Lá thư bạn đạo

Khúc hát, lời ca, bài thơ, bức họa... làm gì, ở đâu, thời nào cũng là những xót xa cay đắng hờn trách thế nhân than thở - cuộc đời. Hai từ ngắn ngủi thôi nhưng bao trùm Đông Tây kim cổ làm tiêu tốn bao trang giấy, hao tổn bấy nhiêu tinh lực của các nhà văn, các học giả, các Thiền sư... giữa vách núi cội cây, nơi thâm sâu núi rừng hay hàng quán mái hiên chốn đông đúc phố thị, nơi cuối bãi đầu ghềnh chòi hoang nẻo vắng hoặc kinh thành tráng lệ, điện ngọc cung vàng, xe ngựa thênh thang. Đâu đâu cũng cảm cũng nhận cũng thấy cũng nghe "Đời là bể khổ", "Bể trần ai theo chúng lội ra khơi, mấy mươi năm nào giận, nào thương, nào khóc, nào cười, lăn lóc vở tuồng trong vũ trụ...". Cuộc đời dâu biển đổi dời, lòng người sâu cạn bất chợt nắng sớm mưa mai đã dằn vặt Nguyễn Du khiến Đoạn trường Tân thanh dây sắt dây đồng tay Kiều rướm máu. Nghẹn ngào tấu lên khúc tương tư dầu dãi phong trần hoa phai lá nhạt, trầm luân điệu oán Giang Nam liễu khóc, tùng đau, bụi hồng giã biệt... Và rồi :

"Trăm năm kết cục đều như thế,

Ngoảnh lại mênh mông đám bụi mù".

Những chờ, những đợi, những hẹn hò gió trúc sương mai thêm nặng nề da diết, cay đắng nỗi niềm biệt ly sầu, cười đau khóc hận khi lỡ chuyến đò chiều cầu duyên gãy nhịp, chiếc đàn tình long phím chùng dây :

"Một kiếp đã thề cùng dạ thẳm,

Trăm năm đành phụ với đầu xanh".

Người - vật, vương tướng - để đô, quý là mấy, đẹp là mấy, uy quyền vững chãi là mấy, vẫn thất bại bó tay trói mình theo quy luật của muôn đời tử biệt sinh ly, tường ngã rêu phong bụi hồng cỏ úa. Tiếng tiêu điệu sáo ngón đàn rồi cũng thay xoang đổi nhịp.

Cô má đỏ môi hồng thành mẹ bồng cháu bế, người bạn để trái đào giờ gọi cụ thưa ông! Cuộc đời, hạt bụi, thời gian... đến, đi, qua, lại trong cái khoảng không gian vô tận, nổi chìm xuôi ngược đau đớn, thương tâm, bùi ngùi, cảm khái. Đã từng có biết bao triều đại, dân tộc, bao nhân cách, tâm hồn chịu trầm luân khổ ải, bật tiếng kêu thương ai oán não nùng, lưu lạc chơi vơi giữa đêm trường thế kỷ. Tiếng lòng cất lên vời vợi thê lương, chân thành, bi thiết ngỏ cùng mây ngàn gió núi hạt bụi non cao, mà tri âm khúc bi ca vắng dạng, tri kỷ điệu thức hài mãi mãi bặt tăm...

"Hận xưa khôn hỏi trời già

Nỗi oan phong vận, mình ta buộc vào "

(Thơ chữ Hán của Nguyễn Du)

Cho đến một ngày, tính đến nay đã trên hai ngàn năm trăm năm. Ngày hoa nở suối reo chim ca cỏ hát, toàn thể vũ trụ rực rỡ vui mừng chào đón sự ra đời của sinh vật Người được kết tinh bằng những hạt bụi thiêng quý hơn vàng hơn ngọc. Ngày đức Phật ra đời! Giờ đây còn hơn ba mươi tháng nhân loại bước vào năm thứ hai ngàn của chu kỳ đầu tiên sau Tây lịch. Thêm một lần Phật tử trên toàn thế giới cảm động hân hoan đón chào ngày sinh của đức Thích Ca Mâu Ni. Người cũng từng được sinh ra như mọi con người trên trái đất, và quy luật hóa thành đến chu kỳ tan hoại cũng chuyển lưu từ hạt bụi. Phật tử chúng ta chào đón Người đồng nghĩa với niềm vui khi nhận ra ánh sáng thiện lương đang ngự tri giữa trái tim mình.

