Kinh Vô Ngã Tướng

1.- Hiệu lực của Kinh Vô Ngã Tướng.

Hiệu kực của bản Kinh được nói rõ nơi tiểu đoạn 22) như sau: "Thấy vậy, nầy các Tỳ kheo, bực Đa văn Thánh đệ tử yếm ly đối với sắc,.. thọ, ... tưởng,... hành, ... thức. Do yếm ly, vị ấy ly tham. Do ly tham, vị ấy giải thoát. Trong sự giải thoát, trí khởi lên: "Ta đã được giải thoát." Vị ấy biết rõ: "Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, những việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái nầy nữa." Nói cách khác, nhận thấy được thân tâm năm uẩn nầy là vô thường, khổ, vô ngã, nên vị tỳ kheo sanh ra nhàm chán nó, rồi rời xa sự tríu mến, bám níu vào nó, nên do đó mà được giải thoát. Khi đã được giải thoát, trí khởi lên tri kiến giải thoát, rằng nay mình đã chứng đắc được vô sanh, chẳng còn vướng cảnh sanh tử khổ đau của Luân hồi nữa.

Phân tách hiệu lực đó, ta thấy:

- vì đã như thật quán về thân tâm năm uẩn là vô thường, khổ và vô ngã, nên sanh ra nhàm chán (yếm ly) thân tâm, dứt bỏ được sự tham luyến chấp thủ vào thân tâm (ly tham);

- nhờ dứt được sự bám níu đó, mà được giải thoát, chẳng trở lùi lại trạng thái cũ nữa (được bất thoái chuyển).

- khi được giải thoát, trí khởi lên tri kiến rằng nay mình đã được giải thoát khỏi cảnh sanh tử khổ đau triền miên. (chứng đắc cảnh giới Niết bàn).

2.- Hiệu lực đó được cụ thể hóa ra Tâm giải thoát.

Hiệu lực trên đây được cụ thể hóa ở tiểu đoạn chót, số 23) như sau: ..."Trong khi lời dạy nầy được nói lên, tâm nhóm năm vị Tỳ kheo được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ." Như thế, hiệu lực của Kinh Vô Ngã Tướng là làm cho năm vị Tỳ kheo đắc được Tâm giải thoát. Giải thoát khỏi những gì? Giải thoát sự chấp thủ (bám níu vào rồi bị ràng buộc) của các lậu hoặc. Lậu hoặc nào? Đó là ba món độc căn bản: tham, sân và si, nhứt là si mê (vô minh) vì nó là nguyên nhơn chánh đưa nghiệp lực tới dẫn chúng sanh đi vào cõi sanh tử khổ đau lẩn quẩn của Luân hồi.

3.- Kinh Vô Ngã Tướng bổ túc Kinh Chuyển Pháp Luân.

Như thế, Kinh Vô Ngã Tướng bổ túc cho Kinh Chuyển Pháp Luân, bằng cách chỉ rõ đường lối tu tập để diệt sự tham ái vào cái

Ngã, để thực hiện được hai Chơn lý Nhiệm mầu, Tập đế và Diệt đế. Nói cách khác, trong khi Kinh Chuyển Pháp Luân nêu rõ nguồn gốc và lý do của sự KHỔ, chính là sự tham ái, nơi Chơn lý thứ hai, thì Kinh Vô Ngã Tưiớng chỉ dạy đường lối như thật quán về năm thủ uẩn, để yếm ly rồi ly tham, rời được được sự chấp thủ vào năm thủ uẩn mà được giải thoát, đúng theo như Chơn lý thứ ba, Diệt đế. Rõ ràng hai bản Kinh bổ túc cho nhau, bản kinh đầu nêu ra bốn chơn lý một cách tổng quát; bản Kinh sau, tiếp theo chỉ rõ đường lối hành trì để đạt được mục tiêu giải thoát.

4.- Cách hành trì Kinh Vô Ngã Tướng.

