Nghi lễ và Sách Phật học · Sách Phật học · Thiền › Thiền Nam truyền
Pháp Chánh Định và Sưu Tập Pháp
- Thông tin
- Nguồn: Pháp Thí Hội — ebook EPUB (Đợt 20, 14/10/2026)
Pháp Chánh Định Và Sưu Tập Pháp
PHÁP CHÁNH ĐỊNH
và
SƯU TẬP PHÁP
Hòa thượng HỘ TÔNG
(Bhikkhu VAṄSARAKKHITA)
Mục Lục
LỜI NÓI ĐẦU
LỜI TỰA
I. PHÁP CHÁNH ĐỊNH
[1.1]
Giải về PHÁP CHÁNH ĐỊNH Tóm Tắt (Samādhi niddesa saṅkhepa)
Thể của Tâm
Năm phép che lấp:
Đối trị
Phàm định
Về cách học thiền định
Về cách trau dồi giới hạnh
Mười điều quyến luyến
Bậc thiện trí thức
Sự phó thác tính mạng cho thầy
Sáu pháp thỏa mãn
Đề mục thiền định
Tính nết
Mười cái thể
[1.2]
Giải về cá thể số 1
Bốn chục đề mục thiền định
Mười đề KASIṆA
Mười đề tử thi (Āsubha)
Mười đề niệm niệm (anusati)
Bốn đề pháp bậc đại nhơn (brahmavihāra)
Bốn đề vô sắc (Arūpa)
Một đề tưởng (saññā)
Một đề phân biệt (vavaṭṭhāna)
Giải về cái thể số 2
Giải về cái thể số 3
Giải về cái thể số 4
Giải về cái thể số 5
Giải về cái thể số 6
Giải về cái thể số 7
Giải về cái thể số 8
Giải về cái thể thứ 9
Giải về cái thể số 10.
Cảnh không thuận với pháp chánh định
Chỗ ở thuận với phép chánh định
Những điều quyến luyến nhỏ nhen và cách vứt bỏ
Cách thức niệm 40 đề mục thiền định
Phương pháp giữ gìn triệu chứng
Phương pháp thông hiểu cho kết quả thiền định (appanākosallavidhī)
Đề mục nước (āpokasina)
Đề mục lửa (tejokasina)
Đề mục gió (vāyokasina)
Đề mục sắc xanh (nīlakasina)
Đề mục ánh sáng (ālokakasina)
Đề mục hư không (ākāsākasiṇa)
[1.3]
Mười đề mục tử thi
Mười đề mục niệm niệm
Mười phương pháp học nằm lòng nơi vị thiền sư là :
Năm điều dơ nhớp là:
Đề mục niệm hơi thở ra vô (Anāpānassati)
Niệm pháp Niết bàn (Upasamānussati)
Phép niệm Từ (Mettābrahmavihāra)
Phép niệm Bi Brahmavihāra (Karunā brahmavihāra)
Phép niệm Hỷ Brahmavihāra (Muditābrahmavihāra)
Phép niệm Xả Brahmavihara (Upekkhabrahmavihāra)
[1.4]
Tưởng thực phẩm là vật đáng gớm (Āhārapatikūlasaññā)
Đề mục vật thực ô trược tưởng (Ahārepatikūlasaññā)
Đề mục phân biệt cái tướng của tứ đại (Catudhātuvavatthāna)
Tứ đại
Bốn thiền vô sắc (Arupajjhana - có giải trong "Sưu tập pháp")
Giải về Định lực (Jhàna kathā)
Năm phép thuần thục (Vasī)
Quả báo của Thiền định (Samādhibhāvanānisansā)
Giải về Thần thông (Abbhiññanākathā)
Năm thần thông trong cõi phàm là:
II. SƯU TẬP PHÁP (PAKINNAKADHAMMA)
[2.1]
Giải về tâm dơ đục và trong sạch
16 tùy phiền não (UPAKILESA)
Pali UDDESA
Trích trong tạng kinh
3 phép tri túc (Sandosa)
15 Phép tri túc về PINDAPĀTA
Ba tướng phân biệt người có tri túc
Bốn tướng của người không dể duôi (Apramada)
11 Tướng của người dể duôi trong sự tu tập điều lành
3 Nhân làm cho hư thiền định
Thân cận với bực thiện trí thức có 4 phước báu
Bậc minh tuệ có 4 chi (PAṆḌITĀ)
5 Điều thu thúc trong luật (SAMVARAVINAYA)
5 Thứ phỉ lạc (PĪTI)
5 Pháp tưởng làm cho sự giải thoát mau được tiến hóa
5 Phép làm cho sự giải thoát mau được tiến hóa
6 Đức tánh của bậc hướng đạo
Pháp nên nhớ thường thường (SARĀNÑYADHAMMA)
6 Tướng của kẻ BÀLA (SI MÊ)
6 Hạng xuất gia
Nên thân cận cùng bạn có đủ 7 chi
Phương pháp dứt trừ sự lười biếng làm cho phát sanh tinh tấn
10 Pháp nương
Người không chứng được A La Hán quả vì không diệt trừ 10 pháp
10 Điều trói buộc
Tà tư duy (MICCHĀ VITĀKA)
Phổ thông tướng (SAMANNALAKKHANA)
[2.2]
Giải về Phật tuyên ngôn (BUDDHA UDĀNA) sau khi ngài vừa chứng “Vô thượng–Chánh đẳng–Chánh giác” (ANUTTARASAMMĀSAMBODHIÑĀNA).
Phép hành đầu tiên cho giới, định, tuệ được trong sạch thanh cao, nhất là cho thiền định được thành tựu gọi là "Pubbabhāgapatiputti", cũng gọi là khí giới của bậc tu giải thoát.
Giải về 10 kệ ngôn chỉ rõ cái tội của ái dục
Giải về tiếng "Bậc xuất gia và samôn" (PABBAJITA SAMANA)
Giải về tiếng "Sa môn"
Pháp làm cho trở nên «Sa môn»
Phương tiện cho phát sanh pháp của bậc xuất gia hoặc sa môn
Tội của bậc xuất gia tu hành không chơn chánh
Phương pháp dẫn bậc xuất gia thực hành theo chân lý
Giải về pháp nhẫn nại (KHANTI)
Phương tiện dập tắt lòng nóng giận
Phước báo của ADHIVASANAKHANTI
Giải về pháp nhẫn nại là thiêu pháp (TAPADHARMA)
Phương pháp làm cho phát sanh (Adhivāsakhanti)
Thắng cái sân bằng cái không sân
Tội của sự giận
Giải về tiếng ganh ghét
Phước báo lạ thường của sự nhẫn nại
[2.3]
Giải về pháp thứ tám của bậc xuất gia và Sa môn
Giải về pháp thứ chín của bậc xuất gia và Sa môn
Giải về pháp nương ngụ trong nơi thanh vắng
Năm chi của rừng lớn
Giải về hành giả ngụ trong rừng song lòng còn dục vọng
Giải về pháp tu tâm cao cấp
Năm pháp cái (NIVARAṆADHARMA)
Nguyên nhân sanh năm pháp cái
Pháp trừ năm pháp cái
Thí dụ năm pháp cái với năm thứ nước
Thiền hữu sắc
Giải về thiền hữu sắc
Phần lành phần dữ
Tâm của thường nhơn
Tâm của bậc đắc sơ thiền
Tâm của bậc đắc nhị thiền
Tâm của bậc đắc tam thiền
Tâm của bậc đắc tứ thiền
Bốn thiền vô sắc
Phân biệt thiền hữu sắc với thiền vô sắc
Giải về trí tuệ
10 pháp mà bậc xuất gia cần phải quán tưởng thường thường
LỜI THÍ CHỦ
LỜI NÓI ĐẦU
Đạo Phật là một phương pháp hay một con đường - ekamagga, đưa đến sự An tịnh giải thoát phiền não- kilesa. Con đường này đã được Bồ Tát Sĩ Đạt Ta khám phá và chứng đạt dưới cội Bồ đề cách nay hơn 2545 năm bằng phương pháp thiền định- jhāna. Chỉ có thiền định mới có khả năng đưa chúng sanh thoát khỏi vòng sanh tử, vượt biển trầm luân- đến nơi giải thoát- thiền định là một lối tu, mà qua đó chúng ta mới thật sự mang lại sự bình an, thanh tịnh, xả ly mọi chấp ngã của thế gian pháp.
Ngày nay với nhịp sống sôi động của thời đại công nghiệp phát triển như vũ bão. Do đó, không ít nhiều đã làm tâm chúng ta quay cuồng theo nhịp sống cám dỗ của vật chất mãnh liệt. Nên chúng ta khó làm chủ được thân tâm mình.
Thiền định dạy cho chúng ta cách điều phục, nhiếp tâm, giúp cho tâm chúng ta thấu hiểu được hiện tượng sanh diệt của các pháp hữu vi. Nhờ đó tâm chúng ta dần dà xả ly những chấp ngã. Nhờ quán triệt được sự sanh diệt ngã chấp đó nên tâm chúng ta trở nên thanh tịnh, thấy được bản chất của pháp hữu vi.
Hiện nay pháp môn thiền định ngày càng được phát triển khắp nơi trên thế giới. Vừa qua chúng tôi được hữu duyên đến tham quan các chùa chiền ở thủ đô Bangkok - Thái Lan. Chúng tôi có đến viếng trung tâm thiền định Dhammakayā ở Thái lan. Thật vô cùng hoan hỷ. Ở trung tâm Dhammakayā này đi đến đâu cũng thấy chư Tăng và Nam Nữ cư sĩ rất đông thực hành thiền định. Thật là một quang cảnh vô cùng an tịnh! Đức Phật dạy: Người thông hiểu giáo pháp của đức Như Lai, mà không thực hành thiền định thì chẳng khác chi cái vá nằm trong tô canh, chẳng hưởng được hương vị của canh.
Nhận thấy quyển "PHÁP CHÁNH ĐỊNH" do cố đại lão Hòa thượng Hộ Tông dịch, là quyển sách quý hiếm, chỉ dạy về phương pháp thiền định,mở ra con đường vào thiền học. Duyên may, nay được cô tu nữ Diệu Linh- Đổ Thị Lưu phát tâm ấn tống quyển sách này để làm pháp thí, tưởng nhớ đến ân giáo dưỡng mà thầy tổ đã dày công chỉ dạy.
Nơi đây, tôi viết đôi lời tán dương công đức pháp thí đến cô tu nữ Diệu Linh. Với quả phước này nguyện cầu hồng ân Tam bảo gia hộ phước lành đến Cô và gia đình.
Thiền Quang Tự,
Mùa xuân, Nhâm ngọ-2002
Tỳ khưu Thiện Pháp
LỜI TỰA
Chánh định là một phương pháp tu tâm trọng yếu, khiến cho giới được trong sạch, cho tuệ được thanh cao.
Sự trì giới rất cần thiết cho thân và khẩu, để lánh xa nghiệp dữ: song, nếu không nhờ năng lực thiền định thì phẩm hạnh phải bợn nhơ, trí tuệ cũng không sao phát triển được.
Cớ đó, phép tu định rất cần yếu để thu thúc vọng tâm, làm cho nó trở nên chơn chánh, hầu chủ trì thân, khẩu trong đường ngay thẳng, cho trí tuệ được cao siêu, mới có thể thấy rõ chơn lý, hiệp theo Phật ngôn rằng:
"Samādhī bhikkhave samāhito pajānāti sanjānāti passati
Này các tỳ khưu, các ngươi hãy tham thiền đi, vì ngươi có tâm thiền định hằng thấy rõ, nhớ chắc và hiểu mọi việc đúng theo chơn lý được".
Quyển "PHÁP CHÁNH ĐỊNH" tóm tắt và quyển "SƯU TẬP PHÁP" này được xuất bản do lòng thành tín và sự yêu cầu của các thí chủ.
Những lời lẽ trong sách này đều trích dịch trong Tam Tạng và chú giải Phạn ngữ Pāli.
Mong cho quả phúc phát sanh, do sự ấn tống sách này được thành tựu đầy đủ đến các vị thí chủ và hàng độc giả.
Dịch giả xin hồi hướng pháp thí này đến chư thiên, nhơn loại và các bực ân nhân, nhất là thân phụ (còn hiện tại), cùng thân mẫu (đã quá vãng), cầu xin cho tất cả những bực đó hoan hỉ thọ lãnh phần phước này và sẽ được chứng quả Niết Bàn, thoát khỏi vòng sanh tử luân hồi.
Tỳ Khưu HỘ TÔNG
Bhikkhu VAṄSARAKKHITA
I. PHÁP CHÁNH ĐỊNH
[1.1]
Giải về PHÁP CHÁNH ĐỊNH Tóm Tắt (Samādhi niddesa saṅkhepa)
Xin giải về phép thiền định theo phẩm "Visuddhimagga" rằng:
"Idāni yasmā evam dhutaṅga pariharaṇa sampāditehi appicchatādīhi guñchi pariyodātehi imasmin sīle patiṭṭhitena sīle patitthāya naro sappanno cittam paññañca bhāvayanti vacanato cittasñsena niddittho samādhi bhāvetabbo".
Nghĩa là: "Đức tỳ khưu trong Phật Giáo, khi đã trú trong Tứ thanh tịnh giới (Catupārisuddhisñla), thân khẩu ý được trong sạch ít nhiều, do thọ trì phép đầu đà (Dhutaṅga) như đã có giải trong "Luật xuất gia" rồi, cần phải tu thiền định mà đức Phật đã giảng thuyết, nhất là về cái tâm, do Phật ngôn rằng: "sīle patitthāya naro sappanno cittaṃ paññañca bhāvayaṃ", nghĩa là: "Chúng sanh luân hồi hiệp theo ba nhân trí tuệ1 (Tihetu patisandhipannā) khi đã ở trong giới rồi, nên hành phép thiền định (Samādhi) và minh sát (Vipassanā).
Đức Buddhaghosācāriya, tác giả bộ "Visuddhimagga", khi thuyết pháp thiền na, ngài có trù định đặt mấy câu hỏi như sao đây, cho các hành giả hấp thụ thiền định được dễ dàng:
Câu hỏi thứ nhất: "Cái gì gọi là thiền định?
Câu hỏi thứ 2: "Vì sao gọi là thiền định?
Câu hỏi thứ 3: "Thế nào là: tướng (Lakkhaṇa), sự (Kicca) quả, (Phala) và nhân gần cho sanh thiền định (āsannahetu)?
Câu hỏi thứ 4: "Thiền định có mấy?
Câu hỏi thứ 5: "Cái gì làm cho thiền định dơ nhớp?
Câu hỏi thứ 6: "Cái gì làm cho thiền định trong sạch?
Câu hỏi thứ 7: "Hành giả phải hành phép thiền định bằng cách nào?
Câu hỏi thứ 8: "Thế nào gọi là quả báo của thiền định?
Đáp:
1. ĐỊNH TÂM SỞ (Cetasika) có thắng lực phát sanh đồng thời với thiện tâm (Kusalacitta) gọi là thiền định.
2. Trạng thái định tâm có thắng lực phát sinh đồng thời với thiện tâm gọi là thiền định đó, có nghĩa duy trì tất cả tâm vương và tâm sở cho an trú bền vững trong một cảnh giới.
3. Trạng thái tâm không xao động là tướng; trừ diệt cái phóng tâm là sự; giữ gìn tâm không cho lay chuyển là quả; tình trạng yên vui dính trong thân và tâm là nhân gần cho sanh thiền định (Āsannakārṇa).
4. Nếu giải theo Eka thì có một, do thế lực của tâm không xao động.
Phép thiền định, dầu chia ra nhiều cách, cũng chẳng ngoài cái tướng "không xao động" đó. Cho nên, khi thuyết về lakkhaṇa, mới gom tất cả thiền định vào làm một.
Còn giải theo Duka thì chia ra có 8:
- Trong duka đầu có 2: cận định (Upacārasamādhi) và nhập định (appanāsamādhi).
- Trong dutiyaduka có 2: phàm định (lokiyasamādhi) và thánh định (lokuttarasamādhi).
- Trong tatiyaduka có 2: thiền định có phỉ lạc và thiền định không có phỉ lạc.
- Trong catutthaduka có 2: thiền định phát sanh cùng với an lạc và thiền định phát sanh cùng với xã (vô - ký).
Giải theo tika, chia ra có 12:
Trong paṭhamatika có 3: thiền định bực hạ, thiền định bực trung, thiền định bực thượng.
Trong dutiyatika có 3: thiền định có tầm (vitakka), sát (vicāra), thiền định không có tầm chỉ có sát, thiền định lìa khỏi tầm và sát.
Trong tatiyatika có 3: thiền định có phỉ lạc (pīti), thiền định có an lạc (sukha), thiền định có xã.
Trong catutthatika có 3: - thiền định do thế lực của tiểu thiền (paritta), đại thiền (mahaggata), vô lượng thiền (appamāṇa) là nói về thiền định trong cõi dục (Kāmāvacara); - trong cõi sắc (rūpāvacara); - trong cõi vô sắc (arūpāvacara).
Giải theo catuka chia ra có 24:
Trong pathamacatuka có 4:
- thiền định khó hành và lâu giác ngộ (dukkhāpaṭipadādaṇṇābhiññāsamādhi),
- thiền định khó hành mà mau giác ngộ (dukkhāpaṭipadākhippābhiññāsamādhi),
- thiền định dể hành, mau giác ngộ (sukhāpaṭipadākhippābhiññāsamādhi);
- thiền định dể hành, lâu giác ngộ (sukhāpaṭipa dādaṇṇābhiññāsamādhi).
Trong dutiyatuka có 4:
- tâm định không được thuần thục, không có duyên đến thiền bực trên, không có sự tiến hóa thêm (parittaparittārammaṇa),
- tâm định không được thuần thục, không có duyên đến thiền bực trên và có sự tiến hóa thêm (parittappamāṇārammaṇa),
- tâm định thuần thục có duyên đến thiền bực trên không có sự tiến hóa thêm (appamāṇaparittārammaṇa),
- tâm định thuần thục có duyên đến thiền bực trên có sự tiến hóa thêm.
Trong tatiyacatuka có 4:
- sơ thiền (paṭhamajjhāna),
- nhị thiền (dutiyajjhāna),
- tam thiền (tatiyajjhāna),
- tứ thiền (catutthajjhāna).
Trong (catutthacatuka) có 4:
- tâm định mà hành giả đã đắc, rồi tiêu hoại (hānabhāgiyasamādhi),
- tâm định đắc bực nào, trú trong bực đó, không tấn mà cũng không thối (ṭhitibhāgiyasamādhi),
- tâm định mà hành giả đã đắc và càng tiến hóa theo từng bực (visesabhāgiyasamādhi),
- tâm định trí tuệ phát sanh chán nản lìa khỏi sắc tướng (nibbadābhāgiyasamādhi).
Trong pañcacatuku có 4:
- tâm thiền đeo níu trong cõi dục (kāmāvacara),
- đeo níu trong cõi sắc (rūpāvacara),
- đeo níu trong cõi vô sắc (arūpāvacara),
- đeo níu trong xuất thế gian (lokuttara).
Trong chacatuka có 4:
- tâm thiền do thế lực lòng mong mỏi chủ yếu (chandādhipatisamādhi),
- tâm thiền do thế lực sự tinh tấn chủ yếu (viriyādhipatisamādhi),
- tâm thiền do thế lực ý chủ yếu (cittādhipatisamādhi),
- tâm thiền do thế lực trí tuệ chủ yếu (vimaṃsādhipatisamādhi).
Giải theo pañcaka có 5: Do thế lực sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền, và ngũ thiền.
Tổng cộng: trong eka có 1
Tổng cộng: trong duka có 8
Tổng cộng: trong tika có 12
Tổng cộng: trong catuka có 24
Tổng cộng: trong pañcaka có 5
Tổng cộng thành 50 cách thiền định.
5. (Đáp trong câu hỏi thứ 5): Thiền định dơ nhớp vì có ý tưởng nhớ và phân biệt phát sanh cùng với tâm ham muốn trong ngũ dục (pañcakāmaguṇa).
6. Thiền định trong sạch nương theo ý tưởng nhớ và phân biệt khắn khít trong phép niệm (đọc ngầm) bằng cách chơn chánh cao thượng, nghĩa là khi nào hành giả chú tâm niệm chơn chánh rồi, thì thiền định sẽ được trong sạch.
7. Phép niệm xuất thế gian thiền (lokuttarasamādhi) thuộc về tuệ niệm (paññābhāvānā). Đây chỉ giải về phép phàm định (lokiyasamādhi).
Trước khi tham thiền, hành giả nên trau dồi giới cho trong sạch, dứt bỏ các điều bận lòng, tìm ngụ trong nơi yên vui vừa theo phép thiền định, lánh xa 18 chỗ ở không thích hợp, cần nhất phải thân cận bậc thiền sư có 17 đức tánh như sau này.
1) Có đức tin tuệ giác của Như Lai,
2) Tin cái nghiệp và quả của nghiệp,
3) Có giới trong sạch,
4) Là nơi yêu mến, tôn kính, ngợi khen của người và chư thiên.
5) Là bực chê trách kẻ dữ,
6) Là bực kiên nhẫn,
7) Là bực thông rõ chơn lý sâu xa,
8) Chẳng làm nghiệp ác,
9) Có sự tri túc,
10) Là bực ít ham muốn,
11) Không quyến luyến với kẻ thế,
12) Có sự tinh tấn, không lười biếng,
13) Có trí nhớ bền chặt,
14) Có tâm yên lặng, không phóng túng,
15) Là bực có trí tuệ chơn chánh,
16) Là bực nghe nhiều học rộng,
17) Là bực hổ thẹn điều tội lỗi xấu xa.