Theo bước chân Người, chúng ta hướng về chánh pháp. Mọi nguyên nhân gây đau khổ cho con người, làm cách nào con người vượt qua nỗi khổ tìm cho mình con đường giải thoát, hành trình của hạt bụi trong quá trình tiến hóa của muôn loài, từ sinh vật nhỏ nhất không thể nhìn thấy bằng mắt cho đến những khối vật chất lớn lao vô biên đang thường hữu có mặt và biến mất để rồi tái hiện lại trên vũ trụ bằng vô số các dạng sắc tướng khác nhau... đã được Người phân tích, lý giải đến rốt ráo, để từ đó cuộc đời vốn được ví như là biển khổ sông mê, trầm luân khổ ải, không còn làm cho con người mê muội sợ sệt, hoang mang hốt hoảng; trái lại giúp cho con người có thời gian ngắm nhìn mình, quan sát thế gian, làm những cuộc so sánh tự thân. Qua đó sống với cuộc đời đẹp hơn, chân thật hơn, cần mẫn đáng yêu hơn. Cùng nhau học cách giữ gìn, bảo vệ và bày tỏ lòng biết ơn cuộc đời nơi mọi sinh vật trên hành tinh trái đất cùng thừa hưởng chung nguồn sống hồn nhiên miên viễn của vũ trụ. Nhờ giáo lý của đức Phật, con người hàng ngày bước những bước vững chắc tự tin trên hành tinh trái đất, tìm mình trong vũ trụ, soi mình trước tấm gương đời. Bằng giáo lý của đức Phật được truyền bá, con người biết mình, tin mình có khả năng tự làm bè, tự đóng thuyền đưa mình đến bên kia bờ giác bằng những hành động thiết thực, bằng tấm lòng khoan dung, vị tha, bác ái dành cho đời.

Vẫn mãi mãi là hạt bụi luân chuyển ngàn triệu năm theo duyên khởi đất trời nhưng biết nương nhờ giáo lý của đức Phật, người con Phật có khả năng chọn cho mình những hạt bụi thiêng trong trùng trùng bụi cát, sao cho sự sống trong từng mỗi hơi thở mang lợi ích đến muôn người, trải vạn vật. Biết ơn ông bà tổ phụ cho ta thân người, biết ơn đất nước hàng ngày nuôi dưỡng mầm sống trong ta, biết ơn đức Phật cho ta trí tuệ để có thể nhận rõ mọi sự vật từ bản chất thật của nó, từ đó tìm thấy lại cái bản lai diện mục của mình :

"Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ,

Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn,

Pháp môn vô lượng thệ nguyện học,

Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành".

Bốn nguyện lớn của đức Phật vì thương xót chúng sanh đang chịu đau khổ chìm đắm trong sinh tử. Lòng từ bi, trí tuệ sáng suốt của Người mãi mãi soi rọi cho chúng ta trên con đường đi đến sự giác ngộ. ngày Đản sinh đức Phật! Ngày trần gian vạn đóa sen hồng đua nở, chào đón hạt bụi thiêng gieo chất ngọc cho đời./.

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Thiện Minh đã gửi tặng phiên bản vi tính (Bình Anson, tháng 04-2001).

update: 14-04-2001

Nghệ sĩ Tiến sĩ Bạch Tuyết

Sài gòn, 2001

[19]

Trái tim, tình người

Thư gửi bạn Ngọc Sĩ (Đà Nẵng).

Bạn đã viết một lá thư thật dài, thật tình cảm nói về con đường tiến tu của bạn khiến tôi vui vẻ nhẹ nhàng khi đọc. Con đường của bạn đi đến sự giác ngộ giải thoát không suôn sẻ trơn tru. Con đường với bao chông gai, hầm hố, bụi bờ; nhưng điều quan trọng là bạn đã gồng gãnh, đã kiên trì vượt lên trên "Từng cây số". Vượt lên trên số phận mình để mỗi lúc quay lại nhìn đoạn đường đã qua bằng con mắt hiểu biết, cái nhìn cảm thông, tấm lòng rộng mở, tâm hồn thanh thoát, để vẫn trân trọng với mình yêu thương cuộc sống, yêu thương con người, nhìn sự tàn ác bất công như là một quá trình sàng lọc để đến cái đẹp, cái thiện lương của nhân loại bằng ánh sáng trí tuệ nhận được từ giáo lý của Đức Phật. Điều này mọi Phật tử chúng ta đều muốn vươn tới, muốn đạt tới, nhưng không phải ai cũng có duyên may gặp được, thấy được và hành động đúng như vậy.

