏi ràng buộc của sanh tử luân hồi. Trọng tâm thứ hai của giáo pháp Phật là nhằm thuần lương hóa đời sống xã hội trên bình diện luân lý. Phong tục tập quán của xã hội Ấn độ trong thời Phật, chính nhờ giáo pháp Ngài mà cải đổi rất nhiều. Nhân tâm cũng nhờ đó mà trở nên thanh khiết hơn. Có ba trường hợp điển hình rất đáng ghi nhớ:

1.- TRƯỜNG HỢP ƯU ĐÀ DI

Ta còn nhớ Ưu Đà Di (Udàyin) là vị đại thần sủng ái của Tịnh Phạn Vương. Ông là một tay đắm say hoa nguyệt, nổi tiếng ăn chơi. Thời Phật còn là thái tử, chính ông đã hiến kế cho Tịnh Phạn Vương bày trò hoa nguyệt tại rừng Ni Câu Đà ở ngoài thành Ca Tỳ La để mê hoặc thái tử. Cũng chính ông phụng mạng Tịnh Phạn Vương sang Xá Vệ dò la tin tức để rước Phật về thăm quê. Sau khi Tịnh Phạn Vương băng hà, ông xin theo Phật xuất gia làm đệ tử, đổi danh hiệu là Ca Lưu Đà Di (Kàlodayin). Quen thói đàng điếm ăn chơi, ông nhiều phen phạm tội ghẹo nguyệt trêu hoa. Lợi dụng tình bằng hữu với vua Ba Tư Nặc, ông ra vào vương cung tự do, lén nhìn trộm Mạt Lợi phu nhân thay quần áo buổi sáng, rồi ra khoe với chúng tăng. Ông dang díu với một cô gái Bà la môn nhưng sau vì sợ công việc bại lộ bèn kiếm cách lánh mặt, bị phụ thân cô gái này tập hợp dân chúng trong thôn lại vây đánh ở bờ sông v.v...

Tiếng đồn tới tai Phật, ông bị Phật quở trách rất nặng. Tuy nhiên Phật vẫn rất thương mến ông và tận tình giáo hóa ông, không cho ông rời Phật nữa bước. Nhờ đó về sau, ông cải đổi tánh tình hoàn toàn. Hành chánh và ngoại giao vốn là nghề riêng của ông trước kia, nay xuất gia, ông giúp Phật rất đắc lực trong việc tổ chức nền móng tăng đoàn và thuyết phục quần chúng bình dân theo Phật. Ở đâu có rắc rối, ông cũng thân hành đi giải quyết và sau khi được ông giải quyết là mọi việc êm xuôi. Gia đình nào có việc lộn xộn, ông cũng đến phân xử và sau khi được ông phân xử là gia đình trở lại hòa thuận. Ông rất lanh lợi mẫn tiệp, nhưng đáng tiếc vì nghiệp nhân đàng điếm quá khứ của ông quá sâu dầy, nên về sau ông chết dưới tay một gian phu chỉ vì thiện chí của ông muốn cứu dâm phụ ra khỏi tội ác.

2.- TRƯỜNG HỢP NGỌC DA

Ngọc Da là con trưởng giả Thủ La, người thành Vương Xá được trưởng giả Tu Đạt cưới làm vợ cho người con thứ bảy của ông. Gia đình Thủ La là gia đình Phật hóa. Gia đình Tu Đạt, sau khi Tỳ Xá Khư (vợ Tu Đạt) được Mạt Lợi phu nhân khéo léo sắp đặt để bà quy ngưỡng Phật, cũng là gia đình Phật hóa. Cả nhà hai vợ chồng, bảy trai và sáu dâu đều thâm tín Phật, duy chỉ Ngọc Da là cô dâu thứ bảy cương quyết chống báng.

Thể theo lời yêu cầu của Tu Đạt, Phật dẫn chúng tăng đến tận nhà mở hội thuyết pháp để giáo hóa Ngọc Da. Nàng biết ý lánh mặt trốn vào xó tường. Nhưng âm vang giọng nói từ hòa của Phật, hào quang rực rỡ của Phật đã soi thấu tâm cang của Ngọc Da khiến nàng lần hồi tỉnh ngộ, cuối cùng buộc lòng phải xuất đầu lộ diện.

Để đối trị tánh cao ngạo của Ngọc Da, Phật dạy:

- Làm thân phụ nữ dù đẹp đến đâu (Ngọc Da nổi tiếng đẹp) cũng không có lý do gì để cao ngạo, vì phụ nữ có ba điều khuyết hãm và mười món nghiệp chướng.

Ba điều khuyết hãm là : khi chưa lấy chồng thì bị cha mẹ gò bó, không được tự do như nam giới; lớn lên đi lấy chồng thì phải tùy thuận chồng, riêng mình không có tự do; về già tóc bạc răng long thì thường bị dâu con tiếng nặng tiếng nhẹ, cũng chẳng có gì là tự do.

Mười món nghiệp chướng tập trung xung quanh quan niệm trọng nam khinh nữ của xã hội nông nghiệp, xung quanh sứ mạng sanh đẻ thiên nhiên của phụ nữ, và nhất là xung quanh bản chất đa cảm nông nỗi và yếu đuối của thân tâm phụ nữ. Vì vậy đối với chồng, người đàn bà đẹp là người đàn bà biết làm tròn bổn phận của người mẹ, của bề tôi, của em gái, của nô tỳ và của người vợ. Người phụ nữ phải thương yêu chồng như cha mẹ thương yêu con; phải ăn ở trọn nghĩa với chồng như bề tôi thờ chúa; phải dịu dàng kính trọng chồng như em gái kính trọng anh ruột; phải tận tâm phục vụ chồng như kẻ hầu hạ phục vụ chủ nhà và tân khách; phải xem gia đình chồng là gia đình mình, vì phải trọn đời cùng nhau ăn ở, chung vui chung buồn. Có như thế mới mưu cầu được hạnh phúc gia đình.

Ngọc Da vở lẽ, từ đó hết cao ngạo, xin Phật cho thọ giới Ưu bà di, khiến toàn gia đình trưởng giả Tu Đạt được sống trong cảnh gia đình hạnh phúc hòa vui.

3.- TRƯỜNG HỢP THIỆN SANH

Thiện Sanh là con trưởng giả giàu có ở trong thành Vương Xá (còn gọi là La duyệt kỳ). Theo di ngôn của cha mẹ, mỗi sáng Thiện Sanh ra vườn, quay mặt về sáu hướng mà làm lễ Lục phương. Công việc hàng ngày ấy, Thiện Sanh làm như cái máy, tuyệt nhiên không hiểu ý nghĩa ra sao.

Phật nhân lúc mang bình bát đi khất thực, chợt trông thấy bèn gọi Thiện Sanh dạy vẽ mọi điều. Ngài khai thị cho Thiện Sanh biết về lẽ đắc thất, trường đoản của bốn loại kiết nghiệp (sát, đạo, dâm, vọng) và sáu loại tổn tài ( rượu chè, ăn chơi, phóng đảng, múa hát, bạn xấu, biếng nhác) v.v... Phật bảo Thiện Sanh nên tiếp tục làm lễ Lục phương như lời cha mẹ y trăn trối, nhưng lồng vào việc hành lễ ấy một ý nghĩa luân lý có tác dụng giáo dục rõ ràng. Như lạy phương đông là cốt để tỏ lòng hiếu kỉnh cha mẹ; lạy phương tây là cốt để tỏ lòng tri ân thầy bạn; lạy phương nam là cốt để tỏ lòng kính yêu và nhường nhịn giữa vợ chồng; lạy phương bắc là cốt để tỏ lòng mến phục lân mẫn đối với thân bằng; lạy phương hạ là cốt để tỏ lòng thương xót nô bộc; lạy phương thượng là cốt để tỏ lòng ngưỡng mộ sa môn. Mỗi lần lạy là một lần niệm ân để nhắc nhủ mình cư xử thế nào cho hợp lẽ.

Từ phép lạy Lục phương của Bà la môn có lẽ với dụng ý cầu tài cầu lợi, Phật đã phương tiện chuyển đổi ý nghĩa thành một phép tu mà không cải đổi mảy may hình thức, khiến tục lệ khỏi bị xáo trộn. Thật là phương tiện thiện xảo. Từ đó Thiện Sanh quy y theo Phật và trở nên người gương mẫu trong xã hội.

NGHỊCH CẢNH ĐẦU TIÊN CỦA PHẬT

Sự đời vốn vô thường. Có thịnh thì có suy, có đầy thì có vơi. Từ ngày Phật thành đạo và khởi chuyển pháp luân lần đầu tiên tại vườn Lộc Uyển, giáo pháp Ngài lan truyền với một tốc độ phi thường khắp miền Trung Ấn, từ Ma Kiệt Đà đến Kiều Tát La, nghĩa là khắp vùng trù phú của lưu vực sông Hằng. Đây cũng chính là chốn chôn nhau cắt rún của nền văn minh Ấn Độ có từ ngàn xưa, trước khi Phật ra đời. Đệ tử Phật, cả xuất gia lẫn tại gia, gồm đủ bốn giai cấp Bà la môn, Sát đế lỵ, Phệ Đà và Thủ Đà la. Tín đồ kể có hàng ức ngàn người, trên từ vua chúa quyền quý cao sang nhất đời như Tần Bà Sa La và Ba Tư Nặc, dưới phổ cập đến bần dân ty tiện như chàng hốt phân Ni Đề hay cô gái điếm Liên Hoa Sắc (sẽ nói trong mục Thánh Chúng).

Với một sức sống mãnh liệt như nước nguồn trào tuôn, giáo pháp Phật cuốn phăng tất cả rác rưới của xã hội Ấn Độ hậu Phệ Đà mà nghiễm nhiên chiếm địa vị ưu thế, chi phối gần trọn hết mọi hoạt động tư tưởng của Ấn Độ thời bấy giờ. Ngoại trừ Kỳ Na giáo của giáo chủ Mahavira, tất cả ngoại giáo Ấn Độ đều bị đánh bại. Bi đát nhất là Bà la môn giáo, một tôn giáo đã từng chiếm địa vị độc tôn tuyệt đối ở Ấn độ trải qua hàng chục thế kỷ trước đó.