Bậc thiền sư là bạn lành, đáng nương dựa để học thiền định có các đức tánh như thế đó.
Trong kinh "Pháp cú" (Dhammapadakhuddakanikāya), Phật có giải: Natthijhānaṃappaññassa natthi paññā ajjhāyino, nghĩa là: Chánh định chẳng phát sanh đến người không trí tuệ, trí tuệ chẳng phát sanh đến người không chánh định.
Lời Phật nói trên đây chỉ cho biết rằng: Nếu ta muốn được giải thoát thì phải nương theo trí tuệ mà tu hành, không trí tuệ thì chẳng suốt thông căng sanh của năm uẩn được, song Trí tuệ mà phát sanh nhờ trước có thiền định, là phương pháp chú tâm trong một đề mục.
Sự chú tâm quán tưởng các cảnh giới theo sáu căn, là điều rất hữu ích, làm cho ta thấy được căng sanh của các cảnh giới một cách rõ rệt. Như quán tưởng trong khi nghe đờn, kèn, thì cũng hiểu rõ, nhớ lâu được. Nghe sự gì, nhất là nghe Phật Pháp mà chẳng chú ý, hoặc chẳng suy xét, cũng không biết được phân minh chín chắn, ví như người nửa thức, nửa ngủ, khi có hoàn cảnh gì tiếp xúc thân tâm, nhất là có xuất hạng, cũng không biết chắc được, lại cho rằng nằm mộng, trời mưa, hoặc tắm, hoặc lội xuống nước.
Vậy nên chăm chỉ quan sát, thâu nhiếp cả sáu căn, dẹp hết cả vọng tưởng đem lòng nhốt vào phạm vi phép quán tưởng, đó là cái nguyên nhân phát sinh trí tuệ. Nhưng, chú ý trong điều tà thì thành tà quán, trong lẽ chánh thì thành chánh kiến. Phép quán tưởng là nhân sanh định, hằng nương theo phép Niệm-Niệm, nghĩa là một lòng luôn luôn ghi nhớ đức của Phật hoặc một đề mục thiền định nào không tưởng nghĩ đến sự gì khác, để thâu nhiếp vọng tâm cho xa khỏi phép cái2 (nīvaraṇadhamma) thì mới có thấy rõ chơn lý được.
Bởi chừng cái tâm hằng bị phép che lấp làm cho phải xao động, khó nổi an trụ trong cảnh giới thiền định nên không nhớ việc nào được đúng đắn, không biết chi được rõ rệt, ví như nước hằng lay động vì gió, khó soi cho thấy mặt được tỏ rõ.
Lẽ thường, nước đục đem dùng về việc gì cũng chẳng tốt, dầu chỉ để soi mặt cũng chẳng thấy rõ được. Ví như tâm hay loạn động vì một phiền não nào, mà dùng để xem xét một điều gì, cũng chẳng thấu chơn lý của điều ấy.
Sự trì giới là chỉ để thân và khẩu trángh xa nghiệp dữ, nhưng nếu không nhờ năng lực của tâm dìu dắt, giữ gìn, thì thân và khẩu phải phóng túng, giới hạnh phải bợn nhơ.
Theo sự ưa thích của thân và khẩu, nếu không có tâm lành kiềm chế thì người đời làm chuyện gì cũng chẳng xong, nói lời chi cũng vô vị. Tâm mà được trong sạch là nhờ có tu định (nhân giới mà sanh Định nhân Định mà phát Tuệ), rồi mới có thể đoạn tuyệt các nghiệp chướng phiền não, khiến cho hành giả nhờ đó mà được phần giải thoát.
Phép Chánh Định là để thâu tâm, gom ý cho yên lặng vững vàng không cho duyên theo ngũ dục mà phải bị Ma vương hãm hại.
Thể của Tâm
Tâm là vô hình, vô tướng, nhưng ta phải nên dày công tu tập nó cho lắm; bao giờ ta biết rõ nước tâm của ta rồi, mới có thể dùng năng lực của nó để soi thấu những sự hành vi của tâm kẻ khác. Nhưng, sự tu tâm phải cần nương theo Phật Ngôn đã có giải trong kinh Pháp Cú (dhammapadakhuddakanikāya) như sau đây, mới có thế phát sanh trí tuệ cao kiến được.
Phandanaṃ capalṃ cittaṃ durakkhṃ dunnivārayṃ ujṃkaroti medhāvī usukārova tejanaṃ vārijova thale khitto okamokata ubbhato pariphandatidam cittam māradheyyam pahātave -
Nghĩa là: Bậc trí tuệ hằng tu cái tâm cho chơn chánh, cho an tịnh, bởi cái tâm hay xao động, hay phóng túng, khó gìn giữ, khó cấm ngăn, cũng như người thợ làm tên, sửa cây tên cho ngay vậy.
Loài cá bị đem lên khỏi nước, thì nó hằng nhảy vọt tứ tung, cũng như cái tâm của hành giả mà đem ra khỏi chỗ của nó đã quen ở là ngũ dục, bỏ vào trong đề mục Thiền định cho khỏi tay Ma Vương, nó lại xao động.
Tiếng "XAO ĐỘNG" là chỉ về cái tâm hằng duyên theo ngũ dục, không khi nào ở yên một chỗ, cũng như trẻ nhỏ chẳng bao giờ ở yên trong một oai nghi được.
Cái tâm khó mà gìn giữ, là khó làm cho nó an trụ trong một chỗ được, cũng như loài bò, khó mà ngăn ngừa không cho nó ăn mạ lúa trong chỗ chật hẹp, cho nên nói "KHÓ MÀ GÌN GIỮ" vì cái tâm hay quyến luyến theo cảnh giới dục tình.
Thợ làm tên, lấy một khúc cây trong rừng đem về lột vỏ, chẻ vót xong rồi thoa dầu, hơ trên ngọn lửa, uốn bằng nỏ, làm cho cây trở nên ngay thẳng, dùng để làm tên bắn cho ngay; đến khi làm xong đem dâng lên Đức Vua và các Quan Đại thần, thì người thợ đó được ban thưởng, trọng dụng, cũng như bậc trí tuệ, thông rõ mọi việc, biết phân biệt điều quấy lẽ phải, đã lột cái tâm bị xao động cho sạch dứt phiền não, nhờ sự ẩn tu nơi rừng vắng, là tu hạnh đầu đà, rồi thoa dầu là đức tin, đốt hơ bằng sự tinh tấn, uốn bằng nỏ, là phép Chỉ Quán (samatha) và Minh Sát (vipassanā) làm cho cái tâm trở nên ngay thẳng, trừ các nghiệp dữ, xong rồi suy nguyên cho thấy rõ căng bản của nghiệp thiện và nghiệp ác, đoạn tuyệt Vô Minh, được kết quả cao thượng là: Ba cái Minh (vijjā), sáu cái Thông (abhiññā), bốn phép phân tích, và chín Thánh Pháp chứng bực Thánh nhơn, được phần giải thoát.3
- Sáu cái Thông: Nhãn thông, Nhĩ thông, Tha tâm thông và thêm ba cái Minh trên.
- Chín Thánh pháp: Đạo Tu đà hườn, Quả Tu đà hườn, Đạo Tư đà Hàm, Quả Tư đà Hàm, Đạo A Na Hàm, Quả A Na Hàm, Đạo A La Hán, Quả A La Hán và Niết bàn.
- Bốn pháp phân tích (paṭisambhidā) là: a) Trí tuệ vi tế thông suốt trong giáo lý là hiểu biết rộng rãi nhưng lời giải tóm tắt; b) Trí tuệ thông suốt trong các pháp; c) Trí tuệ thông suốt trong lời nói, (biết nói các thứ tiếng); d) Trí tuệ thông suốt nhân quả tức tốc, mau lẹ.
Loài thủy tộc, nhất là cá mà người dùng tay chân hoặc chài lưới bắt nó lên khỏi nước, đem bỏ trên khô, nó vẫn vùng vẫy lay động, như cái tâm hằng duyên theo trần cảnh là nơi nó đã quen ở mà hành giả đem khỏi nơi ấy, bỏ vào phép Chỉ Quán (samatha) và Minh Sát (vipassanā) cho hết luân hồi sanh tử, đốt hơ bằng sự tinh tấn, thì nó hằng xao động vọng chuyển, khó mà làm cho nó an trụ được. Tuy nhiên, cái tâm mặc dầu phóng túng, nhưng các bậc trí tuệ cũng chẳng nản chí mỏi lòng, các ngài vẫn trau giồi cái tâm ấy cho trở nên ngay lành, khi tâm đã chơn chánh thì làm việc chi cũng được thành tựu mỹ mãn.
Nhân đó hành giả phải gắng sức dày công làm cho tâm thoát khỏi Ma Vương, đoạn tuyệt căn bản phiền não sanh tử, để đến noi vô sanh bất diệt là Niết Bàn.
Theo Phật ngôn và lời diễn giải trên đây ta biết rằng cái tâm có trạng thái không an trụ một chỗ, nghĩa là: Không thỏa mãn cũng chẳng chán nản trong sự lãnh nạp các cảnh ngoại trần, là Sắc, Thinh, Hương, Vị, Xúc, Pháp. Cấm ngăn không cho nó say mê theo ngũ dục là một sự rất khó khăn đặc biệt, cũng như kẻ chăn bò khó giữ gìn không cho bò ăn trong chỗ có nhiều mạ lúa vậy.
Tâm có cái thể như nghĩa đã nói trên, gọi là tà tâm, dầu làm việc gì cũng chẳng đặng hoàn toàn tốt đẹp, cho nên các bậc trí tuệ hằng cố gắng trau giồi cái tâm cho trở nên ngay lành, mới mong tìm thấy điều hạnh phúc cao thượng được.
Các loài chim mà bị sát hại, phần nhiều, vì mê ăn, ví như cái tâm người đời mà chịu các điều thống khổ cũng vì mê ngũ dục, mới bị đấm chìm trong sáu nẻo, từ vô thỉ đến nay, cũng vẫn còn chưa được giải thoát.
Sự thâu nhiếp cái tâm buộc vào một chỗ, cần phải nương theo pháp Chỉ Quán (samatha) và Minh Sát (vipassanā). Nhưng bị buộc vào pháp Chỉ Quán và Minh Sát thì cái tâm thường hay loạn động, vọng chuyển. Tuy nhiên, hành giả không nên chiều theo cái vọng tâm cũng không nên thả lỏng nó, chỉ một lòng tinh tấn, buộc chặt nó vào đề mục Thiền Định cho đến khi nó an trụ, thì sự giải thoát ở ngay trước mắt.
Cái tâm mà hay xao động là do ba Tà tư duy, là: suy nghĩ về sự ham muốn (kāmavitakka), suy nghĩ về sự giận hờn (byā padavitakka), suy nghĩ về sự làm khổ (vihiṃsāvitakka). Cũng như cái tâm của Thầy Tỳ Khưu MEGHIYA mà Đức Thế Tôn đã ba phen khuyên giải ở nán lại chờ Tỳ Khưu khác đến thay thế, nhưng ông MEGHIYA vì bị tâm dắt dẫn, phải bỏ Phật ngự một mình, mà ra đi.
Phật có giải: "Diso disaṃ yantaṃ kayirā veri vā pana verinaṃ micchapanihitam cittaṃ pāpiyo namtato kare" - nghĩa là: Kẻ cướp thấy kẻ cướp, người thù gặp người thù, đã kết oán cùng nhau, thì hằng tìm cách hại lẫn nhau. Tâm của người đã chú ý sai lầm thì nó làm cho người phải hung dữ bạo tàn hơn kẻ cướp và người thù làm hại lẫn nhau nữa.
Giải rằng: Lẽ thường, kẻ cướp nào làm khổ vợ, con, thân quyến hoặc tàn phá tài sản của kẻ cướp khác ắt bị kẻ này phá hại lại chẳng sai. Con người đã kết oán cùng nhau họ cũng trả thù giết hại lẫn nhau. Nhưng sự báo cừu ấy vẫn vừa vừa và trong một kiếp thôi.
Chí như tâm đã chú ý sai lầm nó làm cho người khổ não bội phần, từ nay cho đến thác, rồi còn phải đọa vào bốn đường dữ là: cầm thú, a-tu-La, ngạ quỷ và địa ngục, chịu thống khổ vô ngần, cho đến ngàn đời muôn kiếp. Vậy ta phải tinh tấn trau giồi cái tâm, chú ý đến điều lành lẽ chánh, chớ để cho nó sa-mê theo việc dữ điều tà.
Phật nói: Na taṃ mātā pitā kayirā anne vā pica nātakā sammāpanihitam cittaṃ seyyaso naṃ tato kare - nghĩa là: mẹ cha hoặc thân quyến không có thể làm điều đó được, thì cái tâm mà người đã chú ý chơn chánh rồi, nó hằng làm cho người đó trở nên cao thượng hơn hết được.
Giải rằng: Cha mẹ có thể cho con gia tài sự sản, cùng nuôi con được an vui trọn đời, chẳng cần buộc con phải làm việc kia sự nọ. Như cha mẹ nàng VISAKHĀ giàu có muôn triệu cho nàng của cải và nuôi nàng được an vui đến trọn đời, tuy nhiên cũng chẳng cho nàng làm Chuyển Luân Vương trong bốn châu Sa Bà Thế Giới, hoặc cho nàng hưởng phước ở cõi Trời, cùng đắc phép Thiền Định được, chẳng cần nói đến Đạo Quả và Niết Bàn. Chỉ có cái tâm khi đã chú ý chơn chánh rồi, mới có thể làm cho người an hưởng các điều khoái lạc, thanh cao và hoàn toàn giác ngộ được. Nhân đó đức Phật nói: Cái tâm đã chú ý ngay lành rồi nó làm cho con người được trở nên cao thượng hơn hết.
Đức Phật có giải về chuyện ông Soreyya là một thầy Tỳ Khưu, con ông phú hộ trong xứ Soreyya. Trước khi chưa xuất gia, ông Soreyya có đi chơi thuyền xem thấy Đại Đức Kaccāyāna rất xinh đẹp muốn cho đại đức được làm vợ mình hoặc muốn cho vợ mình mỹ lệ như đại đức vậy. Trong khi vọng tưởng ấy, thân của chàng biến thành gái. Vì sự hổ thẹn ấy ông Soreyya lánh mình đi ra khỏi xứ, gặp con trai ông trưởng giả trong xứ Takkasīla cưới làm vợ sanh đặng hai con. Ngày sau Soreyya được tạ tội cùng Đại Đức Kaccāyāna. Khi đại đức xá lỗi cho rồi, thân hình Soreyya biến trở thành trai như xưa.
Nhân sự xấu hổ vì mình, trai biến gái, gái hóa trai, thuở còn trai có vợ được hai con, đến khi biến thành gái có chồng cũng được hai con, nên chàng sanh lòng chán nản, bèn xin xuất gia nơi Đại đức Kaccāyāna. Xong rồi ngài Soreyya đi đến xứ Savathī người xem thấy rộn rực phê bình, đến hỏi ngài thương con nào hơn? Ngài đáp: "Yêu con đẻ hơn". Đến khi có nhiều người hỏi đi hỏi lại làm cho ông động tâm, phải đi ẩn nơi rừng thanh vắng.
Tinh Tấn Tham Thiền và chú tâm quan sát nghiệp lành, nghiệp dữ các sự hành vi tạo tác đều là vô thường biến đổi. Chẳng bao lâu ngài được chứng quả A La Hán, đắc toàn giác (sambhidānana) đoạn tuyệt nghiệp chướng phiền não, dứt nẻo sanh tử luân hồi, chứng quả vô sanh bất diệt.
Đến sau có người lại hỏi về chuyện con của ông nữa, ông bèn đáp trái hẳn lúc trước rằng: "Chẳng còn thương yêu con nào cả". Chuyện ấy làm cho chư Tăng sanh lòng nghi hoặc, cho ngài phạm điều "Đại vọng ngữ" khoe Đạo quả. Chư Tăng đem điều ấy bạch cùng Đức Phật. Đức Thế Tôn giải: "Các thầy Tỳ Khưu này! Con Như Lai chẳng phải khoe Đạo quả A La Hán đâu. Từ khi con Như Lai chú ý chơn chánh, nên đã đắc quả A La Hán, chẳng còn thương yêu ham muốn thế sự nữa".
"Các thầy Tỳ Khưu này! Của cải chi mà cha mẹ không thể cho con, thì chỉ có cái tâm đã chú ý ngay lành, yên lặng rồi, nó hằng làm cho chúng sanh được của cải ấy.
Lời Phật giảng trên đây, giải cho ta biết rằng, tâm có nhiều cái thắng lực đặc biệt khác nhau, đặng cho ta chú ý giữ gìn. Chớ nên dể duôi chiều theo vọng tâm mà phải bị trầm luân muôn đời ngàn kiếp, trong sáu đường. Bằng ta đã thức tỉnh châm chỉ trau giồi cái tâm cho trở nên chơn chánh thì sẽ được siêu xuất tam giới, hưởng sự tiêu diêu tự tại, đời đời, kiếp kiếp.
Những người tu Định phải hiểu rằng, tâm hằng bị năm phép cái (nivarana dhamma) ngăn trở một cách mãnh liệt, khiến cho cái thắng lực của Thiền định không phát triển ra được. Nhân đó mà công phu phải dở dang, đạo tâm phải thối chuyển, làm cho hành giả phải lỡ đường trái bước, thối chí ngã lòng, xu hướng theo thiên ma ngoại đạo, mà tự mình bất ngờ. Ôi! Thật rất trở ngại cho bước đường giải thoát.
Năm phép che lấp:
1- Tham muốn (Kāmachanda) là lòng ưa thích quyến luyến theo ngũ dục (Sắc, Thanh, Hương, Vị, Xúc).
2- Oán giận (Byāpada) là tâm hờn giận, muốn làm hại người.
3- Hôn trầm (Thīnamiddha) là sự tối tăm, biếng nhác, buồn ngủ.
4- Phóng tâm (Uddhacca kukkucca) là cái tâm hay vọng tưởng, không yên tịnh.
5- Hoài Nghi (Vicikichā) là lòng không tin chắc, dụ dự không quyết định.
Nếu biết năm phép che lấp ấy mà không rõ cái nhân sanh nó, cũng khó diệt trừ được; không khác nào muốn phá giặc mà chẳng biết chỗ đồn binh của giặc, cũng chẳng bao giờ đánh tan quân nghịch đặng.
Nguyên nhân năm phép che lấp là:
1.- Thấy sắc rồi cho là xinh đẹp (subhanimitta) là nhân sanh tham muốn (kāmacchanda);
2.- Thấy cảnh nghịch rồi bất bình (padighanimitta) là nhân sanh oán giận (byāpada);
3.- Không vui (arati) lười biếng (tanti), không thay đổi oai nghi (vijambhitā), mê ăn (bhattasammada) và dãi đãi (sinacitta) đều là nhân sanh hôn trầm (thīnamiddha);
4.- Lòng không yên tịnh (cetaso avupasamā) là nhân sanh phóng tâm (uddhaccakukucca);
5.- Không xem xét và ghi vào lòng (ayonisomanasikāra) là nhân sanh hoài nghi (vickicchā).
Đối trị
1.- TRỪ THAM MUỐN, có 6 phép:
1) Học phép Thiền định về bất tịnh (asubhanimitta uggaho),
2) Chămchỉ niệm vật bất tịnh (Asubhabhāvanānuyogo);
3) Thu thúc lục căn (indriyesu guttad vāratā);
4) Tiết chế sự ăn uống (bhojanemattannuttā);
5) Năng thân cận cùng bậc thiện trí thức (kalyānamittatā)
6) Hằng nói lời dịu ngọt (sappāyakathā).
2 - TRỪ OÁN GIẬN, có 6 phép:
1) Phải học đề mục thiền định về lòng bác ái (mettā nimittassa uggaho);
2) Cố gắng niệm đề mục thiền định bác ái (mettā bhāvanānuyogo);
3) Xem xét cho thấy rõ tất cả chúng sanh đều có cái nghiệp là của mình (kammassakattā paccavekkhana);
4) Tinh tấn xem xét cho thường thường như điều đã kể trên (patisanghanabahulatā);
5) Năng thân cận cùng bậc thiện trí thức;
6) Hằng nói lời dịu ngọt.
3 - TRỪ HÔN TRẦM, có 6 phép :
1) Ghi nhớ và xem xét sự ăn uống quá độ (atibhojanenimittaggaho);
2) Thay đổi oai nghi cho vừa được an vui (iriyāpathasamparivattanatā);
3) Ghi nhớ tìm xem ánh sáng (alokasannāmanasikāro);
4) Ở nơi khoảng khoát (abbhokasāvāso);
5) Năng thân cận cùng bậc thiện trí thức;
6) Hằng nói lời dịu ngọt.
4 - TRỪ PHÓNG TÂM, có 6 phép:
1) Phải thông hiểu Kinh luật cho nhiều (bahussutatā);
2) Siêng năng học hỏi điều hay lẽ phải (paripucchākatā)
3) Thuộc nằm lòng giới luật (vinayepakantannutā);
4) Xu hướng theo bậc lão thành, nhất là Đại đức Tỳ Khưu (vuddhasevitā);
5) Năng thân cận cùng bậc thiện trí thức;
6) Hằng nói lời dịu ngọt,
5 - TRỪ HOÀI NGHI, có 6 phép:
1) Thông hiểu Kinh Luật cho nhiều (bahussutatā);
2) Siêng năng học hỏi điều hay lẽ phải (paripucchākatā);
3) Thuộc nằm lòng Giới Luật (vinaye pakantannutā);
4) Phải có đức tin cho nhiều (adhimokkhabahulatā);
5) Năng thân cận cùng bậc thiện trí thức;
6) Hằng nói lời dịu ngọt.
