Năm chữ vàng trong Kinh tạng Pali

Như Quang

1. Chữ Mù trong Kinh tạng Pali

2. Chữ Già trong Kinh tạng Pali

3. Chữ Chết trong Kinh tạng Pali

4. Chữ Tiền trong Kinh tạng Pali

5. Chữ Tình trong Kinh tạng Pali

Với sự thực tập theo đúng giáo pháp, con xin hết lòng tôn kính Phật.

Với sự thực tập theo đúng giáo pháp, con xin hết lòng tôn kính Pháp

Với sự thực tập theo đúng giáo pháp, con xin hết lòng tôn kính Tăng.

*

Đôi lời thưa trước

Các bài biên khảo này chỉ là sự ghi lại niềm phỉ lạc phát sinh khi đọc những trang kinh Phật. Với sự hiểu biết của một người mới chập chững trên bước đường học Phật, người viết chắc chắn còn rất nhiều sơ sót. Kính xin quý vị cao tăng và các bạn đạo hoan hỷ chỉ giáo thêm.

Như Quang

Chân thành cám ơn đạo hữu Như Quang đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 02-2007)

Như Quang

- 01 -

CHỮ MÙ TRONG KINH TẠNG PALI

Trên chuyến buýt đến sở làm sáng nay tôi vừa đọc xong một quyển sách nhỏ có tựa đề là "Tôi mù?" Đây là tự truyện của một cô gái mù do bệnh tăng nhãn áp bẩm sinh. Cô đã cố gắng luyện tập để nhìn người, vật, bằng một thứ khả năng đặc biệt thay cho đôi mắt hư đã bị hoại bỏ của cô. Trong cuộc hành trình đi tìm ánh sáng đầy gian nan, cô đã dũng mãnh, kiên trì, cố đạt cho được cái mục đích là được thấy, được tìm lại ánh sáng của cuộc đời.

Chính tựa đề quyển sách, không phải cái thông điệp cô gửi đến đọc giả, đã khiến tôi nhìn lại mình. Một cô gái biết mình không có nhãn quan, nhãn căn mà vẫn hoài nghi, tự vấn có phải thực sự mình mù bằng cái dấu chấm hỏi đi sau hai chữ “Tôi mù?" Còn tôi, một người được thấy cảnh, thấy sắc, sao chưa từng tự hỏi mình có phải mình là người sáng? Với nỗi thắc mắc này, vừa vào đến sở làm, tôi nhìn ngay vào mảnh gương nhỏ treo trên vách trong văn phòng. Trong gương hiện ra đôi mắt có đầy đủ tròng trắng, tròng đen, với cặp kính cận thị lực vẫn đạt gần 100%. Đôi mắt này đã và đang nhìn rõ người thương, người ghét, vật gần, vật xa, cảnh tịnh, cảnh bất tịnh. Nhưng khi quán sát thật kỷ những điều mình thấy, tôi bàng hoàng nhận ra tôi thực sự mù! Lâu nay tôi chỉ thấy những điều tôi muốn thấy, thấy với tâm phân biệt, thấy với hỉ, nộ, ái, ố, đan quyện vào trong nhãn quan của mình. Tôi chưa áp dụng được câu Phật ngôn: “Thấy chỉ là thấy." Tôi quyết định dấn thân vào cuộc hành trình đi tìm ánh sáng cho mình. Do cơ duyên đưa đẩy, tay tôi mở đúng trang kinh Tăng Chi, Phẩm mù lòa. Tôi bị cuốn hút ngay vào những lời dạy vàng của Đức Thế Tôn.

Người như thế nào mới gọi là mù? Theo nghĩa thông thường, mù có nghĩa là không có mắt hoặc có mắt nhưng không nhìn thấy. Nhưng theo định nghĩa của Đức Phật, người mù là người không có mắt để “có thể với mắt như vậy, thâu hoạch được tài sản chưa được thâu hoạch hay làm cho tăng trưởng tài sản đã được thâu hoạch; không có mắt để có thể với mắt như vậy, biết được pháp thiện và pháp bất thiện, có tội và không tội, pháp liệt và thắng, pháp thuộc thành phần đen và trắng. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là hạng người mù." Đây là hạng người mù thứ nhất. Hạng người mù thứ hai là hạng người chỉ có một mắt. "…người có mắt để có thể với mắt như vậy, thâu hoạch được tài sản chưa được thâu hoạch hay làm cho tăng trưởng tài sản đã được thâu hoạch; nhưng không có mắt để có thể với mắt như vậy, biết được pháp thiện và pháp bất thiện, có tội và không tội, pháp liệt và thắng, pháp thuộc thành phần đen và trắng. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là hạng người một mắt." Một hạng người khác nữa có mặt ở đời là hạng người có hai mắt bao gồm cả trần nhãn lẫn huệ nhãn; là hạng người "có mắt để có thể với mắt như vậy, thâu hoạch được tài sản chưa được thâu hoạch hay làm cho tăng trưởng `tài sản đã được thâu hoạch; và có mắt để có thể với mắt như vậy, biết được pháp thiện và pháp bất thiện, có tội và không tội, pháp liệt và thắng, pháp thuộc thành phần đen và trắng. Này các Tỷ-kheo, đây gọi là hạng người có hai mắt."

Và Ngài dạy thêm:

Vậy hãy tránh thật xa

Người mù, người một mắt

Thân cận bậc hai mắt

Bậc tối thắng trượng phu!

-- (Kinh Tăng Chi, Phẩm Mù Lòa)

Ngoài ba loại người kể trên ra, Bậc Đạo Sư còn phân ra ba loại mắt:

- Này các Tỷ-kheo, có ba con mắt này. Thế nào là ba? Mắt thịt, mắt chư Thiên và mắt trí tuệ. Này các Tỷ-kheo có ba loại mắt này. Thế Tôn đã nói lên ý nghĩa này. Ở đây, điều này đã được nói đến.

Mắt thịt, mắt chư Thiên,

Vô thượng mắt trí tuệ,

Có ba loại mắt ấy,

Được bậc Vô thượng nhân,

Đã tuyên bố trình bày,

Sanh khởi của mắt thịt,

Con đường mắt chư Thiên,

Từ đấy, trí khởi lên,

Tuệ nhãn là tối thượng,

Ai chứng được mắt ấy,

Giải thoát mọi đau khổ.

-- (Kinh Phật Thuyết Như Vậy, Chương Ba Pháp)

Trong Kinh Pháp Cú có tích truyện một sa di bảy tuổi chứng đắc A La Hán cùng các thần thông khác ngay khi lưỡi dao cạo tóc vừa chạm vào đầu chú. Vị sa di theo hầu trưởng lão thầy của mình vô cùng tôn kính. Hàng đêm chú ngồi kiết già ngay dưới chân giường của thầy và một sáng thầy chú ném chiếc quạt vào chú để đánh thức chú dậy. Không may, chiếc quạt trúng vào mắt chú làm cho chú bị mù. Tuy vậy chú vẫn một tay ôm mắt, một tay dâng khăn, nước hầu hạ thầy. Khi bị thầy quở tội bất kính chỉ dùng một tay dâng đồ vật đến thầy chú mới trình bày những gì đã xảy ra. Với tuệ nhãn chú đã nhìn thấy được sự việc xảy ra là do lỗi của luân hồi, không do nơi chú hay người thầy của chú và chú không hề để tâm oán trách thầy mà còn xin thầy không phải ăn năn.

Qua tích truyện Pháp Cú kể trên và theo định nghĩa về ba loại mắt của Đức Thế Tôn, tuệ nhãn là tối thượng. Người mù là người thiếu trí tuệ hay không có tuệ nhãn. Đem áp dụng lời dạy này vào đời sống hàng ngày ta thấy vô cùng chính xác. Mỗi chúng ta nhìn sự việc một cách khác nhau và cho rằng nhận định của chúng ta là đúng, nhận định của kẻ khác là sai. Điều quan trọng là hình như chúng ta đã mù từ lúc mới sinh ra khỏi lòng mẹ nhưng không nhận biết! Bậc Đạo sư đã chứng minh sự mù của chúng sanh bằng câu chuyện những người mù xem voi ở thành Savatthi.