Tình hình bắt đầu nguy kịch và nghẹt thở đối với họ là khi có vị đạo sĩ Ba la môn đầu tiên xé rào qua theo Phật giáo. Đạo sĩ ấy tên là Bà Tư Tra. Mưu gian hãm hại Phật manh nha nẩy sinh bắt đầu từ đấy.

Các lãnh tụ Bà la môn trong thành Xá Vệ dùng tiền bạc, vải vóc mua chuộc một thiếu nữ tên là Chiến Già (Cinca), sắp đăït mưu kế cho cô ta hàng ngày theo gót chúng tín nữ đến nghe Phật thuyết pháp tại tịnh xá Kỳ Viên. Một hôm, sau khi nghe giảng đến chiều tối, Chiến Già cùng với chúng tín nữ trở về thành Xá Vệ, nhưng vừa về đến nhà lại thay đổi xiêm y cực kỳ rực rỡ rồi lén quay trở lại hướng Kỳ Viên, vào tá túc tại một tu viện ngoại đạo gần đấy. Sáng hôm sau chúng tín nữ trong thành Xá Vệ đến Kỳ Viên nghe Phật thuyết pháp thì gặp Chiến Dà từ Kỳ Viên đi ra. Hỏi đi đâu sớm thế, thì cô ả bảo hôm qua ngủ trong hương điện của Phật, giờ đây cần đi ra ngoài có việc.

Từ đó về sau, bụng cô ả cứ mỗi ngày mỗi thấy nhô to lên. Cách đó bảy tám tháng, một hôm Chiến Già đang cùng chúng tín nữ ngồi nghe Phật giảng dạy, bỗng vụt đứng dậy tiến tới trước mặt Phật mà nói rằng:

- "Phật có biện tài vô ngại, nói pháp rất hay, nhưng không làm được tích sự gì. Trách vụ người chồng là phải lo toan kiến lập một cái nhà riêng cho vợ ở cử, thế mà hẹn hoài vẫn chưa thấy gì cả. Nay vợ bụng mang dạ chửa như thế này mà nhà đẻ vẫn chưa có, thật là người bạc tình".

Thính chúng nghe nói rất đổi xôn xao kinh hoàng. Phật vẫn ngồi an nhiên bình thản nhìn Chiến Già mà nói rằng:

- "Này cô em! những lời cô em thổ lộ ra đó, thật hay giả, chỉ có cô em và ta biết mà thôi".

Chiến Già cũng bình thản trả lời:

- "Thật vậy, chỉ có đôi ta mới rõ thấu sự tình mà thôi".

Mọi người xô nhau đứng dậy. Giữa cuộc náo loạn, một cục gỗ lép từ bụng cô ả rơi xuống đất. Tất cả chú mục nhìn vào cô ả, thấy bụng cô ả lép xẹp. Mưu gian bị bại lộ, cô ả xấu hổ chạy trốn và Phật tiếp tục thuyết pháp như không có gì xảy ra.

Một lần khác, Bà la môn lại cho một cô gái tên là Tôn Đà Lỵ, cũng hằng ngày đến nghe Phật thuyết pháp, rồi thuê một số dũng phu vô lại ám sát cô ta. Chúng lợi dụng đêm tối, vác xác cô mai táng bên hông Kỳ Viên. Tôn Đà Lỵ là con một đạo sĩ Bà la môn cao cấp, bị cha hy sinh dùng làm lợi khí đấu tranh. Hôm sau, cha cô trình nhà chức trách về sự mất tích bí mật ấy. Sau khi điều tra và phát giác tử thi, Bà la môn bèn tuyên truyền rằng tăng đoàn của Phật có kẻ dan díu bậy bạ với cô gái, nhưng rồi sợ việc làm bất chinh bị đổ bể, nên mới nhẫn tâm hạ sát để ém nhẹm. Việc này đồn tới tai vua Ba Tư Nặc. Nhà vua biết ngay là mưu gian, ráo riết cho điều tra, phanh phui ra sự thật, bắt được kẻ chủ mưu (chính cha cô ấy) và hung thủ, đem ra pháp trường ngoài thành trừng trị.

Lại một lần khác, Phật đến giáo hóa tại thành Câu Lỵ, thủ phủ của vua Thiện Giác. Gặp Phật đang mang bình bát đi khất thực, Thiện Giác nổi dóa, dùng lời thô bạo mạ lỵ Phật không tiếc lời:

- Ông còn dám vác mặt đến thành này khất thực nữa à? Ta sẽ hạ lệnh cho nhân dân trong thành không cung cấp cho ông một hột cơm. Ông không nghĩ đến quốc gia, không đoái hoài cha mẹ, không thương xót vợ con. Ông hãy mau mau ra khỏi địa phương của ta.

Trước những lời thóa mạ của vua Thiện Giác, Phật vẫn an nhiên tự tại và từ hòa đáp lại:

- Yêu cầu ngài không nên nhục mạ tôi một cách sai lầm như thế. Tôi xuất gia học đạo không phải vì không nghĩ đến quốc gia, không đoái hoài cha mẹ, không thương xót vợ con. Tôi lấy cả vũ trụ làm quốc gia, lấy tất cả chúng sanh làm cha mẹ, anh em, vợ con. Ngày nay tôi đã thành tựu chí nguyện ấy. Tôi đã thành Phật, nghĩa là đã hòa đồng với vũ trụ thành một thể, đem từ bi bao trùm khắp tất cả, không phân biệt kẻ thân người sơ. Ngài là chủ thành Câu Ly; tôi là Phật của nhân gian. Ngài yêu thương dân chúng trong thành ngài thế nào thì tôi cũng yêu thương tất cả chúng sanh của tôi như thế ấy. Ngài có dụng tâm của ngài; tôi có dụng tâm của tôi. Dụng tâm của ngài là ở nơi tình thương yêu riêng tư. Tôi cảm thông và cũng rất tán đồng dụng tâm ấy. Nhưng đối trước chân lý thì dụng tâm ấy đành phải xả bỏ. Ngài hãy nghĩ kỹ thì hẳn sẽ rõ vì sao. Thành này không phải vĩnh viễn của ngài. Lương thực trong thành không phải sở hữu riêng của một người. Chỉ có một điều duy nhất mà ngài phải nhận là sở hữu riêng của ngài. Đó là hạnh nghiệp thiệc ác do chính ngài gây ra. Nhân dân, lương thực, có ngày ngài phải ly khai. Hạnh nghiệp thiện ác do ngài gây ra, sẽ luôn luôn theo sát gót chân ngài.

Vua Thiện Giác nói qua, Phật đáp lại, chẳng ai nghe ai. Sau đó bảy hôm, Thiện Giác Vương mắc phải bạo bệnh rồi chết.

1.- ĐỀ BÀ ĐẠT ĐA PHẢN NGHỊCH

Đệ tử xuất gia của Phật có nhiều hạng. Có hạng thánh giả như Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, Đại Ca Diếp cầm đầu chúng Tỳ kheo hoặc Ma Ha Ba Xa Ba Đề cầm đầu chúng Tỳ kheo ni, đủ sức nhiếp phục hai chúng tại gia, bất cứ là quốc vương, đại thần, học giả và thường dân. Đối với hàng thánh giả ấy không ai là không mến phục. Nhưng trong số đệ tử xuất gia cũng có hạng người kém cỏi, bất tiếu. Bất tiếu nhất trong hạng sau là Đề Bà Đạt Đa, là con trưởng của Bạch Phạn Vương, anh ruột của A Nan, em con chú của Phật, cùng xuất gia trong số bảy vương tử (Đề Bà, An Nan, A Na Luật, Bà Sa, Bạt Đề, Nan Đà, La Hầu La) trong ngày Phật về thăm thành Ca Tỳ La lần đầu tiên. Đề Bà có dã tâm mưu đoạt tăng đoàn của Phật và thay Phật lãnh đạo tăng đoàn ấy. Y thường quá ngôn lộng ngữ, bài xích Phật. Tuy nhiên, Phật vẫn một lòng từ ái khuyên bảo, nhưng tánh nào tật ấy vẫn không bỏ.

Một hôm, Đề Bà yêu cầu Phật dạy cho y luyện phép thần thông, Phật bảo y nên luyện nhân cách cho hoàn bị đã, rồi sẽ dạy cho luyện thần thông sau. Y không bằng lòng, bèn đến cầu học với Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên. Hai ngài này cũng không chịu dạy mà chỉ khuyên y nên quán sát khổ, vô thường, vô ngã. Từ đó, y khởi tâm âm mưu phá hoại giáo đoàn và hãm hại Phật.

Một hôm, Phật đang tọa thiền trong động Khâm bà la dạ xoa trên núi Kỳ Xà, ngoài thành Vương Xá, Đề Bà dùng tiền lung lạc một sốn thanh niên lực lưỡng, thuê họ đến ám sát Phật. Các thanh niên này vào động, thấy Phật bỗng nhiên lòng sanh sợ hãi, nhắm mắt phủ phục trước mặt Phật rồi lấy dao dâng nạp và xin quy y.

Mấy hôm sau, Phật từ núi Kỳ Xà trở về thành Vương Xá, Đề Bà sai đệ tử của mình tay dao tay gậy đón đánh Phật. Nhưng khi Phật đến gần, chúng không dám động thủ, Phật gạn hỏi bọn họ lý do vì sao tập họp đông đảo, bọn họ đáp rằng được nghe Đềø Bà cho người ám sát Phật, nên đến đây để bảo vệ Phật. Phật cười bảo họ nên giải tán, vì dao gậy không bảo vệ được sanh mạng của Phật mà chỉ có giới luật thanh tịnh mới bảo vệ nổi mà thôi.