Hành giả phải biết, nếu muốn biết tu Định, trước phải nghiêm trì giới luật, bởi Giới hay sanh Định, Định hay phát Tuệ: (Giới năng sanh Định, Định năng phát Tuệ).
Cái gì gọi là Thiền Định? Thiền Định có mấy thứ?
Thể trạng của tâm lành an trụ trong một cảnh giới gọi là Thiền Định. Thiền Định có nhiều thứ. Nhưng đây chỉ giải về hai thứ Thiền Định:
1) Phàm Định (lokiyasamādhi) là cái thể trạng của tâm lành an trụ trong cảnh giới tham luyến theo ba cõi: cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc.
2) Thánh Định (lokuttarasamādhi) là thể trạng của tâm lành an trụ trong một cảnh giới, nương theo Thánh Đạo.
Trong hai thứ Định ấy, đây chỉ nói về Phàm Định, còn Thánh Định sẽ giải trong pháp Tuệ Niệm.
Phàm định
Có hai bậc:
1) Tâm gần nhập định (upacāra samādhi) là thể trạng của tâm lành an trụ trong một cảnh giới gần nhập định;
2) Tâm đã nhập định (appanā samādhi) là thể trạng của tâm lành an trụ trong một cảnh giới đã nhập định.
Trong 2 bậc đó: Tâm gần nhập định ở gần cõi dục, tâm đã nhập định ở vào cõi sắc và cõi vô sắc.
Nếu Tuệ Niệm thì về Thánh Vực.
Về cách học thiền định
Những hành giả muốn học Thiền định, trước phải trau dồi giới hạnh cho tinh nghiêm. Nếu có một trong mười điều quyến luyến giải sau đây phát khởi lên, thì phải trừ cho tuyệt và tìm nương theo một vị Thiền sư là bậc Thiện trí thức, để học hỏi cho thông thuộc một trong bốn chục đề mục nào hiệp theo tính nết mình, lánh nơi nghịch, ở chỗ thuận, xong rồi chú tâm niệm tưởng đề mục Thiền định theo phép Chánh định.
Về cách trau dồi giới hạnh
Chỗ nói: Phải trau giồi giới hạnh cho tinh nghiêm ấy, có lời hỏi rằng: Nếu hành giả chỉ chú tâm tham thiền, không cần phải giữ giới, có được kết quả chi cao thượng chăng, vì cớ nào?
Đáp: Không có thể được, bởi những người phá giới thì tâm thường không trong sạch. Chẳng cần nói đến sự phạm trọng giới, dầu là phá khinh giới, như cố ý phạm tác ác (dukkatàpatti) cũng đủ làm cho tiêu hoại các đức cao thượng, nhất là Thiền Định. Nhân đó Hành giả phải cần trì giới luật cho trong sạch theo phận tại gia hoặc xuất gia.
Mười điều quyến luyến
1.- Quyến luyến vì săn sóc chỗ ở (āvāsapalibodha);
2.- Quyến luyến vì buộc ràng theo thân quyến hoặc theo gia tộc của người hộ mình (kūlapalibodha);
3.- Quyến luyến vì thọ lợi nghĩa là buộc ràng theo sự tụng kinh chú nguyện hoặc thuyết pháp cho thí chủ nghe (lābhapalibodha)
4.- Quyến luyến vì nghe người học kinh hoặc học Luận nghĩa là quyến luyến sự học (gangapalibodha);
5.- Quyến luyến vì công việc tự mình làm hoặc chỉ bảo người làm (kammapalibodha);
6.- Quyến luyến vì đường xa (addhanapalibodha);
7.- Quyến luyến vì nuôi bệnh người thân (như nuôi thầy Giáo thọ, Hòa thượng, hoặc nuôi cha mẹ (natipalibodha);
8.- Quyến luyến vì lo chữa bệnh cho mình (abādhapalibodha);
9.- Quyến luyến vì lo học Tam Tạng (gangthapalibodha);
10.- Quyến luyến vì lo gìn giữ thần thông (iddhipalibodha);
Muốn dứt bỏ cả mười điều quyến luyến ấy, phải tùy cơ và do theo hai cách sau đây:
1) Dứt bỏ ngay;
2) Làm cho xong;
(Việc nào dứt bỏ được thì nên dứt bỏ ngay; việc nào không dứt bỏ được thì phải làm cho xong)
Bậc thiện trí thức
Bậc thiện trí thức đáng làm Thiền sư của ta là người thế nào? (Xem giải thích về 17 đức hạnh của bậc Thiền sư ở trên).
Sự phó thác tính mạng cho thầy
Khi muốn phó thác tính mạng cho Thiền sư là bậc Thiện trí thức, có đủ đức tin như đã nói trên, cần phải thủ lễ theo phép và bạch rằng:
Bạch Đại Đức: Tôi xin phó thác tính mạng này đến Ngài
(imāhaṃbhante attabhāvaṃtumhākaṃ pariccajāmi).
Trong sự phó thác tính mạng ấy có quả báo thế nào?
- Làm cho mình dứt lòng cống cao ngã mạng, không tự do làm theo ý riêng của mình, cho ông thầy được trọn quyền dạy bảo và hết lòng độ mình.
Nếu mình không phó thác tính mạng thì có sự hại thế nào?
- Mình chưa đáng cho ông thầy dạy bảo, như thế, thì khó cho mình hành theo chánh pháp được và ông thầy cũng chẳng hết lòng tế độ cho, không đem lý đạo cao thâm chỉ dạy, làm cho mình không nơi nương dựa tu hành, không tinh tấn, lâu ngày ắt phải thối chí ngã lòng. Nhân đó, Hành giả phải phó thác tính mạng cho Thầy.
Sáu pháp thỏa mãn
Những người tu Thiền định phải có thêm sáu phép Thỏa Mãn như sau này:
1) Phải thỏa mãn trong sự không xan tham, thấy tội trong xan tham (alophajjhāsaya);
2) Phải thỏa mãn trong sự không sân hận, thấy tội trong giận hờn (adosajjhāsaya);
3) Phải thỏa mãn trong sự không si mê, thấy tội trong lầm lạc (amohajjhāsaya);
4) Phải thỏa mãn trong sự xuất gia, thấy tội trong tại gia (nekkhammajjhāsaya);
5) Phải thỏa mãn trong nơi thanh vắng, thấy tội trong sự hội họp (pavivekajjhāsaya);
6) Phải thỏa mãn trong giải thoát, thấy tội trong luân hồi (nissaraṇajjhāsaya).
Đề mục thiền định
Chỗ nói, học lấy đề mục Thiền định, cái gì gọi là đề mục Thiền định?
- Cái đề mục nên niệm cho phát sanh sự ghi nhớ cùng trí tuệ và các đức cao thượng, nhất là Thiền định, gọi là đề mục Thiền định, nghĩa là cảnh giới để niệm tưởng (C?nh giới: là cái mà tâm người chú vào đó).
Những đề mục Thiền định:
1) Đề mục Thiền định hiệp theo tất cả tính nết Hành giả và phải hành trước hết (sabbatthakakammaṭṭhāna);
2) Trong bốn mươi đề mục Thiền định, một đề mục nào hiệp theo tính nết của Hành giả và phải trì niệm cho tinh tấn (pārihāriyakammaṭṭhānā);
Sabbatthakakammaṭṭhana có ba:
1) Niệm tâm đại từ (mettā) - Phải thường xuyên thầm tưởng rải tâm từ đối với thầy Tăng trong Tịnh Xá với Chư Thiên ngự trong ranh Tịnh Xá, với bậc thủ lãnh, cùng tất cả chúng sanh như vầy: "Xin cho Thầy Tăng, Chư Thiên ngự trong ranh Tịnh Xá, bậc thủ lãnh, cùng tất cả chúng sanh đều được an vui. Chẳng có sự khổ chi cả". (sukhitā bhavantu abyāpajjhā).
2) Niệm cái chết (maranassati). - Phải thường thường thầm tưởng cái chết của mình như vầy "Ta phải chết, chắc như vậy (avassam mayamā ritabbam);
3) Niệm vật dơ nhớp (asubhasaññā) - Phải thường thường tưởng vật dơ nhớp. (asubhanimitta dịch là vật hoặc cảnh dơ nhớp, tức là "tử thi".)
Niệm tâm từ, thì được hòa thuận chung cùng Thầy Tăng, Chư Thiên và mọi người, thì mình đi đến đâu cũng được an vui.
Niệm cái chết thì tránh khỏi tà mạng, tu hành càng thêm tinh tấn, không giải đãi.
Niệm vật dơ nhớp, thì tâm không cố chấp vì sự xan tham.
Tính nết
Chỗ nói học bốn chục đề mục Thiền định, một đề mục nào hiệp theo tính nết mình đó, cái gì gọi là tính nết - Có mấy thứ? Phải biết bằng cách nào?
- Bản tính con người đã có, từ khi sanh ra, hoặc đã tạo ra và lưu truyền từ kiếp trước, gọi là tính nết.
Tính nết của người có nhiều, nhưng nói tóm tắt có sáu:
1. Tính nhiều ái dục (rāgacarita);
2. Tính nhiều sân hận (dosacarita);
3. Tính nhiều si mê (mohacarita);
4. Tính nhiều đức tin (saddhācarita);
5. Tính nhiều trí tuệ (buddhicarita);
6. Tính nhiều suy nghĩ (vitakkacarita).
Tất cả nhân loại trong thế gian, mỗi người đều có đủ cả sáu tính ấy nhưng nhiều ít khác nhau. Nếu người có một tính nào nhiều hơn năm tính khác, như có nhiều tính ái dục thì gọi là người nhiều tính ái dục, v.v...
Ví như Tứ Đại, trong một Đại cũng có đủ cả Tứ đại, khác nhau là một Đại nào có phần nhiều hơn, nước hoặc đất nhiều thì gọi Đại ấy là nước hoặc đất, kỳ thật trong nước vẫn có đất, lửa, gió; trong đất vẫn có nước, lửa, gió.
Muốn biết con người, trong sáu tính ấy thì phải xem xét cho kỹ trong
Cách: Đi, đứng, ngồi, nằm, ăn, nói và khi hành sự, như:
Tính nhiều ái dục (rāgacarita): Đi, đứng ngay thẳng, chân bước đều đặn êm ái, dấu chân đi vung đất giữa bàn chân, ngồi phải cách đáng khen, dọn chỗ ngủ vén khéo, sạch sẽ, nằm thì tay chân để ngay thẳng rồi mới ngủ, khi thức chậm rãi, nói năng dịu ngọt, làm công việc sạch sẽ gọn gàng, mặc y phục đều đặn phải phép, hay ưa thích vật thực ngon ngọt và ăn uống vén khéo, nhai thiệt nát rồi mới nuốt, được cái gì chút ít mau vui mừng, như thấy sắc tốt hoặc nghe tiếng hay thì mau quyến luyến, ráng quan sát và lắng nghe lâu, ít hay nhớ lỗi người, đi đến đâu thường nhớ tiếc nơi ấy, hay giấu lỗi mình, hay khoe tặng mình, nhiều ái tình, nhiều tham dục, không tiết độ.
Tính nhiều sân hận (dosacarita): Người có tính nóng giận nhiều: Khi đi, ngón chân cái hay dũi đất, bước đi mau mắn, nặng sâu phía trước, tướng đi và cách ngồi không dịu dàng, dọn chỗ ngủ không vén khéo, làm việc chi không sạch sẽ. Khi ngủ nằm xuống mạnh và mặt mày hay nhăn nhó, lúc thức trỗi dậy lẹ làng, nói tiếng như nóng giận, làm công việc nặng tay và không vén khéo, mặc y phục hay chật hẹp, không đều đặn, hay dùng vật thực chua và không sạch, hay độn đồ ăn hai bên miệng, ăn mau nuốt và nhai không kỹ. Được vật không tốt mau bất bình, nhất là thấy sắc hoặc nghe tiếng chi không vừa lòng, làm như khó chịu lắm, không thể xem hoặc nghe lâu được, hay chấp lỗi người. Đi đến đâu không hay tiết chỗ ngụ. Hay nóng giận, thường nhớ sự này việc nọ để dành. Hay quên ơn người hằng trọng mình, ví mình như người cao sang, hay uất ức, bỏn sẻn.
Tính nhiều si mê (mohacarita): Người có tính tối tăm lầm lạc nhiều: Bước đi xình xàng, nặng gót, tướng đi cách ngồi không nghiêm chỉnh, dọn chỗ ngủ không thứ tự, nằm ngủ nghênh ngang, hay nằm ngủ úp mặt, có ai gọi thức, thì hay kêu rên, chậm trỗi dậy. Làm công việc không chắc chắn, không kỹ càng sạch sẽ, mặc y phục không đều đặn, ưa thích vật thực không chừng (lúc vầy lúc khác), ăn từng chút, từng chút, hay làm rớt cơm vào đồ ăn, ăn hay lấm miệng. Khi ăn, tâm hay suy nghĩ việc kia sự nọ. Thấy sắc hoặc nghe tiếng, v.v... Hay tùy người, nếu người nói cũng nói, người khen cũng khen theo, một mình thì không hay chú ý đến việc gì, thường hay thối chí, biếng nhác và buồn ngủ, tâm hay phóng túng, tức giận và hối hận, hay hồ nghị chấp đâu thì cố đó, khó dứt bỏ.
Tính tin nhiều (saddhācarita): Người có tính tin nhiều: Cách đi đứng nằm ngồi, làm công việc, ăn uống, ngó xem, v.v... đều giống người có tính nhiều ái dục. Nhưng người có tính tin khác hơn người có tính ái dục là hay tìm dịp bố thí mong cầu được gặp bậc Thánh nhân, hằng tìm nghe Phật pháp, ham làm sự phước, không hay khoe mình, thích những việc nên thích.
Tính nhiều giác (buddhacarita): Người có tính giác nhiều cách đi đứng nằm ngồi, v.v... đều giống với người có tính sân, nhưng người có tính giác nhiều, khác hơn người có tính sân là hay làm lành lánh dữ, không quyến luyến theo hoàn cảnh hay tìm xét lý Nhân- Quả để hành theo cho đặng giải thoát. Người có tính giác lại là người dễ dạy, hay tìm thân cận cùng bậc thiện trí thức, ăn ở có tiết độ, có tính ghi nhớ, hay thức t?nh, hằng tìm việc nên tìm, hay dùng trí tuệ và tinh tấn tu hành.
Tính nhiều tầm (vitakkacarita): Người có tính tầm nhiều: Cách đi đứng nằm ngồi v.v... đều giống người có tính si, nhưng người có tính tầm, tâm hay thay đổi vì lo tính nhiều việc. Người có tính tầm lại hay nói lời vô ích, không căn cứ hay chơi đàn, ưa thích theo tình bậu bạn, ít chịu làm việc phước thiện, không hay quyết định, ban đêm thường toan tính nhiều việc như khói bay, ban ngày hành sự nóng nảy như lửa cháy, làm việc không chừng đỗi, làm đây bỏ kia, làm kia bỏ đây.
Phải biết tình người y theo phép đã giải trên đây.
Vấn - Tại sao con người có tính khác nhau như vậy?
Đáp - Bởi kiếp trước đã quen tánh làm việc nào, rồi cái tính ấy in dính theo, hoặc kiếp trước đã có làm một việc lành nào lớn lao, cái lành ấy có thắng lực hơn, nên in khắc vào tâm; đến khi thác, cái lành ấy đưa đi thụ sanh, cái dấu tích của pháp ấy cũng theo, nhân đó mà người trong thế gian mới có tính khác nhau như vậy.
Mười cái thể
Chỗ nói phải học bốn chục đề mục Thiền định rồi lựa một đề mục hiệp theo tính mình, vậy bốn chục đề mục ấy là thế nào?
Trong sáu tính, đề mục nào hiệp với tính nào?
Nếu muốn biết bốn chục đề mục Thiền định, trước phải biết mười cái thể.
Mười cái thể ấy là:
1. Saṅkhātaniddesa. - Phải biết cái thể, cách giải về số đề mục Thiền Định;
2. Upacārappanāvaha. - Phải biết đề mục có thắng lực đem đến bậc gần nhập định và đề mục đem đến bực Nhập Định;
3. Jhānappabheda. - Phải biết những phần của đề mục Thiền định;
4. Samatikkama. - Phải biết cách hành bỏ thiền định bậc thấp lên thiền định bậc cao;
5. Vaṇṇhanāvaṇṇhana. - Phải biết đề mục thiền định nên niệm thêm và đề mục thiền định không nên niệm thêm;
6. Ārammaṇa. - Phải biết cảnh giới của đề mục thiền định;
7. Bhūmi. - Phải biết cõi của đề mục thiền định;
8. Gahaṇa. - Phải biết cách niệm của đề mục thiền định;
9. Paccaya. - Phải biết duyên sanh của đề mục thiền định;
10. Cariyānukula. - Phải biết đề mục thiền định hiệp với tính nết của hành giả.
[1.2]
Giải về cá thể số 1
Bốn chục đề mục thiền định
Chỗ nói phải biết cái thể cách giải về số đề mục thiền định là phải biết trong phép thiền định có bốn chục đề mục.
10 đề mục, dùng vật để tưởng niệm; (kasina);
10 đề mục Tử thi (āsubha);
10 đề mục Niệm niệm (anusati);
4 đề mục pháp bậc Đại nhơn (brahmavihāra);
4 đề mục Vô sắc (arūpa);
1 đề mục phân biệt (vavatthāṇa);
1 đề mục Tưởng xét (saññā);
Mười đề KASIṆA
1 - Pathavñkasiṇa - Dùng đất làm đề mục;
2 - Āpokasiṇa - Dùng nước làm đề mục;
3 - Tejokasiṇa - Dùng lửa làm đề mục;
4 - Vāyokasiṇa - Dùng gió làm đề mục;
5 - Nīlakasiṇa - Dùng vật có sắc xanh làm đề mục;
6 - Pītakasiṇa - Dùng vật có sắc vàng làm đề mục;
7 - Iohitakasiṇa - Dùng vật có sắc đỏ làm đề mục;
8 - Odāsakasiṇa - Dùng vật có sắc trắng làm đề mục;
9 - Ākāsakasiṇa - Dùng hư không làm đề mục;
10 - Ālokakasiṇa - Dùng ánh sáng làm đề mục;
Mười đề tử thi (Āsubha)
1 - Uddhumātaka - Tử thi sình nổi lên;
2 - Vinīdaka - Tử thi sình có sắc xanh nhiều chỗ;
3 - Vipubbaka - Tử thi sình đã có mủ chảy ra;
4 - Vicchiddaka - Tử thi đã bị người chặt đứt nửa thân mình;
5 - Vikkhāyitaka - Tử thi đã bị thú ăn có dấu nhiều chỗ:
6 - Vikkhittaka - Tử thi đã bị người cắt đứt rời ra từng đoạn;
7 - Hatavikkhittaka - Tử thi đã bị người bằm nhiều chỗ;
8 - Iohikata - Tử thi đã phạm khí giới, máu chảy tràn trề;
9 - Pulūvaka - Tử thi có dòi đục đủ cả cửu khiếu,
10 - Aṭṭhika - Tử thi chỉ còn những xương rời ra.
Mười đề niệm niệm (anusati)
1 - Buddhānussati - Tưởng nhớ luôn luôn đến đức của Phật;
2 - Dhammānussati - Tưởng nhớ luôn luôn đến đức của Pháp;
3 - Saṅghānussati - Tưởng nhớ luôn luôn đến đức của Tăng;
4 - Sīlānussati - Tưởng nhớ luôn luôn đến đức của Giới;
5 - Cāgānussati - Tưởng nhớ luôn luôn đến đức của sự Cho; (bố thí)
6 - Devatānussati - Tưởng nhớ luôn luôn đến đức tin của Chư Thiên và đức tin của Mình;
7 - Maranānussati - Tưởng nhớ luôn luôn đến sự Chết;
8 - Kāyagatāsati - Tưởng nhớ luôn luôn theo Thân thể (sắc uẩn);
9 - Anāpānassati - Tưởng nhớ luôn luôn đến hơi thở ra thở vô;
10 - Upasamānussati - Tưởng nhớ luôn luôn đến Niết Bàn là nơi tịch tịnh dứt khỏi sự thống khổ.
Bốn đề pháp bậc đại nhơn (brahmavihāra)
1 - Mettā - Rải tâm Từ đến tất cả chúng sanh;
2 - Karunā - Rải tâm Bi đến tất cả chúng sanh;
3 - Muditā - Rải tâm Hỉ đến tất cả chúng sanh;
4 - Upekkhā - Rải tâm Xả đến tất cả chúng sanh.
Bốn đề vô sắc (Arūpa)
1 - Ākāsānañcāyatana - Lấy "Hư không, vô hạn" làm cảnh giới;
2 - Viññānañcāyatana - Lấy "Thức không ngăn mé" làm cảnh giới;
3 - Akiñcaññāyatana - Lấy "Cái gì dầu nhỏ nhen cũng không có" làm cảnh giới;
4 - Nevasannnāsannāyatana - Lấy "Phi phi tưởng" làm cảnh giới;
Một đề tưởng (saññā)
Tưởng "Thực phẩm mà mình dùng là món đáng gớm" để niệm.