Chẳng phải Kinh Chuyển Pháp Luân chẳng đưa ra một đường lối hành trì; đường lối hành trì của Kinh nầy, chính là Con đường Bát Chánh Đạo. Con đường trung đạo nầy gồm có tám ngành đưa hành giả đến quả vị Thánh, nên thường được gọi là con đường Bát Thánh Đạo. Tám ngành đó là: Chánh tri kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh mạng, Chánh nghiệp, Chánh tinh tấn, Chánh niệm và Chánh Định. Nếu được sắp xếp lại theo môn Tam Vô lậu học: Giới, Định, Huệ, con đường Bát Chánh Đạo trở nên:

- về Giới: Chánh ngữ, Chánh mạng, Chánh Nghiệp;

- về Định: Chánh tinh tấn, Chánh niệm, Chánh Định;

- về Huệ: Chánh tri kiến, Chánh tư duy.

Chỗ phải đặt chơn lên bắt đầu dấn thân vào con đường Bát Chánh Đạo, chính là Chánh niệm, khởi từ trong tâm. Chánh niệm đưa đến tình trạng tỉnh thức của Tâm, sớm có Định lực, gíup cho sự thanh lọc tâm ý được dễ dàng, đồng thời khiến cho sự giữ gìn Giới luật được nghiêm minh, Phạm hạnh được vẹn toàn, và đưa tới Trí huệ giải thoát. Nhưng con đường nầy thênh thang, rộng rãi, và đòi hỏi nhiều thời gian, phải trải qua có thể nhiều đời, kiếp. Nó có hiệu lực gíup hành giả sống đời Phạm hạnh, bằng cách vô hiệu hóa các nghiệp cũ đã tạo trong quá khứ, và chẳng gây thêm nghiệp mới khả dĩ đưa con người tiếp tục vào con đường Sanh tử khổ đau của Luân hồi. Đấy là lối tu chuyển hóa Nghiệp lực, đòi hỏi nhiều thời gian.

Kinh Vô Ngã Tướng dạy ta đánh ngay vào sự chấp thủ, nhứt là sự chấp thủ vào năm uẩn (vì có sự chấp thủ, nên trong Kinh Chuyển Pháp Luân, thay vì gọi thân tâm là năm uẩn, mà gọi là năm thủ uẩn đấy). Nhờ sự quán tưởng như thật được thực hành miên mật mà hành giả sanh ra yếm ly đối với thân tâm; từ sự yếm ly đưa tới sự ly tham đối với năm uẩn. Hễ có sự ly tham, hành giả mới thực hành được KHỔ DIỆT, "tận diệt không còn dư tàn khát ái, sự quẳng bỏ, từ bỏ, giải thoát, không có chấp trước." Đấy là lý thuyết về con đường giải thoát, nhờ Trí Huệ mà đạt đến bờ bên kia, chứng đắc được cảnh vô sanh của Niết bàn tịch tĩnh. Thế còn đường lối thực hành cụ thể, trong Kinh Chuyển Pháp Luân chẳng thấy nêu rõ. Vì lẽ đó, các nhà học giả về Phật học thường xem con đường Bát Chánh Đạo là con đường dài, dành cho hạng người còn lăn lóc trong cảnh cát bụi của trần gian.

Nói như thế, phải chăng ám chỉ rằng trong Phật học còn có một con đường nào ngắn, đỡ tốn thì giờ, đưa ta đến ngay quả vị Hiền Thánh chăng? Con đường đó, nếu có, chẳng phải đâu xa lạ, nó chính là con đường tiêu diệt cái Tự ngã, nói trong Kinh Vô Ngã Tướng. Một khi chẳng còn sự chấp thủ vào cái Ta, phá bỏ được thân kiến, Ngã kiến, hành giả bước vào dòng nước Thánh, với quả vị Tu-đà-huờn, lần bước ngược dòng trở về cảnh Niết bàn vô sanh. (đấy là trường hợp chứng quả Tu-đà-huờn của năm anh em ông Kiều trần như).