Một lần khác, Phật và A Nan cùng đi dưới chân núi Kỳ Xà. Đề Bà rình từ trên núi cao trông thấy bèn xô một tảng đá xuống, quyết hại cho được Phật. A Nan kinh hoàng chạy tránh nhưng Phật cứ điềm nhiên tiếp tục tản bộ như không có việc gì xảy ra. Tảng đá lớn rơi ngay bên cạnh Phật mà không hề hấn gì.

Lại một hôm, Phật và A Nan đang đi bộ, bỗng thấy Đề Bà dẫn đầu đệ tử của y xăm xăm tiến tới nói là để nghênh tiếp Phật. Phật bỏ tránh đi qua lối khác. A Nan ngạc nhiên hỏi, được Phật trả lời rằng, không phải ngài sợ Đề Bà, nhưng nên tránh y như tránh chó dữ cắn càn.

Bao nhiêu âm mưu hãm hại Phật của Đề Bà thảy đều thất bại. Y bèn nghĩ rằng, phải dựa vào thế lực chánh trị mới phá nổi Phật mà cướp lấy tăng đoàn. Vì vua Tần Bà Sa La là đệ tử rất trung thành của Phật, ngày nào nhà vua còn trị vì thì y chưa thi thố được mưu độc, y vụt nghĩ ra một kế đại gian ác, là kết giao thân mật với A XàThế (con vua Tần Bà Sa La) rồi xúi dục và sắp đặt cho A Xà Thế giết cha để cướp ngôi. A Xà Thế đối với Đề Bà tỏ ra rất mực cung kính, xây cất cho Đề Bà một tăng viện nguy nga trong vùng phụ cận thành Vương Xá. Hằng ngày, A Xà Thế cho xe chở mọi thứ vật thực đến cúng dường Đề Bà. Nhờ thế lực đó, Đề Bà mộ được một đội chúng lớn lao gồm năm trăm đệ tử, rồi khiến họ tôn mình lên ngôi giáo chủ. A Xà Thế và Đề Bà trù tính với nhau rằng sau khi kế hoạch thành tựu, A Xà Thế thừa kế vua cha canh tân lại nền chánh trị nước Ma Kiệt Đà, còn Đề Bà thì thừa kế Phật, đứng lên canh tân nền đạo giáo và thống lãnh giáo đoàn của Phật.

Sau khi A Xà Thế lừa bắt được vua cha đem tống ngục giam đói, Đề Bà xúi A Xà Thế thả voi điên ra hại Phật trong khi Phật đang mang bình bát đi khất thực trong thành Vương Xá. Chúng tăng nhìn thấy voi điên từ xa xồng xộc chạy đến, thảy đều kinh hoàng, tán loạn chạy tránh. Riêng Phật vẫn điềm nhiên bất động. Khi voi điên vừa thấy Phật, nó liền dừng lại, quỳ gối xuống đất, Phật thọ pháp tam qui cho nó, vỗ về nó rồi tiếp tục hành trình.

Sau khi A Xà Thế chính thức lên ngôi và biết chắc rằng Tần Bà Sa La đã chết đói trong ngục tối, Đề Bà dương dương tự đắc, trân tráo dẫn chúng đệ tử của y đến yết kiến Phật, yêu cầu Phật triệu tập tăng đoàn lại cho y tuyên cáo. Y nói Phật nay tuổi già sức yếu, cần phải bảo trọng thân thể, vì vậy Phật nên thối ẩn, trách nhiệm lãnh đạo tăng đoàn từ đây sẽ do y phụ trách. Phật từ hòa đáp lại:

- Đề Bà lo âu cho ta, việc ấy rất phải đạo.Vậy sau khi ta thối ẩn, các cao đệ Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên và Đại Ca Diếp sẽ lần lượt thừa kế ta lãnh đạo tăng đoàn, vì chỉ có các vị này mới đủ sức. Còn nhà ngươi nên đem tất cả không tâm ra mà tiếp tục học tập với các vị ấy.

Thất bại keo này, Đề Bà bày keo khác. Cùng với đệ tử thân tín là Câu Ca Lỵ, y đề xướng giáo pháp năm điều nhằm cải tạo toàn bộ sinh hoạt tăng đoàn:

a.- Tỳ kheo mặc áo may bằng giẻ rách vá lại.

b.- Tỳ kheo mỗi ngày ăn một bửa.

c.- Tỳ kheo không ăn mặn

d.- Tỳ kheo không tới nhà thí chủ thọ cúng.

e.- Tỳ kheo mùa hè ở ngoài trời, mùa đông về am tranh.

Có A Xà Thế làm hậu thuẩn với giáo pháp khổ hạnh do y đề ra, Đề Bà tin rằng phen này chắc chắn sẽ hạ được Phật mà thủ thắng. Y không hiểu rằng tinh túy của giáo pháp Phật nằm ở Trung đạo, xa lìa hai cực đoan khổ hạnh và khoái lạc. Đói ăn khát uống là việc tự nhiên. Ăn gì cũng được , ở sao cũng được, miễn không chấp trước. Tinh thần Trung đạo thể hiện ngay nơi sự không chấp trước ấy, chớ không phải ở nơi hình thức cứng đờ khô chết.

Đa số đệ tử Phật đã thấm nhuần tinh thần Trung đạo, nên năm điều của Đề Bà khởi xướng chẳng ai thèm nghe. Đề Bà xoay lại hỏi em ruột mình là A Nan, thì bị A Nan thóa mạ không tiếc lời. Uất ức vì bị chính em ruột cự tuyệt, y dẫn đệ tử bỏ đi. Từ đó mất tích luôn, có thuyết cho rằng y chết một cách thê thảm, nhưng không rõ chết như thế nào. Có thuyết cho rằng y bị đọa xuống địa ngục Vô gián vì tội đại nghịch của y.

2.- A XÀ THẾ SÁM HỐI

A Xà Thế (Ajàtasatru) và Đề Bà Đạt Đa giao du thân mật với nhau đến thế, mà khi Đề Bà chết, A Xà Thế vẫn không tỏ ra bi ai. Rồi với ngày tháng trôi qua, mọi sự cũng lắng quên dần.

Một hôm, A Xà Thế nằm mộng thấy cha y hiện hồn về, đôi mắt đăm chiêu từ ái nhìn y. Không những hồn vua cha không tỏ ra mảy may oán hận mà lại còn như van nài năn nỉ y nên cải ác tùng thiện, sớm hối ngộ theo chánh đạo quang minh. Tỉnh dậy, A Xà Thế suy tư về giấc mộng, so sánh cảnh vừa thấy trong giấc chiêm bao và cảnh mình tàn nhẫn giết cha, lòng vô cùng bàng hoàng bức rứt khó chịu.

Một hôm khác, cùng ngồi ăn với mẹ là bà Vi Đề Hy (Vaidchi), đợi mãi không thấy con trai đầu lòng ngồi vào bàn ăn, A Xà Thế cho người đi tìm thì được biết cậu đang chơi với chó và nhất định không chịu ăn, nếu không được phép đem chó vào ngồi bàn cùng ăn. Chiều con, A Xà Thế chấp nhận. Ăn xong, A Xà Thế than với mẹ rằng người ngồi ăn chung với chó trông thật là kỳ.

- Việc ấy có gì lạ! Vi Đề Hy nói. Nhà ngươi vì thương con mà ngồi ăn với chó, chưa bằng cha nhà ngươi khi xưa vì thương nhà ngươi mà hút mủ. Nhà ngươi nên biết lúc còn nhỏ, nhà ngươi đau lóng tay sưng vù. Đau lóng tay là một bệnh nhức nhối ác liệt lắm vì cái nhọt nằm dưới móng cứng không cương mủ được. Suốt ngày đêm, nhà ngươi khóc lóc gào thét không chợp mắt. Cha nhà ngươi bế ngươi để lên đầu gối, dùng miệng mút tay nguơi để chuyền hơi ấm qua, khiến cho cái ung nhọt chóng cương mủ và lóng tay đở đau. Mút tay để ủ nóng nhu thế trong nhiều ngày, mủ mới chịu cương; rồi khi mủ chín, cha ngươi lại mút mủ ra. Nhờ đó nhà ngươi mới lành bệnh. Nên biết rằng bệnh đau lóng tay không nặng, nhưng hành hạ thân xác con bệnh chịu không nổi. Ai có đau lóng rồi mới biết nổi đau đớn ấy. Kể lại câu chuyện cũ để nhà ngươi biết lòng cha ngươi xưa kia thương yêu ngươi đến mức nào! Chắc chắc còn hơn nhà ngươi ngày nay vì thương con mà phải chấp nhận ngồi ăn chung với chó!

Nghe xong câu chuyện, A Xà Thế thấy lòng mình như có một tảng đá lớn ngàn cân đè lên buồng tim lá phổi. Sau đó ít lâu, A Xà Thế mắc phải bệnh ghẻ, lở lói đầy mình, ngứa ngáy không ngủ được. Ông nghĩ rằng đây chắc là vì nghiệp báo giết cha mà khiến phát sanh ra. Trong số đại thần, có nhóm Lục sư ngoại đạo như bọn ông Nguyệt Xưng tìm cách trấn tỉnh nhà vua rằng bệnh ấy do khí huyết sở sanh, chứ không dính dáng vì đến nghiệp báo vớ vẫn. Nhưng mọi lời an ủi đều vô hiệu. A Xà Thế đau khổ vì bệnh ghẻ thì ít, mà đau khổ vì hối hận thì nhiều. Ông bèn cho gọi ngự y Kỳ Bà đến. Kỳ Bà một mặt lo chữa trị thân bệnh, một mặt khuyên nhà vua nên tìm Phật chữa trị tâm bệnh. Nhớ lại những sự cấu kết độc ác xằng bậy với Đề Bà khi xưa, ông ngần ngại không dám đến, sợ Phật cự tuyệt. Nhờ Kỳ Bà ra công thuyết phục ráo riết, A Xà Thế mới vững tâm chịu nghe theo, nhưng lại ngại rằng tội nghiệp mình quá sâu dày, e Phật cũng không cứu nổi. Kỳ Bà lại ra công khuyến dụ, nói cho A Xà Thế biết chỉ có hạng xiển đề (hạng người không tin nhân quả, đã đoạn thiện căn) thì quả tình Phật không cứu được. Nhà vua nay biết hối hận đến mức ấy thì tức là không phải thuộc hạng xiển đề.