Sự việc bạn kể quả đáng như bạn nhận định, là vừa do bất cẩn vừa do cách tổ chức non kém, đồng thời vừa do nghiệp báo của mỗi chúng sanh. Khi ta muốn đi đâu, làm việc gì, cho ai, ta cần sắp đặt mọi việc như nó cần phải có. Ta đi chùa, đi đến chỗ đông người, đi xem hát, đi mua sắm ..v.v.. Ta tự hỏi ta cần có bao nhiêu tiền cho việc này, ta ăn mặc ra sao cho vừa gọn, vừa tiện... Thấy nơi này đông quá, chen chúc quá thì ta đợi, ta đi chậm lại, đi trước một ngày, đi sau một ngày Phật vẫn ở đó, thậm chí ở ngay trong ta vậy. Tại sao ta phải giành giựt lấn chiếm để được đi trước, được ngồi trước, được nếm trước, được gọi tên trước..v.v.. Khi mê, mình muốn việc gì cũng phải nhất, phải giỏi nhất, phải hay nhất, phải đẹp nhất, phải uy quyền nhất, phải cao sang nhất, phải ăn trên ngồi trước thiên hạ. Nói mê là vì làm sao mà nhất hết được. Ở mỗi cái xã, ông chủ tịch xã là nhất, nhưng lên đến huyện thì ông huyện là nhất và khi lên đến tỉnh thì ông tỉnh là nhất... và cứ như vậy cho đến ông vua thì cũng lại còn có vua nước nhỏ, vua nước lớn và rồi cũng đâu phải ai cũng làm vua hoài. Lại cũng chưa từng có ai ở ngôi vua hoài mà không đau ốm bệnh hoạn, hay chết. Gần đây nhất chúng ta được xem phim vị vua cuối cùng của Trung Hoa, do một đạo diễn người Mỹ dàn dựng (The Last Emperor). Chúng ta thấy gì trong đó. Chúng ta nhớ lời Đức Phật dạy: "Thương chúng sanh vui chơi trong ngôi nhà lửa. Nhìn quy luật sinh thành hoại diệt. Bị chìm đắm trong dâu biển, đổi dời từng phút từng giây mà tưởng chỉ xảy ra cho ai đó, chớ không phải mình". Câu chuyện phim diễn tiến xung quanh sự cáo chung của một triều đại phong kiến, khiến chúng ta sao khỏi ngậm ngùi cho kiếp nhân sinh, cho chính thân phận của mỗi chúng ta, và rồi nhân vật ông vua thuở nhỏ được chiều chuộng, được hầu hạ đủ điều, đủ cách, khi thời thế đổi thay, ông không biết làm sao để sống như một người dân thường. Chúng ta thương ông và tự hỏi trong tận cùng của nỗi đau mất mát chắc ông đã tìm ra ý nghĩa chân thật nhất của đời người... giúp ông tự mình tìm đường thoát khỏi cơn mê?

Qua lá thư, cảm ơn bạn đã truyền cho tôi niềm tin, cảm hứng để cùng nhắc nhở nhau, bồi dưỡng cho nhau ý nghĩa thâm sâu diệu mầu của đạo pháp. Và còn nữa, ta gửi cho nhau nụ cười hồn nhiên từ trái tim nồng ấm tình người. Nụ cười nuôi dưỡng tâm hồn, nuôi dưỡng chánh niệm bằng hơi thở thiên thần, đếm mỗi ngọn gió ra vô theo xác thân hình thành từ cát bụi. Nhắc nhở nhau cái ngắn ngủi thật quý báu của mỗi kiếp người trong dòng sống miên viễn của đất trời, của vạn vật.

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Thiện Minh đã gửi tặng phiên bản vi tính (Bình Anson, tháng 04-2001).

update: 14-04-2001

Nghệ sĩ Tiến sĩ Bạch Tuyết

Sài gòn, 2001

[20]

Hơi thở thiền trong nghệ thuật

Thư các độc giả Phật tử hỏi tôi làm cách nào mà giữ được sức khỏe và chất giọng tốt, thân thể dẻo dai để có thể đảm nhận vai diễn một mình trong "Diễn kịch một mình" và gần đây là vở "Hoàng hậu của hai vua", trong suốt 1 tiếng 10 phút của mỗi xuất diễn.

Thưa các độc giả quý mến,

Tôi tập thiền cách đây cũng khá lâu, không có cầu mong điều gì cao xa, chỉ muốn có sức khỏe bình thường, tâm bớt lăng xăng, bớt tham, bớt muốn. Nương theo tinh thần bi, trí dũng của đạo Phật hết lòng với công việc, thương yêu giúp đỡ người, chân thành, bình đẳng không phân biệt thấp cao, xa gần, ngu, trí, trau dồi trí tuệ, không chủ quan, không tự mãn, lúc nào cũng học hỏi, học thầy, học bạn, học người thân, học ở người thương ta, người ghét ta, người trên ta, người dưới ta. Học và học, học một cách thành khẩn, phát triển trí tuệ để có thể nhìn thấy sự vật một cách sáng suốt, khách quan phân biệt phải trái chánh tà, dấn thân hành động theo lẽ phải, vì chính nghĩa trước hết tìm cách thắng những tính xấu ác của mình, phát triển tính thiện, làm điều có ích cho đời, cho đạo. Sắp đặt thời giờ hợp lý sao cho có thể ngồi thiền, tụng kinh hoặc niệm Phật thường ngày, để tu dưỡng bản thân, dần dần loại bỏ tâm đảo điên mưu cầu danh lợi, nhắc nhở mình thường xuyên rằng tài năng tuy cần thiết cho mình, cho đời, nhưng đạo đức là yếu tố quan trọng để khẳng định cái chí nhân, chí nghĩa của mỗi con người nếu muốn sống đem lợi ích cho đời, đền đáp công ơn ông bà cha mẹ.