Nhưng đọc kỹ lại Kinh Vô Ngã Tướng, ngoài ba chữ Như Thật Quán ra, ta chẳng thấy rõ chỗ nào là chỗ phải bắt đầu, bắt tay vào việc, ngoài công việc ngồi tham thiền, quán tưởng, để thanh lọc tâm ý. Nói cách khác đi, khi hành trì, ta cần các hành vi, các tư tưởng rõ ràng, cụ thể, để áp dụng, chớ còn lý thuyết tuy rất cần thiết, nhưng chẳng đem lại ngay kết quả mong muốn, nếu thiếu sự thực hành.

5.- Tu tập theo con đường ngắn và nhanh: điều phục các căn.

Trong quyển Phật Pháp Cho Sinh viên, Pháp sư Phật Lệ (Buddhadàsa), người Thái lan, giảng cho sinh viên Thái tại viện Đại học Thammasat, năm 1966, nơi câu hỏi số 13, có đoạn như sau:

"Đức Phật cũng có chỉ dạy một con đường tắt. Ngài bảo, khi chúng ta chẳng chụp nắm và bám níu vào sáu căn (àyatanas) cùng các đối tượng liên hệ với chúng, để xem như là tự ngã, thì con đường Bát Chánh Đạo sẽ tự nó mà tự động khởi lên, dưới đầy đủ tám phương diện. Đây là một nguyên tắc Giáo Pháp quan trọng và căn bản nhứt.

"Trước nhứt, ta nên nhớ lại: sáu căn là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và tâm thức. Mỗi căn có năm phương diện. Như về mắt, phương diện thứ nhứt là chính con mắt; thứ hai là hình sắc của vật đang có sự tiếp cận với mắt; thứ ba là thức (vinnana) có khả năng làm cho ta nhận thấy được vật đối tượng; thứ tư là tác động của sự xúc chạm (phassa) xảy ra giữa nhãn thức, con mắt và vật đối tượng; và thứ năm là cảm giác (vedana) vui thích hoặc đau đớn có thể khởi lên như kết quả của sự tiếp cận. Đó là năm phương diện của nhãn căn. Còn tai, mũi, v.v. mỗi căn cũng có năm phương diện như vậy.

"Mỗi phương diện có tác dụng làm ta trở nên thiếu tỉnh giác và khiến ta cố chụp bắt nó (một phương diện) rồi xem đó như là "Ta". Như thế, chúng ta đã chụp bắt nhãn thức (phương diện thứ ba) làm"Ta", vì nó đã khiến "Ta", qua đôi mắt, đã thấy và biết về đối tượng. Bởi vì chúng ta đã hay biết đến đối tượng ấy, nên chúng ta liền vội kết luận ngay là phải có cái "Ta" để làm cái công việc thấy biết đó. Cũng theo giống như vậy, chúng ta chụp bắt và bám níu vào mắt và sự tiếp cận (phương diện thứ tư) là cái "Ta" để thấy được, hoặc bám níu vào tương quan giữa ba yếu tố: mắt - tiếp cận - cảm giác (phương diện thứ năm) làm cái "Ta" để biết có được cảm giác vui thích hay đau đớn.

"Đôi khi một âm thanh du dương đến bên tai, chúng ta liền nắm bắt cái nghe biết có âm điệu ấy làm cái "Ta" đang nghe. Đôi khi một vị khoái khẩu đến với lưỡi, chúng ta liền bám níu vào sự nếm biết khẩu vị đó làm cái "Ta" đang thưởng thức món ăn.