Do lời thuyết dụ của Kỳ Bà, A Xà Thế sau một thời gian suy tính hơn thiệt, đến xin yết kiến Phật:

- Bạch Phật, xin ngài soi xét tâm tôi. A Xà Thế nói.

- Tốt! Ta đợi đại vương từ lâu rồi.

A Xà Thế thất kinh, phủ phục dưới chân Phật, đem tất cả tội lỗi mình ra trần tình, không sót mảy may và xin Phật từ bi cứu độ. Phật dạy:

- Trên thế gian này chỉ có hai hạng người đạt được hạnh phúc chân thật. Một là hạng người chuyên tu thiện nghiệp không tạo tội ác. Hai là hạng người tuy đã tạo tội ác, nhưng chí thành sám hối. Đã chí thành sám hối thì không còn tạo tội mới nữa. Hai bên không khác gì nhau. Tội nghiệp không có thật thể. Nếu quả lòng chí thành thì đạt được không tâm, mà tâm đã không thì tội cũng tiêu. Hiểu rõ tâm và tội vốn hư huyễn không thật, đó là sám hối chân thật. Từ nay, đại vương hãy từ bỏ phi pháp và chỉ nên lấy chánh pháp trị dân. Không nên thi hành chánh sách bạo ngược mà chỉ nên dùng đức hóa dân. Thực hiện chánh trị nhân ái, tiếng lành đồn xa, đức tốt nhuần thấm, nhân dân an lạc, trăm họ đề huề, đó là nguồn khoái lạc chân chánh của bậc thánh vương. Tiến thêm một bước nữa, nếu chịu khó tu học pháp môn trung đạo của ta, nhà vua còn có thể chứng được giải thoát.

Từ đấy, A Xà Thế quy y Phật, bệnh mỗi ngày thuyên giảm rồi lành hẳn. Ông trở nên vị đệ tử hộ pháp đắc lực không kém gì vua cha là Tần Bà Sa La hoặc vua Ba Tư Nặc. Và cũng từ đấy, ông luôn luôn nghe lời Phật khuyên răn trong việc trị nước an dân. Ông thương yêu Phật như người con hiếu thương yêu cha. Đêm Phật niết bàn, ông nằm mộng thấy mặt trời mặt trăng rơi rụng ngã nghiêng. Tỉnh giấc, ông nghĩ đến Phật và khóc rú lên rất thảm thiết. Linh tinh báo cho ông biết chắc Phật đã tịch. Hôm sau, ông tức tốc cho người đi dò la tìm kiếm. Sau khi Phật niết bàn, tám quốc vương đến Câu Thi Na tranh dành xá lợi; chính ông đứng ra phân xử điều giải và phân chia xá lợi làm tám phần cho tám nước đem về xây tháp phụng thờ. Lại cũng chính ông sắp đăït mọi việc ngoại hộ cho lần kiết tập kinh điển dầu tiên của ngài Ca Diếp, ba tháng sau khi Phật niết bàn.

3.- BI VẬN THÀNH CA TỲ LA

Theo giáo pháp Phật, về nhân sanh quan thì không một chúng sanh nào trên thế gian này thoát khỏi bốn tướng luân hồi: sanh , già, bệnh, chết; về vũ trũ quan thì không một vật nào trên thế gian này thoát khỏi bốn tướng tương tục: thành, trụ, hoại, không. Đó là định luật dĩ nhiên và bất di bất dịch.

Ca Tỳ La hưng thạnh từ ngày lập quốc đến đức Phật cũng đã quá dài lâu. Bi vận của Ca Tỳ La tất nhiên không thể tránh khỏi. Nguyên nhân khiến xảy ra tai họa chỉ nhỏ bằng cái mảy mà nảy thành cái nia. Đó là nguyên nhân gần. Còn nguyên nhân xa thì ngoài túc trái tiền khiên ra, tưởng khó có cách nào khác hơn đủ để giải thích một cách công bằng và hợp lý.

Nguyên từ trước khi vua Ba Tư Nặc chưa quy y Phật, nhà vua đã cho sứ giả qua Ca Tỳ La cầu hôn với dòng họ Thích Ca. Các thân vương của dòng họ này tự cao tự đại cho rằng dòng họ mình là cao quý nhất đời, không nên hạ mình kết hôn với vua nước Kiều Tát La. Tuy nói huênh hoang như thế, nhưng họ lại sợ uy thế của vua Ba Tư Nặc, vì Kiều Tát La bấy giờ là một cường quốc như Ma Kiệt Đà trong vùng châu thổ sông Hằng. Do đó, dòng họ Thích Ca mới dùng một nữ tỳ nô lệ hầu hạ trong cung là Mạt Lỵ (Malika), tráo thành vương nữ đem gả cho Ba Tư Nặc. Mạt Lỵ tuy là gái nô lệ, nhưng tư chất rất thông minh mà dáng mạo lại cực kỳ xinh đẹp, nên được vua Ba Tư Nặc sủng ái, phong làm đệ nhất phu nhân.

Mạt Lỵ phu nhân sanh con đầu lòng là Tỳ Lưu Ly (Virùdhaka), về sau mệnh danh là Ác Sanh Vương. Năm Tỳ Lưu Ly lên tám, vua cha cho sang quê ngoại để luyện tập bắn cung, vì Ca Tỳ La vốn nổi tiếng về môn xạ thuật.

Bấy giờ, trong thành Ca Tỳ La mới kiến thiết xong một đại giảng đường nguy nga dành để đón tiếp Phật mỗi khi Phật về thuyết pháp. Dòng họ Thích Ca cho đây là chốn thiêng liêng, cấm không cho kẻ ty tiện bước vào. Không dè Tỳ Lưu Ly nhân thả bộ rong chơi trong cung, lạc vào chốn cấm địa ấy, bị các thân vương bắt gặp, xỉ mạ không tiếc lời, bảo rằng con của gái nô lệ Mạt Lỵ đã làm ô uế thánh địa. Họ đuổi Tỳ Lưu Ly ra và lập tức truyền lệnh cho gia nhân cấp tốc đến bới đất cũ trong giảng đường lên rồi chở đất mới về thay thế.

Tỳ Lưu Ly nộ khí xung thiêng, bèn phát lời thề độc rằng: "Khi nào lên ngôi vua, ta thề quyết tiêu diệt sạch dòng Thích Ca mới hả giận".

Về sau, khi trở về Xá Vệ, Tỳ Lưu Ly ngày đêm mưu tính việc rửa hận. Một hôm, nhân vua Ba Tư Nặc cùng Mạt Lỵ phu nhân xuất thành tuần thú, Tỳ Lưu Ly cùng nghịch thần Ca Lê Da Na tập họp quân đội lại, chặt đầu thị vệ của vua cha, đoạt lấy vương miện và bảo kiếm. Nghe tin, Ba Tư Nặc hết sức kinh hoàng, Mạt Lỵ khuyên nhà vua nên tạm lánh nạn lưu vong bên Ca Tỳ La, chờ dịp khôi phục. Nhưng không bao lâu, ông chết tại bên ấy thọ tám mươi tuổi.

Tỳ Lưu Ly nghe tin vua cha băng hà, hạ lệnh cô lập thái tử Kỳ Đà, rồi tự tuyên bố thừa kế vương vị. Bi vận Ca Tỳ La bắt đầu.

Một hôm nhân đại triều, Tỳ Lưu Ly truyền hỏi bá quan:

- Nếu kẻ nào xỉ nhục đấng quốc vương tôn quý của mình, khinh thị đấng quốc vương ấy là con dòng hạ tiện, tội ấy các khanh nghĩ nên xử trị như thế nào?

Muôn miệng đáp rằng tội ấy đáng tru di

- Dòng họ Thích Ca tự cao tự đại, Tỳ Lưu Ly nói tiếp. Họ cho rằng ta là con của một gái nô lệ, vậy nay phải hưng binh tru diệt họ.

Ba lần xuất quân, ba lần Tỳ Lưu Ly gặp Phật cản đường tìm cách ngăn trở. Nhưng đến lần thứ tư, biết rằng không ngăn đón được nữa vì nghiệp nhân quá khứ của dòng họ Thích Ca quá nặng, Phật xót xa báo trước cho A Nan hay rằng trong bảy ngày nữa thì dòng họ Thích Ca sẽ tuyệt diệt. Tự mình tạo nghiệp dữ, không cách gì cứu gỡ nổi.

Khi Tỳ Lưu Ly vây hãm thành Ca Tỳ La, nhân dân trong thành bít kín cửa lại và bắn tên ra như mưa. Trong thành có một dũng sĩ mười lăm tuổi tên là Xa Ma, y là một tay xạ thủ cừ khôi bách phát bách trúng, khiến địch quân bên ngoài phải chạy tán loạn. Ngay cả Tỳ Lưu Ly cũng phải chui xuống hầm núp. Nhưng vì trong dòng họ Thích Ca có người phê bình Xa Ma, cho rằng y chỉ là một tên dũng phu nên y tức giận đào ngũ tìm đường hầm trốn ra ngoài thành. Tỳ Lưu Ly tiếp tục công hãm thành rất gấp và cuối cùng hạ được. Sai khi vào thành, y hạ lệnh bắt lính giữ thành gồm năm trăm người đem giết hết. Còn nhân dân trong thành ước chừng ba vạn người kể cả già trẻ lớn bé, y bắt chôn chân xuống đất để cho voi dữ chạy qua chà nát. Ma Ha Na Ma nghe tin này lấy làm kinh hoàng đau xót, bèn xin với Tỳ Lưu Ly cho ông và nhân dân được chết toàn thây. Tỳ Lưu Ly mới đổi lệnh giết bằng voi chà ra lệnh giết bằng trầm nịch. Thế là cả thành bị lùa xuống sông cho chết đuối. Tỳ Lưu Ly lại hạ lệnh vớt xác Ma Ha Na Ma lên, chặt đầu treo lên gốc cây.