Vị vua ở thành Savathi bảo một vị quan hãy tập họp tất cả những người mù trong thành lại. Ông ta đưa ra một con voi cho những người mù và bảo: "Này các người mù, đây là con voi". Với một số người mù, ông ta đưa cái đầu và nói: "Này các người mù, đây là con voi". Đối với một số người mù, ông ta đưa cái lỗ tai con voi và nói: "Này các người mù, đây là con voi". Đối với một số người mù, ông ta đưa các ngà con voi và nói: "Này các người mù, đây là con voi". Đối với một số người mù, ông ta đưa cái vòi con voi và nói: "Này các người mù, đây là con voi". Đối với một số người mù, ông ta đưa cái thân con voi và nói: "Này các người mù, đây là con voi". Đối với một số người mù, ông ta đưa cái chân... Đối với một số người mù, ông ta đưa cái lưng... Đối với một số người mù, ông ta đưa cái đuôi... Đối với một số người mù, ông ta đưa cái lông đuôi và nói: "Này các người mù, đây là con voi". Này các Tỷ-kheo, rồi người ấy sau khi đưa con voi cho các người mù, đi đến ông vua ấy, sau khi đến tâu với vua: "Thưa Đại vương, con voi đã được các người mù thấy, nay Đại vương hãy làm những gì Đại vương nghĩ là hợp thời! " Rồi này các Tỷ-kheo, ông vua đi đến các người mù ấy, sau khi đến nói với họ: "Này các người mù, các ông đã thấy con voi chưa? " - "Thưa Đại vương, chúng tôi đã thấy con voi". - Này các người mù, hãy nói con voi là như thế nào? " Này các Tỷ-kheo, những ai thấy đầu con voi, họ nói như sau: "Thưa Đại vương, con voi là như thế này, như cái ghè! " Này các Tỷ-kheo, những ai được thấy cái tai con voi, họ nói như sau: "Thưa Đại vương, con voi là như thế này, như cái rổ sàng gạo. " Này các Tỷ-kheo, những ai được thấy cái ngà con voi, họ nói như sau: "Thưa Đại vương, con voi là như thế này, như cái lưỡi cày. " Những ai... được thấy cái vòi..."... như cái cày". Những ai... được thấy cái thân..."... như cái kho chứa. " Những ai... được thấy cái chân..."... như cái cột. " Những ai... được thấy cái lưng..."... như cái cối. " Những ai... được thấy cái đuôi, họ nói như sau: "Thưa Đại vương, con voi là như thế này, như cái chày". Những ai được thấy cái nhóm lông đuôi, chúng nói như sau: "Thưa Đại vương, con voi là như thế này, như cái chổi " - "Con voi các ông nói như vậy không phải là con voi. Con voi không phải như vậy. Con voi không phải vậy. Như thế này là con voi". Cho đến khi họ đánh lộn nhau bằng tay.

Rồi Thế Tôn, sau khi hiểu biết ý nghĩa này, ngay trong lúc ấy, nói lên lời cảm hứng:

Có một số Sa-môn,

Cùng với Bà-la-môn,

Họ chấp trước, giành giật,

Trong các luận thuyết này,

Họ tranh luận tranh chấp,

Họ nhìn chỉ một phía.

-- (Kinh Phật Tự Thuyết, Phẩm Mới Sanh Ra Đã Mù)

Vì sự tăm tối của chúng sanh như thế, một vị giác ngộ đã ra đời. Vị giác ngộ này ra đời với một mắt nhưng lại là một mắt lớn, một đại nhãn, đại quang. Đó là Đức Như Lai vi diệu.

Sự xuất hiện của một người, này các Tỷ-kheo, là sự xuất hiện của mắt lớn, là sự xuất hiện của đại quang, là sự xuất hiện của đại minh, là sự xuất hiện của sáu vô thượng, là sự chứng ngộ bốn vô ngại giải, là sự thông đạt của nhiều giới, là sự thông đạt của các giới sai biệt, là sự chứng ngộ của minh và giải thoát, là sự chứng ngộ quả Dự Lưu, là sự chứng ngộ quả Nhất Lai, là sự chứng ngộ quả Bất Lai, là chứng ngộ quả A-la-hán. Của một người ấy là ai? Chính là Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác. Sự xuất hiện của một người này, này các Tỷ-kheo, là sự xuất hiện của mắt lớn, là sự xuất hiện của đại quang... là sự chứng ngộ quả A-la-hán. -- (Kinh Tăng Chi, Phẩm Một Người)

Như vậy, chữ mù trong kinh tạng Pali chính là mù chân lý, mù sự thật, mù tuệ tri. Kẻ không mù là kẻ nhìn được với tuệ giác. Tuệ giác này chúng ta có thể có được nhờ tu tập. Đức Phật đã chỉ cho chúng ta phương thức tu tập để tìm ra ánh sáng cho chính mình. Bước đầu tiên để thoát ra khỏi cảnh mù lòa là phải biết quy ngưỡng Tam Bảo, có lòng tịnh tín với Tam Bảo và nhất là phải "thấy" được bốn sự thật:

Ai quy y đức Phật,

Chánh Pháp và chư Tăng,

Ai dùng chánh tri kiến

Thấy được Bốn sự thật,

Thấy Khổ và Khổ tập,

Thấy sự khổ vượt qua,

Thấy đường Thánh tám ngành

Đưa đến khổ não tận.

Thật quy y an ổn,

Thật quy y tối thượng,

Có quy y như vậy

Mới thoát mọi khổ đau.

-- (Kinh Tiểu Bộ)

Bước thứ hai sau Tam Quy là chúng ta phải biết tu tập để trở thành người trí vì người có trí sẽ tránh được những hiểm nguy rình rập, có khả năng tránh được các tai họa, nguy khốn nhờ sống đúng pháp và an trú trong chánh pháp:

"Như vậy, này các Tỷ-kheo, người ngu có sợ hãi, người trí không sợ hãi, người ngu có nguy hiểm, người trí không có nguy hiểm, người ngu có tai họa, người trí không có tai họa. Này các Tỷ-kheo, không có sợ hãi đến với người trí, không có nguy hiểm đến với người trí, không có tai họa đến với người trí.”

Nhưng làm thế nào để trở thành người hiền trí? Cách giản dị nhất là "suy nghĩ thiện, nói thiện và hành động thiện.” Nhưng suy nghĩ thiện, nói thiện và hành động thiện không vẫn chưa đủ. Chúng ta còn phải gần gũi, giao du với hạng người đồng đẳng với mình, nghĩa là đồng đẳng về giới, định, tuệ và sự giao du như thế sẽ đem lại lợi lạc cho cả đôi bên.

"Ở đây, này các Tỷ-kheo, có hạng người đồng đẳng với mình về giới, định, tuệ. Hạng người như vậy, này các Tỷ-kheo, nên gần gũi, nên sống chung, nên hầu hạ cúng dường. Vì cớ sao? Với ý nghĩ: "(Cả hai) thiện xảo về giới, câu chuyện của chúng ta sẽ thuộc về giới, được diễn tiến (lợi ích) cho cả hai chúng ta, và sẽ làm cho hai chúng ta được an lạc. (Cả hai) là thiện xảo về định ...... (Cả hai) là thiện xảo về tuệ, câu chuyện của chúng ta sẽ thuộc về tuệ, được diễn tiến (lợi ích) cho cả hai, và chúng sẽ làm cho hai chúng ta an lạc". -- (Kinh Tăng Chi)

Vì sự quan trọng của trí tuệ như thế, Đức Phật đã nhấn mạnh rằng: Cái khốn cùng giữa các mất mát là mất mát trí tuệ. Cái tối thượng nhất của các sự tăng trưởng là sự tăng trưởng trí tuệ. Do đó, chúng ta cần phải làm tăng trưởng sự tăng trưởng trí tuệ, để trí tuệ chói sáng trong nếp sống của mình như lời Phật dạy:

"Do vậy, này các Tỷ-kheo, các Thầy cần phải học tập như sau: "Chúng ta sẽ làm tăng trưởng sự tăng trưởng trí tuệ". Như vậy, này các Tỷ-kheo, các Thầy cần phải học tập." -- (Kinh Tăng Chi)

Trong quá trình học tập này nếu chúng ta có cơ duyên gặp bậc hiền trí chỉ dạy cho những điều sơ sót của chúng ta thì đó chính là ta đã đào được một kho vàng chôn dấu vậy.

"Nếu thấy bậc hiền trí,

Chỉ lỗi và khiển trách,

Như chỉ chỗ chôn vàng

Hãy thân cận người trí!

Thân cận người như vậy,

Chỉ tốt hơn, không xấu."