Một đề phân biệt (vavaṭṭhāna)
Châm chỉ suy xét tứ đại trong thân thể.
Tổng cộng thành 40 đề mục thiền định.
Giải về cái thể số 2
Chỗ nói: Phải biết các đề mục Thiền định có thắng lực đem tâm hành giả đến bậc gần Nhập định và đề mục đem đến Nhập định, là phải biết Mười đề mục Niệm niệm (trừ ra đề niệm theo thân thể và để niệm hơi thở). Một đề tưởng Thực phẩm và một đề phân biện (còn lại ba chục đề mục) đều có thắng lực đem tâm đến bực Nhập định.
Giải về cái thể số 3
Các phần của đề mục Thiền định. Chỗ nói: Phải biết các phần của đề mục Thiền định là phải biết: Trong ba chục đề mục có thắng lực đem tâm đến bậc Nhập định. Mười một đề mục: 10 đề kasina và một đề Niệm Hơi thở, có thắng lực đem tâm từ Sơ Định đến Tứ định hoặc Ngũ Định.
Mười một đề mục: 10 đề tử thi và một đề niệm theo thân thể, có thắng lực chỉ đem tâm đến bực Sơ Định
Ba đề mục brahmavihāra: Từ, Bi, Hỉ, có thắng lực đem tâm từ bậc Sơ Định đến Tam Định hoặc Tứ Định.
Năm đề mục: Một đề brahmavihāra: Xả, và bốn đề Vô Sắc, có thắng lực đem tâm đến bậc Tứ Định hoặc Ngũ Định.
Giải về cái thể số 4
Đề mục Thiền định qua khỏi chi và cảnh giới.
Chỗ nói: Phải biết cách hành qua khỏi đề mục Thiền định là bỏ Thiền bực dưới lên bực trên, có hai cách:
1 - Aṅgasamatikkama - qua khỏi chi;
2 - Arammaṇasamatikkama - qua khỏi cảnh giới.
Những đề mục Thiền định có thắng lực đem tâm từ Sơ định đến Tam định và đề mục Thiền có thắng lực đem tâm từ Sơ định đến Tứ định, phải hành qua khỏi các chi; bởi hành giả muốn nhập định bậc trên phải qua khỏi các chi đầu của Thiền bậc dưới như qua khỏi tầm (vitakka) và sát (vicāra) v.v... mới nhập định bậc trên được.
Về đề brahmavihāra cũng thế, bởi hành giả muốn nhập bậc định ấy cũng phải qua khỏi Phỉ của brahmavihāra: Từ Xả 4 đề Vô sắc phải hành qua khỏi cảnh giới là muốn nhập Sơ thiền vô sắc, phải hành qua khỏi 9 đề kasina (trừ đề hư không ra)
Ba Vô sắc sau chót, nhất là phải hành qua khỏi cảnh giới; đề "Hư không, không ngăn mé". Bởi hành giả muốn nhập định trong 4 đề Vô sắc đều phải hành qua khỏi cảnh giới như đã giải trên, mới có thể nhập định bậc trên được.
Giải về cái thể số 5
Đề mục Thiền định nên niệm thêm và không nên niệm thêm.
Chỗ nói: Phải biết đề mục Thiền định nên niệm thêm và đề mục Thiền định không nên niệm thêm, là phải biết: Tất cả 40 đề mục Thiền định, nếu hành giả đã niệm kết quả rồi mà muốn đắc bậc cao hơn nữa, chỉ phải niệm thêm 10 đề kasina bởi 10 đề kasina có thế lực rất cao siêu, hành giả muốn rõ sự gì, dầu bao xa cũng có thể thông rõ được cả. Nhờ có Nhãn thông" xem thấu suốt tất cả chỗ không vật gì ngần ngại; nhờ có Nhĩ thông" nghe tất cả thứ tiếng của chúng sanh; nhờ có "Tha tâm thông" rõ biết tất cả tâm niệm của chúng sanh, v.v... Còn các đề mục Thiền định khác, không nên niệm thêm, vì không có kết quả như 10 đề mục kasina được.
Giải về cái thể số 6
Cảnh giới của đề mục Thiền định.
Chỗ nói: Phải biết cảnh giới của đề mục Thiền định là phải biết:
Hai mươi đề mục: 10 đề kasina; 10 đề Tử thi (āsubha) một đề Hơi thở (ānāpānassati) và một đề niệm theo thân thể (kāyagatāsati), dùng triệu chứng patibhāgangimitta làm cảnh giới. Còn lại 18 đề mục dùng paṭibhāgangimitta không đặng. (Pathhàgangimitta là triệu chứng từ uggahanimitta mà phát sanh trong khi gần nhập định)
Mười hai đề mục: 8 đề Niệm Niệm (trừ đề niệm Hơi thở và niệm theo thân thể ra), một đề Tưởng vật thực, một đề Phân biện, một đề thức vô hạn, một đề Phi Phi Tưởng đều dùng Pháp thể (sabhābadhamma) làm cảnh giới.
Hai mươi hai đề mục: 10 đề kasina, 10 đề Tử thi (āsubha), một đề niệm Hơi thở, một đề niệm theo Thân thể dùng nimitta (triệu chứng) làm cảnh giới.
Sáu đề mục: Bốn đề pháp bậc đại nhơn brahmàvihàra, một đề Hư Không không ngăn mé (ākāsānañcāyatana); một đề "cái gì dầu nhỏ nhen cũng không có" ākiñcāññāyatana dùng cảnh giới không nhất định.
Tám đề mục: Một đề Tử thi sình có mủ (vipubbakāsupha); một đề Tử thi phạm khí giới có máu chảy tràn trề (lohitakāsupha); một đề Tử thi có dòi ăn đủ cửu khiếu (pulūvakāsupha); một đề niệm Hơi thở (ānāpānassati); một đề (kasiṇa) Nước (apilasina); một đề kasina Lửa (tejokasiṇa); một đề kasina Gió (vāyokasiṇa); một đề kasina Ánh sáng (ālokakasiṇa) trước khi phát sanh (paṭibhāgangimitta) cảnh giới rung động, đến chừng patibhāgangimitta sanh, cảnh giới yên lặng.
Giải về cái thể số 7
Chỗ nói: Phải biết cõi của cảnh giới là phải biết;
Mười hai đề mục Thiền định: 10 đề Tử thi, một đề niệm theo Thân thể, một đề tưởng Vật thực, không có thể hành ở cõi Dục Thiên được (bởi các cõi ấy không có cảnh giới nên không thể hành được).
Mười ba đề mục Thiền định: 10 đề Tử thi, một đề niệm theo Thân thể; một đề tưởng Vật thực, một đề niệm Hơi thở, hành trong cõi Phạm Thiên không được. Tất cả đề mục Thiền định ngoài một đề Vô sắc hành trong cõi Vô sắc không được.
Còn trong cõi thế gian, cả 40 chục đề mục Thiền định đều hành được cả.
Giải về cái thể số 8
Cách thức học đề mục Thiền định.
Chỗ nói: Phải biết cách thức học đề mục Thiền định là phải biết:
Mười chín đề mục: 9 đề kasina (trừ 1 đề kasina gió ra) và 10 đề Tử thi, trước hết phải hành bằng cách xem thấy đề mục ngay trước mắt. (Một đề niệm theo Thân thể phải hành bằng cách xem thấy đề mục ngay trước mắt, hoặc nghe rồi hành theo cũng được). "Trong 32 thể, tóc, lông, móng, răng, da, v.v... phải xem đề mục ngay trước mắt, ngoài ra, chỉ nghe vị Thiền sư dạy rồi niệm theo"; 1 đề Hơi thở phải hành theo hơi Gió, thở ra và hít vô; 1 đề kasina Gió (vāyokasina) phải hành theo cách thấy Gió thổi xao động lá cây hoặc gió thổi nhầm thân thể mình. Còn lại 18 đề phải hành theo lời dạy của vị Thiền sư.
Năm đề mục: 1 đề Xả brahmavihāra và bốn đề Vô sắc, bậc sơ cơ không nên hành.
Giải về cái thể thứ 9
Duyên sanh của đề mục Thiền định.
Chỗ nói: Phải biết duyên sanh của đề mục Thiền định là phải biết: 9 đề kasina (trừ ra đề Hư Không là duyên sanh 4 đề Vô sắc); 10 đề kasina là duyên sanh của Ngũ Thông; 3 đề brahmavihāra (Từ, Bi, Hỉ) là duyên sanh đề xả brahmavihāra; 3 đề Vô sắc bậc dưới là duyên sanh Vô sắc bậc trên; đề Phi Phi Tưởng là duyên sanh "diệt thọ tưởng định" (saññāvedayidamirodha); 40 đề mục Thiền định là duyên làm cho các bực Thánh nhân được ở yên trong hiện kiếp, tức là duyên sang trí tuệ.
Nếu hành giả tu phép Chánh định mà không được kết quả cao thượng trong kiếp này, cũng là duyên sanh quả lành trong kiếp sau".
Giải về cái thể số 10.
Đề mục Thiền định hiệp theo tính nết.
Chỗ nói: Phải biết đề mục Thiền định hiệp theo tính nết là phải biết:
Mười một đề mục: 10 đề Tử Thi, một đề niệm theo Thân thể, hiệp theo tính Ái dục.
Tám đề mục: 4 đề brahmavihāra, 4 đề kasina (vật có sắc vàng, xanh, đỏ, trắng), hiệp theo tính Sân, một đề niệm Hơi thở hiệp theo tính Si mê và tính Tầm.
Sáu đề Niệm Niệm: Phật, Pháp, Tăng, Giới, Thí, Đức tin đạo hạnh Chư thiên, hiệp theo tính Tin (đức tin nhiều).
Bốn đề mục: Để niệm sự Chết, niệm Niết Bàn, đề Phân biệt, đề Tưởng thực phẩm, hiệp theo tính Giác (Nhiều trí tuệ).
Còn lại 10 đề mục: 6 đề kasina (đất, nước, gió, lửa, hư không, ánh sáng) và 4 đề Vô sắc, hiệp theo đủ cả tính nết. Nhưng người có Tính Tầm phải làm (kasina) vòng tròn nhỏ, có tính si mê phải làm kasina vòng tròn lớn.
Vấn: Nếu tu Thiền định lựa đề mục không hiệp theo tính nết thì chẳng được lợi ích chi sao?
Đáp: Cũng được vậy, lẽ thường dầu việc phước nào mà chúng sanh đã làm, thì đều được hưởng quả vui chẳng sai. Nhưng không thể có kết quả cao thượng mỹ mãn, tỷ như uống thuốc mà không thiệt nhằm bệnh, thì cũng được sự lợi ích nhưng không thể trừ hết chứng bệnh được.
Cảnh không thuận với pháp chánh định
Chỗ nói: Phải lánh khỏi cảnh nghịch với phép Chánh định, vậy có mấy cảnh và những cảnh nghịch ấy có sự hại như thế nào?
Có 18 cảnh không thuận với phép Chánh định:
1 - Mahantattaṃ: Chỗ ở rộng lớn
2 - Navattaṃ: Chỗ ở mới tạo lập
3 - Jinnattaṃ: Chỗ ở hư sập
4 - Panthasannissitattaṃ: Chỗ ở gần đường đi
5 - Sandiṃ: Chỗ ở có ao nước
6 - Paṇṇaṃ: Chỗ ở có nhiều lê hoát
7 - Pupphaṃ: Chỗ ở có nhiều bông hoa
8 - Phalaṃ: Chỗ ở có nhiều trái cây
9 - Paṭṭhanijatā: Chỗ ở có nhiều người tựu hội
10 - Nagarasannissitatā: Chỗ ở trong thị tứ
11 - Dārusannissitatā: Chỗ ở gần rừng củi
12 - Khettasannissitatā: Chỗ ở gần ruộng rẫy
13 - Visabhāgangampuggalānamatthitā: Chỗ ở có người nghịch
14 - Paṭṭanasannissittā: Chỗ ở gần bến thuyền
15 - Paccantasannissitatā: Chỗ ở giáp biên giới xa Kinh đô
16 - Rajjasīmantarannissitatā: Chỗ ở gần trong hai nước
17 - Asappāyatā: Chỗ ở hay có đều lo sợ
18 - Kalyānamittānam: Chỗ ở không có bậc Thiện trí thức
Chỗ ở rộng lớn có nhiều người ở, có nhiều ý thích khác nhau khó làm tròn phận sự được. Chỗ ở mới tạo lập và hư sập có nhiều công việc làm. Chỗ ở gần đường sá và gần bến thuyền, có nhiều bộ hành tới lui. Chỗ ở có ao nước, có nhiều lê hoát và nhiều trái cây, có nhiều người tới lui hái bẻ. Chỗ ở có nhiều người, nhiều khách tựu hội. Chỗ ở trong thị tứ, có nhiều điều nghịch. Chỗ ở gần rừng củi và gần ruộng rẫy, có nhiều việc ràng buộc vì sự cậy mượn và gởi gấm món này vật nọ. Chỗ ở có người nghịch, khó làm cho vừa lòng nhau. Chỗ ở xa Kinh đô ít người tin tưởng Phật Pháp. Chỗ ở trong ranh hai nước khó làm cho vừa theo Pháp của hai vua. Chỗ ở có phi nhơn, hay bị khuấy khóa. Chỗ ở không có bậc Thiện trí thức có sự hại nhiều hơn hết, là không có người cho mình nương nhờ để học hỏi những pháp cao siêu.
Tất cả 18 chỗ ở đó có sự hại như thế, hành giả phải lánh, vì đều là nghịch cảnh của Pháp Chánh định.
Chỗ ở thuận với phép chánh định
Chỗ ở thuận với phép Chánh định phải có đủ năm duyên cớ như sau đây:
1) Không xa hơn 3.000 thước, không gần xóm hơn 1.000 thước;
2) Ban ngày không lẫn lộn cùng người thế; ban đêm thanh vắng không nghe tiếng người;
3) Không thú dữ và muỗi mòng nhiều;
4) Dễ bề tìm bốn món vật dụng;
5) Có bực Thiện trí thức, tiện cho hành giả học hỏi những Pháp mình nghi nan;
Những điều quyến luyến nhỏ nhen và cách vứt bỏ
Chỗ nói: Phải dứt bỏ những điều quyến luyến nhỏ nhen. Vậy điều gì? Phải dứt bỏ bằng cách nào?
Điều ràng buộc nhỏ nhen: Tóc, râu, móng, dài phải cạo, cắt; y phục cũ hoặc dơ phải giặt, nhuộm cho rồi, bình bát dơ phải chùi lau, giường ghế không sạch phải rửa cho xong.
Cách thức niệm 40 đề mục thiền định
Mười đề KASIṆA
Đề mục đất (Pathavī kasiṇa).
- Phép thiền định cao thâm huyền diệu nói không cùng. Đây chỉ lược giải, để hành theo cho khỏi sự sai lầm.
Những hành giả sơ cơ, nếu muốn niệm đề mục đất, phải dùng đất làm vòng tròn. Lấy cây cột làm chữ thập có 4 góc, lấy miếng vải hoặc miếng đệm cột căng ra cho thẳng, xong rồi dùng đất thật nhuyễn ròng sắc đỏ như mặt trời mới mọc, không sắc nào lẫn lộn vào. Nhồi đất lên trên làm cho tròn, lớn một gang bốn ngón tay, hoặc lớn hơn chút ít cũng đặng (tùy tính nết - tính sân thì làm vòng nhỏ, tính si làm vòng lớn) cạo gọt cho láng đều đặn như mặt trống. Không cho cỏ, rác, đá, sỏi lộn vào; rồi phơi cho cứng. Đến giờ công phu đem để trước mặt xem và niệm. Phải ngồi trên một cái đôn bề cao một gang bốn ngón tay, xa đề mục 2 hắc 1 gang, ngồi kiết già hoặc bán già, cho thẳng thớm, thong thả. Trước hết, suy xét tội của ngũ dục, có 10 điều như sau này:
1. - Atthikankhalūpumā: Ngũ dục là sắc, thinh, hương, vị, xúc, ít có sự vui sướng, trái lại nhiều tội lỗi, khổ sở vô cùng. Đức Thế Tôn ví ngũ dục như khúc xương không, bỏ rơi trên đất.
2. - Tiṇukkūpumā: Đức Thế Tôn ví ngũ dục như đuốc rơm;
3. - Angārakāsūpamā: Đức Thế Tôn ví ngũ dục như hầm lửa;
4. - Maṇsapesūpamā: Đức Thế Tôn ví ngũ dục như miếng thịt thúi;
5. - Supinakūpamā: Đức Thế Tôn ví ngũ dục như giấc mộng;
6. - Yāvakālitakūpamā: Đức Thế Tôn ví ngũ dục như vật mượn của người;
7. - Rukkhaphalūpamā: Đức Thế Tôn ví ngũ dục như trái cây có chất độc;
8. - Asisunūnamā: Đức Thế Tôn ví ngũ dục như dao với thớt;
9. - Sattisulūpamā: Đức Thế Tôn ví ngũ dục như kiếm và lao;
10. - Saprasirūpamā: Đức Thế Tôn ví ngũ dục như đầu con rắn.
Bởi các món dục đó có nhiều tội lỗi, nhiều điều uất ức, khổ não.
Trong lời chú giải (atthakathā) có giải thích rộng về tội ngũ dục, có 10 điều như sau này:
1. - Ngũ dục ví như khúc xương không bỏ rơi trên đất. Người sa mê ngũ dục cũng như con chó gậm khúc xương không, nó chỉ liếm nước miếng nó, đã chẳng được sự lợi ích chi, lại còn thêm mệt sức.
2. - Ngũ dục ví như miếng thịt thúi. Người sa mê ngũ dục cũng như kên kên, quạ dành ăn miếng thịt đó, thì đâu tránh khỏi sự tàn hại lẫn nhau.
3. - Ngũ dục ví như cây đuốc rơm. Người sa mê ngũ dục cũng như kẻ cầm cây đuốc rơm đang cháy mà đi ngược gió, bị lửa táp cháy tay mà không chịu rời cây đuốc ra, thật rất khổ sở.
4. - Ngũ dục ví như hầm lửa đang cháy. Người sa mê ngũ dục cũng như người bị té vào hầm lửa, phải chịu sự đau nóng vô cùng.
5. - Ngũ dục ví như giấc mộng, bởi nó hằng biến đổi vô thường.
6. - Ngũ dục ví như vật mượn của người, vì mượn của người thì không dùng được lâu dài.
7. - Ngũ dục chỉ làm cho sanh các điều nguy hiểm, thân thể tiêu hoại ví như trái cây, khi có trên cây rồi, làm cho người liệng bẻ rụng lá gãy nhành vậy.
8. - Ngũ dục ví như dao với thớt. Người sa mê ngũ dục cũng như bị phạm khí giới mỗi ngày, đau đớn không xiết kể.
9. - Ngũ dục cũng như kiếm và lao. Người sa mê ngũ dục hằng chịu sự đau đớn thái quá. Nếu không đến nỗi thác, cũng phải khổ như trong cơn hấp hối.
10. - Ngũ dục ví như đầu con rắn độc. Người sa mê ngũ dục cũng như bị rắn mổ, chịu khổ não vô cùng. Nếu chưa đến nỗi thác cũng phải bị nọc hành thân tâm rất đau đớn.
Người sa mê ngũ dục hằng chịu tiếng xấu xa, là kẻ thấp hèn.
Ngũ dục là pháp đề cho hạng người đê tiện thọ dụng.
Ngũ dục ví như phẫn để cho dòi đục; hoặc như nước thúi để cho heo tẩm.
Suy xét như vậy, cho thấy ngũ đục có lợi rất ít, mà khổ não rất nhiều, chẳng nên quyến luyến; rồi đem cả tinh thần nghị lực, để đạt đến bậc Nhập Định, quán tưởng như vầy: "Phép công phu tham thiền này là con đường trung đạo, sẽ đưa ta ra khỏi dục giới; một phương tiện làm cho ta được khỏi các sự thống khổ" rồi thầm tưởng đến các ân đức của Phật (xem phần phép lễ Phật trong quyển "Nhựt hành") cho phát sanh phỉ lạc trong thâm tâm, phải hết lòng tin chắc trong phép tham thiền của mình rằng:
"Đây là con đường đi của chư Phật, Duyên - Giác, Thinh Văn. Chắc ta sẽ được an vui trong cảnh giới thanh tịnh, do nhờ Thiền Định này chẳng sai", và phải hết lòng tinh tấn trong giờ ấy, xong rồi mới mở mắt xem đề mục (chẳng nên mở mắt lớn lắm, hoặc nhỏ lắm, nhưng không nên để ý xem xét sắc tướng hoặc chất mềm, cứng của đề mục đất chỉ xem qua, rồi đem tinh thần thầm niệm: "pathavī... pathavī - đất... đất...". Như vậy, mở mắt xem đề mục đôi phút, rồi nhắm mắt đôi phút, niệm như vậy đến 100 lần, hoặc 1000 lần... niệm nhiều chừng nào, càng tốt), cho đến khi mở mắt xem thấy thế nào, nhắm lại cũng thấy y như thế đó, chỗ này gọi uggahanimitta (uggahanimitta: triệu chứng do học niệm mà sanh.). Khi đã niệm có ugghanimitta rồi, không nên ở nơi đó nữa, phải lui ra tìm chỗ khác, để niệm tưởng thêm, phải mang giày, cầm gậy (tích trượng - để trángh sự hại như rắn, rít, chó....) để gìn giữ uggahanimitta đó, đừng cho hư hại.