Tôi tập theo nguyên tắc căn bản của lục hào, áp dụng trong gia đình cũng như nơi làm việc: thân hòa cùng chung sống, không đòi hỏi điều gì mang thêm lợi riêng cho mình; miệng hòa tránh cãi cọ; ý hòa cùng vui vẻ, có khác một chút thì tôi liệu lúc bạn vui tôi nói lại, với người trên trước thì tôi nhẹ nhàng thưa lại cho đúng với việc đã xảy ra. Tư tưởng (kiến) hòa cùng hiểu để làm việc tốt hơn, đạt hiệu quả hơn. Giới (kỷ luật) hòa cùng giữ gìn, tuân theo luật lệ, quy tắc của nơi mình đến, đi, làm việc, giữ lễ đối với những ai mình gặp gỡ, tiếp xúc, giữ kỷ luật bản thân tạo điều kiện thực hiện công việc toàn vẹn theo khả năng của mình; lợi hòa cùng chia sẻ, từ nhỏ đến giờ tôi đi làm ai cho gì nhận nấy không đòi hỏi chê khen ít nhiều, ăn đơn giản, uống nước lã, ngủ đâu cũng ngon.

Khoảng 4 năm nay tôi chỉ ăn rau cải, không ăn thịt cá... thoạt đầu trong gia đình và các khán giả thương, lo ngại tôi không đủ sức khỏe, ảnh hưởng đến thính sắc của một người làm nghề đi hát. Tôi cũng có lo, nhưng dần dần quan sát mình qua mỗi năm, mỗi lần đi đâu xa, gần để hát cho bà con nghe, tôi cũng không thấy mình mệt. Ngày trước, ở những vai diễn bi thương tôi tập trung tư tưởng một cách mệt nhọc, khi diễn xong rồi 1 suất diễn tôi cảm thấy thân thể rã rời - Còn giờ đây ở những trường đoạn bi thương, tôi nhận ra cảm xúc đến hồn nhiên, đến thật nhanh, giọt nước mắt trào ra nhẹ nhàng thanh thoát, cũng không phải gắng sức để cất giọng hát. Xong buổi diễn tôi không có cảm giác mệt mỏi, chỉ thấy như mình vừa lướt qua một đám mây, hay một vệt nắng trên đồi với những làn gió mát thật dễ chịu hòa lẫn với tiếng nhạc vi vu sáo trúc dìu dặt, làm việc suốt ngày vẫn thấy nhẹ nhàng thanh thản. Hiện tôi vẫn đang theo dõi, quan sát sự chuyển biến từ tinh thần đến thể chất trong con người đời thường và con người nghệ sĩ trên sàn diễn, với cái tên Bạch Tuyết của đời, pháp danh Diệu Lộc của đạo. Phải chăng thiền của đạo Phật với giới, định, huệ cộng với tình thương của gia đình, của khán giả khiến tôi vượt qua được những hoàn cảnh khắc nghiệt, những khúc quanh sống chết của mỗi đời người, vẫn thương đời thương người tha thiết, giữ được sức khỏe, sự thanh xuân trong tâm hồn, với chút tài năng được thừa hưởng, chăm chút của các bậc tiền bối trong nghề, các bậc chân tu trong đạo mãi còn phước duyên cho tôi cất lên tiếng ca đẹp đời đẹp đạo.

Thưa các độc giả, khán giả thương quý.

Vẫn là những trao đổi bâng quơ từ mạch sống đời thường vừa sạch vừa nhơ, vừa thô vừa tế, như vầng trăng ban đêm như mặt trời ban ngày, chúng ta đội nắng đội mưa, cảm nắng cảm lạnh, rồi nhờ nắng mưa mà có cây lành trái ngọt độ thân! Thiện ác đến, đi... nhân sinh theo ý nghĩ hành động tự mình nhận hay trả, gieo hay gặt. Điều mình cần đã quý, những gì người cần càng quý hơn, đáng được trân trọng hơn, sự phân biệt, hằn thù không đem lại lợi lạc bình an cho con người, chi bằng cảm thông, tha thứ giúp đỡ nhau, tạo cho con người niềm tin về những điều tốt đẹp vẫn mãi mãi đến cũng từ con người mang hạt giống lành giới, định, tuệ. Trao nhau hơi thở thiền cho chúng ta sức khỏe, thanh lọc tâm hồn gạt bớt nhiễm ô, sao cho mỗi người chúng ta, mỗi đời của chúng ta là một tác phẩm nghệ thuật, "Nghệ thuật sống đẹp".