-- (Kinh Pháp Cú số 76, Phẩm Hiền Trí)

Với tinh thần học tập này, một số Bà la môn ở tại làng Bà-la-môn tên Ekanàlà đã tán thán Đức Phật đã "đem đèn sáng vào trong bóng tối, cho người có mắt có thể thấy sắc" khi ngài chỉ rõ cho họ những sai lầm của họ khi trách Đức Thế Tôn không cày ruộng mà lại xin thực phẩm của những người cày bừa cực khổ:

"Thật vi diệu thay, Tôn giả Gotama! Thật vi diệu thay, Tôn giả Gotama! Tôn giả Gotama như người dựng đứng lại những gì bị quăng ngã xuống, phơi bày ra những gì bị che kín, chỉ đường cho kẻ bị lạc hướng, đem đèn sáng vào trong bóng tối cho người có mắt có thể thấy sắc. Cũng vậy, Chánh pháp đã được Tôn giả Gotama dùng nhiều phương tiện trình bày, giải thích. Vậy nay con xin quy y Tôn giả Gotama, quy y Pháp và quy y Tỷ-kheo Tăng. Mong Tôn giả Gotama nhận con làm đệ tử, từ nay cho đến mạng chung, con trọn đời quy ngưỡng! "

Những người Bà la môn ngoại đạo này đã học được chánh kiến nơi Đức Phật và họ đã biết được giá trị kho vàng mà họ vừa tìm thấy nên xin trọn đời quy ngưỡng. Nếu Đức Phật đã đem được ánh sáng đến cho những người ngoại đạo thì tại sao chúng ta là những người con Phật lại không biết thọ lảnh ánh sáng từ Đức Thế Tôn để triển khai tuệ nhãn của mình?

Với nguyện ước giúp chúng sanh sớm thoát khỏi cảnh mù lòa giáo pháp, mỗi khi giúp ánh sáng cho ai Đức Thế Tôn thường chú nguyện cho người nhận có được năm nhãn quan là mắt thịt, mắt trí tuệ, thiên nhãn, mắt của một vị Phật, và tri kiến thông suốt chân lý vạn pháp.

Nguyện cho tất cả chúng sanh đều có được năm nhãn quan này.

NHƯ QUANG

Tài liệu tham khảo:

Đức Phật và Phật Pháp

Kinh Tăng Chi Bộ

Kinh Tiểu Bộ

Kinh Trung Bộ

Kinh Trường Bộ

Truy cập từ trang web: www.budsas.org

Chân thành cám ơn đạo hữu Như Quang đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 02-2007)

Như Quang

- 02 -

CHỮ GIÀ TRONG KINH TẠNG PALI

"Hãy xem bong bóng đẹp,

Chỗ chất chứa vết thương,

Bệnh hoạn nhiều suy tư,

Thật không gì trường cửu"

-- (Kinh Pháp Cú 147)

Đó là một trong những câu kệ trong Kinh Pháp Cú, mở đầu cho Phẩm Già. Trong một chuỗi kệ ngôn về tuổi già, Đức Phật so sánh tuổi già với nhiều thứ: như chiếc bong bóng đẹp chứa đầy vật bất tịnh, như trái bầu khô héo mùa Thu, hay như chiếc long xa xinh đẹp rồi cũng bị già, bị hư hoại. Để chúng sanh có một khái niệm cụ thể về tuổi già, Đức Phật định nghĩa chữ già như sau:

"Chư Hiền, thế nào là già chết, thế nào là tập khởi của già chết, thế nào là đoạn diệt của già chết, thế nào là con đường đưa đến đoạn diệt của già chết? Thuộc bất kỳ hữu tình giới nào, trong từng mỗi loại hữu tình, sự già cả, suy lão, rụng răng, tóc bạc da nhăn, tuổi thọ ngày một hao mòn, bại hoại các căn; chư Hiền, như vậy gọi là già." -- (Kinh Trung Bộ, Phẩm Chánh Tri Kiến)

Trong kinh Tương Ưng Bộ, phẩm Tương Ưng Căn, tiểu phẩm Về Già, Đức Phật đã dạy ngài Ananda như sau:

-- Sự thể là vậy, này Ananda, tánh già nằm trong tuổi trẻ; tánh bệnh ở trong sức khỏe; tánh chết ở trong sự sống. Như vậy, màu da không còn thanh tịnh, trong sáng, tay chân rã rời, nhăn nheo, thân còm về phía trước, và các căn đang bị đổi khác, nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn.

Thế Tôn thuyết như vậy. Thiện Thệ nói như vậy xong, bậc Đạo Sư lại nói thêm:

-- Bất hạnh thay tuổi già! Đáng sợ thay cuộc sống! Tuổi già làm phai nhạt sắc diện của màu da. Hình bóng trước khả ý, nay già đã phá tan! Ai sống được trăm tuổi, cuối cùng cũng phải chết, không bỏ sót ai, tất cả bị phá sập. -- (Kinh Tương Ưng)

Nói về chữ già, có lẻ phụ nữ là người sợ hơn hết. Do đó khoa học ngày càng nổ lực tìm mọi cách để giúp phụ nữ chống lại tuổi già. Ngay cả nam giới cũng nhờ đến bàn tay khoa học để làm tăng vẻ hấp dẫn ngoại hình của mình. Khoa học phát minh các phương pháp căng da mặt, bơm hóa chất để loại bỏ những vết nhăn, những khiếm khuyết trên cơ thể người phụ nữ. Trong khi phụ nữ đua nhau nhờ khoa thẩm mỹ trau dồi nhan sắc của mình họ không biết đó chỉ là vung tiền qua cửa sổ trong khi phương pháp sửa sắc đẹp hiệu quả nhất mà lại không tốn kém chi là phương pháp diệt tâm sân. Người không tâm sân hận sẽ trẻ mãi không già. Kinh Pháp Cú có kể chuyện nàng Rohini vì sân hận mà dung nhan bị tàn phá, các mụn đỏ nổi trên mặt, trên người cô mà không thuốc nào chửa khỏi. Đó là do trong tiền kiếp cô là một hoàng hậu, vì ganh tỵ với một vũ nữ của hoàng gia nên nghiền các mày ghẻ khô thành bột rồi rắc lên giường chiếu, lên cả người cô gái khiến cô bị lở loét rất ghê tởm. Do ác nghiệp đó mà kiếp tái sinh thành Rohini cô bị ghẻ lở như thế. Kinh tạng Pali cũng có nhắc nhiều đến sự sợ già, chối bỏ cái già của những người con gái đẹp, phổ biến nhất là chuyện nàng Abhirùpa Nandà, hay nàng Khemà.

Trong thời đức Phật hiện tại, Khemà được sanh nước Magadha (Ma-kiệt-đà) ở Sàgala, thuộc gia đình hoàng tộc, tên là Khemà. Nhan sắc đẹp đẽ, với da như vàng, nàng trở thành hoàng hậu Vua Bimbisàra. Khi Thế Tôn ở tại Veluvana (Trúc Lâm), nàng không đi đến yết kiến đức Phật vì sợ Thế Tôn chỉ trích lỗi của mình. Vua muốn nàng đi thăm Trúc Lâm, nên nhờ người tán thán ngôi vườn này, và cuối cùng nàng bằng lòng cùng vua đi đến tinh xá, không thấy Thế Tôn, nhưng muốn nàng thấy cho được Thế Tôn, dầu phải bắt nàng ở lại. Khi nàng sắp sửa từ giã tinh xá nhưng không gặp được Thế Tôn, các người hầu cận giữ nàng ở lại và đưa nàng đến gặp đức Thế Tôn một cách miễn cưỡng. Đức Thế Tôn dùng thần lực hóa hiện một tiên nữ rất đẹp đang đứng quạt cho Ngài, sắc đẹp thắng xa sắc đẹp của nàng rất nhiều. Rồi trước mắt nàng, nữ nhân được hóa hiện ấy lớn lên trở thành già yếu răng rụng, tóc bạc, da nhăn và ngồi ngã xuống đất với chiếc quạt. Khemà thấy vậy, tự hỏi không biết thân mình có chịu hoàn cảnh tương tự hay không. Thế Tôn biết được tâm trạng của nàng bèn nói lên bài kệ:

Người đắm say các dục,

Tự lao mình xuống dòng,

Như nhện sa lưới dệt,

Người trí cắt trừ nó,

Bỏ mọi kệ không màng.