Đi đến nơi rồi, phải ngồi cho tử tế nhớ niệm kéo uggahanimitta để vào tâm rằng: "pathavī,pathavī. Đất, Đất...)" như trước, niệm cho tinh tấn hơn trước. Nếu hành giả chú ý niệm nhớ trong tâm được thường thường như thế, thì 5 phép che lấp (nivaranadhamma) lặng êm, các điều phiền não cũng do đó mà yên tịnh, trong khi ấy tâm của hành giả đến bậc gần nhập định, có paṭibhāgangimitta phát sanh (paṭibhàgangimitta: triệu chứng từ uggahanimitta mà sanh).
Uggahanimitta và patibhāgangimitta khác nhau như thế nào?
Trong "Đề mục Đất", uggahanimitta chưa được trong sạch, màu sắc vẫn còn lẫn lộn, nhất là những sắc xanh, sắc vàng; còn paṭibhāgangimitta rất thanh khiết, tinh vi 100, 1.000 lần hơn nữa, ví như mặt kính mà người mới đem ra khỏi vỏ, hoắc như óc xa cừ mà thợ đã dồi rất khéo léo, xinh đẹp, hoặc như mặt trăng mới ra khỏi đám mây, nhưng không có sắc, không có hình thể. Từ khi triệu chứng này phát sanh, 5 phép che lấp và những phiền não đều yên lặng: tâm hành giả an trụ vững vàng trong cảnh giới gần nhập định, 5 chi thiền (tầm, sát, phỉ lạc, an lạc, định) tuy lực lượng chưa đều đủ, nhưng hành giả tinh tấn niệm niệm bất vọng, ắt sẽ nhập định được. Nếu hành giả đã niệm có patibhāgangimitta phát sanh, mà còn chưa nhập định được, thì phải niệm, giữ gìn triệu chứng ấy chẳng nên để cho hư hoại là vì rất khó cho paṭibhāgangimitta sanh được.
Phương pháp giữ gìn triệu chứng
Phương pháp gìn giữ patibhāhgangimitta, là phải lánh 7 điều nghịch và hiệp 7 điều thuận.
Bảy điều nghịch là :
1.- Avāso: Chỗ ngụ không phát sanh 2 triệu chứng hoặc đã phát mà phải hư hoại;
2.- Gocaro: Chỗ ngụ xa, hoặc gần xóm lắm, làm khó bề khất thực, hoặc không được thanh tịnh;
3.- Bhassam: Những lời nói vô ích;
4.- Puggalo: Những người hay nói lời vô ích;
5.- Bhojanam: Thực phẩm ăn vào làm cho tâm khó an trụ;
6.- Utu : Thời khí nóng quá, khó cho tâm an trụ;
7.- Iriyāpatho: Oai nghi không đều, khó cho tâm an trụ; trái lại, là 7 điều thuận.
Khi hành giả lánh 7 điều nghịch, gần điều thuận ấy rồi cũng có khi nhập định được.
Phương pháp thông hiểu cho kết quả thiền định (appanākosallavidhī)
Nếu hành giả đã xa cảnh nghịch, gần cảnh thuận, mà cũng chưa nhập định được, thì phải hành đều đủ theo phép thuần thục cho thiền định được kết quả (appanākosallavidhi), có 10 điều như sau đây:
1.- Vatthuvisadakiriyā: Dọn mình cho được sạch sẽ nhất là cạo tóc, cắt móng tay...
2.- Indriyasamattapatipādanam: Làm cho ngũ căn, tín căn (saddhà), tuệ căn (pannā), định căn (samādhi) cùng tấn căn (viriya) có sức mạnh đồng nhau. Còn niệm căn (sati) có năng lực đều đủ.
3.- Nimittakosallam: Phải là người thông thuộc trong phương pháp niệm và gìn giữ triệu trứng (nimitta) đã phát sanh không cho hư hoại;
4.- Samayécittampagganhāti: Phải tùy thời phấn chí nghĩa là phải niệm dhammavicayasambojjhanga và pñtisambjjhanga trong lúc tâm thối chuyển (xem trong "Phật ngôn trích lục").
5.- Samayecittamnigganhāti: Phải tùy thời đè nén tâm là phải niệm passaddhisambojjhanga samadhisambojjhanga và upékkhasambojjhabga trong giờ tâm phóng túng (xem trong "Phật ngôn trích lục").
6.- Samayecittamsampahamseti: Tùy thời làm cho tâm ưa thích, là phải quán tưởng đến pháp kinh cảm samvegadhamma hoặc suy xét đến đức của Phật.
7.- Samayecittamajjhupekkhati: Tùy thời để xem chừng cái tâm, là không cần phải phấn chí, phải đè nén tâm khi tâm đã hành đúng theo phép chỉ quán.
8.- Asamāhipapuggaparivajjanā: Lánh xa kẻ không có tâm thiền định là hay bị thế sự buộc ràng;
9.- Samāhipuggalasevanā: Thân cận cùng người có tâm an tịnh;
10.- Tadadhimuttatā: Phạm hạnh như người có tâm nhập định đúng đắn.
Khi hành giả đã hành đều đủ theo 10 pháp appanākosallavidhī, tâm định sẽ dần dần phát sanh cho đến tứ thiền hoặc ngũ thiền.
Đề mục nước (āpokasina)
Nếu hành giả muốn dùng nước làm đề mục thì nên hứng lấy nước mưa trên hư không mới rớt xuống chưa tới đất, hoặc nước nào khác cũng được, nhưng phải trong sạch như nước mưa vậy. Lấy vải lược cho sạch, đổ vào bát cho đầy chí miệng, đem để nơi thanh vắng mà niệm, ngồi trên đôn, mở mắt xem đề mục nước. Nhưng chẳng nên suy xét đến sắc của nước, nhất là chẳng nên để ý tới chất lỏng của nước, chỉ phải ghi nhớ niệm: "āpo.. āpo... Nước... Nước..." cho đến khi có uggahanimitta và patibhāgangimitta phát sanh.
Trong đề mục nước, uggahanimitta phát sanh ra hơi rung động. Nếu nước dùng làm đề mục có lộn bọt bèo thì uggahanimitta cũng phát sanh ra y như vậy. Còn pati bhāgangimitta phát sanh cũng như nước sôi trào lên, rõ rệt như cây quạt có khảm châu, mà lơ lửng trên hư không hoặc mặt kính có khảm châu vậy.
Đề mục lửa (tejokasina)
Những hành giả muốn niệm đề mục lửa, thì nên dùng củi cứng (lõi cây) đem bửa phơi khô, cột thành bó tròn, đến thời công phu tìm nơi thanh vắng, đốt cho lên ngọn, rồi dùng miếng đệm hoặc miếng vải khoét lỗ tròn, bề ngang một gang bốn ngón tay, đem để trước mặt cho vừa xem thấy ngọn lửa, ngay cái lỗ tròn ấy. Xong rồi ngồi cho thẳng thớm, thong thả, mở mắt ra xem đề mục lửa (ngay chính giữa ngọn lửa ấy) nhưng chẳng nên để ý đến cây cỏ, hoặc củi ở phía dưới, hoặc vật gì ở phía trên. Không nên suy xét đến cái sắc hoặc sự nóng của lửa. Chỉ phải niệm sơ sắc lửa, rồi đem hết tinh thần niệm: "tejo... tejo... Lửa... Lửa...". Khi mở mắt xem, khi nhắm mắt niệm đề mục lửa cho đến khi có uggahanimitta và patibhāgangimitta phát sanh.
uggahanimitta phát sanh ra rõ rệt như ngọn lửa, rồi tàn tắt rơi xuống. Nếu ngọn lửa có khói, thì cũng thấy y như vậy. Còn patibhāgangimitta thì đứng sững không lay động như vải kambala(kambala: thứ vải làm bằng lông thú hoặc tóc người) có sắc đỏ treo trên hư không hoặc như cây quạt có mạ vàng, hoặc như cây cột sơn vàng dựng đứng giữa hư không.
Đề mục gió (vāyokasina)
Những hành giả muốn niệm đề mục Gió, nên dùng ngọn mía hoặc ngọn tre cao ngang đầu, hoặc tóc của người mà hình xem thấy gió thổi phất phơ. Bằng không thì ngồi ngang cửa sổ, hoặc ngang lỗ hở nơi vách. Nếu gió phất nhầm mình chỗ nào thì phải ráng nhớ gió thổi nhầm chỗ ấy rồi niệm: "vāyo... vāyo... Gió... Gió..." như vậy cho đến khi có uggahanimitta và paṭibhāgangimitta phát sanh.
Trong đề mục Gió, uggahanimitta có hơi rung động như hơi cơm mới nhắc trên bếp xuống. Còn patibhāgangimitta thì không lay động.
Đề mục sắc xanh (nīlakasina)
Những hành giả muốn niệm đề mục Sắc Xanh, nên dùng bông hoa có sắc xanh đem để cho đầy (nhất là để trong hộp), để cho vừa đầy miệng và cột cho bằng như mặt trống, hoặc muốn dùng vật gì khác cũng được, nhưng phải có sắc xanh, không nên để cho sắc nào khác lộn vào, rồi đem treo trên vách để làm đề mục mà niệm cũng được. Xong rồi niệm: "Nīlam... nīlam... Xanh... Xanh...", như vậy cho đến khi có uggahanimitta và paṭibhāgangimitta phát sanh.
Trong đề mục sắc xanh này, ugganhnimitta cũng paṭibhāgangimitta phát sanh ra rõ rệt như quạt có khảm châu sắc xanh ở trong đề mục, chiếu ra giữa hư không.
Đề mục sắc vàng (pītakasina), sắc đỏ (lohitakasina), sắc trắng (odātakasina).
Những hành giả muốn niệm đề mục sắc vàng, đỏ hoặc trắng, nên dùng nhất là hoa cây cũng như đã có giải trong đề mục Sắc Xanh (nñlakasina), chỉ có khác nhau về màu sắc: vàng, đỏ, trắng và niệm theo tên của mỗi đề mục ấy: "pītakam... pītakam... Vàng... Vàng...", "lohitakam... lohitakam... Đỏ... Đỏ...", "odātam... odātam... Trắng... Trắng...", như vậy cho đến khi có uggahanamitta và patibhāgangamitta phát sanh.
Hai thứ nimitta ấy cũng như trong đề mục sắc xanh, nhưng khác nhau về màu sắc, patibhāgangimitta phát sanh ra rõ rệt như cây quạt có khảm châu như vàng, trong đề mục sắc đỏ patibhāgangimitta phát sanh ra rõ rệt như cây quạt có khảm châu màu đỏ; trong đề mục sắc trắng patibhāgangimitta phát sanh ra rõ rệt như cây quạt có khảm châu màu trắng.
Đề mục ánh sáng (ālokakasina)
Những hành giả muốn niệm đề mục Ánh Sáng, nên dùng ánh sáng mặt trời, hoặc mặt trăng soi vào vách, hoặc soi theo kẽ lá cây chiếu trên mặt đất. Bằng không, nên dùng vịm, lu, hũ khoét lỗ trống để đèn vào trong, đậy nắp lại cho kín, cho có ánh sáng rọi tỏ ra thấu vách. Khi ánh sáng rọi rõ vào vách thì lấy đó làm đề mục niệm: "āloko... āloko... Ánh Sáng... Ánh Sáng..." như vậy cho đến khi có uggahanimitta và của đề mục patibhāgangimitta phát sanh ra rõ rệt giống như ánh sáng rọi vào vách hoặc chiếu trên mặt đất. Còn patibhāgangimitta phát sanh ra tỏ rõ như một khoảng ánh sánh dày và rất trong trẻo giống như hào quang trong kim thân của Đức Thế Tôn túa ra xa một sải vậy.
Đề mục hư không (ākāsākasiṇa)
Những hành giả muốn niệm đề mục Hư Không nên dùng lỗ trống trong vách hoặc miếng vải, miếng đệm cũng được, khoét lỗ tròn bề ngang một gang bốn ngón tay và xem hư không theo lỗ trống ấy niệm "ākāso... ākaso - Hư Không... Hư Không...", như vậy cho đến khi uggahanimitta và paṭibhāgangimitta phát sanh.
Trong đề mục Hư Không, uggahanimitta phát sanh ra như lỗ trống tròn của đề mục có cả và vành lỗ (vách hoặc vải, hoặc đệm), hành giả, dầu có ráng niệm muốn cho đề mục lớn thêm cũng không được. Còn patibhāgangimitta phát sanh ra rõ rệt như hư không chớ chẳng phải chỉ thấy một cái đề mục ấy đâu và nếu hành giả muốn niệm cho đề mục ấy lớn thêm cũng được.
[1.3]
Mười đề mục tử thi
Tử thi mới sình (uddhumātaka asubha)
Khi hành giả muốn niệm đề mục tử thi mới sình, nên tìm thụ giáo với một vị thiền sư như đã có giải trước; phải học phương pháp đi đến chỗ để tử thi, phương pháp phân biệt tử thi bên cạnh, phương pháp tầm tử thi, làm đề mục, phương pháp quan sát, theo đường đi tới, trở lui, cho dễ cách nhập định, đi ngụ nơi thuận cảnh theo pháp chánh định, và tìm tử thi để quán tưởng.
- Thế nào là học phương pháp đi đến chỗ để tử thi?
- Phải học cho biết: Trước khi đến chỗ để tử thi, phải cho sư cả biết, rồi mới nên đi, mà chẳng nên đi 2 hoặc 3 vị. Phải niệm Phật luôn luôn, đừng gián đoạn. Phải cầm tích trượng mà đi, để ngừa tai nạn xảy đến (chó, rắn...). Phải chăm chỉ mà đi, lục căn cho thanh tịnh. Phải phân biệt phương hướng, biết cửa nẻo, biết đường đi ra, đi vào. Phải biết bên tả, bên hữu, nơi nào có những vật gì. Chẳng nên đi phía dưới gió mà vào chỗ để tử thi.
- Chỗ nói: Học phương pháp để phân biệt tử thi bên cạnh ấy là thế nào?
- Phải học cho biết: Khi đi đến t? thi rồi, chẳng nên chăm chỉ xem tử thi trước, phải tìm cho biết phương hướng quán tử thi cho rõ rệt, phải dùng khoảng, không trên gió, không dưới gió, không xa, không gần lắm, không quay về bên đầu hoặc bên chân lắm. Phải phân biệt chung quanh cho biết trước phía nào có những vật gì (đá, gò mối...) nhỏ hoặc lớn, thấp hoặc cao. Phải ghi vào tâm những vật bên cạnh tử thi rằng: đây đá, kia tử thi...
- Chỗ nói học phương pháp tìm tử thi làm đề mục ấy như thế nào?
- Phải học cho biết: Phương pháp quan sát tử thi theo 11 điều như sau đây:
1.- Vaṇṇato: Đây là thi hài của người trắng hoặc đen v.v...
2.- Lingato: Đây là thi hài của người ấu niên, trung niên hoặc lão niên;
3.- Santhānato: Đây về phần đầu, hoặc về phần chân v.v...
4.- Sisato: Trong thi hài này, từ rún trở xuống về phần dưới, từ rún trở lên về phần trên: "Đây về phần dưới, đây về phần trên", hoặc ghi nhớ cho biết: "Ta đứng trong phần này, tử thi ở phía này".
5.- Okāsato: "Tay ở phía này, chân ở phía này", "hoặc ta đứng ở phía này, tử thi ở phía này";
6.- Paricchedato: Phân biệt cho biết: "Thi hài này; phía dưới tới bàn chân, phía trên tới ngọn tóc,chung quanh có da bao bọc, trong khoảng ấy chỉ đầy những 32 thể trược, hoặc phải cho biết: "Tay chừng này, chân chừng này";
7.- Sandhito: Phân biệt cho biết trong cả thi hài, có 180 khớp xương;
8.- Vivarato: Phân biệt cho biết: khoảng trong tay chân và bụng;
9.- Ninnato: Phân biệt cho biết chỗ hõm tử thi, như: mắt, miệng v.v...; phân biệt cho biết; ta đứng chỗ thấp, tử thi nơi cao.
10.- Unnatato: Phân biệt cho biết chỗ gò của tử thi (đầu gối v.v...), hoặc phân biệt cho biết ta đứng chỗ cao, tử thi ở dưới thấp.
11.- Samantato: Phải đem trí tuệ quan sát khắp cả tử thi cho đều đủ, nếu chỗ nào phát sanh ra rõ rệt, phải ghi nhớ chỗ ấy.
Chỗ nói phải học phương pháp quan sát theo đường, đi đến, đi về ấy như thế nào?
Phương pháp quan sát theo đường đi đến đã có giải trong phương pháp đi đến chỗ để tử thi ở đoạn trước.
Đây chỉ giải về phương pháp quan sát theo đàng về. Khi hành giả đã quan sát tử thi chín chắn rồi mà cũng chưa thấy kết quả mỹ mãn thì nên trở về chỗ ngụ. Lúc trở về phải luôn luôn ghi nhớ đề mục tử thi ấy. Phải chăm chỉ mà đi, lục căng phải thanh tịnh. Khi ra khỏi chỗ để thi hài mộ địa, phải nhớ đàng đi, nhớ phương hướng, nhớ vật kế cận cho đều đủ, như khi đến. Về đến chỗ ngụ rồi, nếu đứng, đi hoặc ngồi thì phải cho kỹ càng, day mặt qua phía để tử thi. Phải đem ý tìm nhớ tử thi mà mình đã quan sát ấy để niệm tưởng.
- Phương pháp phân biệt tử thi bên cạnh, có sự hữu ích thế nào?
- Phương pháp ấy làm cho mình không lầm lạc trong khi tử thi bày dạng đáng ghê gớm.
Phương pháp niệm tử thi theo 11 điều đã giải trên, để buộc chặt đề mục thiền định cho phát sanh uggahanimitta, paṭibhāgangimitta và nhập định, cho đến khi đắc quả A La Hán, nếu hành giả niệm thêm pháp minh sát.
Phương pháp quan sát theo đường đi đến và đi về là cho được kết quả trong khi hành giả công phu có uggahanimitta, đi trở về chỗ ngụ. Nếu uggahanimitta hư hoại, hành giả hành y theo phương pháp ấy, triệu chứng ắt phát sanh trở lại.
Khi hành giả đã học những phương pháp đã giải trên nơi vị Thiền sư đều đủ rồi, nếu hay tin có tử thi sình ở nơi nào, nên tìm đến để quan sát y theo phương pháp đã giải. Đi đến chỗ rồi, đứng hoặc ngồi quan sát (không xa hoặc không gần lắm) vừa xem thấy tử thi cho rõ rệt. Phải tin rằng: "Ta chắc sẽ được thoát khỏi những thống khổ luân hồi, do nhờ học pháp thiền định chân chánh này".
Phải phấn chí hành cho tinh tấn, phải hết lòng thỏa thích, phải đem cả tinh thần vào đề mục Thiền định ấy và mở mắt nhìn xem, ghi nhớ và niệm như vầy: uddhumātakam patikūlam, uddhumātakam patikūlam v.v... Tử thi sình đáng ghê gớm, Tử thi sình đáng ghê gớm v.v..." và nhắm mắt lại cũng niệm như thế đến 100, 1000 lần, cho đến khi uggahanimitta phát sanh ra rõ rệt, mở mắt cũng thấy, nhắm mắt cũng thấy như nhau. Đến khi ra khỏi nơi ấy, về đến chỗ ngụ của mình cũng hằng nhớ niệm luôn luôn như thế cho đến khi paṭibhāgangimitta phát sanh.
Trong đề mục tử thi này, uggahanimitta phát sanh ra có điều lạ, là đáng ghê gớm lắm. Còn paṭibhāgangimitta phát sanh ra như người có tay, chân, mắt, mũi đều đủ thân thể to béo, như người mới dùng cơm no nằm ngủ. Đến đây, 5 phép che lấp và các phiền não của hành giả đều dần dần êm lặng, tâm an trụ vào bậc gần nhập định (upacārasamādhi). Nếu hành giả tinh tấn niệm luôn đề mục thiền định ấy, ắt sẽ nhập định được. Nhưng đề mục thiền định này chỉ có thắng lực đem đến bực sơ định thôi, chớ không có thể kết quả đến bực định trên nữa. Chín đề mục tử thi sẽ giải ra sau cũng vậy.
Tử thi sình sắc xanh (vinilaka asubha)
Chín đề mục tử thi giải tiếp sau đây có phương pháp giống nhau gần đều đủ, cho nên không cần giải nhiều, trừ ra chỗ nào khác nhau thì mới nói. Chỗ nào không giải rộng, xin xem lại trong đề mục tử thi trên.
Trong đề mục tử thi có sắc xanh, phải niệm như vầy:
"Vinilakam, patikūlaṃ, vinilakam, patikulam v.v..." Tử thi sình có sắc xanh đáng ghê gớm, Tử thi sình có sắc xanh đáng ghê gớm v.v...". Uggahanimitta phát sanh ra có nhiều màu sắc, còn patibhāgangimitta có nhiều sắc: đỏ, trắng, xanh; sắc nào nhiều hơn sẽ trở nên rõ rệt.
Tử thi sình có mủ chảy bên trên, bên dưới (vipubbaka asubha)
Trong đề mục tử thi này, phải niệm như vầy: "Vipubbakam patikulam, vipubbakam patikulamv.v... Tử thi sình có mủ chảy bên trên, bên dưới v.v... Tử thi sình có mủ chảy bên trên, bên dưới v.v...". Uggahanimitta phát sinh ra như có mủ đang chảy ra, còn patibhāgangimitta như tử thi có mủ nhưng im lặng.