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Thiện Minh đã gửi tặng phiên bản vi tính (Bình Anson, tháng 04-2001).

update: 14-04-2001

Nghệ sĩ Tiến sĩ Bạch Tuyết

Sài gòn, 2001

[21]

Cảm nghĩ người xa quê khi xem

"Những Thước Phim Đời"

LTS : Như báo Sân Khấu thành phố đã đưa tin nữ Nghệ sĩ ưu tú Bạch Tuyết đang theo học tại Học viện Sân khấu Hoàng Gia Anh quốc. Thời gian đó, Bạch Tuyết về thăm nhà hai lần và đã xem hai vở kịch nói "Tình nghệ sĩ" và "Những thước phim đời" trên sân khấu nhà hát Hòa Bình.

Nữ Nghệ sĩ ưu tú Bạch Tuyết ghi lại một số cảm nghĩ của mình và gởi về Tòa soạn báo Giác Ngộ ngày 7.10.1992. Tòa soạn xin giới thiệu bài viết này với đọc giả.

Về thăm nhà hai lần, trong quá trình nghiên cứu sân khấu tại trường Hàn Lâm Hoàng Gia Kịch nghệ Anh (Royal Academy of Dramatic Art, London) là hai lần vui và hạnh phúc. Thứ nhất không phải xa đất nước, xa nhà quá lâu, thứ hai được xem hai vở kịch: "Tình nghệ sĩ" lần đầu và "Những thước phim đời" mới đây. Cả hai vở đều được dàn dựng công phu, nghiêm túc.

Lòng tôi tràn ngập niềm vui và xúc động khi xem vở "Tình nghệ sĩ", vui vẻ được xem một vở diễn đẹp, hay, lành và mới. Còn xúc động bởi các bạn trẻ của Câu lạc bộ Thể nghiệm Hội Sân khấu thành phố, trong điều kiện sống và làm việc còn quá nhiều thiếu thốn, thậm chí khắc nghiệt mà vẫn giữ được dòng sáng tạo nhân ái, nghĩa tình, thủy chung, trung trực. Đó cũng là cái cần phải có của các sân khấu trên thế giới và rất đáng mừng nó đã ở trong tầm tay, trong trái tim của các bạn tự bao giờ. Hôm đó, tôi âm thầm mong đợi công trình thứ hai, thứ ba, thứ tư ..v.v.. của các bạn với cả hồi hộp lẫn thú vị, hồi hộp vì lòng đã tin tưởng, đã thương yêu, quý trọng các bạn, nhưng không biết mình đã nghĩ về các bạn đúng chưa, phải chưa? Và thú vị vì cứ mỗi khi đến với công trình dù nhỏ, lớn tầm thường hay phi thường của các bạn trẻ, đều có cái để học, để tự nhắc nhở, để tự nhìn lại mình. Thú vị, vì mỗi thế hệ trẻ được đánh giá là cấp số nhân của nhân loại về mọi lĩnh vực. Riêng trong loại hình nghệ thuật, tài năng, tấm lòng và tri thức lại càng không thể mỗi ngày không được bổ sung mặt nào đó, từ cuộc sống hằng ngày, những vui buồn chung quanh chúng ta.

Và rồi đến "Những thước phim đời"... khi màn sân khấu buông xuống chấm dứt, đêm diễn, đêm đó về nhà tôi không ngủ được, kết quả là sáng hôm sau tôi đã vẽ xong một bức tranh sơn dầu khổ 40 x 50 và tên của nó là "Đẹp".

Tôi đã nhiều lần được làm việc chung với các bạn đạo diễn trẻ, trưởng thành từ sự lao động thực tiễn tại Hội Sân khấu. Đúng là các bạn có cái dáng dấp bên ngoài rất trẻ nhưng bên trong là những cái đầu rất "già". Những con người lao động nghệ thuật đầy trách nhiệm và mang tính tự giác cao. "Những thước phim đời" ngay cái tên của vở diễn cũng đã rất thông minh. Đó là những thước phim rời rạc của đời thường và trong suốt vở diễn chủ đề đó đã được nuôi dưỡng xuyên suốt. Đây là một phong cách hiện đại. Ở London, trung tâm sân khấu thế giới, có không biết bao nhiêu phong cách khác nhau được hình thành trên sàn diễn, nhưng câu hỏi cho mỗi đạo diễn, mỗi tác giả, mỗi diễn viên, nghệ sĩ mãi mãi được chuyền nhau "Công chúng hôm nay muốn gì và chúng ta cần cung cấp cho họ cái gì?". Trước đây khi chưa bùng nổ thông tin, con người còn dư thời gian để suy nghiệm, để lý giải để thưởng thức. Chúng ta đưa một số vở diễn lên sân khấu, để thông báo một vấn đề nào đó đang bức xúc cho ai đó, những vấn đề chung, những việc riêng của xã hội đang hoặc đã xảy ra trong xã hội. Để rồi, từ một vấn đề của đời thường khi thông qua nó trên sàn diễn tác giả hư cấu thêm, đạo diễn khơi thêm xung đột kịch, gây cao trào, thêm mảng này bớt mảng nọ, từng chi tiết, một sao cho nó hấp dẫn, sôi nổi, lôi kéo khán giả vào nhập cuộc.

Những người làm sân khấu trên thế giới cho rằng bùng nổ thông tin có mặt ưu của nó là làm cho thế giới ngày nay đến gần với nhau hơn. Nhưng mặt khuyết của nó là khiến cho con người cô độc hơn, mệt mỏi hơn, bởi quá tải vì lượng thông tin đó, nhất là những người trẻ, sự thành danh của mỗi người trong số họ càng "trăm chiều" hơn.

Khi cái chung được mô tả đến một mức độ nào đó thì điều hiển nhiên là con người sẽ quay lại với từng chi tiết của mỗi thứ, nhưng có khác là chi tiết hơn, trung thực hơn, êm đềm hơn, để tìm một nơi trú ngụ.

Trong khóa học ở London, chúng tôi có 61 người gồm 12 quốc tịch, trong đó Mỹ, Anh, Pháp, Hòa Lan, Úc, Canada, Đức, Ý... chiếm đa phần gồm các diễn viên, sinh viên kịch nghệ, đạo diễn... Tôi là người Việt duy nhất từ khi ngôi trường này mới thành lập khoảng hơn trăm năm nay. Tôi cũng là một thành viên trong nhóm thảo luận về sân khấu thế giới hôm qua, hôm nay và ngày mai. Mỗi lần về nước tôi đều tranh thủ thời gian để học, để xem những tác phẩm văn học nghệ thuật mới ra lò trong nước. Bởi vì khi gặp lại nhóm cần phải cập nhật thông tin về những sáng tạo mới về văn học nghệ thuật nói chung về sân khấu của nước mình để thông báo cho nhau, sao cho những cuộc thảo luận mang đến cái mới, cái cần thiết cho sân khấu hôm nay.

Đa số chúng tôi nghiêng về ý kiến cho rằng cần phải chữa trị căn bệnh tâm thần "âm thanh và cuồng nộ" của thế giới thông qua các loại hình nghệ thuật. Để giải mã sự mệt mỏi, sự quá tải đưa đến "Stress" mà nhân loại đa phần phải đối mặt hiện nay là loại hình nghệ thuật mà khi tham dự công chúng nhận được cảm giác yên bình, dịu dàng, thoải mái. Chúng ta có thể hình dung nó như một dòng nước mắt, chảy nhẹ xuống má vì hạnh phúc bất ngờ với âm nhạc mênh mông nhẹ nhàng, và "gam" màu lạnh của cảnh vật xung quanh. Các bạn đã đưa lên sân khấu những vấn đề gút mắc của đời thường, bi kịch của những người lương thiện, để qua đó họ tự giải đáp những trường hợp riêng rẽ của chính họ, khi gặp phải trong cuộc sống, bằng tấm lòng vị tha nhân hậu. Không có cái ác sinh sôi trong dòng kịch mà các bạn đang theo đuổi. Cảm ơn các bạn trẻ, những người đang đi những bước tiếp nối để làm giàu cho sân khấu nhân loại. Các bạn đã làm công việc ráp nối "Những thước phim đời" của từng con người riêng rẽ. Chỉ riêng về cảm xúc, trí tuệ để đi đến cái mới của sân khấu thế giới hiện nay, các bạn đã không trễ một bước nào. Tôi đã được nghe kể lại các bạn đã làm việc tập thể và các bạn cũng đã lắng nghe những người đi trước - Đây là cách đúng nhất và ngắn nhất để đi đến những bước lớn trong tương lai...

... Những người làm nghệ thuật hôm nay, nếu không tìm cách vươn lên cùng với khán giả thì cũng không được quyền thấp hơn họ. Bởi vì chúng ta khi đứng trên sân khấu là đã hạnh phúc và may mắn. Chúng ta được quyền nói. Vậy cần phải nói thế nào là quyền, là trách nhiệm của chúng ta. Khán giả ở vị trí người nghe. Họ không thể leo lên sân khấu để phản bác lại nên họ có quyền không nghe nếu họ cảm thấy không phải, mất thì giờ, tốn tiền vô bổ. Và ai có dịp xem qua kết quả điều tra dân số, điều tra xã hội học gần đây nhất, so với cách đây 20 năm sẽ không nỡ nói rằng trình độ khán giả quá thấp và họ chỉ muốn giải trí dễ dãi ... Có chăng là ở giữa những ngổn ngang cũ, dày đặc thông tin những biến động, biến cố kinh tế, chính trị, quân sự.. v.v.. trên trái đất trong thập niên này, đã khiến họ quá mệt mỏi, chán ngán đôi khi hoang mang - nên họ cần tìm nơi nào đó để nghỉ tạm. Và phải chăng, với tâm trạng đó tôi đã thực sự rung đọng khi xem hai vở "Tình nghệ sĩ" và "Những thước phim đời". Rung động của sự êm đềm trung thực, trong sáng và nhất là lòng nhân ái xuyên suốt tác phẩm, từ lúc mở cho đến đóng màn. Sân khấu thế giới với giòng tư tưởng chỉ đạo của nó không có gì khác lạ hơn suy nghĩ của các bạn mà tôi đã được tận mắt thấy, tận tay sờ đụng. Có thế nên điển hình tác phẩm được giải thưởng lớn trong những năm gần đây Raimnan, Goas, Cao lương đỏ hoặc lối dàn dựng mới đây của phim "Đông Dương" chẳng hạn. Mới mà không mới, chỉ vì nó có thể hiện dòng sống muôn đời của nhân loại ở những thời đại mà đa số nhân loại không mắc bệnh tâm thần.

Về công tác dàn dựng của cả hai vở, đương nhiên là chúng ta có những cái cần trao đổi bổ sung cho nhau, từ y trang, cảnh trí, diễn xuất, diễn viên - Với cách làm việc của các bạn, một vài khuyết điểm trong dàn dựng tôi tin rằng các bạn đủ "tình cảm" để lắng nghe, để biết và tự điều chỉnh. Điều quan trọng là các bạn đã đi cùng hướng với sân khấu chân chính của nhân loại. Cho phép tôi thân ái siết tay từng bạn tham gia gián tiếp cũng như trực tiếp trong hai chương trình "Tình nghệ sĩ" và "Những thước phim đời" - Cũng như được phép gửi đến khán giả sự biết ơn từ trái tim tôi qua những chiếc vé mà quý vị đã mua suốt những đêm diễn của các bạn tôi.

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Thiện Minh đã gửi tặng phiên bản vi tính (Bình Anson, tháng 04-2001).

update: 14-04-2001

Nghệ sĩ Tiến sĩ Bạch Tuyết

Sài gòn, 2001

[22]

Tôi đi tìm tôi

Bạn T.Đ.T quý mến,

Bạn hỏi tôi nguyên nhân nào tôi đến với Đạo? Nguyên nhân nào làm nên sức mạnh cho tôi vững vàng trong Đạo?

Có nhiều nguyên nhân, nhưng cái chính có lẽ là cái chết bất ngờ vì tai nạn xe hơi của má tôi lúc tôi mới được 8 tuổi. Tôi không hỏi được ai, cũng không có lời giải thích nào về phía người lớn có thể thuyết phục tôi.

Tại sao con người sinh ra? Tại sao con người chết?

Tại sao mỗi ngày con người đi làm cực khổ mua thức ăn tươi, mới, thức uống đầy đủ cho vô cái thân mà nó vẫn già, vẫn bệnh, vẫn hoại và biến mất trên cuộc đời này? Mình ở đâu tới trong cái giọt nhỏ xíu trong thân của hai người mà sau đó khi ra đời mình gọi bằng Ba bằng Mẹ? Mình tình cờ tới hay vì nguyên nhân nào khác mà mình hoàn toàn mù mờ không biết? Vì sao cùng một ba mẹ sinh ra mà người này xấu người kia đẹp, người này ngu người kia khôn, người này yếu ớt người kia mạnh khỏe? Mình là ai mà không biết được chừng nào mình cảm, chừng nào đau gan, đau phổi, đau lưng, đau đầu, đau mắt... Sống bao lâu, chừng nào chết, chết vì cái gì?... Mình là ai mà người "đẻ" ra mình, cho mình có cái thân này, nhưng mình không tự tử chết vì hai người này, mà lại có thể tự tử chết vì một người lạ mới gặp với tình cảm tha thiết thâm sâu, đôi lúc với người nào đó chúng ta nghe câu nói "Tôi mà không lấy được anh đó, hoặc cô đó là tôi tự tử tôi chết" ..v.v.. Mình là ai? Có thật trước mắt, rõ dạng nhìn, thấy; vậy mà chỉ một lát sau nghe nói đã chết rồi? Hôm nay còn gặp, ngày mai cáo phó, điếu tang.

Còn không biết bao nhiêu câu hỏi, ví dụ: Chết là không còn nói, không còn nghe, không còn thở, "bất động" và sau đó thi thể ra mục làm thức ăn cho dòi bọ, chuột, gián, kiến... Những con vật mà trước đó chẳng bao lâu chưa bao giờ gợi cho ta có một sự e dè sợ hãi nào hết, nếu không muốn nói là khinh bỉ, ghê tởm không muốn lại gần vì sơï bẩn, sợ bệnh. Cái vòng lẩn quẩn này chẳng lẽ không làm cho con người đáng suy nghĩ hay sao! Rồi lại tiếp tục muốn biết hơn nữa: trước khi ở trong lòng ba mẹ, "ta" nầy ở đâu, và sau khi chết "ta" nầy ra sao, lẩn quẩn theo gió cuốn mây bay rong chìm đá nổi, hay phiêu bồng bụi bay ở chốn nào, nơi nào làm cuộc tái sinh như các tôn giáo giải thích. Hay theo 2200 km/giờ của trái đất mà quay mà đi vào miên viễn?... Tôi tự hỏi và tự đi tìm câu trả lời trong triết học Đông Tây từ Locke (triết gia Anh nghiên cứu về tri thức luận); Hume, người chịu ảnh hưởng của Locke và Berkeley, một triết gia Anh nổi tiếng về siêu hình học. Đọc Kank, Mohamed, Kiết-kơ-ga, Freud, Marx, Lenin, Engel, Khổng, Lão, Trang Tử. Đọc thánh kinh, đọc kinh, luật, luận của đạo Phật ..v.v.. Đọc cả những người chẳng có chút tên tuổi nào lưu lại trong lịch sử triết học hay văn học thế giới. Nói như Lâm Ngữ Đường: "... Kiếm được một viên ngọc nhỏ trong một thùng rác thú hơn là ngắm một viên ngọc lớn bày ở cửa hàng bán đồ châu báu!"

Tôi hỏi và đi tìm cho tôi câu trả lời, đọc sách nghiền ngẫm nhưng không tin hoàn toàn vào những gì mình đọc. Muốn sống một cách hữu ích cần luôn luôn quan tâm đến cuộc sống đương thời, quan sát, sửa đổi bổ sung, so sánh cái hôm qua, hôm nay để tự mình biết cần phải hành động như thế nào để ngày mai của mình là thành quả chứ không phải là hậu quả.

Có thể xuất phát từ bản chất nghệ sĩ nên tôi nhớ nhiều những tác phẩm đẹp của Bạch Cư Dị, Tô Đông Pa, một ở thế kỷ thứ 8, một ở thế kỷ 11. Rồi Viên Trung Long, Kim Thánh Thán... Tây có Maiakovski, Lamartine, Hemingway, ta có Nam Cao v.v...

Tôi đọc và tôi đi tìm mình. Sau bao năm miệt mài cho đến một hôm nào đó, tôi nhận ra tôi đã có thể tự trả lời cho mình những câu hỏi rắc rối qua giáo lý của Đức Phật. Người cách đây hơn 2541 năm cũng đi tìm và đã thành công, để lại cho chúng ta cả một gia tài quý báu.

Tôi đã, đang và vẫn đọc, vẫn học, tìm hiểu, tin tưởng và sống trong đời. Hàng ngày vẫn đi vẫn té ngã, vẫn cùng mình cùng người băng bó vết thương, và đi và lại ngã v..v.. Nhưng cái đi, cái ngã đã không còn làm tôi hốt hoảng, bàng hoàng, sợ hãi, bấn loạn... như những tháng ngày chưa gặp giáo lý. Có lẽ nhờ tôi đã có chút nào thông hiểu quy luật của trời đất, hiểu bản chất của cuộc sống. Như lời chư Phật, chư Tổ, chư Thiện trí thức xưa cũng như nay: Sống là sẽ chết, phúc xong thì họa tới và ngược lại; tối sáng, thương ghét, vinh nhục, mạnh yếu, được thua là thật trong một giai đoạn; nhưng là huyễn với cả dòng sống của nhân loại, của vũ trụ, của đời người. Vì lẽ đó tôi không còn bận tâm quá đáng với cái "thật" không lâu bền. Tôi xây dựng cái sự thật cho tôi trú ngụ, đó là cái mà Đức Phật và chư Tổ sư, các bậc thiện tri thức vẫn hàng ngày nhắc nhở chúng ta: "Bình thường tâm thị đạo". Trời nắng đem quần áo ra phơi, trời mưa lấy đem vô; trời bão kiếm chỗ trú ẩn, hết bão, cùng với mọi người dẹp cây ngã đổ, giúp mọi người dựng lại lều và tiếp tục sống. Giữ sao cho ý nghĩ bên trong và hành động bên ngoài cũng giống nhau, ăn khớp với nhau. Thả con trâu trên đồng, buông sợi dây, nằm trên cỏ, ngửa mặt hôn gió trời. Khát hứng sương, đói nhai lá cỏ... Hi! Hi!

Tôi xin phép ghi lại bài kệ của Hòa thượng Thanh Từ thay lời kết:

Chiếc thân tứ đại, khói

Sinh hoạt thế gian, mây

Thành công khối nước đá,

Thất bại chùm bọt tan.

Nhục vinh bong bóng nước

Thương ghét hạt sương mai

Khổ vui trong giấc mộng

Lành dữ cánh chim bay.

Tháng ngày cái chớp mắt

Còn, mất nước trăng lay

Chung cuộc cơn gió thoảng

Viên mãn bầu trời trong.

Chân thành cám ơn Tỳ kheo Thiện Minh đã gửi tặng phiên bản vi tính (Bình Anson, tháng 04-2001).

update: 14-04-2001