-- (Pháp cú, 347)

Người nữ chẳng những sợ già cho chính mình mà còn sợ già cho cả con mình như Bậc Đạo Sư đã dạy:

Này các Tỷ-kheo, mẹ không muốn con mình bị già: "Ta nay bị già, mong rằng con Ta không bị già!". Hay người con không muốn mẹ mình bị già: "Ta nay bị già, mong rằng mẹ Ta không bị già!"

Thật là vô minh khi chúng sanh biết mình già lại mong người mẹ của mình không già! Để khuyến cáo chúng sanh chưa có ý thức về khổ già, Đức Thế Tôn luôn đưa ra những thí dụ về cách hành xử khôn ngoan của bậc hữu trí đối với tuổi già như thí dụ về tiền thân của ngài khi còn là một vị chuyển luân thánh vương cai trị nước Vidaha.

Thuở ấy, tại nước Vidaha, có vị vua tên là Makha-deva ở Mithilà, hành trì đúng pháp của một vị Pháp Vương. Trải qua tám mươi bốn ngàn năm, ngài đã vui chơi trong địa vị Đại Vương. Sau một thời gian dài, vua sống như vậy. Một hôm, ngài gọi người cắt tóc và nói:

- Này khanh, khi nào khanh thấy tóc bạc trên đầu ta, hãy báo cho ta biết.

Người cắt tóc, sau một thời gian dài, thấy giữa đám tóc đen nhánh của vua, có một sợi tóc bạc, liền báo cho vua biết. Vua bảo:

- Hãy nhổ sợi tóc bạc ấy và đặt nó trên tay ta.

Nghe nói vậy, người cắt tóc lấy cái nhíp bằng vàng nhổ sợi tóc bạc và đặt lên bàn tay vua. Lúc ấy, nhà vua đang có tám mươi bốn ngàn năm còn lại để sống. Tuy vậy, thấy sợi tóc bạc, ngài cảm thấy xúc động mạnh, như thần chết đã đến đứng gần đó, như bị nhốt vào trong ngôi nhà lá đang bốc cháy. Nhà vua suy nghĩ: "Này Makhàdeva ngu si ơi, tóc bạc đã mọc lên, nhưng ngươi chưa có thể loại trừ những phiền não này".

Và khi nghĩ đến xuất hiện của sợi tóc bạc, nhà vua cảm thấy bị nung đốt nội tâm, từ thân mồ hôi toát ra, áo quần như đè nén nhà vua và trở thành không thể chịu nổi. Nhà vua nghĩ: "Hôm nay, ta phải ra đi xuất gia".

Sau khi cho người cắt tóc hưởng lợi tức một làng trị giá một trăm ngàn đồng, vua cho gọi người con đầu và nói:

-Này con thân, trên đầu ta, tóc bạc đã hiện ra. Ta nay đã già rồi. Các dục vọng liên hệ đến con người, ta đã hưởng thụ đầy đủ. Nay ta muốn tìm cầu các dục lạc ở thiên giới. Nay là thời ta phải ra đi. Con hãy trị vì vương quốc này. Sau khi xuất gia, ta sẽ ở trong Rừng xoài của Makhàdeva và sống theo pháp Sa-môn.

Các đại thần nghe tin vua muốn xuất gia, liền đến hỏi vua vì sao lại muốn xuất gia, vua cầm sợi tóc bạc trong tay và nói bài kệ với các đại thần:

Những tóc bạc đầu ta,

Xuất hiện, cướp tuổi xanh,

Các Thiên sứ đã đến,

Là thời ta xuất gia.

-- (Chuyện Tiền Thân Đức Phật số 9)

Chỉ có bậc hiền trí như vua Makhadeva mới nhận ra sự có mặt của năm vị thiên sứ và biết rõ mình phải làm gì khi các vị thiên sứ này hiện diện. Năm vị thiên sứ theo lời dạy của Đức Phật là:

1. Thiên sứ thứ nhất là sự sanh, sự chào đời của đứa bé.

2. Thiên sứ thứ hai là sự già, tức người già (sống trên đời hay có mặt trên cõi người).

3. Thiên sứ thứ ba là bệnh tật, tức là người bệnh có hiện hữu trên cõi nhân loại.

4. Thiên sứ thứ tư là sự chết, tức là người chết. Sự hiện hữu hiện tượng chết trên cõi nhân loại.

5. Thiên sứ thứ năm là người bị hành tội, tức sự hành hình của pháp luật ở trong nước chẳng hạn như: trộm cắp, cướp bóc, giết người... -- (Người và Cõi, Phần Năm Vị Thiên Sứ)

Sự có mặt của năm vị thiên sứ này là để nhắc nhở chúng sanh chớ nên dễ duôi. Vị thiên sứ thứ hai nhắc chúng ta về sự già tất đến để chúng ta tìm cách dọn đường đi cho mình.

Tương tự như tiền thân Makhadeva, trong một kiếp khác, là một hoàng tử, Bồ Tát cũng có trí tuệ, có chánh kiến, tự mình tri kiến được cái khổ của sự già.

Hoàng tử Vipassì, sau thời gian nhiều năm, nhiều trăm năm, nhiều ngàn năm, cho gọi người đánh xe: "Này khanh, hãy cho thắng các cỗ xe thù thắng, chúng ta sẽ đi đến vườn ngự uyển để xem phong cảnh." Hoàng tử Vipassì trên đường đi đến vườn ngự uyển, thấy một người già nua, lưng còng như nóc nhà, chống gậy, vừa đi vừa run rẩy, khổ não, không còn đâu là tuổi trẻ. Thấy vậy hoàng tử hỏi người đánh xe:

- Này khanh, người đó là ai vậy? Sao thân người đó không giống các người khác?

- Tâu Hoàng tử, người đó là một người được gọi là già vậy.

- Này khanh, sao người ấy được gọi là một người già?

- Tâu Hoàng tử, người ấy gọi là già vì nay người ấy sống không bao lâu nữa

- Này khanh, vậy rồi ta có bị già không, một người chưa qua tuổi già?

- Tâu Hoàng tử, Hoàng tử và cả con nữa, chúng ta tất cả sẽ bị già nua, dầu chúng ta chưa qua tuổi già!

- Này khanh, thôi nay thăm vườn ngự uyển như vậy là vừa rồi. Hãy cho đánh xe trở về cung.

Hoàng tử Vipassì về trong cung, đau khổ, sầu muộn và suy nghĩ. "Sỉ nhục thay, cái gọi là sanh. Và ai sanh ra cũng phải già yếu như vậy!" Rồi Bồ-tát Vipassì suy nghĩ: "Cái gì có mặt, già chết mới có mặt? Do duyên gì, già chết sanh?" Sau khi như lý tư duy, nhờ trí tuệ, hoàng tử phát sanh minh kiến sau đây: "Do sanh có mặt, nên già, chết có mặt. Do duyên sanh, già chết sanh".

Ngoài duyên sinh sanh ra, già còn đến từ những nguyên nhân khác như do ăn nhiều, giống truyện vua Pasenadi ở nước Kosala.

Lúc bấy giờ, vua Pasenadi nước Kosala thường ăn bữa ăn thịnh soạn. Một hôm vua Pasenadi nước Kosala sau khi ăn xong, no đủ, thỏa thích, đi đến Thế Tôn sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn và ngồi xuống một bên. Thế Tôn sau khi biết vua Pasenadi nước Kosala đã ăn xong, no đủ, thỏa thích, ngay lúc ấy nói lên bài kệ:

Con người thường chánh niệm,

Được ăn, biết phải chăng,

Chừng mực, cảm thọ mạnh,

Già chậm, tuổi thọ dài.

-- (Kinh Tương Ưng, Phẩm Kosala, Tiểu Phẩm Đại Thực)

Nhờ nghe những lời giáo huấn này mà Đức vua biết thu thúc, trở nên mạnh khoẻ và minh mẫn hơn.

Vua Makhàdeva hoặc Hoàng tử Vipassì hiểu đau khổ của sự già ngay khi còn trẻ. Có những người phải đợi đến hơn trăm tuổi rồi mới tìm đến Đức Thế Tôn để xin học cách sống hạnh phúc và có sự an lạc, lâu dài.