Sau khi tiêu diệt dòng họ Thích Ca và sát nhập thành Ca Tỳ La vào lãnh thổ Kiều Tát La, Tỳ Lưu Ly cho thi hành một chánh sách vô cùng bạo ngược và giết luôn anh là thái tử Kỳ Đà. Vì vậy, đời mới gọi ông là Ác Sanh Vương. Không bao lâu, cung thành Xá Vệ bị một trận hỏa hoạn khủng khiếp, Tỳ Lưu Ly và tất cả vợ con đều bị chết cháy trong trận hỏa hoạn này.

Nước Kiều Tát La dần dần suy yếu, khiến A Xà Thế sau khi quy y Phật, cất quân sang đánh, chiếm được Kiều Tát La, rồi sát nhập Kiều Tát La và Ca Tỳ La vào bản đồ nước Ma Kiệt Đà.

PHẬT GIÁO HÓA TẠI HAI NƯỚC VIỆT KỲ VÀ TỲ XÁ LY

Việt Kỳ và Tỳ Xá Ly là hai nước ở bên sông Hằng, về phía Bắc nước Ma Kiệt Đà.

Về già, Phật ít ở Kỳ Xà Quật, ngài thường đi du hóa, hoăïc ở bên này sông Hằng là nước Việt Kỳ, hoặc sang bên kia sông là nước Tỳ Xá Ly. Phật và chúng đệ tử chia nhau đi khắp thôn xóm, vượt qua khắp các thị trấn. Trung tâm hoằng hóa hoặc là thành Ba liên Phất (Pàtaliputra), hoặc là thành Tỳ Xá Ly (Vaisali).

Một hôm, lúc Phật đang trú đóng tại thành Ba liên Phất, A Xà Thế cho đại th?n là Vũ Xá đến yết kiến. Lý do nêu lên bên ngoài là đến thỉnh an Phật, nhưng lý do thầm kín bên trong là điều tra tình hình nước Việt Kỳ. A Xà Thế sau khi chiếm được Kiều Tát La, muốn thôn tính luôn các vương quốc khác, bắt đầu là Việt Kỳ. Phật soi biết thâm ý ấy bèn giả bộ hỏi ý kiến A Nan về tình hình Việt Kỳ trước mặt Vũ Xá. A Nan bạch Phật rằng hiện tại nhân dân Việt Kỳ trên từ vua quan xuống đến thứ dân, bất luận gái trai già trẻ, đều có tinh thần cầu học, đời sống ấm no, an cư lạc nghiệp, trên dưới một lòng đoàn kết, khí thế rất mạnh, ví phỏng nước ngoài có kẻ dòm ngó muốn xâm lấn, tưởng cũng không làm gì được.

Ý Phật bày ra cuộc đàm đạo nầy, cốt để gián tiếp nói với Vũ Xá về bảo lại A Xà Thế không nên dấy động can qua vô ích.

Sau khi việc bố giáo tại thành Việt kỳ đã thành tựu, Phật và chúng đệ tử vượt sông Hằng, tiến lên hướng Bắc, đến triển khai giáo pháp tại thành Tỳ Xá Ly. Trong thành này có một kỹ nữ tên là Am Ma La (Ambapala) rất đẹp mà cũng lại rất giàu. Nghe Phật sắp đến, Am Ma La thắng kiệu hoa, trang sức lộng lẫy, dẫn một đoàn thị nữ cũng xinh đẹp như y, đến đón Phật và chúng tăng. Phật vốn đã nghe danh Am Ma La từ lâu, ngài rất e ngại sức công phá của sắc đẹp, căn dặn chúng tăng trong khi tiếp xúc phải luôn luôn cảnh giác, đem công phu nội t?nh quán sát chân lý vô thường, khổ, không, vô ngã, để khỏi bị sa đọa.

Am Ma La ỷ vào sắc đẹp của mình và chúng thị nữ, khi mới gặp Phật, có vẻ dương dương tự đắc, nhưng từ dung dịu dàng của ngài đã chinh phục nàng một cách dễ dàng, khiến nàng sụp lạy và bỏ hết niệm thế gian. Nàng xin quy y và trở nên đệ tử thuần thành của Phật. Tại Tỳ Xá Ly, ngoài Am Ma La còn có một đệ tử thứ hai nữa cũng vô cùng thuần thành. Đó là trưởng giả Sư Tử, người cầu đầu bộ tộc Ly Xa. Bộ tộc này và Am Ma La thường tranh nhau cái vinh hạnh được rước Phật và chúng tăng về nhà thọ cúng. Cả hai cùng lo chu cấp Phật và chúng tăng không thiếu một món cần thiết nào.

Trước khi Phật rời Tỳ Xá Ly, Am Ma La phát nguyện hiến cúng một hoa viên rộng rãi đẹp đẻ. Phật cho chúng tăng lưu lại đây tiếp tục thuyết pháp độ sanh, riêng Phật và A Nan rời Tỳ Xá Ly tiến lên hướng Bắc. Bấy giờ Phật gần tám mươi tuổi.

ĐỆ TỬ CUỐI CÙNG VÀ LỜI GIÁO HUẤN CUỐI CÙNG

Trên đường tiến lên hướng Bắc, một hôm Phật và An Nan dừng chân tại nhà ông Thuần Đà (Cunda) làm nghề thợ rèn, ở bên mép rừng gần thành Câu thi Na (Kusinagara), cách Patna (thủ phủ tiểu bang Bihar ngày nay) một trăm tám mươi dậm về hướng bắc. Sau khi tiếp thụ giáo pháp và được Phật cho quy y, Thuần Đà cúng dường Phật một bát cháo nấm chiên đàn nhĩ. Kinh sách Tiểu thừa nói rằng Thuần Đà cúng Phật và A Nan một bửa cơm với thịt heo rừng khô. Ăn xong, đêm ấy Phật cảm thấy trong người khó chịu, vì tuổi ngày đã già mà thức ăn lại khó tiêu.

Mặc dù bất an, sáng hôm sau Phật dõng mãnh lên đường tiếp tục cuộc hành hóa. Đến rừng Sa La song thọ (Sala), Phật bảo A Nan giăng võng móc giữa hai cây Sa la cho Phật nằm nghỉ. Phật nằm gối đầu về hướng bắc, xây mặt về hướng tây.

Bấy giờ, A Nan thấy từ thân Phật tỏa ra ánh hào quang rực rỡ. Hỏi thì được Phật cho biết, trong đời ngài có hai lần xảy ra hiện tượng kỳ lạ ấy, một là lúc Phật thành đạo và một là lúc Phật sắp nhập Niết bàn. A Nan nghe nói òa lên khóc, Phật an ủi và khuyên bảo A Nan không nên quyến luyến hình hài, vì hữu hình hữu hoại là lẽ đương nhiên.

A Nan quỳ xuống hỏi Phật:

- Sau khi Phật niết bàn, chúng đệ tử lấy ai làm thầy? Nương tựa vào đâu? Làm sao điều phục kẻ dữ? Kiết tập kinh điển như thế nào để khiến người đời tin theo?

Phật dạy rằng:

- Hãy lấy Ba la đề mộc xoa (giới) làm thầy.

- Hãy nương tựa vào Tứ niệm xứ (thân bất tịnh, thọ thị khổ, tâm vô thường, pháp vô ngã).

- Hãy dùng phương pháp mặc tẩn (làm lơ đừng giao thiệp cãi vả) dể điều phục kẻ dữ.

- Hãy bắt đầu bằng "Như thị ngã văn" (tôi nghe như vầy) mà kiết tập mọi kinh điển.

Này A Nan! sau khi Phật niết bàn, các Tỳ kheo hãy nương vào ánh sáng chánh pháp và nương vào ánh sáng của chính mình mà đi (dĩ chánh pháp vi quang, dĩ tự kỷ vi quang). Còn nếu Tỳ kheo nào thật tình thương nhớ Phật thì thân phải thường hành từ bi, miệng phải thường nói từ bi, ý phải thường nghĩ từ bi. Đó là cách tưởng niệm Phật chân chánh duy nhất...

Bấy giờ có một đạo sĩ Bà la môn, tuổi đã trên trăm, học vấn rất uyên bác, tên là Tu Bạt Đà La (Subhadra) tu gần đấy, được nghe Phật sắp nhập niết bàn, đến xin Phật quy y, Phật chấp nhận. Đây là vị đệ tử cuối cùng.

Phật bảo Tu Bạt Đà La:

- Này Tu Bạt Đà La! Chân lý được nhận diện do ba pháp ấn mà các ngoại đạo không hề biết. Ba pháp ấn ấy là: tâm vô thường, pháp vô ngã, niết bàn tịch tịnh. Vì không thấu rõ ba pháp ấn ấy, nên họ không nhận thức được căn bản các pháp, họ không tu học đạo Bát chánh là chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Họ không phải là kẻ chân chánh tu hành, do đó họ không bao giờ đạt được tự tại và giải thoát.

Sau khi được Phật giảng giải cho nghe giáo pháp giác ngộ và giải thoát. Tu Bạt Đà La liền chứng được đạo quả A La Hán.