Tử thi mà bị người chặt đứt nửa thân mình (viccheddaka asubha)
Trong đề mục tử thi này, thường có ở nơi chiến trường, hoặc trong chỗ có bọn cướp hay cư ngụ, trong chỗ giết tội nhơn, hoặc nơi có thú dữ (cọp, beo), chỗ nên hành giả tìm kiếm được tử thi ấy trong một nơi nào, nếu tử thi đứt lìa xa nhau, phải gom tinh thần, niệm hiệp dính lại làm một, hoặc nhờ người hoặc tự mình dùng cây hiệp tử thi lại (chẳng nên mó tay vào), và phải niệm như vầy "Vicchedakam patikūlam, vicchedakam patikūlam v.v... Tử thi người chặt đứt nửa thân mình đáng ghê gớm v.v...". Uggahanimitta phát sanh ra như tử thi đứt lìa phân nửa, còn patibhāgangimitta như tử thi dính lại làm một.
Tử thi có thú bươi, moi ăn (vikkhayitaka asubha)
Trong đề mục tử thi này, phải ghi nhớ niệm như vầy:
"Vikkhayitakam patikūlam;vikkhayitakam patikūlam, v.v... Tử thi có nhiều dấu thú bươi ăn, đáng ghê gớm, Tử thi có nhiều dấu thú bươi ăn, đáng ghê gớm v.v..".
Ấn chứng uggahanimitta trong đề mục tử thi này phát sanh ra như có nhiều dấu thú bươi ăn, còn paṭibhāgangimitta phát sanh ra như tử thi còn đều đủ.
Tử thi bị người chặt đứt lìa từng đoạn rải rác (vikkhittaka asubha)
Trong đề mục tử thi này, phải ghi nhớ niệm như vầy: "Vikkhittakam patikūlam, vikkhittakam patikūlaṃ v.v...". Tử thi bị người chặt đứt lìa từng đoạn rải rác đáng ghê gớm, Tử thi bị người chặt đứt lìa từng đoạn rải rác đáng ghê rớm v.v...".
Uggahanimitta trong đề mục tử thi này phát sanh ra như tử thi đứt lìa ra từng mảnh, còn patibhāgangimitta phát sanh ra như tử thi còn đều đủ.
Tử thi bị người bằm nhiều dấu (Hatavikkhitaka asubha)
Trong đề mục tử thi này phải ghi nhớ, niệm như vầy:
"Hatavikkhittakam patipūlam,hatavikkhittakam patikūlaṃ" v.v.. Tử thi bị người bằm nhiều dấu, đáng ghê gớm. Tử thi bị người bằm nhiều dấu, đáng ghê gớm v.v..".
Uggahanimitta trong đề mục tử thi này phát sanh ra có dấu bằm đứt; còn patibhāgangimittaphát sanh ra như tử thi còn nguyên.
Tử thi có máu chảy lấm lem (Lohitaka asubha)
Hành giả phải tìm đề mục tử thi này tại nơi chiến trường, như đã có giải trong đề mục "Tử thi bị người chặt đứt nửa thân mình (viccheddaka asubha)"; nhưng chỉ phải niệm trong khi máu đương chảy ra, bằng không thì niệm trong khi máu chảy ra mấy chỗ nứt sình, hoặc ngoài tử thi ra cũng được (người còn sống bị thương tích). Phải ghi nhớ niệm như vầy: "lohitakampatikūlaṃ, lohitakam patikūlaṃ" v.v... Tử thi có máu chảy lấm lem đáng ghê gớm, Tử thi có máu chảy lắm lem đáng ghê gớm v.v..".
Uggahanimitta trong đề mục tử thi này phát sanh ràng ràng như miếng vải đỏ bị gió thổi phất phơ. Còn paṭibhāgangimitta phát sanh ra có sắc đỏ yên lặng.
Tử thi có dòi ăn từ trong cửu khiếu bò ra (Pulovaka asubha)
Trong đề mục tử thi này, phải niệm trong khi dòi từ trong cửu khiếu bò ra, hoặc trong khi hài cốt rời ra từng đoạn, chỉ còn dòi từng cục như cục cơm cũng được, dầu hài cốt ấy là loài thú (chó, ngựa, trâu, bò...) cũng niệm được cả. Phải ghi nhớ niệm như vậy:
"puluvakam patikulam, puluvakam patikulam" v.v... Tử thi bị dòi ăn từ trong cửu khiếu bò ra đáng ghê gớm.
Uggahanimitta trong đề mục tử thi này phát sanh ra như rung rinh; còn pathibhāgangimittaphát sanh ra yên lặng như cục cơm vậy.
Tử thi chỉ còn xương không, rời rã từng đoạn (Atthika asubha)
Trong đề mục tử thi này, dầu chỉ còn xương không hoặc rời rã từng đoạn mà chỉ còn một hai đoạn mục nát đến đâu cũng đều dùng để niệm được cả. Phải ghi nhớ niệm như vậy: "Atthikampatikūlam, atthikam patikūlaṃ v.v... Tử thi chỉ còn xương không, rời rã ra đáng ghê gớm, Tử thi chỉ còn xương không, rời rã ra đáng ghê gớm v.v...".
Uggahanimitta phát sanh ra như tử thi chỉ còn xương rời xa nhau từng chặng, còn patibhāgangimitta phát sanh ra như tử thi còn đều đủ.
Trong 10 đề mục tử thi này, khi hành giả niệm phát sanh patibhāgangimitta thì 5 phép che lấp (nivaranadharma) dần dần yên lặng; hành giả được vào bậc gần nhập định, rồi sẽ nhập định được, nhưng chỉ nhập định đến bậc sơ thiền thôi. Dầu hành giả có gắng niệm đến đâu cũng chẳng có thể nhập định bậc trên, hoặc đắc nhãn thông, nhĩ thông được, chỉ thấy tử thi rõ rệt khắp mặt đất. Tuy nhiên, nếu hành giả tu thêm phép minh sát thì sẽ đắt đến A La Hán quả.
Mười đề mục niệm niệm
Niệm niệm đức của Phật (Buddhānussati)
Khi hành giả muốn niệm đức của Phật, phải nhất tâm qui ngưỡng đức của Phật không thối chuyển và tìm nơi thanh vắng, chăm chỉ ghi nhớ đức của Phật. Khởi đầu niệm từ: Itipisobhagavā araham (Đức Thế Tôn có hiệu Á RÁ HĂN) cho đến ... bhagavā (xem thêm trong Kinh "Nhật Hành"). Phải lựa trong 10 hiệu Phật mà niệm như vầy:
"So bhagavā itipi araham" : Đức Thế Tôn, hiệu Arahaṃ bởi Ngài đã xa lìa các phiền não và tiền khiên tật rồi, Ngài đã bẻ gãy bánh xe luân hồi, Ngài đáng cho chúng sanh lễ bái cúng dường, và Ngài không làm việc tội lỗi trong nơi khuất lấp...
Hành giả nhớ niệm niệm đức của Phật y theo lời giải trên, tâm sẽ dần dần xa lìa phiền não, rồi an trụ theo đức của Như Lai, luôn cả 5 phép che lấp cũng do đó mà êm lặng. Nhờ chi thiền, tầm sát, phỉ lạc đã phát sanh, làm cho thân tâm không còn quyến luyến theo thế sự, tâm của hành giả khắn khít trong đức Phật mà được vào bực gần nhập định.
Đề mục niệm niệm đức của Phật, chỉ có thắng lực đem tâm hành giả đến bực gần nhập định thôi, không có thể vào sơ thiền được, bởi đức của Phật rất cao thâm, hành giả chẳng có thể nhớ ghi cho cùng tột được, dầu cho 7 đề mục niệm niệm (trừ ra đề mục niệm theo thân thể và hơi thở sẽ giải ra sau) cũng chỉ có thắng lực đem tâm hành giả đến bực cận định thôi.
Niệm niệm Pháp (Dhammānussati)
Nếu hành giả muốn niệm đề mục niệm Pháp, phải một lòng tín ngưỡng đức của Pháp và tìm nơi thanh vắng chăm chỉ nhớ ghi đức của Pháp học và Pháp hành, kể từ Svakkhato, bhagavatā, dhammo... cho đến paccattam veditabbo viññuhi, và phải lựa một đức nào để niệm cho thấy rõ triệu chứng phát sanh.
Niệm niệm Tăng (Sanghānussati)
Nếu hành giả muốn niệm đề mục niệm Tăng, phải hết lòng tín ngưỡng đức của Tăng và tìm nơi thanh vắng, chăm chỉ nhớ ghi đức của Thánh Tăng, kể từ Supatipañño bhagavato... cho đến anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa và phải dùng mỗi đức để niệm niệm.
Niệm niệm Giới (Sīlānussati)
Nếu hành giả muốn niệm đề mục niệm giới, phải hành cho giới của mình đã thọ trì được trong sạch và tìm nơi thanh vắng, chăm chỉ niệm niệm đức của Giới như vầy: "Aho vata mesīlāni akhandāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāmivinnupasatthāni aparāmatthāni samādhi samvattanikāni". Nghĩa: Ô! Giới của ta thọ trì không hư hoại, không nhơ bợn, thoát khỏi vòng ái dục và tà kiến đáng cho bực minh triết nhứt là Đức Phật ngợi khen. Giới được trong sạch ắt sanh thiền định.
Niệm niệm Sự thí (Cāgānussati).
Nếu hành giả muốn niệm đề mục niệm sự thí, phải một lòng tín thành trong việc thí, bằng chia sớt của cải cho người. Trong thời công phu phát nguyện rằng: Nếu có kẻ đến xin, mà ta chưa được cho, dầu là một vắt cơm, thì ta cũng chẳng ăn trước". Khi ta được bố thí ít nhiều cho một bậc đại đức nào rồi, ta phải tìm nơi thanh vắng, chăm chỉ nhớ niệm sự thí mà ta đã làm như vậy: "Lābhāvata me suladdham vata me yoham maccheramalapariyutthitāya pajāya vigatamalamaccherena cetasā viharāmi muttacāgo payatapāni vossaggarato yācayogo dānasamvibhāgarato", nghĩa: Năm quả báo mà Đức Phật ngợi khen là tài lợi của thí chủ, quả báo ấy là của ta thật (năm món quả báo trong sự thí: được sống lâu, sắc đẹp, yên vui, sức mạnh và giàu sang). Phật - Pháp hoặc hình thể con người mà ta đã được đây gọi là được theo lẻ chánh (bởi chúng sanh bị lắm nhơ vì bị lòng bỏn sẻn) ta đem của ra tự mình bố thí theo lẻ đạo, đó là cách hành động của người ưa thích việc đem của mình chia cho người khác.
Niệm niệm đức tin của Chư Thiên (Devatānussati)
Nếu hành giả muốn niệm đề mục này, phải hết lòng tín ngưỡng, nhất là đức tin Chư Thiên và tìm nơi thanh vắng chăm chỉ niệm đức tin của Chư Thiên và đức tin của mình như vầy: "Chư Thiên trong cõi Tứ Đại Thiên Vương (cātummahārajikā), Chư Thiên trong cõi Trời Đạo Lợi (tavatina), từng Dạ Ma Thiên (yāmā), Đấu Xuất Đà (tusitā) v.v... trong cõi Phạm Thiên hoặc trên nữa, tất cả Chư Thiên đó đều nhờ Tin, Giới, Văn, Thí, Tuệ và có trạng thái thế nào ở cõi người mới sanh lên cõi Đức Thiên hoặc cõi Phạm Thiên, ta đây cũng có trạng thái như thế ấy.
Niệm niệm sự Chết (Maranānussati)
Nếu hành giả muốn niệm sự chết, phải tìm ở nơi thanh vắng và niệm như vầy: "Maranam bhavissati jivitindriyam upacchijjissati", nghĩa là: Sự chết hẳn có thật, sanh mạng con người phải tiêu diệt. Hoặc niệm: maranaṃ... maranaṃ... Sự chết... Sự chết... cũng được.
Nếu đã niệm như thế đó rồi, 5 phép che lấp chưa yên lặng, ý nhớ chưa trọn đủ, tâm chưa đến gần nhập định thì phải suy gẫm đến sự chết, theo 8 điều sau này:
1.- Vadhakapaccupatthānato: Phải nhớ: Thấy sự chết rõ rệt, như kẻ nghịch cầm dao đưa ngang cổ;
2.- Sampattivipattito: Phải nhớ: Vạn vật trong thế giới đều phải tiêu hoại không sao trángh khỏi;
3.- Upasamharanato: Phải nhớ: Đến sự chết của mình và đem so sánh với sự chết của người;
4.- Kāyabahusadhāranato: Phải nhớ: Thân thể này hằng bị nhiều sự tai hại, nhất là bị 80 thứ dòi (dòi trong cơ thể);
5.- Āyudubbalato: Phải nhớ: Tuổi thọ này không được lâu dài, bởi sự sống của chúng sanh chỉ nhờ hơi thở ra, thở ra;
6.- Animittato: Phải nhớ: Sự sống không chừng, bởi sự sống của chúng sanh không nhất định được;
7.- Addhānaparicchedato: Phải nhớ: Sự sống của chúng sanh trong thời kỳ này có lâu lắm chỉ được 100 tuổi là cùng;
8.- Khanaparittato: Phải nhớ: Sự sống chốc lát của chúng sanh, nếu nói theo lẽ chánh thì rất ngắn ngủi.
Cả 8 điều trên đây, điều thứ 3 đây phải nhớ đến sự chết của mình và đem so sánh với sự chết của người, ấy là phải so sánh sự chết của 7 hạng người sau này:
1.- Yasamahattato: So sánh với sự chết của người cao sang, có bộ hạ đông đúc như các bực đại Hoàng đế;
2.- Puñña mahatattato: So sánh với sự chết của người đại phước đức, như các bực đại phú gia;
3.- Thāmamahattato: So sánh với sự chết của người có sức lực nhiều, như đức Vua Vasudeva và Baladeva;
4.- Iddhimatattato: So sánh với sự chết của người có nhiều thần thông như Đại đức Moggallānathera;
5.- Paññāmahattato: So sánh với sự chết của người có đại trí tuệ như Đại đức Sariputtathera;
6.- Pacchekabuddhato: So sánh với sự nhập diệt của bậc Độc Giác Phật;
7.- Sammāsambuddhato: So sánh với sự nhập Niết Bàn của đức Phật Thế Tôn.
- Phải so sánh với sự chết của 7 hạng người ấy như thế nào?
- Đáp: Phải so sánh rằng: Tất cả bực cao siêu như thế mà cũng chẳng tránh khỏi sự chết, huống hồ là hạng thấp hèn, có thể nào ta thoát khỏi sự chết được.
Khi hành giả nhớ đến sự chết theo một trong 8 điều ấy rồi do sự ghi vào tâm thường thường như thế thì 5 phép che lấp ắt yên lặng, các triệu chứng Thiền định sẽ phát sanh. Nhưng trong đề mục niệm niệm sự chết này chỉ có thắng lực đem tâm đến bực gần nhập định thôi, không có thể vào sơ thiền được.
Niệm theo thân thể (Kāyagatasati)
Trong đề mục thiền định này, phải chú ý đến 32 thể trong thân mình do sự ghi nhớ rằng là: "Vật dơ nhớp", gọi là đề mục thiền định niệm theo thân thể.
Khi hành giả muốn niệm đề mục này, trước phải học 7 phương pháp uggahakosalla, sau học 10 pháp thông hiểu nơi vị Thiền sư.
Bảy phương pháp uggahakosalla:
1.- Học đọc cho trôi chảy cả 32 thể (vacasā);
2.- Học đọc thầm cho trôi chảy cả 32 thể (manasā);
3.- Học phân biệt màu sắc của 32 thể ấy (vannato)
4.- Học phân biệt rõ ràng hình trạng các thể ấy (saṇthānato)
5.- Học phân biệt rõ ràng chỗ ở các thể ấy (disato);
6.- Học phân biệt rõ ràng thể nào ở chỗ nào (okāsato);
7.- Học phân biệt rõ ràng nơi chung quanh và thái trạng của thể ấy, không lầm lộn (parichedato);
Giải: - Phương pháp thứ nhất dạy phải học đọc cho trôi chảy cả 32 thể ấy, chia ra 6 phần:
a) Phần thứ nhất 5 thể: Tóc (kesā), Lông (lomā), Móng (nakhā), Răng (dantā), Da (taco)
b) - Phần thứ nhì có 5 thể: Thịt (mamsaṃ), Thần kinh (nhārū), Xương (atthi), Tủy trong xương (atthiminjaṃ), vakkaṃ (vakkaṃ: 2 cục thịt từ cuống họng chạy xuống trái tim.);
c) - Phần thứ ba có năm thể: Tim (hadayaṃ), Gan (yakanaṃ), Màng bao ruột (kilomakaṃ), Dạ dày (pihakaṃ), Phổi (papphasaṃ);
d) Phần thứ tư có 5 thể: Ruột già (antaṃ), Ruột non (antagunaṃ), Vật thực mới (udariyaṃ), Vật thực cũ (karisaṃ), Tủy trong óc (matthaIuṅgaṃ);
e) - Phần thứ 5 có 6 thể: Mật (pittaṃ), Đàm (semhaṃ), Mủ (pubbo), Máu (lohitaṃ), Mỡ đặc (medo), Mồ hôi (sedo);
f) - Phần thứ sáu có 6 thể: Nước mắt (assu), Mỡ lỏng (vasā), Nước miếng (khelo), Nước mũi (singhanikā), Nhớt (lasikā), Nước tiểu (muttam).
Trước hết phải học đọc xuôi và đọc ngược phần thứ nhất cho thuộc làu, rồi mới nên học đọc qua phần thứ nhì. Khi học đọc thuộc làu phần thứ nhì rồi, phải đọc lại từ phần thứ nhất trở xuống (cũng phải học đọc xuôi và ngược). Khi đọc làu (xuôi và ngược) rồi mới nên học đến mấy phần sau nữa.
Trong phương pháp thứ nhì dạy phải học thuộc thêm cho trôi chảy như học đọc bằng miệng, nghĩa là phải ghi nhớ cả 32 thể ấy y theo phương pháp học đọc bằng miệng.
- Trong phương pháp thứ ba dạy phải phân biệt màu sắc các thể ấy cho biết rằng: Thể này màu này... thể kia màu kia như vậy cho đủ cả 32 thể.
- Trong phương pháp thứ tư dạy phải học phân biệt hình trạng các thể ấy cho biết rằng: Thể này hình trạng như thế này... thể kia hình trạng như thế kia... như vậy cho đủ cả 32 thể.
- Trong phương pháp thứ năm dạy phải phân biệt cho biết: Thể nào ở hướng nào, phía trên hoặc phía dưới, phía trên từ rún trở lên, phía dưới từ rún trở xuống.
- Trong phương pháp thứ sáu dạy phải phân biệt cho biết thể nào ở chỗ nào... cho đủ cả 32 thể.
- Trong phương pháp thứ bảy dạy phải học phân biệt cho biết nơi chung quanh của mỗi thể, thể nào tiếp cận với thể nào và phân biệt cho biết cả 32 thể ấy.
Mười phương pháp học nằm lòng nơi vị thiền sư là :
1- Phải ghi nhớ theo thứ tự mỗi thể, từ phần thứ nhất và tiếp theo, không nên nhớ lẫn lộn (trước ra sau, sau ra trước) (anupubbato);
2- Phải ghi nhớ không nên đọc mau lắm (nātisīghato);
3- Phải ghi nhớ không nên đọc chậm lắm (nātisanikato);
4- Khi tâm bỏ đề mục Thiền định, tìm hoàn cảnh khác, phải kiềm chế đừng để cho tâm thối chuyển (vikkhepaṭibāhanato);
5- Phải ghi nhớ bỏ sự niệm: "Tóc, long..." chỉ phải nhớ đến trạng thái dơ nhớp, dơ nhớp... thôi;
6- Phải ghi nhớ học theo thứ tự của mỗi thể, nếu thể nào không phát sanh rõ rệt, thì bỏ ra, chỉ phải ghi nhớ thể nào phát sanh rõ rệt (anupubbamuñcanato);
7- Phải biết thể nào đem đến sự nhập định, là phải biết 32 thể (nhất là tóc...) đều có thắng lực đem tâm hành giả vào định được cả (appanāto);
8- Phải thông hiểu kinh adhicittasūtra (kinh giải về tâm cao thượng) mà Đức Phật đã giải rằng: Phải ghi nhớ luôn luôn đến ba triệu chứng: Thiền định, uggaha và tâm xả.
(Nếu chỉ hành phép thiền định thì tâm phát hôn trầm; chỉ hành phép tinh tấn thì tâm phải xao lãng; chỉ hành phép xả thì tâm phát phóng đãng)
9- Phải thông hiểu kinh sitibhāvasūtta mà đức Phật đã giảng giải rằng: thầy Tỳ khưu có đủ 6 pháp nên hành cho thấy rõ Niết Bàn (sitibhāvato)
(Sáu pháp: Đè nén tâm trong khi nên đè nén; xem chừng tâm trong khi nên xem chừng; phấn khởi tâm trong khi nên phấn khởi; kiềm chế tâm trong khi nên kiềm chế; tâm trụ trong đạo quả; thỏa thích trong Niết Bàn. )
10– Phải thông hiểu kinh sattabojjhangakosallasūtta mà Đức Phật đã giảng giải phải hành theo 7 pháp Bồ Đề trong khi tâm giãi đãi (sattabojjhangakosallosuttato) (Xem trong "Phật ngôn trích lục".).