Có hai vị Bà-la-môn già yếu, trưởng lão, tuổi lớn, cuộc đời đã được trải qua, đã đến đoạn cuối cuộc đời, đã 120 tuổi, đi đến Thế Tôn, đảnh lễ, nói lên những lời chào đón thăm hỏi thân hữu rồi ngồi xuống một bên. Những Bà-la-môn ấy bạch Thế Tôn:

- Thưa Tôn giả Gotama, chúng tôi là những Bà-la-môn già yếu, trưởng lão, tuổi lớn, cuộc đời đã được trải qua, đã đến đoạn cuối cuộc đời, đã 120 tuổi, nhưng chúng tôi không làm điều lành, không làm điều thiện, không làm những điều để chấm dứt các sợ hãi. Tôn giả Gotama hãy răn dạy chúng tôi, Tôn giả Gotama hãy giảng dạy chúng tôi. Nhờ vậy, chúng tôi sẽ được hạnh phúc, an lạc lâu dài.

- Thật vậy, các ông là những Bà-la-môn già yếu, trưởng lão, tuổi lớn, cuộc đời đã được trải qua, đã đến đoạn cuối cuộc đời, đã 120 tuổi, nhưng các Ông không làm điều lành, không làm điều thiện, không làm những điều để chấm dứt các sợ hãi. Thật vậy, này các Bà-la-môn, thế giới này đã bị già, bệnh, chết dắt dẫn. Thế giới đã bị già, bệnh, chết dắt dẫn như vậy, này các Bà-la-môn, thời chế ngự thân, chế ngự lời nói, chế ngự ý trong đời này, đối với kẻ đã đi đến cõi chết, phải là chỗ nương tựa, là hang trú ẩn, là hòn cù lao (hay ngọn đèn), là chỗ quy y và là đích xứ nó đến.

Đời sống bị dắt dẫn

Mạng sống chẳng là bao

Bị già kéo dẫn đi

Không có nơi nương tựa

Hãy luôn luôn quán tưởng

Sợ hãi tử vong này

Hãy làm các công đức

Đưa đến chơn an lạc.

Ở đây chế ngự thân,

Chế ngự lời và ý,

Kẻ ấy dầu có chết,

Cũng được hưởng an lạc,

Vì khi còn đang sống

Đã làm các công đức.

-- (Kinh Tăng Chi, Phẩm Các Bà La Môn, tiểu Phẩm Hai Người)

Việc tu tập cho ngày già giống như việc chôn của để dành. Khi còn khoẻ mạnh, nếu không biết tích lủy của cải cho ngày sau cũng giống như con cò không biết cất giữ cho những ngày mưa lạnh thì về già sẽ không tránh khỏi cảnh "Như cò già bên ao. Ủ rủ không tôm, cá."

"Lúc trẻ, không phạm hạnh,

Không tìm kiếm bạc tiền.

Như cò già bên ao,

Ủ rũ, không tôm cá."

-- (Pháp Cú 155)

Hoặc cảnh một lữ hành cô độc lầm lủi trên đường trường không một chỗ nghĩ chân, không một chút tư lương:

"Ngươi nay giống lá héo,

Diêm sứ đang chờ ngươi,

Ngươi đứng trước cửa chết,

Đường trường thiếu tư lương."

-- (Pháp Cú 235)

"Đời ngươi nay sắp tàn,

Tiến gần đến Diêm Vương.

Giữa đường không nơi nghỉ,

Đường trường thiếu tư lương."

-- (Pháp Cú 237)

Một trong những cách giáo hóa chúng sanh của Đức Phật là thân giáo. Để giúp cho chúng sanh thấu đáo sự già, ngài đem chính mình ra làm thí dụ:

"Này Ananda, Ta nay đã già, đã thành bậc trưởng thượng, đã đến tuổi lâm chung, đã đến tám mươi tuổi. Này Ananda, như cỗ xe đã già mòn, sở dĩ còn chạy được là nhờ dây thắng chằng chịt, cũng vậy thân Như Lai được duy trì sự sống giống như chính nhờ chống đỡ dây chằng. Này Ananda, chỉ trong khi Như Lai không tác ý đến tất cả tướng, với sự diệt trừ một số cảm thọ, chứng và an trú vô tướng tâm định, chính khi ấy thân Như Lai được thoải mái.”

Và ngài còn nhấn mạnh thêm:

Ta đây phải có sự già

Thế nào tránh thoát lúc qua canh tàn

-- (Năm Điều Quán Tưởng)

Với sự đau khổ của già như thế, Đức Thiện Thệ dạy cho chúng sanh cách tránh khỏi tuổi già:

"Xe vua đẹp cũng già.

Thân này rồi sẽ già,

Pháp bậc thiện, không già.

Như vậy bậc chí thiện

Nói lên cho bậc thiện."

-- (Pháp Cú 151)

Và ngài đã chỉ cho chúng sanh một con đường tránh thoát khổ già bằng cách hành trì giới luật cho được trong sạch vì mọi thứ đều già, trừ giới và tín:

Giới là tốt không già,

Tín là tốt trường cữu

Tuệ, vật báu loài người

Công đức, cướp không đoạt.

-- (Kinh Tương Ưng, Phẩm Già)

Mong cho tất cả chúng sanh đều thoát khỏi cảnh già.

NHƯ QUANG

Tài liệu tham khảo:

Kinh Tăng Chi Bộ

Kinh Tiểu Bộ

Kinh Trung Bộ

Kinh Trường Bộ

Truy cập từ trang web: www.budsas.org

Chân thành cám ơn đạo hữu Như Quang đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 02-2007)

Như Quang

- 03 -

CHỮ CHẾT TRONG KINH TẠNG PALI

Làm người ai cũng phải đối diện với cái chết vì từ ngàn xưa đến giờ ai cũng chết. Giàu cũng chết mà nghèo cũng chết. Làm vua cũng chết mà làm dân hèn cũng chết. Công nương Diana giàu sang danh vọng, nhan sắc khuynh thành là vậy cũng vẫn chết. Như vậy, cái chết là chắc chắn như lời Phật dạy về pháp hữu vi:

"Aniccà Vata Sankhàrà

Uppàdavayadhammino

Uppajjitvà Nirujjhanti

Tesam Vùpasamo Sukho"

Nhưng chết là gì? Theo định nghĩa trong tự điển thì chết là khi các chức năng sinh lý ngừng hẳn, cơ thể không còn hoạt động nữa. Trong y khoa, một người được xem là chết khi không có dấu hiệu tuần hoàn của máu và các hoạt động của não bộ cũng ngừng trệ dù người chết vẫn còn đó. Cái chết này gọi là chết lâm sàng.

Đức Phật định nghĩa về cái chết một cách rõ ràng hơn:

"Chư Hiền thế nào là chết? Thuộc bất kỳ hữu tình giới nào trong từng mỗi loại hữu tình, sự mệnh một, từ trần, hủy hoại, hoại diệt, tử biệt, mệnh chung, hủy hoại các uẩn, vất bỏ hình hài; chư Hiền, như vậy gọi là chết." -- (Kinh Trung Bộ, Phẩm Chánh Tri Kiến)

Ngài cũng đưa ra định nghĩa về chết lâm sàng, đó là cái chết của một người còn sống mà như đã chết như cái chết của ngài Sànu.

Vào thời Đức Phật còn tại thế, ngài Sànu sanh ở thành Sàvatthi trong gia đình một cư sĩ. Khi ngài lên bảy tuổi, mẹ ngài đưa ngài đến ở với các tỳ kheo, hy vọng con mình sẽ được sống hạnh phúc. Rồi Sànu trở thành một vị học hành giỏi, một vị pháp sư, thiền sư với lòng từ bi, được chư Thiên và loài Người ái kính. Sau một thời gian, ngài mất sự sáng suốt, sống sầu khổ và muốn đi lang thang đây đó. Bà mẹ trong tiền kiếp của ngài là một nữ dạ xoa, biết được như vậy nên báo cho người mẹ hiện kiếp của ngài biết. Người mẹ hiện tại, nghe vậy rất lấy làm sầu khổ. Rồi Sa-di Sànu cầm y và bát đến thăm bà mẹ rất sớm. Thấy mẹ sầu muộn, ngài hỏi và được bà mẹ lời lý do, ngài nói bài kệ:

Thưa mẹ, người ta khóc,

Khóc vì người đã chết,

Hay có khóc người sống,

Khi sống, không được thấy,

Thưa mẹ, con đang sống,

Và mẹ đang thấy con,

Vậy vì sao, thưa mẹ,

Mẹ lại khóc cho con?

Bà mẹ trả lời, bằng những lời trong kinh:

"Đây là sự chết, này các Tỷ-kheo trong giới luật của bậc Thánh, tức là sự từ bỏ học giới và hoàn tục.", và nói bài kệ như sau:

Người ta khóc cho con,

Là khóc cho con chết,

Hay khóc cho con sống,

Nhưng không được thấy mặt.

Ai đã bỏ dục vọng,

Lại trở lui đời này,

Này con, người ta khóc,

Là khóc cho người ấy,

Vì người ấy được xem,

Còn sống cũng như chết,

Này con, được kéo ra,

Khỏi than hầm lửa rực,

Con còn muốn rơi vào,

Đống than hồng ấy chăng?

Khi nghe vậy, Sa-di Sànu lấy làm xấu hổ, sầu muộn, và tinh tấn phát triển thiền quán. Không bao lâu ngài chứng quả A-la-hán. Suy nghĩ rằng ngài chiến thắng là nhờ những bài kệ này, nên lấy những bài kệ ấy thành những bài kệ của ngài. -- (Kinh Tiểu Bộ, Trưởng lão Tăng kệ - Phẩm năm)

Ngài Sànu được xem như “chết lâm sàng" bởi sự dễ duôi của ngài đã tạo ra sự hủy hoại những thiện pháp mà ngài đã tạo được khiến cho lòng ái kính của chư thiên và loài người giành cho ngài cũng bị hoại diệt. Như vậy ngài đã chết theo đúng định nghĩa mà Đức Phật đã đề ra là còn sống mà như đã chết.

Đứng trước cái chết, mỗi người có một thái độ khác nhau. Người trí mượn cái chết làm tấm gương soi cho mình như trường hợp của hoàng tử Vipassì.

Khi hoàng tử Vipassì đi đến vườn ngự uyển và thấy thấy một số đông người, mặc sắc phục khác nhau, và đang dựng một dàn hỏa táng. Thấy vậy, hoàng tử hỏi người đánh xe: "Này khanh, vì sao đám đông người ấy mặc sắc phục khác nhau và đang dựng một dàn hỏa táng?" - "Tâu Hoàng tử, vì có một người vừa mới mệnh chung" - "Này khanh, vậy ngươi hãy đánh xe đến gần người vừa mới mệnh chung!" - "Thưa vâng, tâu Hoàng tử." người đánh xe vâng theo lời hoàng tử, cho đánh xe đến người vừa mới mệnh chung. Này các Tỷ-kheo, khi thấy thây người chết, hoàng tử Vipassì hỏi: "Này khanh, sao người ấy được gọi là người đã chết?" - "Tâu Hoàng tử, người ấy được gọi là người đã chết vì nay bà mẹ, ông cha, các người bà con ruột thịt khác không thấy người ấy nữa; và người ấy cũng không thấy bà mẹ, ông cha hay những người bà con ruột thịt khác!" - "Này khanh, vậy Ta chưa chết, rồi có bị chết không? Phụ vương, Mẫu hậu hay những người bà con ruột thịt khác sẽ không thấy Ta chăng, và Ta sẽ không thấy Phụ vương, Mẫu hậu hay những bà con ruột thịt chăng?" - "Tâu Hoàng tử, Hoàng tử và cả con nữa, chúng ta tuy nay chưa chết nhưng rồi sẽ cũng bị chết. Phụ vương, Mẫu hậu hay các người bà con ruột thịt khác sẽ không thấy Hoàng Tử, và Hoàng tử sẽ không thấy Phụ vương. Mẫu hậu hay các người bà con ruột thịt khác". - "Này khanh, thôi nay thăm vườn ngự uyển như vậy vừa rồi. Hãy cho đánh xe trở về cung". - "Thưa vâng, Hoàng tử". Người đánh xe vâng lời hoàng tử, cho đánh xe trở về cung. Khi về đến hoàng cung, hoàng tử Vipassì đau khổ, sầu muộn và suy nghĩ: "Sỉ nhục thay cái gọi là sanh! Và ai sanh ra cũng phải già, cũng phải bệnh, cũng phải chết như vậy!"

Rồi Bồ-tát Vipassì suy nghĩ: "Cái gì có mặt, già chết mới có mặt? Do duyên gì, già chết sanh?" Sau khi như lý tư duy, nhờ trí tuệ ngài phát sanh minh kiến sau đây: "Do sanh có mặt, nên già, chết có mặt. Do duyên sanh, già chết sanh". -- (Kinh Trường Bộ - Kinh Đại Bổn, Tụng Phẩm II)

Trong một trường hợp khác, cái chết của người thân chính là bài học thực tiễn cho người còn sống và để học bài học này người học đã trả một giá rất đắc vì bị quyến thuộc xóm giềng kết án là kẻ vô tình, bình thản trước cái chết của thân nhân và có tâm xan tham muốn đoạt của cải của người đã chết. Trong khi đó, đối với bản thân người học đạo, bình thản, không có nghĩa là vô tình, không giao động trước cái chết của người thân mà bình thản có nghĩa là người này đã thấu hiểu lẻ vô thường, đã đứng bên ngoài tác động của tám ngọn gió đời, biết đón nhận cái chết như một sự tất đến và cái chết của chính mình mới đáng khóc than. Đó là trường hợp của Matarodana, tiền thân của Đức Phật khi ngài tái sinh trong một gia đình phú thương, có gia tài đến tám trăm chục triệu.

Khi ngài Matarodana trưởng thành thì cha mẹ ngài chết. Người anh của Bồ-tát thay thế cha mẹ của ngài, quản lý tài sản của gia đình và ngài sống phụ thuộc vào ông ta. Chẳng bao lâu người anh cũng chết do một cơn bạo bệnh. Bà con, bè bạn gần xa đã đến than khóc thảm thiết, chẳng ai kiềm chế nỗi xúc động của mình nhưng Bồ-tát lại chẳng sầu chẳng khóc gì cả. Mọi người đều bảo:

- Coi kìa, anh nó chết mà nó vẫn thản nhiên như không, thực là một kẻ tâm hồn quá sắt đá. Chắc là nó muốn anh nó chết để mong được hưởng gấp đôi phần gia tài đấy.

Một người thân thích cũng trách cứ ngài:

- Này, anh của anh chết mà anh cũng chẳng nhỏ một giọt nước mắt nào cả ư?

Nghe thế ngài bảo:

- Do ngu dại mù quáng, chẳng biết gì đến Tám pháp ở thế giới (được - mất, khen - chê, vui - buồn, vinh - nhục) các người khóc than: Ôi anh ta đã chết! nhưng tôi và cả các người đều cũng sẽ chết hết. Tại sao các người lại không khóc khi nghĩ đến cái chết của chính mình? Mọi sự hiện hữu đều giả tạm, do đó không một vật kết hợp nào có thể giữ nguyên điều kiện bản chất của nó được. Dù các ngươi, những kẻ ngu dại mù quáng, do vô minh không biết đến Tám pháp ở thế giới" mà cứ khóc than sầu khổ, còn tại sao tôi đây phải khóc chứ?

Nói xong, ngài đọc các bài kệ dạy rằng "Khóc người sống hơn khóc kẻ chết." Bồ-tát thuyết giảng Chân lý cho những người kia như thế và giải trừ mọi phiền não cho họ. -- (Chuyện Tiền thân Đức Phật số 317)

Khi người chết là con của mình, bậc làm cha mẹ càng đau khổ hơn nữa. Trong thời đức Phật còn tại thế, chúng sanh trong những gia đình khá giả, tại nhiều chỗ khác nhau, lấy chồng, có con, sống lo việc bếp nước trong gia đình. Họ đều chịu sự đau khổ khi con của họ bị chết. Rồi họ đi tìm đến Patàcàrà, đảnh lễ nàng, ngồi xuống một bên nàng và nói cho nàng biết nỗi đau khổ của họ. Patàcàrà, làm cho họ vơi bớt sự đau khổ, nói lên những bài kệ như sau:

Ông không biết con đường

Nó đến hay nó đi,

Từ đâu con trai đến,

Ông lại khóc: 'Con tôi'.

Ông đâu biết con đường,

Nó đến hay nó đi,

Ông khóc nó làm gì?

Pháp hữu tình là vậy.

Không có ai yêu cầu,

Từ chỗ kia, nó đến,

Không có ai cho phép,

Từ chỗ này, nó đi,

Từ đâu, nó đến đây!

Được sống bấy nhiêu ngày.

Từ chỗ này nó đến,

Từ chỗ kia, nó đi,

Nó đến một con đường!

Nó đi một con đường,

Mệnh chung, hình sắc người,

Luân hồi, nó sẽ đi!

Đến vậy, đi như kia,

Ở đây, khóc than gì?

Sau khi nghe nàng giảng, họ đều cảm thấy dao động và xin xuất gia, dưới sự hướng dẫn của Patàcàrà. Sau khi tinh cần triển khai thiền quán, họ chứng đạt được quả A-la-hán, với pháp tín thọ, nghĩa tín thọ. -- (Trưởng Lão Ni Kệ, Phẩm 6)

Nỗi đau khổ mất con càng to tát hơn đối với các bà mẹ như nàng Kisà Gotamì lúc bị mất con. Chẳng những nàng đau khổ vì mất con nàng còn lo sợ sẽ mất sự kính trọng nơi gia đình chồng vì sự kính trọng mọi người giành cho nàng là do con trai nàng đem lại. Do vậy, nàng đã vô vọng tìm mọi cách cứu sống con mình.

Trong thời đức Phật hiện tại, nàng được sanh ở Sàvatthi, trong một gia đình nghèo khổ, tên là Gotamì, vì nàng yếu đuối nên được gọi là Kisà Gotamì (Gotamì ốm yếu). Khi lập gia đình, nàng bị khinh thường và được gọi là con gái một người không có gì. Nhưng khi nàng có con, nàng được kính trọng. Khi người con lớn lên và có thể chạy được, nó chết, và nàng cảm thấy đau khổ, và nhớ đến sự đối xử với mình được thay đổi khi đẻ đứa con, nàng nghĩ: 'Chúng sẽ giữ lấy con ta và đem bỏ vào nghĩa địa'. Nàng ôm đứa con chết vào lòng và đi vào từng nhà xin: 'Hãy cho con tôi thuốc'. Và được trả lời: 'Nay thuốc còn gì dùng nữa'. Nhưng nàng không hiểu. Có người thương xót khuyên nàng đến đức Phật để xin thuốc, Nàng đi đến tinh xá và xin đức Phật: 'Hãy cho con tôi thuốc'. Bậc Đạo Sư thấy được hy vọng tu chứng nơi nàng bèn nói: 'Hãy đi đến nhà nào không có người chết, và đem lại một hột cải!' Nàng vâng lời, đi vào nhà đầu tiên và yêu cầu như vậy, nhưng bị từ chối, vì trong nhà có người chết. Nàng đi vào nhiều nhà khác, được trả lời như vậy và nàng nghĩ: 'Đây có thể là bậc Đạo Sư dạy khéo cho ta', nên nàng đem dặt con nàng ở nghĩa địa và nói:

Pháp này không riêng làng,

Không riêng thành, gia tộc,

Không riêng cho một ai,

Cho đến toàn thế giới,

Kể cả các chư Thiên,

Ở tại mọi từng trời,

Pháp nhĩ là như vậy.

Tất cả là vô thường.

Rồi nàng đi đến bậc Đạo Sư, và khi ngài hỏi có tìm được hột cải không, nàng trả lời: 'Việc làm đã làm xong về hột cải. Hãy xác nhận cho con'.

Thế Tôn nói:

Tâm còn bị đắm say,

Con cái và súc vật,

Tử thần bắt người ấy,

Như lụt trôi làng ngủ

-- (Pháp cú, 287)

Khi đức Phật nói xong, nàng chứng được Sơ quả (quả Dự lưu) và xin được xuất gia. Đức Phật chấp nhận và nàng được các Tỷ-kheo-ni cho thọ giới. Sau đó, không bao lâu nàng nghiên cứu về nguyên nhân của sự vật và khiến thiền quán tăng trưởng. Rồi bậc Đạo Sư nói lên bài kệ:

Người sống một trăm năm,

Không thấy pháp sanh diệt,

Tốt hơn sống một ngày,

Thấy được pháp sanh diệt.

-- (Pháp Cú 113)

Tương tự như trường hợp của nàng Gotami, cư sĩ Anàthaphindika cũng mất con và đến tìm sự an ủi nơi đức Thế Tôn.

Một thời Thế Tôn trú ở Sàvatthi, tại Jetavana, khu vườn ông Anàthaphindika. Lúc bấy giờ, con trai độc nhất của một nam cư sĩ, khả ái, đáng yêu bị mệnh chung. Rồi nhiều nam cư sĩ, với áo đẫm ướt, với tóc đẫm ướt, đi đến Thế Tôn, sau khi đến đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Thế Tôn nói với các cư sĩ ấy đang ngồi một bên.

- Này các Cư sĩ, sao các Ông, với áo đẫm ướt, với tóc đẫm ướt, lại đến đây, trong lúc quá sớm như vậy?

Khi được nói vậy, người cư sĩ ấy thưa với Thế Tôn:

- Bạch Thế Tôn, người con trai độc nhất của con khả ái, khả ý đã mệnh chung. Do vậy chúng con với áo ướt đẫm, với tóc ướt đẫm đã đến đây trong lúc quá sớm!

Rồi Thế Tôn sau khi hiểu biết ý nghĩa này, ngay trong lúc ấy nói lên lời cảm hứng này:

Bị khả ái, dễ thương

Trói buộc và chi phối,

Rất nhiều chư Thiên chúng,

Và nhiều hạng con người

Đau khổ và héo mòn,

Bị thần chết nhiếp phục.

Ngày đêm không phóng dật,

Từ bỏ dung sắc đẹp,

Vị ấy đào gốc khổ,

Mồi nhử của ác ma,

Thật khó vượt qua được.

Dù sự thực là mọi người đều phải chết nhưng vẫn có một số người thiểu trí hy vọng mình không phải chết, không đi qua con đường các vị tiền bối của mình đã đi qua. Biết được tâm chúng sanh như thế, trong Tăng Chi Bộ Kinh, Chương Hai Pháp, Phẩm Các Hy Vọng, Đức Phật dạy:

"Có hai hy vọng này, này các Tỷ-kheo, khó được từ bỏ. Thế nào là hai? Hy vọng được lợi dưỡng và hy vọng được sống. Hai pháp này, này các Tỷ-kheo, là hai hy vọng khó được từ bỏ.”

Và ngài dạy thêm rằng:

"Này các Tỷ kheo, ngắn ngủi thay là tuổi thọ loài người. Người ở đời này rồi phải ra đi trong tương lai. Hãy làm điều lành. Hãy sống phạm hạnh. Không có gì sanh ra lại không bị tử vong. Này các Tỷ kheo, người sống lâu chỉ có một trăm năm, hoặc ít hơn, hoặc nhiều hơn.” -- (Kinh Tương Ưng Ác Ma, Phẩm I)

Cái chết cũng là nỗi sợ hãi cho cả loài vật bốn chân. Trong truyện tiền thân số 105, Bồ Tát kể lại chuyện một con voi sợ chết như sau:

Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở thành Ba-la-nại, Bồ tát sanh làm thần cây ở Tuyết Sơn. Lúc bấy giờ, vua Ba-la-nại đem con voi báu của mình giao cho các người nài voi để huấn luyện nó đừng dao động. Họ cột chặt con voi bất động và bắt đầu huấn luyện voi tập tánh bất động. Khi con voi, bị bắt tập như vậy, không thể chịu nổi đau khổ, liền bẻ gãy cây cột, đuổi các người tập và đi vào Tuyết Sơn. Người ta không thể bắt nó được, bèn đi trở về. Tại đấy, con voi bắt đầu sợ chết, nghe tiếng gió động, nó hoảng hốt sợ chết, đập vòi qua lại và chạy thật nhanh, như khi nó bị cột vào cây cột tập đừng dao động. Không hưởng được thân thoải mái hay tâm thoải mái, nó đi lang thang trong nỗi dao động. Thần cây thấy nó, đứng trên chỗ nhánh chĩa hai của thân cây, nói lên bài kệ này:

Rừng này có nhiều cành,

Gió bẻ gãy cành mục,

Này voi, nếu ngươi sợ,

Ngươi sẽ ốm yếu thôi.

Như vậy, thần cây khuyên dạy con voi ấy. Từ đó trở đi, con voi không sợ hãi nữa. -- (Kinh Tiểu Bộ, Chuyện Con Voi Sợ Chết)

Tuy vậy cũng có những con vật khôn ngoan biết coi thường mạng sống của mình để làm lợi chủ và để bảo vệ những công trình mình đã tạo dựng được. Đó là câu chuyện tiền thân của Bồ Tát lúc ngài làm con ngựa quý Sindh.

Thuở xưa, khi vua Brahamadatta đang trị vì ở thành Bà-la-nại, Bồ-tát được sanh làm con ngựa Sindh nòi giống tốt, con ngựa báu của vua, được trang sức lộng lẫy. Nó ăn cơm nấu với gạo cũ ba năm, đầy đủ hương vị đặc biệt, đựng trong một cái dĩa bằng vàng, trị giá một trăm ngàn đồng tiền vàng. Chuồng ngựa được dựng trên đất ướp thơm với bốn loại hương. Xung quanh chuồng có treo những màn đỏ, trên trần treo cái tán bằng vải, được trang hoàng với các vì sao bằng vàng. Trên tường thả xuống những chuỗi hoa thơm, vòng hoa và một ngọn đèn dầu thơm luôn luôn cháy đỏ. Không có vị vua nào không thèm muốn vương quốc Ba-la-nại. Rồi vua cho mời vị ấy đến và hỏi:

- Khanh có thể giao chiến với bảy vị vua không?

- Thưa Thiên tử, nếu thần được con ngựa Sindh nòi giống tốt, kể gì bảy vị vua, thần có thể giao chiến với các vua ở toàn cõi Diêm-phù-đề (Ấn Độ).

- Này khanh, con ngựa Sindh giống tốt, hay con nào khác, tùy ý khanh muốn, hãy lấy con ngựa ấy và đi giao chiến.

- Lành thay, thưa Thiên tử!

Vị ấy đảnh lễ vua, từ trên lầu bước xuống, cho đem lại con ngựa Sindh tốt giống, khéo mặc áo giáp cho nó, tự mình vũ trang toàn diện, đeo gươm, rồi leo lên lưng ngựa Sindh, đi ra khỏi thành và nhanh như chớp, đánh tan đội quân thứ nhất, bắt sống một vua, cho dẫn vua ấy về giam ở đội quân trong thành. Rồi vị ấy đi nữa, đánh tan đội quân thứ hai, cũng vậy, đội quân thứ ba, thứ tư, thứ năm và bắt sống được năm ông vua.

Nhưng khi vị ấy đánh tan đội quân thứ sáu, và bắt vua thứ sáu, thì con ngựa Sindh giống tốt bị thương, chảy máu và cảm thấy đau đớn rất nhiều. Biết con ngựa đã bị thương, người kỵ mã cho nó nằm xuống trước cửa cung vua, cởi áo giáp cho nó, và sai lính nai nịt một con ngựa khác.

Bồ-tát nằm một bên hông rất thoải mái, mở mắt thấy người kỵ mã, tự nghĩ: "Người kỵ mã đang nai nịt một con ngựa khác, sẽ không thể nào đánh tan đội quân thứ bảy, không thể nào bắt được ông vua thứ bảy. Như vậy nó làm tiêu tan công lao ta đã làm, còn người kỵ mã không ai sánh kịp này sẽ bị giết, và nhà vua sẽ rơi vào tay quân thù! Ngoài ta ra, không một con ngựa nào khác đánh tan được đội quân thứ bảy, và có thể bắt được vị vua thứ bảy!"

Đang nằm như vậy, Bồ-tát gọi người kỵ mã và nói:

- Này bạn, ngoài tôi ra, không có con ngựa nào khác có thể đánh tan đội quân thứ bảy, bắt được ông vua thứ bảy. Tôi sẽ không để ai hủy hoại thành quả tôi đã làm. Hãy đỡ tôi dậy và nai nịt cho tôi!

Sau khi nói vậy, Bồ-tát đọc bài kệ này:

Nay tuy nằm một bên,

Bị bắn bởi mũi tên,

Con ngựa nòi giống tốt,

Thắng hơn con ngựa khác

Hỡi này người kỵ mã

Hãy nai nịt cho tôi

Người kỵ mã đỡ con ngựa dậy, băng bó vết thương, khéo nai nịt áo giáp cho nó, rồi nhảy lên lưng ngựa ra trận đánh tan đội quân thứ bảy, bắt sống ông vua thứ bảy và dẫn vị ấy về đội quân của vua mình. Người kỵ mã dắt Bồ-tát đến cửa thành và vua đi ra để xem Bồ-tát. Bậc Đại Sĩ nói với vua:

- Tâu Đại Vương, chớ giết bảy ông vua ấy. Hãy bắt họ thề sẽ trung thành với ngài rồi thả họ ra. Hãy cho người kỵ mã thọ hưởng danh vọng xứng đáng với công lao. Thật không phải đạo nếu để một chiến sĩ đã bắt được bảy vị phải chịu thiệt thòi! Đại vương hãy bố thí, hãy giữ giới, hãy trị vì quốc độ với Chánh pháp công bằng.

Khi Bồ-tát khuyến giáo vua như vậy xong, người ta cởi áo giáp cho Bồ-tát. Nhưng khi được cởi tung mảnh giáp, Bồ-tát mệnh chung. Vua lo việc hoả táng con ngựa rất trọng thể, cho người kỵ mã hưởng danh vọng lớn, và đòi bảy ông vua kia phải tự mình thề không còn phản bội gây chiến nữa, rồi đưa họ về nhà của họ. Vua trị vì quốc độ với chánh pháp và công lý, sau khi mạng chung, đi theo nghiệp của mình. -- (Kinh Tiểu Bộ, chuyện Tiền Thân số 23)

Nói chung, không chỉ loài người mà cả loài vật cũng sợ chết và loài người còn có tham vọng được trường sinh, bất tử. Biết chúng sanh khó từ bỏ hy vọng bất tử, Đức Phật dạy cho người hữu trí cách tránh lưỡi hái của thần chết:

"Hãy nhìn như bọt nước,

Hãy nhìn như cảnh huyễn!

Quán nhìn đời như vậy,

Thần Chết không bắt gặp

-- (Pháp Cú 170)

Để nhắc nhở chúng sanh không nên chạy trốn cái chết mà nên can đảm đối đầu với nó, Đức Thế Tôn luôn răn dạy chúng sanh: "Nội tâm khéo an trú trong tưởng về cái chết." bằng cách lấy cái chết, lấy tử thi làm đề mục hành thiền. Trong kinh Tăng Chi Bộ Đức Thế Tôn cũng dạy các Tỳ Kheo phải niệm chết vì cái chết có thể đến bất cứ lúc nào, do bất cứ nhân duyên nào:

"Các nhân duyên đem đến cái chết cho ta rất nhiều: con rắn có thể cắn ta; con bò cạp có thể cắn ta; hay con rít có thể cắn ta. Do vậy, ta có thể mệnh chung. Như vậy sẽ là chướng ngại cho ta. Ta có thể vấp ngã và té xuống. Cơm ta ăn có thể làm ta mắc bệnh khi ăn, hay mật có thể khuấy động ta, hay đàm có thể khuấy động ta. Các gió như kiếm có thể khuấy động ta. Người hay phi nhân có thể công kích ta. Và như vậy ta có thể mệnh chung. Như vậy sẽ là chướng ngại cho ta." -- (Kinh Tăng Chi, Chương Tám Pháp)

Do những nguyên do kể trên, vô thường có thể đến bất cứ lúc nào nên Bậc Đạo Sư dạy chúng ta phải luôn niệm về cái chết:

"Niệm chết, này các Tỷ-kheo, được tu tập, được làm sung mãn, có quả lớn, có lợi ích lớn, nhập vào bất tử, cứu cánh là bất tử. Này các Tỷ-kheo, các Thầy hãy tu tập niệm chết."

Ngài cũng không quên dạy chúng sanh những câu kinh gối đầu:

Ta đây sự chết sẵn dành

Thế nào tránh thoát tử sanh đến kỳ

Ta đây phải chịu sanh ly

Nhân vật quý mến ta đi biệt mà…

-- (Năm Điều Quán Tưởng)

NHƯ QUANG

Tài liệu tham khảo:

Đức Phật và Phật Pháp

Kinh Tăng Chi Bộ

Kinh Tiểu Bộ

Kinh Trung Bộ

Kinh Trường Bộ

Truy cập từ trang web: www.budsas.org

Chân thành cám ơn đạo hữu Như Quang đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 02-2007)

Như Quang

- 04 -