PHẬT NIẾT BÀN

Nói xong bài thuyết pháp cuối cùng cho người đệ tử cuối cùng, Phật mĩm cười vui vẽ trút bỏ xác phàm. Bây giờ ngài đúng tám mươi tuổi. Theo tài liệu khảo chứng Tây phương, năm ấy là năm 483 trước Tây lịch. Theo Chúng Thánh điểm ký thì năm ấy là năm 485 trước Tây lịch. Nhưng theo công nguyên của hội Phật giáo thế giới hiện đang áp dụng chung cho mọi nước Phật giáo, thì năm ấy là năm 544 trước Tây lịch. Chỗ ngài nhập diệt là rừng Sa La song thọ gần thành Câu Thi Na, cách thủ đô Patna của tiểu bang Bihar là180 dậm Anh (1609 x 180) tức phỏng 300 cây số về hướng bắc.

Sau khi Phật thị tịch, các trai tráng trong cùng thuộc bộ tộc Mạt La (Malla) chạy đến phụ lực với A Nan, lo tắm rửa cho Phật, tẩm liệm và làm lễ trà tỳ.

Tương truyền rằng, các đệ tử bấy giờ đang du hóa ở phương xa, nghe tin Phật niết bàn đều vội vã vân tập đông đủ. Ngài Đại Ca Diếp thấy áo quan Phật, khóc lóc thảm thiết, nguyện được trông thấy bàn chân Phật một lần chót. Đang chí thành cầu nguyện thì Phật để lòi một chân ra khỏi áo quan cho thấy.

Sau lễ trà tỳ, xá lợi Phật thuộc về tay bộ tộc Mạt La. Quốc vương tám nước trong vùng lưu vực sông Hằng nghe tin, liền cử đại binh đến Câu Thi Na để quyết tranh dành lại xá lợi. Vua A XÀ Thế nước Ma Kiệt Đà (bấy giờ mạnh nhất) đứng ra điều giải, bèn phân chia xá lợi thành tám phần, mỗi quốc vương lãnh một phần mang về nước xây tháp phụng thờ.

Phật nhập diệt được ba tháng thì ngài Đại Ca Diếp (Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên đã thị tịch trước Phật) triệu tập chúng tăng đến động Kỳ Xà Quật trên núi Linh Thứu, mở cuộc kiết tập kinh điển lần đầu tiên. Trong đại hội này chỉ có thánh chúng (1250 người) mới được tham dự. Ngài Đại Ca Diếp chủ tọa, ngài A Nan tụng kinh, ngài Ưu Ba Ly tụng luật cho toàn thể thánh chúng nghe. Lần kiết tập này chỉ mới có hai tạng là tạng Kinh (A Hàm, Pháp Cú v.v...), còn tạng Luật thì chỉ có một quyển, ấy là quyển Bát Thập Tụng Luật (bộ luật đọc 80 lần). Ngoại hộ đắc lực cho cuộc kiết tập này là vua A Xà Thế.

- THÁNH CHÚNG

Trong suốt bốn mươi chín năm giáo hóa, từ thành đạo cho đến niết bàn, Phật quy tụ xung quanh hào quang của ngài một số đệ tử, cả xuất gia lẫn tại gia nhiều không kể xiết. Riêng chúng xuất gia cũng đã lên đến con số kinh khủng rồi. Trong số nầy, những bậc xuất sắc ưu tú, chứng được thánh quả A La Hán, gồm có 1255 vị mà kinh điển thường ghi con số tròn là 1250. Đặc biệt nhất có mười vị mệnh danh là Thập Đại đệ tử. Gọi là Đại vì những vị trong số mười người này đều có sở trường riêng, sở chứng riêng và đạo hạnh riêng. Mười vị đại đệ tử ấy gọi là Thánh chúng của Phật, mà giáo điển Đại thừa liệt kê như sau:

1.- Xá Lợi Phất, Trí tuệ số một.

2.- Mục Kiền Liên, Thần thông số một.

3.- Phú Lâu Na, Thuyết pháp số một.

4.- Tu Bồ Đề, Giải không số một.

5.- Ca Chiên Diên, Luận nghị số một.

6.- Đại Ca Diếp, Đầu đà số một.

7.- A Na Luật, Thiên nhãn số một.

8.- Ưu Ba Ly, Trì giới số một.

9.- A Nan Đà, Đa văn số một.

10.- La Hầu La, Mật hạnh số một.

01.- XÁ LỢI PHẤT (Sàriputra), Trí Tuệ số một

Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên là hai đệ tử cao cấp nhất của Phật. Cả hai vốn là đôi bạn thâm giao từ ngày còn trẻ. Bấy giờ, hai người cùng ở trong môn phái San Xa Dạ Tỳ La Lê Tử, một trong sáu nhóm Lục sư ngoại đạo. Xá Lợi Phất từng nổi tiếng về biện tài vô ngại, còn Mục Kiền Liên nổi tiếng về năng lực thần thông. Mỗi ngài đều có dưới gối một trăm đồ chúng. Cả hai cùng ước hẹn với nhau rằng hể ai đắc đạo trước thì phải thông báo ngay cho người kia biết để cùng theo chung một đường.

Một hôm Xá Lợi Phất gặp Mã Thắng, tức A Xả Bà Thệ, một trong năm Tỳ kheo đầu tiên, đang đi khất thực trong thành Vương Xá. Thấy phong độ uy nghiêm tự tại của Mã Thắng, Xá Lợi Phất lân la đến hỏi, được vị này cho biết ông đang theo Phật học đạo. Hỏi về giáo lý pháp Phật thì được giảng cho nghe về lý duyên sanh của các pháp, rằng các pháp do nhân duyên mà có sanh rồi cũng do nhân duyên mà có diệt, rằng tinh túy của giáo pháp này tóm gọn trong một bài kệ là:

Chư pháp tùng duyên sanh

Diệc phục tùng duyên diệt

Ngã Phật đại sa môn

Thường tác như thị thuyết.

(Các pháp do duyên sanh

Lại cũng do duyên diệt

Thầy tôi là đức Phật

Thường dạy tôi như thế)

Nghe xong đạo lý duyên sanh, Xá Lợi Phất như bừng tỉnh, rồi xin đi theo Mã Thắng về yết kiến Phật. Được Phật khai thị rõ thêm về các đạo lý vô ngã, niết bàn v.v... Xá Lợi Phất ước hẹn với Phật xin trở về đưa Mục Kiền Liên đến, rồi cả hai cùng quy y Phật. Cùng theo về với hai người có thêm hai trăm đồ chúng. Sự trở về này đã tăng thêm uy thế lớn lao cho Phật, vì hai người nguyên là hai lãnh tụ tôn giáo vốn đã có nhiều uy tín trong giới đạo học thời bấy giờ.

Riêng về Xá Lợi Phất, ngài là cháu gọi Câu Hy La tức Trường trảo phạn chí bằng cậu ruột. Ông này cũng là một lãnh tụ ngoại đạo tên tuổi và có tài biện luận. Sau khi thấy cháu theo Phật, ông rất đổi ngạc nhiên, tìm đến hỏi lý do, được Xá Lợi Phất khai thị, rồi cũng xin theo luôn.

Tương truyền mẹ ngài Xá Lợi Phất, bà Xá Lợi (Sàri), chị ruột Câu Hy La, cũng là một người đàn bà đặc biệt. Bà rất thông minh, biện tài còn giỏi hơn em và chỉ thua con mà thôi. Thân phụ ngài tên là Ưu Bà Đề Xá hay Ưu Ba Thất Sa (Upatisya). Tên ấy cũng được dùng để gọi ngài. Nhưng phong tục Ấn Dộ bấy giờ có thói quen gọi con bằng tên mẹ. Như Sàriputra, phiên âm Xá Lợi Phất Đa La, hay gọi tắt Xá Lợi Phật, có nghĩa là: con bà Xá Lợi (Sàri: bà Xá Lợi; putra: con). Vì vậy Xà Lợi Phất, Tàu còn gọi là Xá Lợi Tử.

Sau khi theo gót Phật, suốt trên bốn mươi năm, Xá Lợi Phất mặc dù là bậc trí tuệ kỳ vỹ, nhưng đối với Phật vẫn luôn luôn bách y bách thuận. Ngài chưa bao giờ phạm một lỗi lầm nhỏ nào khiến Phật phiền lòng. Ngài thật xứng đáng là bậc trưởng lão đứng đầu hàng Thánh chúng. Trong thời kỳ kiến thiết tịnh xá Kỳ Viên, ngài được Phật ủy thác trông coi và lo liệu. Chính ngài là người đầu tiên đem chánh pháp gieo rắc tại Xá Vệ và đưa ngoại đạo về với Phật, trước khi Phật chưa quang lâm đến. Lại cũng chính ngài là người được Phật đăïc biệt ủy thác giáo hóa La Hầu La.

Sự tích ghi chép rằng, một hôm La Hầu La đi khất thực về, gương mặt có vẻ không vui. Phật kêu lên gạn hỏi thì La Hầu La phàn nàn rằng trong đoàn khất thực của mình chỉ có trưởng lão Xá Lợi Phất và các Tỳ kheo lớn tuổi mới được tín thí cúng dường vật thực béo bổ. Kỳ dư hạng sa môn như La Hầu La thì chỉ được tặng cho một tý xíu xác mè ép và rau đồng trộn với cơm; ăn uống như thế thì làm sao có đủ sức khỏe để tu hành. Phật rầy La Hầu La không nên có niệm đố kỵ, dạy La Hầu La lui, rồi cho mời Xá Lợi Phất đến bảo rằng:

- Hôm nay ông ăn phải thức ăn bất tịnh, ông có biết không?

Xá Lợi Phất giật mình, vì chính hôm ấy sau khi ăn xong thì đồ ăn ẩu ra hết. Ngài ngạc nhiên không hiểu vì sao Phật lại biết được việc ấy. Riêng ngài cũng tự xét chưa bao giờ làm trái hay thi hành lệch lạc luật khất thực của Phật.

Nhân cơ hội này, Phật chế ra pháp Lục hòa kỉnh. Pháp này gồm có sáu điểm cơ bản quan trọng quy định nguyên tắc sanh hoạt trong nội bộ của chúng tăng:

a.- Thân hòa đồng trú ( cùng ở chung với nhau một chỗ).

b.- Khẩu hòa vô tránh (không tranh cãi nhau).

c.- Ý hòa đồng duyệt (thông cảm cởi mở với nhau).

d.- Lợi hòa đồng quân ( chia đều lợi lộc để chung hưởng)

e.- Giới hòa đồng tu (cùng tu theo giới luật như nhau).

f.- Kiến hòa đồng giải (san sẻ kiến giải với nhau).

Sáu điểm cơ bản này quyết định sanh mạng của giáo đoàn. Vì vậy nghe xong, Xá Lợi Phất hoan hỷ tín thọ và áp dụng ngay.

Một hôm, tại tịnh xá Kỳ Viên, sau ba tháng hạ an cư, Xá Lợi Phất từ giả Phật để lên đường đi bố giáo. Ngài vừa ra khỏi cổng thì một Tỳ kheo lên đầu cáo với Phật rằng Xá Lợi Phất vô cớ nhục mạ y rồi nhân cơn giận dữ, thác cớ bố giáo để bỏ đi, chớ không có ý đi bố giáo thật sự. Phật cho gọi Xá Lợi Phất lui. Sau khi được Phật cho biết lý do gọi về, Xá Lợi Phất trầm tỉnh bạch rằng:

- Bạch Phật! Từ ngày theo gót Phật học đạo, đến nay tuổi đã gần tám mươi, để tử chưa hề sát hại sanh mạng, chưa hề nói dối, ngày ngày chỉ chăm lo sám hối tội cũ. Nhờ hồng ân Phật, suốt thời gian dài đăng đẳng trên bốn mươi năm, đệ tử rất sung sướng được thấy tâm mình trong lặng như nước biếc. Vì vậy, đệ tử chưa từng biết khinh thị ai, nói chi đến việc lăng nhục!

Bạch Phật! Đất bùn là biểu trưng cho nhẫn nhục. Tất cả những gì bất tịnh nhất trên thế gian này như máu mủ, đờm giải, phẩn nước tiểu v.v... đất bùn đều lãnh thọ được hết. Đệ tử có thể xác quyết với Phật rằng đệ tử muốn làm đất bùn và nguyện không làm trái ý bất cứ một ai. Dòng nước không hề có niệm yêu ghét và trên thế gian này bất cứ một vật gì nhơ nhớp cũng nhờ nước mà tẩy sạch. Đệ tử nguyện làm dòng nước gội tẩy ô uế thế gian. Cái chổi không hề có niệm phân biệt, không chọn tốt xấu trước khi quét phủi. Đệ tử nguyện làm cái chổi quét sạch bụi trần cho chúng sanh. Từ khi lãnh thọ giáo pháp Phật, đệ tử luôn luôn an trú trong chánh niệm, chưa h? biết phân biệt là gì, khinh thị là gì. Nếu quả thật đệ tử có lỗi mà vị Tỳ kheo nào đó thấy được, xin vị ấy từ mẫn chỉ bảo, đệ tử xin hướng đến vị ấy thành khẩn sám hối.

Phật cho gọi vị Tỳ kheo đầu cáo ra đối chứng. Vị này hổ thẹn vì đã nói dối, xin Phật và Xá Lợi Phất thứ dung. Đáp lại, Xá Lợi Phất không những không tỏ ý giận dỗi, mà còn từ ái an ủi khuyên răn.

Một hôm khác, nhân Xá Lợi Phất đi bố giáo về tối , phòng ở của ngài bị nhóm Lục Quần Tỳ kheo chiếm ngủ. Xá Lợi Phất lẵng lặng ra ngoài trời, ngủ dưới gốc cây. Sáng ngày, Phật biết chuyện này cho triệu tập đại chúng lại rầy la. Lục Quần Tỳ kheo cãi bướng rằng Xá Lợi Phất không phải Bà la môn, cũng chẳng phải Sát đế lỵ thì không có quyền dành riêng chỗ ngủ. (Lục Quần Tỳ kheo gồm sáu người lếu láo nhất trong số đệ tử Phật, thường hay toa rập nhau quấy rối làm những điều ngỗ ngáo). Phật dạy rằng trong hàng đệ tử của ngài, sinh hoạt tuy bình đẳng, nhưng đối với những bậc niên xỉ và pháp lạp cao, hết thảy Tỳ kheo khác có bổn phận cung kính cúng dường, nhường nhịn nơi ăn chốn ở tốt nhất, nước uống thức ăn tốt nhất. Xá Lợi Phất rất cảm động về lòng ưu ái của Phật đối với mình.

Lại một hôm, sau khi được hung tin người lão hữu Mục Kiền Liên bị bọn Lõa hình ngoại đạo ám hại trong khi đang đi bố giáo tại thành Thất La Phiệt (tức Xá Vệ). Bấy giờ, đa số tăng chúng đang trú đóng tại Tỳ Xá Ly. Chỉ có Phật, Xá Lợi Phất và một ít tỳ kheo hầu hạ Phật ở lại Vương Xá. Nghe tin chẳng lành, Xá Lợi Phất ngất đi một hồi lâu, ngài xót xa thương cảm bạn vô hạn, Phật phải dỗ dành an ủi mấy ngày liền. Sau đó, Phật triệu tập tăng chúng lại, báo cho tất cả biết hung tin và đồng thời cũng cho hay rằng trong ba tháng nữa, chính Phật cũng sẽ tấn nhập Niết bàn.

Nhận tiếp hai tin chẳng lành, bạn chết và thầy sắp ra đi, Xá Lợi Phất cảm thấy cô đơn đau xót, ngài xin Phật cho phép về quê thăm mẹ già tuổi đã trên trăm, tại thôn Ca La Tý Noa Ca. Ngài dắt thêm một sa di tên Quân Đầu. Về tới nhà ngài cho triệu tập dân cư trong vùng lại, cùng họ hàn huyên ấm lạnh, rồi đem giáo pháp Phật giảng giải cho mọi người cùng nghe, khuyên bảo họ nên theo gương từ bi nhẫn nhục của Phật mà sanh hoạt. Sau khi vui vẻ từ giả mẹ già, bà con lối xóm, ngài nhập đại định và thị tịch luôn. Theo gương các cao đệ của Phật trong quá khứ, ngài không muốn chứng kiến cảnh Phật nhập niết bàn.

Linh cốt của Xá Lợi Phất được Quân Đầu mang về trình Phật. Phập tập họp chúng Tỳ kheo lại, nhìn vào xá lợi của vị cao đệ trưởng lão mà bảo rằng:

"Linh cốt này trước khi còn là Đại trí Xá Lợi Phất, đã từng vì chúng sanh thuyết pháp bố giáo khắp nơi. Trí tuệ của bậc đại trí này rộng lớn vô biên, ngoài Phật ra không ai sánh kịp. Nhờ trí huệ ấy, bậc đại trí này đã chứng ngộ pháp tánh, thiểu dục tri túc, dõng mãnh tinh thấn, thường tu thiền định, vì người giáo hóa, không có ngã chấp, biện tài vô ngại nhưng không ham tranh cãi, xá lánh người dữ, hàng phục ngoại đạo, tuyên dương chánh pháp, xa lìa đau khổ, chứng ngộ giải thoát.

Đây là vị đệ tử số một của ta. Các người nên theo gương vị đại đệ tử ấy".

02.- MỤC KIỀN LIÊN (Maudgalyàyana), Thần thông số một

Là bạn tâm giao của Xá Lợi Phất từ ngày còn tu theo môn phái Sa Xa Dạ, Mục Kiền Liên là vị đại đệ tử số hai của Phật, sau Xá Lợi Phất.

Thân phụ ngài tên là Câu Lỵ Ca (Kolita), thân mẫu ngài thuộc họ Mục Kiền Liên, nên trong kinh có chỗ gọi ngài là Câu Lỵ Ca hay Câu Luật Đà, nhưng danh xưng thông dụng nhất là Mục Kiền Liên (Maudgalyàyana hay Maudygapaputra).

Sau khi về hầu Phật, ngài rất hăng say trong việc phổ biến Phật pháp. Không khó khăn nào mà ngài không quyết tâm khắc phục để thủ thắng cho kỳ được. Ngài không chấp nhận thỏa hiệp. Ỷ vào sức thần thông, trong khi đấu phép với ngoại đạo, ngài luôn luôn chiến thắng họ.

Đặc tánh của Xá Lợi Phất là mặc dù có biện tài vô ngại, đối với Phật thủy chung vẫn bách y bách thuận. Ngược lại, đặc tính của Mục Kiền Liên là ỷ vào thần thông, đối với ngoại đạo luôn luôn áp đảo bách chiến bách thắng.

Phật thường quở ngài về tánh tự thị này, Phật bảo: "Thần thông tuy là một phép tu cao cường, nhưng không phải là pháp căn bản, vì thần thông không quan hệ đế sự nghiệp gi?i thoát sanh tử. Ngày thành Ca Tỳ La bị Tỳ Lưu Ly vây khổn, Mục Kiền Liên không nghe lời Phật, đã từng dụng thần thông đến cứu dòng họ Thích Ca, nhưng cuối cùng thần thông vẫn không thắng nổi nghiệp quả. Lúc ngài đi bố giáo trong thành Thất La Phiệt, bị ngoại đạo dùng gậy gộc vây đánh, thần thông cũng không cứu được ngài thoát chết, vì không thắng được nghiệp báo.

Về giá trị thần thông, trong giáo điển Phật giáo còn ghi lại một mẫu chuyện khá lý thú: một hôm Phật gặp một đạo sĩ Bà la môn đang trổ tài thần thông cho dân chúng hiếu kỳ xem bên một bờ sông. Thấy Phật, ông dương dương tự đắc, Phật hỏi ông tu bao lâu và chứng được quả gì. Ông cho biết ông ra công luyện thần thông từ trên ba mươi năm và thành quả đạt được là tự cất mình bay qua một con sông rộng trăm thước. Phật cười đáp lại rằng nếu mất nữa đời người để chỉ làm một công việc mà bất cứ ai có một đồng xu trong tay cũng làm được, thì quả là đắt.