Bực hành giả khi đã học xong 7 pháp uggahakosalla và 10 pháp thuộc nằm lòng nơi vị Thiền sư như đã giải trên đây, biết phân biệt màu sắc, hình trạng, phương hướng và không lầm lộn cả 32 thể xong rồi, phải ghi nhớ rằng: các thể ấy đều là vật dơ nhớp, ghi nhớ theo 5 điều sau này, đừng mau lắm, đừng chậm lắm.
Năm điều dơ nhớp là:
1- Dơ nhớp vì màu sắc (vaṇṇato),
2- Dơ nhớp vì hình trạng(santhānato),
3- Dơ nhớp vì mùi vị (gangdhato),
4- Dơ nhớp vì chỗ nương dựa (āsayato),
5- Dơ nhớp vì không khí chỗ ở (okāsato),
Khi hành giả đã ghi nhớ sự dơ nhớp trong mỗi thể theo 5 điều ấy, nhớ đủ cả 32 thể trong mình, sự ghi nhớ ấy phát sanh ra đều nhau, không trước không sau, chỉ phải ghi nhớ xuôi rằng: "Tóc"... thì sự ghi nhớ ấy thông thấu đến ṅước tiểu" là thể cuối cùng rồi ghi nhớ trở ngược lại: Nước tiểu... thì sự ghi nhớ ấy thông thấu đến "Tóc" là thể đầu tiên.
Dầu ghi nhớ đến thân thể kẻ khác thì sự ghi nhớ cả 32 thể trong thân cũng phát sanh ra rõ rệt giống nhau.
Nếu hành giả hằng niệm sự dơ nhớp y theo 10 phương pháp đọc thầm, theo thứ tự, ắt nhập định được.
Trong 10 đề mục Niệm niệm, (uggahanimitta) và (patibhāgangimitta) không phát sanh được đều đủ, chỉ phát sanh trong đề mục Niệm theo thân thể" và đề mục Niệm theo hơi thở" thôi.
Tuy nhiên, (uggahanimitta) trong đề mục Niệm theo thân thể" thì thấy rõ rệt màu sắc hình trạng, phương hướng chỗ ở và chung quanh của 32 thể.
Còn patibhāgangimitta phát sanh thấy sự dơ nhớp đủ cả 32 thể.
Nếu hành giả thường gìn giữ patibhāgangimitta, được thì sẽ đắc định, nhưng chỉ vào đến sơ thiền, cũng như trong đề mục tử thi vậy.
Đề mục niệm hơi thở ra vô (Anāpānassati)
Nếu hành giả muốn niệm đề mục hơi thở, trước hết phải trì giới cho trong sạch và học phương pháp niệm đề mục hơi thở theo 5 điều sau này nơi vị Thiền sư xong rồi mới nên hành:
1.- Phải học cho thông hiểu đều đủ cách niệm đề mục Thiền định ấy (uggaho).
2.- Phải tìm học hỏi nơi vị Thiền sư cho biết rõ rệt nơi nào mình còn hoài nghi (paripucchāna).
3.- Phải ghi nhớ, giữ gìn triệu chứng đã niệm phát sanh được (upatthanam).
4.- Phải học cho biết sự nhập định được trong đề mục này, như thế này (appanā).
5.- Phải học cho biết cái tướng của đề mục này rằng: phương pháp nhập định được nhờ năng lực của gangangāvidhī, anubandhanāvidhī và phusanāvidhī (xem lời giải phía dưới).
Khi hành giả đã học thuộc nằm lòng phương pháp niệm đề mục Thiền định theo 5 điều ấy rồi, phải tìm nơi thanh vắng, ngồi thong thả, tưởng ân đức Tam Bảo cho tâm được thơ thới và nhớ làm y theo lời giáo huấn của vị Thiền sư, chẳng nên lầm lộn điều nào cả.
Phương pháp phải ghi nhớ cách niệm đề mục hơi thở có 8 điều:
1.- Cách đếm hơi gió thở ra hít vô (gangangā);
2.– Cách chú ý khắng khít theo hơi gió thở ra hít vô (anubandhanā);
3.- Nơi mà hơi gió thở ra, hít vô tiếp xúc nhằm (plasanā);
4.- Cách ghi nhớ chơn chánh cảnh giới nhập định (thapanā);
5.- Cách ghi nhớ về cái tướng vô thường là ghi nhớ pháp minh sát (sallakkhanā),
6.- Cách dứt bỏ sự luân hồi nương theo 4 đạo;
7.- Cách trong sạch, lánh xa các phiền não, nương theo 4 quả;
8.- Trí tuệ suy xét thấy rõ thể tướng vũ trụ theo pháp minh sát.
Trong 8 phương pháp ghi nhớ ấy, từ phương pháp số 1 đến số 4 để cho bực hành giả sơ cơ. Từ số 5 đến số 8 về phần hành giả đã đắc tứ thiền và ngũ thiền rồi.
Trong phương pháp thứ nhất giải rằng: Hành giả bực sơ cơ đã học nằm lòng cách niệm đề mục Thiền định này rồi, trước hết phải ghi nhớ phép đếm hơi gió thở ra hít vô.
Phép đếm ấy, chẳng nên đếm ít hơn 5 (làm cho tâm phải tồi túng rung động), chẳng nên đếm nhiều hơn 10 (làm cho tâm hằng nương theo phép đếm). Chẳng nên ngưng đếm khoảng dứt hơi thở ra và hít vô, làm cho tâm xao lãng. Trước hết phải đếm thong thả, hiệp hơi thở ra và hơi hít vô, lại đếm làm một đôi. Hơi nào tiếp xúc nhằm chót mũi, phải bắt đầu đếm hơi gió ấy, nhưng phải đếm 1-1, 2-2, 3-3, 4-4, đến 5-5... trở lại đếm 1-1, 2-2,... đến 6-6, trở lại đếm 1-1... đến 7-7; trở lại đếm 1-1... cho đến 10-10. Rồi trở đếm 1-1 cho đến 5-5 như trước, đếm cho đến khi hơi gió thở ra, hít vô phát sanh rõ rệt. Đến khi hơi gió thở ra hít vô càng mau, cũng phải đếm cho mau và không nên bắt đếm hơi gió từ trong thở ra, hoặc từ ngoài hít vô, chỉ phải đếm hơi gió tiếp xúc nhằm cửa mũi thôi, như thế này: 1, 2, 3, 4, 5. - 1, 2, 3, 4, 5, 6. - 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7. - 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8. - 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. - 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10.
Khi đề mục thiền định đã trụ theo cách đếm như trên đây, thì tâm cũng an trụ vững vàng trong một cảnh giới.
Trong cách chú ý khắng khít theo hơi gió thở ra hít vô (anubandhanā) có giải rằng: Khi hành giả đã ghi nhớ cách đếm rồi phải ngưng, chú ý theo hơi gió thở ra hít vô, ghi nhớ đừng cho gián đoạn, nhưng chẳng nên nhớ chặng đầu, chặng giữa hay là chặng chót, nghĩa là ghi nhớ gián đoạn như vậy: Hơi thở ra rún là chặng đầu, tim là chặng giữa, chót mũi là chặng cuối cùng; hơi hít vô chót mũi là chặng đầu, tim là chặng giữa, rún là chặng cuối cùng, như thế là gián đoạn thì tâm phải xao lãng.
- Chỗ nói: Nơi hơi thở ra hít vô tiếp xúc nhằm ấy, chẳng phải khác với hai phương pháp trên, chỉ phải chú ý theo cách đếm và ghi nhớ đừng cho gián đoạn chỗ mà hơi gió thở ra hít vô, tiếp xúc nhằm đó.
- Chỗ nói: Cách ghi nhớ chơn chánh trong cảnh giới nhập định ấy. Giải rằng: khi hành giả đếm hơi gió ngay chỗ hơi thở ra và hít vô tiếp xúc nhằm và phải ghi nhớ hơi gió ấy về sự đếm và sự ghi nhớ chỗ hơi gió tiếp xúc nhằm, xong rồi phải đếm trong chỗ ấy và chú ý theo hơi thở ra, hít vô. Nếu triệu chứng nào phát sanh rõ rệt, có thể làm cho tâm nhập định được, thì chỉ ghi nhớ triệu chứng đó.
- Chỗ phương pháp đếm từ số 1 đến số 5 - số 1 đến số 6 - số 1 đến số 7 - số 1 tới số 8... giải rằng: Hành giả đắc tứ thiền và ngũ thiền rồi, nếu muốn hành theo pháp Minh sát và 4 thánh đạo để đạt đến 4 thánh quả, chứng bực A-la-hán, là hàng cao nhân đáng cho chúng sanh lễ bái cúng dường, thì phải hành phép nhập định theo 5 điều nhuần nhã và thẩm xét cả danh và sắc, quán tưởng thêm phép Minh sát thì sẽ đắc kỳ sở nguyện chẳng sai.
Trong phép niệm hơi thở (ānāpānassatikammatthāna) này nếu hành giả là bực sơ cơ (ādikammika) chú ý trong chỗ mà hơi thở ra, hít vô chạm nhằm cho thường thường theo phương tiện trí tuệ, do 4 phương pháp phía đầu, không bao lâu, hơi thở ra, hít vô đó sẽ trở nên rõ rệt, uggahanimitta và paṭibhāgangimitta cũng phát sanh. Song cả 2 nimitta trong kammatthāna này khép chung vào với nhau, không thấy giải khác nhau.
Có hành giả, khiến sukhasamphassa phát lên, được nimitta sanh rõ rệt như bông, như gòn, như sao, như ngọc mani cũng có; có hành giả lại thấy như hột bông, như chùm hoa, như lưới nhền nhện, như hoa sen, như bánh xe, như mặt trăng, như mặt trời cũng có.
Từ khi nimitta sanh lên rồi, các pháp cái và phiền não của hành giả cũng yên lặng, trí nhớ tươi tỉnh, tâm cũng an trụ vào cận định.
Nếu hành giả gìn giữ nimitta cho chơn chánh theo rakkhanāvidhī, thường thường, theo appanākosallavidhī có thể đắc định cả catukanaya và pancakanaya như trong 10 kasina.
Niệm pháp Niết bàn (Upasamānussati)
Khi hành giả muốn niệmupasamānussatikammatthāna , nên tìm ngụ trong nơi thanh vắng, xa khỏi các cảnh giới ngoại trần, rồi nhớ đến đức của Niết Bàn (nibbāna) là pháp yên lặng trừ diệt tất cả điều thống khổ sanh tử luân hồi nhất là theo Phật ngôn rằng: "yāvatā bhikkhave dhammāsankhatā và asankhatā và virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakhāyati": Này các tỳ khưu, tất cả bao nhiêu pháp, dầu là tạo tác (sankhata) hoặc không tạo tác (asanghata) chỉ có pháp ly dục (virāga) tức là Niết Bàn, rõ rệt cao quý hơn tất cả pháp đó "yadidammadanim madano pipāsavinayo ālayasamugghāto vattupaccheto tanhakkhayo virāgo nirodho nibbānam": Phép ly dục này là đều sát hại sự say mê, là đều đuổi xô sự đói khát lòng ham muốn, là đều dứt khỏi sự thương tiếc trong ngũ dục, là đều cắt đứt sự luân chuyển trong tam giới, là đều tiêu diệt ái dục, là đều ly dục, là đều tắt ái dục thoát ly khỏi hẳn rừng sâu, tức là ái dục. Hoặc niệm một trong mấy tiếng sau này:
Ālayasamugghādo: Niết Bàn, pháp rút khỏi sự thương tiếc tức là ngũ dục;
Vaṭṭūpacchedo: Niết Bàn hằng cắt đứt sự luân chuyển trong ba cõi;
Taṇhakkhayo: Niết Bàn, pháp tiêu diệt ái dục;
Virāgo: ly dục;
Nirodho: tắt ái dục;
Nibbānam: khỏi ái dục.
Phép niệm upasamānussatikammatthāna này chỉ có thế lực cho kết quả đến cận định thôi, như trong phép niệm ân đức Phật vậy.
Phép niệm Từ (Mettābrahmavihāra)
Hành giả muốn niệm Từ brahmavihāra nên tìm ngụ trong nơi vắng vẻ, trước hết cần phải suy nghĩ đến tội của sự sân hận và phước của tư cách kiên nhẫn rằng: Người mà bị lòng giận đè nén rồi, nhất là có thể sát hại kẻ khác được. Về phước báo của nhẫn nại, hãy xét rằng, sự nhịn nín là một đức tánh cao quý, để dứt tâm sân, cho phát sanh nhẫn nại. Nếu không suy cứu cho thấy trước thì không có thể trừ điều cừu oán được.
Đức Phật hằng ngợi khen đức nhẫn nại là Niết Bàn cao thượng thật. Người nào có sự nhịn nín là sức mạnh. Như Lai gọi người đó là Khīnāsavabrahmana (Bà-la-môn hết tâm phiền nãongầm) cao quý" "- Khi hành giả quán tưởng thấy tội của sự giận, rõ phước của điều nhẫn nại rồi, nên chú tâm ghi nhớ trong sự nhịn nín có quả báo rõ rệt như thế rồi, lúc niệm mettà, không nên tìm rải lòng từ ái đến 4 hạng người sau này:
1- Người mình không yêu,
2- Người mình quá thương,
3- Người mình không thương, không ghét
4- Người mình oán giận
Chẳng phải chỉ có thế thôi, dầu là với hạng người khác tính nhau (nam nữ) và người quá vãng, cũng không nên rải mettā trước Các hạng người đó có sự bất lợi như sau này:
1- Với người mình không yêu, thì khó làm cho thương được;
2- Người mình quá thương khó làm cho trở nên người lãnh đạm;
3- Người không thương ghét khó làm thành người tôn kính và thương yêu được;
4- Người oán giận cùng nhau, nếu rải metta thì thêm sân hận;
Với người có tính khác nhau, thì sanh tình ái; người đã quá vãng thì không có thể cho sanh cận định và định.
Vì lẽ đó nên không cho rải mettā đến các hạng người như đã giải trên.
Trước hết phải rải mettā cho mình, theo Pāli rằng: aham sukhitā homi niddukkho homi avero homi abyāpajjho homi anigho homi sukhī attānam pariharāmi: Xin cho ta được vui, đừng có khổ, đừng oán giận, không làm hại, cho khỏi khổ, hãy giữ mình cho được an vui.
Nếu niệm niệm như thế đó mà chưa nhập định được, thì quán tưởng rằng: "Ta mong được vui, gớm khổ, ham sống, sợ chết thế nào, tất cả chúng sanh cũng ao ước sự vui, ghê khổ, hy vọng được sống, không muốn chết, cũng như thế đó".
Xong rồi phải rải mettā thường thường đến hạng người đáng tôn kính, nhất là ông thầy thế độ, giáo đạo rằng: "esa sappuriso sukhito hotu niddukkho: "Xin cho bậc thiện trí thức đó được vui đừng có khổ".
Do thế lực niệm niệm mettā brahmāvihāra ngay bậc ân nhân như thế đó, tâm định sẽ phát sanh không sai.
Nếu chưa được như ý nguyện, cần phải niệm mettà đến hạng người mình thương, người lãnh đạm, người oán giận nhau, là đem hạng người thương để chỗ người không thương, không ghét, hạng người không thương ghét để chỗ người mình oán giận dứt trừ lòng bất bình trong người cựu thù nhau.
Lại nữa, nên niệm mettā thường thường đến 4 hạnh người: 1) mình (hành giả); 2) người thương; 3) người không thương-ghét; 4) người thù,... cho đều, không cho nặng nhẹ hơn nhau.
Khi hành giả niệm như thế đó được khắng khít, trong 4 oai nghi (đứng, đi, ngồi, nằm) chắc sẽ đắc định được dể dàng và 11 phước bảo sau này:
1- Sukhaṃ supati: ngũ hằng được vui,
2- Sukham paṭibujjhati: thức dậy cũng vui,
3- Na papakam supinam passati: hằng không thấy mộng xấu xa,
4- Manussānaṃ piyo hoti: hằng là nơi thương yêu của mọi người,
5- Amanussānaṃ piyo hoti: hằng là nơi thương yêu của hàng phi nhơn,
6- Devatā rakkhanti: chư thiên cũng hộ trì.
7- Nāssa aggi và visam và kamati: lửa, độc, binh khí, không làm hại được.
8- Tuvataṃ cittam samadhiyati: tâm nhập định được mau lẹ,
9- Mukhavaṇṇo vipassīdatti: sắc mặt tươi tỉnh khác thường,
10- Asammulho kalam karoti: không hôn mê trong giờ chết,
11- Uttarin appativajjhanto brahmalokūpaggo hoti: nếu chưa được giác ngộ pháp cao thượng, đạo quả, thì hằng thọ sanh trong cõi phạn thiên.
Phép niệm Bi Brahmavihāra (Karunā brahmavihāra)
Khi hành giả muốn niệm Bi brahmavihāra nên trú ngụ trong nơi vắng vẻ, tìm xét tội lỗi trong sự làm khổ (vihiṃsa) và phước trong sự thương xót (karunā) trước rằng: "Sự làm khổ chúng sanh nhất là bằng tay hoặc bằng cây thật là rất xấu xa, cả và trong kiếp này và kiếp sau, quả báo của tâm thương xót, mong cho chúng sanh khỏi khổ mới là cao thượng trong đời này và đời sau.
Nếu hành giả niệm đức Bi brahmavihāra, đầu tiên, khoan nên tưởng đến 4 hạng người, như mettà brahmavihāra vậy, lúc thấy người đáng thương hại, như kẻ tàn tật, đói khát, nên rải lòng từ bi đến người đó rằng: "kiccaṃ vatayaṃ satto āppanno appeva nāma immamhā dukkhā mucceyya: Ồ! Chúng sanh này đang bị khổ, làm thế nào há cho (họ) khỏi khổ được?
Nếu niệm như vậy không được, phải tưởng đến người đang thọ vui mà làm nghiệp dữ, để thí dụ với tội nhơn bị phép nước gia hình, rồi quán tưởng đức Bi cho phát sanh rằng: Người đó chỉ được vui trong kiếp này thôi, từ đây về sau họ phải chịu khổ thái quá trong bốn đường dữ không sai, vì không thấy làm điều lành nào, ví như tội nhơn bị dẫn đi đến pháp trường, khi có người cho chút ít thực phẩm thì làm như tuồng thỏa thích được vật cao lương, song chẳng có ai nhận rằng được vui đâu, họ chắc rằng kẻ đó sẽ bị hại thật.
Kế tiếp phải rải tâm Bi đến 4 hạng người (thương, không thương - ghét...) dầu là hạng người đó có tạo nghiệp lành thì cũng niệm rằng: Người sẽ chịu khổ hẳn thật, vì chưa được giải thoát.
Lại nữa, phải rải lòng thương xót đều nhau đến 4 hạng người trên đó, đừng cho nặng nhẹ hơn nhau, niệm cho đến khi đắc định, thì được phước báo như trong phép từ brahmavi hara vậy.
Phép niệm Hỷ Brahmavihāra (Muditābrahmavihāra)
Nếu muốn niệm phép Hỉ brahmavihāra, không nên quán tưởng đến 3 hạng người thương, người không thương ghét, người oán giận cùng nhau và đến hai hạng người nữa, là người khác tính nhau (nam với nữ), người đã quá vãng, trước hết, phải niệm trong người mình quá thương yêu.
Khi thấy người đó, đáng thỏa thích, được vui, cần làm cho hỉ brahmavihara phát sanh lên rằng: ṁodati vatayam satta aho sadhu aho sutthu": Ô! chúng sanh này hoan hỉ rất chơn chánh, rất phải lẽ. Dầu là người đó ngày trước đã được vui, hôm nay phải chịu khổ, cũng nên ghi nhớ đến điều vui của họ trong ngày đã qua, xét đến cái vui đã hưởng, khiến cho hỉ brahmavihāraphát sanh rằng: "Esa atite evam mahabhogo mahaparivaro niccamudito ahosi": Từ trước người đó là bậc giàu có như vậy, được nhiều kẻ phục tùng như vậy, là bậc thường hoan hỉ như vậy.
Rồi nên hành hỉ brahmavihāra rằng: "Trong hạng người mình thương, người không thương không ghét, người thù nhau theo thứ tự cho đến khi êm lặng bất bình trong người thù oán rồi, làm cho hỉ brahmavihara phát sanh tâm bình đẳng trong 4 hạng người, cần phải niệm niệm cho đắc định, như trong mettà brahmavihara.
Phép niệm Xả Brahmavihara (Upekkhabrahmavihāra)
Muốn niệm Xả brahmavihara phải tập nhập thiền nhất là trong mettā brahmavihāra cho thuần thục rồi đến giờ xuất thiền nên quán tưởng thấy tội trong 3 brahmavihāra trước rằng: "Còn có sự chú ý trong chúng sanh, trú gần cái tâm bất bình và hoan hỉ thô hiển, thấy phước báo trong tâm vô ký (upekkhā) có trạng thái êm lặng vi tế cao thượng xong rồi, trước hết hành Xả brahmavihāra cho phát sanh trong hạng người lãnh đạm, kế tiếp trong hạng người mình thương bực trung, người mình quá yêu, người cựu thù cùng nhau cho đến mình (hành giả) là thứ tự, cho có trạng thái bình đẳng, phải niệm thường thường cho đều trong 4 oai nghi.
Hành giả nhờ thường tu tập như thế, thì tứ thiền hoặc ngũ thiền mới phát sanh lên được.