"Mỗi căn có năm phương diện, tính tổng cộng là ba mươi tất cả. Mỗi phương diện đó đều có thể bị chụp nắm lấy làm cái "Ta" và bám níu mãi vào một cách hết sức dễ dàng, biết bao nhiêu lần trong một ngày. Vừa chụp bắt và bám níu đó, tức thì đau khổ liền nổi lên ngay. Chúng ta đã lầm lỡ và tự đẩy mình sa vào cái khối khổ đau chằng chịt. Đấy chẳng phải là đang đi theo con đường tu hành. Tuy nhiên, Đức Phật chỉ dạy chúng ta chớ có chụp bắt và bám níu vào sáu căn cùng các đối tượng liên hệ với chúng. Nhờ luôn luôn canh phòng, chúng ta sẽ chẳng xem bất cứ căn nào, đối tượng nào, làm cái "Ta" cả, và tức thì con đường Bát Chánh Đạo liền hiện lên rõ ràng với chúng ta, chính vào ngay cùng lúc ấy. Ngay trong lúc (chẳng bám níu) đó, liền hiển hiện lên chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh mạng, chánh nghiệp, chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định. Thực tập được sự chẳng bám níu vào sáu căn khiến cho con đường Bát Chánh Đạo đồng thời hiện khởi lên ngay tức khắc. Đức Phật xem đó là con đường tắt.

"Trong một bản Kinh, Đức Phật có dạy con đường tắt: sự rỗng vắng (Sunnatà, tánh không). Chẳng bám níu vào mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và tâm thức làm cái "Ta" , sẽ khiến cho con đường Bát Chánh Đạo khởi lên ngay lúc đó, một cách trọn vẹn. Nếu chúng ta chẳng quyết định chọn con đường tắt, thì chúng ta nên học tập kỹ lưỡng Con Đường Bát Chánh Đạo về giới, định, huệ vậy. Từ từ tu tập từng bước một, khởi đầu, rồi lần lần tiến xa qua các giai đoạn, như thế ắt phải tốn nhiều thời gian hơn.

"Trong Phật học, chúng ta tìm thấy được một con đường thông thường (Bát Chánh Đạo) và một con đường thẳng tắt (là nhiếp phục các căn, chẳng chụp nắm và bám níu). "

Trên đây là phần trích dẫn đã khá dài, tuy nhiên tôi lại xin nói rộng thêm một vài nơi để có thể lấy đó làm căn bản cho việc hành trì Kinh Vô Ngã Tướng, bản kinh chánh yếu dạy ta phải dẹp bỏ cái Ta, dứt khoát xa rời hai tà kiến: thân kiến và ngã kiến, vốn là chướng ngại to lớn ngăn hành giả bước chơn vào dòng nước Thánh với quả vị đầu tiên của bực Hiền, Tu-đà-huờn, hay Thất Lai.

6.- Làm thế nào để chẳng chấp thủ (= chẳng chụp nắm và bám víu) vào sáu căn?

Đức Phật dạy rất rõ ràng và đầy đủ như sau:

"Khi mắt thấy một vật, chỉ thấy vật ấy. Khi tai nghe một tiếng, chỉ nghe tiếng ấy. Khi mữi ngửi một mùi, chỉ ngửi mùi ấy. Khi lưỡi nếm món gì, chỉ nếm món đó. Khi có cảm xúc trên da hay trên thân, chỉ biết đến cảm xúc ấy. Và khi một ý nghĩ khởi lên trong tâm (=đối tượng tâm linh) như một tư tưởng xấu chẳng hạn, chỉ biết đang có tư tưởng ấy."

Lời dạy của Đức Phật có nghĩa là: Khi thấy, chỉ thấy; khi nghe, chỉ nghe, ... mà chẳng nên để cho một ý nghĩ nào về cái Ta khởi kèm theo sự thấy, sự nghe, v.v., chẳng nghĩ thêm rằng Ta thấy, Ta nghe. Điều nầy có nghĩa là chẳng nên để cho ý tưởng về thân kiến, ngã kiến kịp thời khởi lên khi vừa thấy, vừa nghe đó. Nếu năng thực tập được như thế, cái Ta, cái Tự ngã chẳng thể nào khởi sanh được; rồi thì sự vắng mặt của cái Ta (Tự ngã) chẳng thể nào đưa đến sự chụp nắm vào "con mắt đang thấy vật", hay "cái tai đang nghe tiếng" và bám níu vào mắt, vào tai đó mà cho là "Ta" đang thấy, hay "Ta" đang nghe được.

Lại xin giải thích rộng thêm chút nữa. "Nhìn thấy một vật qua cặp mắt, chỉ thấy mà thôi," điều nầy có nghĩa là, khi có vật tiếp xúc với mắt, hãy quan sát cùng nhận ra vậy ấy và biết cần phải làm điều gì khi thấy vật ấy. Nhưng đừng để cho thương, thích, hay chê, ghét khởi lên. Nếu để cho thương nổi lên, sẽ ham muốn vật đó. Nếu để cho ghét khởi lên, sẽ muốn phá hủy vật đó. Như thế là hiện đang có mặt ở đó, cùng với đôi mắt đang thấy vật, cả hai người nữa, người thương và kẻ ghét. Đấy là điều được gọi là cái Ta, cái Tự ngã, sanh khởi ra, trong khi chỉ có mỗi một cặp mắt đang nhìn mà thôi. Và hễ để cái Ta sanh khởi lên, tức thì có sự chụp nắm và bám níu vào vật, vào mắt,.. để rồi sớm muộn gì cũng đưa đến đau khổ, hay sự bất như ý.

Làm thế nào mà chẳng cho "cái người thương, kẻ ghét, cái Ta, cái Tự ngã" đó nổi lên trong lúc các căn đang hướng ra cảnh vật ở bên ngoài? Trong tâm đang tỉnh thức, chánh niệm lúc nào cũng sáng tỏ, thì khi nhìn, biết mình đang nhìn, sẽ nhận biết ngay thêm ra có thương, có ghét đến cảnh vật ấy hay không. Nếu có, chánh niệm sẽ phát giác được và loại bỏ cái Ta vừa chớm nở ngay từ trong trứng nước. Khi nhìn thấy một vật, nghe một tiếng, cần phải có đủ trí thông minh thắp sáng lên chánh niệm, và đừng để cho các ô nhiễm về tình cảm, các cám dỗ của vọng tưởng khuấy động thêm. Thấy vật, nghe tiếng, liền biết mình cần làm điều gì, thì làm ngay đi; bằng không, hãy quên ngay liền vật, tiếng, ấy. Nhìn thì chỉ thấy; lắng tai thì chỉ nghe, chớ có khai sanh thêm cái người thương, kẻ ghét, để cho cái Ta vụt khởi lên, rồi đau khổ sẽ lần mò đến. Đấy là một nguyên tắc thực hành Giáo pháp rất gọn, đáng được xem là tuyệt hảo: sự nhiếp phục các căn.

Lại xin phép tán rộng thêm một chút nữa. Trong các loại thực phẩm của con người, ngoài thức ăn vật chất được gọi là đoàn thực (vo tròn thức ăn rồi bốc lên ăn, theo kiểu người Ấn độ, đoàn có nghĩa là tròn tròn), còn có món xúc thực, thức ăn bằng xúc cảm cho các giác quan, và thức thực, thức ăn bằng sự hay biết cho bát thức (nhứt là ý thức, mạt na thức và tàng thức). Có được nuôi dưỡng đầy đủ với thực phẩm tốt, con người mới có được thân tâm tráng kiện. Đối với sắc thân, thực phẩm là các món ăn bổ dưỡng; đối với các căn, thực phẩm chính là các xúc cảm, còn được gọi là xúc thực, và đối với bát thức, thực phẩm chính là các tri giác, các nhận thức, các tư tưởng, nói chung là thức thực. Nay nếu ta biết điều phục các căn, nuôi dưỡng chúng bằng các xúc cảm đứng đắn, khi thấy chỉ thấy; khi nghe chỉ nghe, chẳng để cho các tình cảm xen vào, thì việc ứng phó với hoàn cảnh bên ngoài sẽ được điều hoà, suông sẻ. Đối với các thức, từ nhãn, nhĩ, ... cho đến ý thức, ta chỉ thâu nhận vào các sự hiểu biết đứng đắn về hoàn cảnh chung quanh, chẳng để cho các tà kiến như thân kiến, ngã kiến, cùng các vọng tưởng xen vào, thì tâm thức ta sẽ sớm được thanh tịnh, quân bình và tĩnh lặng. Còn thức mạt na vốn hay chấp ngã, và tạng thức a lại da, vốn là nơi cái Ngã nằm tiềm phục, nếu chẳng được ta nuôi dưỡng hằng ngày với những ý nghĩ, những cố chấp, như "chính Ta thấy, nghe", "chính Ta nghĩ như vậy", "điều nầy Ta nghĩ là đúng nhứt", v.v... thì chẳng bao lâu, bà "Hoàng hậu Mạt na" bị bỏ đói, "Kho tàng A lại da" thiếu tiếp tế sẽ trống vắng lần lần. Đó là chánh sách "bần cùng hoá" hai thức nầy trong tâm, để lần lần, tự chúng phải cùng với cái Ta, cái Tự ngã, mà rơi rụng, hoặc sớm biến thành Trí, mạt na thức hóa ra Bình đẳng tánh Trí, còn A lại da thức đổi thành Đại viên cảnh Trí.

* * *

Chân thành cám ơn Cư sĩ Thiện Nhựt đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 01-2003)

(ANATTALAKKHANA SUTTA)

Thiện Nhựt

[03]

KẾT LUẬN

Kinh Vô Ngã Tướng sở dĩ được Đức Phật thuyết giảng tiếp theo sau Kinh Chuyển Pháp Luân, đó là vì Đức Thế tôn muốn giúp bốn vị Tỳ kheo cùng đắc quả với ông Kiều trần Như. Chướng ngại to lớn ngăn trở hành giả chứng được sơ quả Tu đà huờn là thân kiến, một tà kiến bắt rễ sâu xa, thâm căn cố đế nơi thân tâm con người. Hiệu lực của Kinh Vô Ngã Tướng là giúp phá bỏ được tà kiến ngã kiến đó, một trong hai sự chấp thủ nặng nề: ngã chấp và pháp chấp.

Trong bốn pháp ấn của Chánh pháp: vô thường, khổ, không, và vô ngã, hai pháp ấn có liên quan chặt chẽ với nhau và khó thuyết minh sao cho dễ hiểu là Vô ngã và tánh Không. Nhưng với Kinh Vô ngã tướng, bằng lập luận giản dị, "cái gì đưa đến bịnh hoạn, chịu sự biến đổi, nên cái đó chẳng phải là CỦA TA, chẳng phải là TA, chẳng phải là TƯ NGÃ CỦA TA", Đức Phật đã đem thân tâm ngũ thủ uẩn ra phân tách, và chứng minh thật rõ ràng, chẳng uẩn nào là đáng thủ, đáng chấp lấy cả. Nói cách thông thường, Đức Đại Giác đã chỉ rõ, nơi thân tâm nầy chẳng có điều chi đáng để chụp nắm và bám níu vào làm cái Ta cả. Một khi đã thấy biết rõ ràng như thế, lại như thật quán năm thủ uẩn như thế dưới mười một phương diện, qua ba thời cùng các đặc tánh thô tế, thắng liệt, v.v. , hành giả sẽ nhàm chán năm uẩn, rời được sự tham luyến, cởi bỏ sự chấp thủ, mà được giải thoát.

Nguyện cầu tất cả đều quên phứt cái "Ta" đi, nhẹ bước vào dòng nước Thánh, thảnh thơi trôi về hướng Niết bàn.

Montreal, 2002 - 04 - 20,

Thiện Nhựt kính trình.

* * *

Tài liệu tham khảo:

1.- The Great Discourse on Not Self, Mahasi Sayadaw, Bản dịch: Kinh Vô Ngã Tướng, Phạm Kim Khánh.

2.- Buddha Dhamma For Students, Buddhadàsa Bhikkhu, Translation by Rod Bucknell, Bangkok, 1966.

3.- Anatta and Nibbana (Egolessness and Deliverance), Nyanaponika Thera, The Wheel Publication No. 11, Sri Lanka, Third Edition 1986.

* * *

Chân thành cám ơn Cư sĩ Thiện Nhựt đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 01-2003)