Giá trị thần thông ở chỗ giúp kẻ chứng nó soi suốt lòng người, không quản xa gần, bất cứ ở đâu, không phân biệt trong tâm hay ngoài thân. Về công năng thấu suốt bén nhạy ấy, trong kinh sách Phật giáo lại có một câu chuyện như sau:

Một hôm Mục Kiền Liên đi qua một viên lâm, tình cờ gặp một phụ nữ trung niên rất xinh đẹp tên là Liên Hoa Sắc đón đường gạ chuyện. Nhìn nàng, Mục Kiền Liên biết ngay là một cô gái điếm đến mê hoặc mình. Không những thế, ngài còn thấu suốt được những uẩn khúc của lòng nàng, những nỗi khổ nhục mà nàng trải qua khiến cho nàng vốn là người có bản chất tốt như hoa sen mà phải lăn lộn hụp l?n trong chốn bùn nhơ, Ngài nói với Liên Hoa Sắc:

- Người cô hình dáng thật là mỹ miều xinh đẹp lại thêm trang sức lộng lẫy, bên ngoài coi bộ duyên dáng hấp dẫn, nhưng bên trong chứa đầy ô uế ngày đêm tiết rĩ không ngừng. Thân thể và tâm hồn cô hiện tại cực kỳ bất tịnh. Cô đang vùng vẫy trong bùn nhơ, nhưng càng vùng vẫy thì càng lún sâu thêm mãi.

Liên Hoa Sắc kinh hãi, bất giác rơi lệ thưa rằng:

- Tôi không còn cách nào hơn.

Mục Kiền Liên an ủi:

- Không nên tự khí, dù quá khứ như thế nào, người ta cũng có thể xây dựng lại được cuộc đời, miễn là chịu thành khẩn sám hối lỗi trước. Áo quần dơ, thân thể bẩn thì lấy nước giăït rửa. Tâm hồn bất tịnh thì dùng Phật pháp lau chùi. Nước trăm sông dù dơ, chỉ cần chảy vào biển cả, thảy đều lắng xuống gạn trong. Thầy ta là đức Phật dạy rằng, nếu chịu khó tẩy uế tâm hồn thì bất cứ ai cũng ngộ đạo và được giải cứu.

- Nhưng tội lỗi quá khứ của tôi khủng khiếp lắm, nói ra e tôn giả phải bỏ chạy vì khiếp hãi.

- Cứ nói đi.

- Tôi tên là Liên Hoa Sắc, con của trưởng giả trú tại thành Đức Xoa Thi Ca. Lúc mười sáu tuổi lấy chồng. Sau đó không bao lâu, chẳng may cha chồng quá vãng, mẹ chồng góa bụa lại tư thông với chồng tôi. Bấy giờ tôi đã sanh được một gái. Chứng kiến cảnh loạn luân ngang trái ấy, tôi uất ức quá bỏ nhà ra đi. Bỏ luôn đứa con cho chồng. Lang thang phiêu bạc mấy năm, tôi tái giá với một người chồng khác. Y là một thương gia hằng ngày ngược xuôi theo nghiệp buôn bán. Một hôm từ thành Đức Xoa Thi Ca về, nhân buôn bán phát tài, y mua về một nàng hầu đem dấu cất ở một nhà riêng. Nghe hàng xóm đâm tin, tôi nổi máu ghen lên, dùng trăm mưu nghìn kế dò cho ra sào huyệt của con dâm phụ để xé xác nó ra. Đến khi thấy mặt thì hởi ôi! đó chính là con gái tôi với người chồng trước. Tôi té xuống chết giấc. Không hiểu nghiệp báo gì của tôi kỳ dị đến thế. Trước kia bà già chồng tranh cướp chồng tôi, giờ dây con gái tôi lại cũng tranh cướp chồng tôi. Chung chồng với mẹ, rồi lại chung chồng với con, như thế làm sao tôi có thể sống nỗi? Chán ngán nhân tình thế thái, tôi mang thân ra làm gái điếm, mua vui bằng cách đùa cợt với mọi người, dùng tiếng hát để nhận chìm thế gian. Đối với tôi, đời sống còn có nghĩa gì đâu, ngoài tiền bạc của cải. Tiền bạc là vạn năng, người ta mua tiếng cười của tôi có khi đến hàng ngàn lượng bạc. Rồi với số tiền ấy, tôi vung tay cho sướng, khiến cho ai ai cũng phải thần phục dưới chân tôi. Ấy tội tôi như thế đấy, làm sao sám hối cho hết được?

Mục Kiền Liên nghe qua, biết rằng Liên Hoa Sắc đau khổ lắm. Bề ngoài giọng nói và luận điệu tuy có vẻ khinh bạc, nhưng bên trong thiện tâm vẫn chưa khô cạn. Ngài đem giáo lý duyên sanh giảng giải cho nàng nghe và tìm đủ mọi phương tiện thiện xảo để an ủi nàng. Dần dần nàng tỉnh ngộ, cùng với Mục Kiền Liên, nàng đi đến yết kiến Phật.

Về sau, Liên Hoa Sắc trở thành một vị Tỳ kheo ni gương mẫu, chứng thánh quả A La Hán và là vị thần thông số một về phái nữ, ngang hàng với Mục Kiền Liên là vị thần thông số một về phái nam.

Cải quá tự tân là mục đích quan trọng của giáo pháp Phật. Bất cứ ai phạm bất cứ một tội lỗi nào dù là tội ngũ nghịch thập ác, hễ thành tâm sám hối, tinh tấn tu hành, thảy đều được cứu độ. Đó là diệu dụng của pháp môn Bất nhị. Theo pháp môn này, khổ vui vốn không hai, lìa khỏi khổ đau thì chính đó là an vui rồi. Ý nghĩa chứng quả của Liên Hoa Sắc là ở chổ đó.

Trở về với ngài Mục Kiền Liên, ngài không những nổi tiếng là bậc thần thông số một trong hàng đệ tử Phật. Ngài còn nổi tiếng là bậc đại hiếu thờ mẹ hết lòng, xử dụng đủ mọi phương tiện thiện xảo để hướng dẫn mẹ về đường ngay nẻo chánh mà không làm phật lòng mẹ, mặc dù bà rất khó tánh . Tương truyền rằng ngài từng vì cứu mẹ mà đi xuống địa ngục, vì cứu mẹ mà làm công đức bố thí. Lễ Vu Lan Bồn mà Phật tử Bắc tông tổ chức hằng năm vào ngày trăng tròn tháng bảy sau mùa hạ an cư của chư Tăng là để kỷ niệm gương sáng chí hiếu ấy.

Với Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên là một trong hai cánh tay đắc lực nhất của Phật trong công việc bố giáo. Hai ngài thường thay thế Phật trong nhiều trường hợp và dự phần quan trọng trong nền hưng thạnh của Phật giáo thời Phật còn tại thế. Nhưng Phật giáo càng hưng thạnh thì ngoại đạo càng căm tức ganh ghét. Đối với họ, Phật là cái đinh trước mắt cần phải nhổ đi. Nhưng vì không hại nổi Phật, họ lập tâm hại chúng đệ tử mà người sắc cạnh và hăng hái nhất chính là Mục Kiền Liên.

Một hôm, Mục Kiền Liên đang đi khất thực trong thành Thất La Phiệt với hai đệ tử là Mã Túc và Mãn Túc thì bị bọn Lõa hình ngoại đạo mai phục sẵn xông ra đón đánh. Chỉ trang bị bằng gậy gộc mà thôi, nhưng vì chúng quá đông vây kín ngài lại, Mã Túc và Mãn Túc không chống trả nổi, nên ngài đã bị chúng đánh chết.

Có sách nói bọn Lõa hình ngoại đạo này mai phục trên núi Y Tư Xa Lê, chờ ngài đi ngang qua, ném đá xuống như mưa khiến ngài tử thương. Ngài chết bằng cách nào, việc ấy chưa ai xác quyết rõ ràng ⁵, nhưng việc ngài bị Lõa hình ngoại đạo ám hại là một sự kiện lịch sử không choấi cải. Tin nầy khi đến tai vua A Xà Thế, khiến nhà vua rất phẫn nỗ. Ông hạ lệnh tróc nã hung thủ ngay. Đa số trong bọn chúng là đạo sĩ Lõa hình, thảy đều bị xử giảo bằng cách ném sống vào hầm lửa.

Nhục thân ngài Mục Kiền Liên sau khi hỏa táng, xá lợi được Mã Túc và Mãn Túc rước về trao lại cho Phật, như trường hợp Xá Lợi Phất sau đó. Linh cốt hai ngài được tôn thờ và gìn giữ nguyên vẹn cho đến ngày Ấn độ bị đăït dưới quyền thống trị của ngưới Anh trong thế kỷ 18, được người Anh mang về trưng bày tại Bảo tàng viện Luân đôn và mới quy hoàn cho chánh phủ Nehru sau khi Ấn độ độc lập vào năm 1947.

Khi tiếp nhận xá lợi của Mục Kiền Liên từ tay Mã Túc và Mãn Túc, Phật bảo các đệ tử:

- Nhục thể là vô thường, nghiệp báo mới là quan trọng. Chỉ có Mục Kiền Liên khi xả bỏ xác thân mà tâm hồn vẫn không mê. Trước cứu cánh giác ngộ, việc sống chết không thành vấn đề. Có sanh tất có diệt. Không có gì phải hoang mang lo sợ. Điều cần yếu là khi chết, có cái gì nắm chắc trong tay. Cái đó Mục Kiền Liên đã có. Hơn nữa, Mục Kiền Liên vì tuyên dương giáo pháp Như lai mà hy sinh tuẩn nạn, đó là việc phước đức tốt lành nhất cho một tông đồ truyền giáo.