Xả brahmavihāra này, hành giả bực sơ cơ không nên niệm, cần phải thấy tội trong mettā, karuna, mudita-brahmavihāra trước, như đã có giải.
[1.4]
Tưởng thực phẩm là vật đáng gớm (Āhārapatikūlasaññā)
Cái ý tưởng phát sanh lên do thế lực tìm xét thực phẩm là đáng gớm trong thực phẩm gọi là āhārapatikūlasaññā.
Hành giả, nếu muốn niệm phép thiền định này, trước hết nên học nơi vị thiền sư, rồi tìm ngụ nơi vắng vẻ, quán tưởng thực phẩm theo 10 thể, đừng cho sai khác lời dạy của ông thầy.
Trạng thái đáng gớm do 10 thể như vầy:
Đề mục vật thực ô trược tưởng (Ahārepatikūlasaññā)
Quán tưởng trạng thái ô trược trong vật thực theo 10 điều như vầy:
1- Ô trược do đường đi (gamanāto): Nên quán tưởng cho thấy rằng: thực phẩm này là món đáng gớm, từ khi ra chỗ ở, đi đến xóm nhà, lội ngang bùn lầy, đạp trên vật không sạch như nước tiểu, phẩn...;
2- Ô trược do sự tìm kiếm (pariyesanato): Nên quán tưởng cho thấy rằng: thực phẩm này là món đáng gờm, do sự đi tìm theo mỗi nhà, gặp chó chạy theo sủa cắn, trâu bò nghinh rượt, ruồi xanh bay đậu trên đầu cũng có. Có người cho có kẻ không cho, người cho nhiều, kẻ cho ít, người cho cơm thiu bánh cũ, kẻ làm tuồng không thấy, hoặc nói lời khinh bỉ;
3- Ô trược do sự ăn (paribhogato): Nên quán tưởng cho thấy rằng: thực phẩm này là món đáng nhờm theo sự ăn, vắt cơm bằng tay có mồ hôi, nhớt chảy rớt vào đến khi ăn, vật thực nhiều món đều lẫn lộn nhau cả, răng nhai, lưỡi lừa, nước miếng thấm vào có trạng thái như đồ chó mửa, dính theo chân răng, thật rất đáng nhờm gớm.
4- Ô trược theo chỗ trú (āsayato): Chỗ trú có 4:
a) chỗ trú của mật (pitāsaya)
b) chỗ trú của đàm (semhāsaya)
c) chỗ trú của mủ (pubbāsaya)
d) chỗ trú của máu (lohitāsaya)
Trong bốn chỗ trú ấy, đức Phật Toàn giác, đức Độc giác Phật và đức Chuyển luân vương chỉ có một. Còn những người thiểu phước, ít trí huệ thì có điều đủ.
Cớ ấy, người có đàm nhiều, thì thực phẩm ăn vào như dính dầu cà na đặc, rất đáng gớm. Người có đàm nhiều như dính vị củ tỏi hoặc lá tỏi; người có mủ nhiều như dính sữa thiu; người có máu nhiều như dính nước chấm, rất đáng gớm.
5- Ô trược theo chỗ trú trong bụng (nidhānato): Nên quán tưởng cho thấy rằng: Thực phẩm dính theo một trong bốn chỗ trú rồi vào đến bụng, chẳng phải được đựng trong đồ vàng bạc đâu. Nghĩa là: nếu người ăn vào sống được 10 tuổi, 20 tuổi... 100 tuổi, thì thực phẩm vào trong chỗ rõ rệt như lỗ xí mà người không rửa trong 10 năm, 20 năm... 100 năm, thật rất nhờm gớm;
6- Ô trược do trạng thái chưa tiêu hóa (aparipakkhato): Nên quán tưởng cho thấy rõ rằng: Thực phẩm vào trong chỗ rất đáng nhờm gớm như thế, khi chưa tiêu hóa, dầu là thực phẩm mới ăn vào trong bữa nay, đã ăn trong ngày hôm qua, hoặc trong các ngày trước, cũng đều nhập cục nhau cả, có đàm bao bọc, chất lửa trong thân, hâm hấp thành bọt bèo nhỏ lớn, có mùi như tử thi thiệt đáng nhờm gớm.
7- Ô trược theo trạng thái đã tiêu hóa (Paripakkhato): Nên quán tưởng cho thấy rằng: thực phẩm mà chất lửa hâm hấp trong bụng đã tiêu hóa rồi, chẳng phải biến thành vàng bạc chi đâu, chỉ thành bọt nhỏ lớn, phần nào thành phẩn thì vào chỗ phẩn, như đất sét vàng mà người đã nhồi nhuyễn rồi để trong lóng tre, có phần thành nước tiểu, thật rất nhờm gớm.
8- Ô trược theo quả (Phalato): Nên quán tưởng cho thấy rõ rằng: Phần nào tốt để tiêu hóa thì làm cho tất cả thân thể (tóc, lông, móng, răng, da), tươi tốt, còn phần không tốt cho sanh nhiều chứng bệnh ngoài da.
9- Ô trược theo sự chảy ra (Pissantato): Nên quán tưởng cho thấy rõ rằng: Thực phẩm này, khi ăn vào một cửa, đến lúc chảy ra, theo nhiều cửa. Vật nào ra theo mắt gọi là ghèn, theo tai gọi là cứt ráy v.v... Hoặc nên quán tưởng cho thấy nhơ nhớp rằng: Thực phẩm này khi ăn vào thì người hay gọi mời nhiều kẻ khác cùng ăn chung, vui cười hớn hở đến lúc biến thành nước tiểu, phẩn chảy ra, đi đại tiểu tiện một mình trong nơi vắng vẻ, thật rất nhờm gớm.
10- Ô trược theo sự chảy, dính lấm (Sammakkhanato): Nên quán tưởng cho thấy rõ rằng: Vật thực này, khi ăn vào cũng lấm tay, môi. Sau khi ăn rồi chất lửa trong thân quạt đi khắp nơi, đến dính răng, lưỡi, giang môn... thiệt rất đáng nhờm gớm.
Khi hành giả quán tưởng trạng thái nhờm gớm của vật thực theo 10 thể như đã giải, thì thực phẩm rõ rệt theo thể nhớp đục. Nếu được quán tưởng thường thường như thế, năm pháp cái yên lặng, tâm cũng an trụ vững vàng, vào bậc cận định. Nhưng không nhập định được vì đề mục thực phẩm "Ô trược tưởng" chỉ có thắng lực đến bực cận định thôi.
Đề mục phân biệt cái tướng của tứ đại (Catudhātuvavatthāna)
Tứ đại là: đất (pathavī), nước (āpo), lửa (tejo), gió (vāyo).
Tứ đại đó, nếu thuyết cho rộng ra, thì có 42 thể là: đất có 20 thể, nước có 12 thể, có giải trong đề mục niệm theo thân thể, 4 thể trong yếu tố lửa, khiến cho:
1.- cả châu thân nóng đều (santappati)
2.- thân thể già yếu (jariyati)
3.- thân thể ấm áp (pariṇayhati)
4.- thực phẩm tiêu hóa phải lẽ (Sammāparināmaṃgacchati).
Sáu thể trong yếu tố gió
1.- Gió quạt lên phía trên (uddhangama vātā)
2.- Gió quạt xuống phía dưới (adhogama vātā)
3.- Gió quạt vận ở phía ngoài dạ dày (kacchitayā vātā)
4.- Gió quạt trong dạ dày (katthasaya vātā)
5. Gió quạt đều trong châu thân (angamamgangusarino vātā)
6.- Hơi gió thở ra, hít vô (assasapassasa)
Cái tướng của tứ đại đó như vầy:
Yếu tố đất có tướng cứng thô thiển; yếu tố nước có tướng ướt, thấm để kết hợp thân thể; yếu tố lửa có tướng nóng để nấu thân thể; yếu tố gió có tướng phất phơ để quạt thân thể.
Hành giả muốn niệm pháp này, nên tìm ngụ trong nơi vắng vẻ, rồi quán tưởng ghi nhớ trong tâm theo phương pháp sẽ giải sau.
Phép niệm này có 2 cách, tùy theo trí tuệ nhiều hay ít của hành giả. Nếu hành giả có nhiều trí tuệ, thì nên tìm xét cả thân thể của mình, ghi nhớ thường thường cho thấy là tứ đại chẳng phải là người, thú, tóm tắt như vầy: trong thân thể này, cái gì có tướng cứng thô thiển thì khép vào yếu tố đất; có tướng lỏng ẩm thấp để kết hợp thân thể cho liền với nhau khép vào yếu tố nước; có tướng nấu thân thể, có chất nóng, khép vào yếu tố lửa; có tướng quạt thân thể, khép vào yếu tố gió. Hành giả chỉ có tinh tấn ghi nhớ bấy nhiêu thì cận định ắt phát sanh; song không nhập định được, vì phép niệm này chỉ có thắng lực đến đó thôi.
Nếu hành giả ít trí tuệ, cần học tứ đại cho rộng nơi vị thiền sư, theo 42 thể như đã giải phía trước rồi, quán tưởng theo 13 thể như vầy:
1.- Vacanatthato: Phải ghi nhớ trong tâm do cách giải thích của "tiếng" rằng: "Tứ đại có nghĩa khác với nhau là có trạng thái dày rộng gọi là đất (Pathavī); có trạng thái ẩm thấp gọi là nước (āpo); có trạng thái nóng gọi là lửa (tejo); có trạng thái quạt hơi gọi là gió (vāyo). Trạng thái duy trì cái tướng của mình, tạo tác sự luân hồi khổ não, hoặc làm cho khổ chảy vào vô ngằn, nên gọi là yếu tố (dhāta), phải chú tâm bằng cách giải thích của "tiếng" như vầy.
2.- Kalāpato: Phải ghi nhớ trong tâm do kalāpa rằng: Tất cả thể có tên gọi là: tóc, lông, móng... toàn là cái chỉ danh, do sự hội hợp của pháp; sắc, hương, vị, phần tư tưởng (nuôi thân tâm cho có sức mạnh) và tứ đại, đều giống nhau cả song cái thể nào mà người đặt tên do sự hội hợp 10 pháp là: 8 pháp trước thêm jīvitindriya (sanh mạng) và tính (nam, nữ) nửa thành 10, gọi là yếu tố đất, nước, lửa gió... đó là do yếu tố nào có phần nhiều hơn. Phải ghi để trong tâm theo kalāpa như thế đó.
3.- Cunnato: Phải ghi để trong tâm do vi trần rằng: "yếu tố đất trong thân thể này, có yếu tố nước, lối nửa cân, yếu tố lửa duy trì, yếu tố gió quạt hộ không cho rời rã. Yếu tố nước, lửa, gió hòa trong yếu tố đất, hộ gôm, giữ, quạt duy trì lẫn nhau không cho tan rã, chảy lọt được, giúp đỡ, nấu, quạt thân không cho rã được. Phải ghi nhớ trong tâm theo trạng thái tinh vi như vầy.
4.- Lakkhanadito. - Phải ghi nhớ trong tâm theo một lakkhana nào rằng: yếu tố có tướng thô thiển là tướng (lakkhana), có trạng thái hằng phụ trợ là sự (kicca), có sự nâng đỡ là quả (phala), có sự tăng trưởng các pháp là (kicca), có sự kết hợp các pháp là (phala) - Yếu tố lửa có trạng thái nóng là (lakkhana), có sự nóng, giữ các pháp là (kicca), có sự làm cho mềm dịu các pháp là (phala). Yếu tố gió có trạng thái phất phơ là (lakkhana) có sự quạt hơi là (kicca), có sự đem các pháp đi là (phala). Phải ghi nhớ trong tâm theo lakkhana như thế đó.
5.- Samuṭṭhanato. - Phải ghi nhớ trong tâm do samuṭṭhanato rằng: "Trong 42 thể, nhất là tóc, thực phẩm mới, thực phẩm cũ, nước mũi, nước tiểu có thời hạn phát sanh, nước mắt, mồ hôi, nướng miếng, có thời hạn phát sanh, có khi do tâm mà sanh. Yếu tố lửa nấu thực phẩm mà người ăn vào, có nghiệp là giới hạn sanh. Hơi gió thở ra hít vô có tâm là giới hạn sanh. Còn lại 32 thể: thời, tâm, nghiệp, thực phẩm (đủ cả 4) là giới hạn sanh. Phải ghi nhớ trong tâm như thế đó.
6.- Nānattekattato. - Phải ghi nhớ trong tâm do trạng thái khác nhau và giống nhau rằng: Cả tứ đại đó có lakkhana, kicca và phala khác nhau thật, song đền có tên là śắc" giống nhau, vì không qua khỏi cái tướng (lakkhana) phải hư hoại, cho nên gọi là tứ đại giống nhau, vì to lớn rõ rệt gọi là dhātu) giống nhau, vì qua khỏi dhādū lakkhana, duy trì lakkhana của mình và tạo tác sự luân hồi, hoặc chảy đến điều khổ, không có thể tưởng tượng được, gọi là dhamma giống nhau, do sự duy trì cái tướng của mình, đều là không thường giống nhau; vì hằng tiêu diệt, mục, thúi, là khổ giống nhau, hằng có sự kinh sợ, không phải của ta giống nhau, không vững chắc chi cả. Phải ghi nhớ trong tâm theo trạng thái giống nhau và khác nhau như thế đó.
7.- Vinibbhogavinibbhogato: Phải ghi nhớ trong tâm do trạng thái phân ly và không chia lìa nhau rằng: "Cả tứ đại đó, khi sanh thì sanh đồng thời cùng nhau, lúc trụ cũng trụ cùng nhau, không từng tan lìa nhau trong một kalãpa nào. Song dầu là như vậy, cũng chia rẽ nhau do tướng giống nhau. Phải ghi nhớ trong tâm theo trạng thái tan rã và không chia lìa nhau như thế đó.
8.- Sabhāgavi sabhāgato: Phải ghi nhớ trong tâm do trạng thái có phần đồng nhau và không đồng nhau rằng: Trong tứ đại, 2 đại đầu và 2 đại sau, có phần không đồng nhau, vì 2 đại đầu có trạng thái nặng, 2 đại sau có trạng thái nhẹ. Phải ghi nhớ trong tâm theo trạng thái có phần đồng nhau và không đồng nhau như thế đó.
9.- Ajjhattikabāhivisesato: Phải ghi nhớ trong tâm do trạng thái khác nhau của tứ đại phía trong và tứ đại phía ngoài rằng: Tứ đại phía trong là nơi nương dựa của 6 thức, 2 viññatti (vīññātti: cử động) là thân cử động kāyaviññatti và khẩu cử động vacīvinnatti, 2 tính nam nữ và sanh mạng (jīvitindriya) cả và oai nghi. Về tứ đại phía ngoài không phải như vậy. Phải ghi nhớ trong tâm theo trạng thái khác nhau của tứ đại phía trong và phía ngoài như thế đó.
10.- Sangahato: Phải ghi nhớ trong tâm do sự "khép vào" rằng: "Yếu tố nào có nghiệp là giới hạn phát sanh, nên kép vào cùng nhau". Yếu tố nào có tâm là giới hạng phát sanh cũng khép vào với nhau. Phải ghi nhớ trong tâm như thế đó.
11.- Pacacayato: Phải ghi nhớ trong tâm do paccaya rằng: Yếu tố đất có nước kết hộ, lửa giữ hộ, gió quạt hộ, là duyên nương dựa của 3 đại khác. Yếu tố nước, lửa, gió, trụ trong yếu tố đất hộ kết hợp duy trì, quạt gió hộ lẫn nhau và là duyên giúp đỡ; nóng giữ, quạt cả ba đại khác. Phải ghi nhớ trong tâm theo duyên như thế đó.
12.- Asamannāhārato: Phải ghi nhớ trong tâm do trạng thái không biết nhau rằng: "Yếu tố đất không được biết: "Ta là đất, là duyên, là nơi nương dựa của 3 đại khác". Ba đại kia cũng không rõ ràng: "Yếu tố đất là duyên, là nơi nương dựa của ta". Phải ghi nhớ trong tâm theo trạng thái không biết nhau như thế đó.
13.- Paccayaribhāgato: Phải ghi nhớ trong sự chia duyên rằng: "Duyên của yếu tố có 4 là :
- nghiệp (kamma - nghiệp là nơi về thiện ác nghiệp khiến cho sanh sắc),
- tâm (citta - tâm là nói về tâm làm cho sanh sắc),
- thực phẩm (ahāra - thực phẩm là nói về thực phẩm phía trong làm cho sanh sắc),
- thời (utu - thời, chỉ nói về yếu tố lửa).
Chỉ có nghiệp, là duyên đến yếu tố, có nghiệp là giới hạn sanh; chỉ có tâm là duyên đến yếu tố, có tâm là giới hạn sanh; chỉ là nghiệp, tâm, thực phẩm thôi là cái duyên nhân sanh các yếu tố đó.
Khi hành giả niệm trong tâm thường thường theo 13 thể như đã giải trên thì tứ đại cũng sẽ rõ rệt không sai. Tiếp theo, cận định cũng phát sanh, nhưng chỉ có đến đến cận định thôi.
Tứ đại
Tứ đại là: đất, nước, lửa, gió mà gọi là sắc giống nhau, do 5 nhân:
1.- Mahāntapātubhūtto: Gọi là tứ đại vì lẽ to lớn rõ rệt;
2.- Mahābhūtasāmannato: Gọi là tứ đại vì lẽ giống nhau như ma quỷ;
3.- Mahāpariharato: Gọi là tứ đại vì lẽ cần phải gìn giữ cho nhiều;
4.- Mahāvikārato: Gọi là tứ đại vì lẽ có nhiều sự biến đổi;
5.- Mahāttabhūttatā: Gọi là tứ đại vì lẽ cần phải phân biệt cho nhiều.
Giải rằng: Tiếng gọi tứ đại vì lẽ to lớn rõ rệt đó, là sanh lên rõ rệt trong hai sắc (sankhāra) là:
- Vô tình sắc (anupādinnasankhāra - cũng gọi là Tứ đại hữu thức.)
- Hữu tình sắc (upādinnasankhāra - cũng gọi là Tứ đại vô thức.)
1.- Tiếng nói: To lớn rõ rệt trong vô tình sắc, là nói về đất, nước, lửa, gió: đất dày 240.000 do tuần (yojana); nước nâng đỡ đất, dày... 480.000 do tuần; gió đỡ nâng nước dày 960.000 do tuần.
Nói về bề rộng của đất, nước, gió thì chẳng có thể đo lường được.
Về phần lửa tức là mặt nhật (suriyadevaputta) và chất lửa trong cả thế giới cũng là vô lượng giống nhau. Đó là nói về tứ đại vô thức có tánh cách vô lượng khác nhau.
Còn nói về tứ đại Hữu tình thì ám chỉ vào chúng sanh, như các loài thủy tộc trong đại hải. Có loài cá lớn dài từ 100 đến 1000 do tuần. Chẳng phải chỉ có thế thôi, các hạng quỷ la sát (yakkha), càn thát bà (gangbhaba), long vương (nāga), chư thiên (devatā), phạm thiên (brahmā), đều có hình thể to lớn, khó đo lường được. Hình thể của loài thủy tộc, hàng phi nhơn, chư thiên đều cũng là tứ đại giống nhau, không ngoài tứ đại, vì lẽ đó nên gọi tứ đại là to lớn rõ rệt.
2.- Tiếng gọi tứ đại vì lẽ giống nhau như ma quỷ là ṁāyākāro amanīyeva udakam manī katvā": Loài ma quỷ hằng dối gạt, xúi giục cho mọi người hiểu lầm rằng: nước trong sạch đó là ngọc pha-li; vật không phải ngọc, dối là ngọc, không phải vàng, gạt là vàng... Ma quỷ có cơ mưu khéo léo phỉnh gạt mọi người cho lầm lạc thế nào, tứ đại cũng lừa đảo chúng sanh làm cho mê muội, như thế ấy. Anīlānevahutvā: Thật vậy, tứ đại chính mình không phải là xanh, lại đem sự chấp sắc ra chỉ cho thấy là xanh; chính mình không phải là vàng, mà đem sự chấp sắc ra chỉ cho thấy là vàng; chính mình chẳng phải là đỏ, mà đem sự chấp sắc ra chỉ cho thấy là đỏ v.v... dối gạt chúng sanh làm cho lầm tưởng là đẹp, là tốt. Các tứ đại và lối dối gạt của ma quỷ đó.
Tương tợ giống nhau. Cho nên, đức Đại Bi hằng giảng thuyết cho danh hiệu tứ đại là mahābhūta.
"Yam ganhanti neva tesam tassa anto na bahi".
Nguồn: Sách Phật học — budsas.net (Bình Anson) · tamtangpaliviet.net (Tỳ khưu Indacanda) · chuaduocsu.org (Chùa Dược Sư Lâm Đồng — Hải Triều Âm Toàn Tập) · Toàn tập Tâm Như – Trí Thủ, Ban Sưu tập tu viện Quảng Hương Già Lam (NXB Tổng Hợp TP.HCM 2002; tái bản NXB Phương Đông 2011) · sách phổ biến miễn phí từ kho Kindle và kho ổ ngoài của Không Hoa; ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn (cột nguồn) · sách Đợt 12 (9/2026) thầy thêm từ thư mục riêng, ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · sách Phật học phổ biến miễn phí trên mạng (9/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · thư mục sách Tuệ Sỹ (9/2026) thầy đưa vào, ghi công theo từng cuốn. · sách ebook của Pháp Thí Hội (phapthihoi.org, 10/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn.