Kinh Duyên Sinh

Sơ lượt về Sắc pháp:

Sắc pháp (rùpa): là một danh từ nói lên thể chất vô tri vô giác, không có được sự nhận thức, biết đối tượng.

Tất cả sắc đều nằm trong định luật vô thường có nghĩa là hằng thay đổi, biến hoại.

Sắc được phân làm 2 phần: Sắc Tứ Đại và Sắc Y Đại Sinh.

Sắc Tứ Đại, mahàbhùtàni, (great essentials):

Là sắc nền tảng của tất cả sắc có 4: Đất – Nước – Lửa – Gió.

Được gọi là tứ đại vì chúng là 4 sắc bất phân ly và có mặt khắp cùng mọi nơi từ vật thể cực nhỏ như vi trần cho đến vật khổng lồ như quả địa cầu đều không thể không có chúng. (ngoại trừ cõi Vô Sắc).

Đặc biệt 4 sắc nầy, trong mỗi loại sắc đều có sự biến đổi khác nhau, đối nghịch nhau nhưng cũng đồng nhất thể, như Đất có thể trạng vừa là cứng mà cũng vừa là mềm.

- Đất, pathavì, (earth element):

Là phần tử vật chất mang tính nâng đở cho các sắc đồng sanh. Vật thể nào mang tính Cứng và Mềm cái đó được gọi là Đất.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: cứng, mềm

Phận sự: nâng đở các sắc.

Sự thành tựu: hứng chịu các sắc.

Nhân cần: có Nước, Lửa, Gió.

- Nước, àpo, (water element):

Là phần tử vật chất mang tính chảy ra, quến tụ lại bảo tồn các sắc không cho rời ra và làm chan hoà, làm tươi nhuận, làm trưởng dưỡng, làm phát triển các sắc cùng sanh. Bản thể của Apo là chảy ra và thấm rịn.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: chảy ra, quến tụ.

Phận sự: làm cho các sắc đồng sanh được tươi nhuận

Sự thành tựu: kết hợp, không rời.

Nhân cần: Đất, Lửa, Gió.

- Lửa, Tejo, (fire element):

Cái gì mà mang tính nhiệt, nóng, lạnh (âm, dương) được gọi là Lửa. Phận sự của Lửa là làm cho các sắc không bị hư hoại, làm nung chín các sắc.

Có 4 loại lửa:

1- nhiệt độ trong cơ thể (usmàtejo).

2- nhiệt sốt, bệnh, (santappanatejo)

3- Lửa đốt phá các tế bào (jiranatejo).

4- Lửa làm tiêu hoá vật thực.(picakatejo).

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: nóng ấm, lạnh.

Phận sự: làm cho chín mùi.

Sự thành tựu: có sự sanh nhiệt.

Nhân cần: Đất, Nước, Gió.

- Gió, vàyo, (air element):

Vật thể nào mang tính căng phồng, lay động, di chuyển, phồng xẹp là Gió.

Đặc tướng của gió có 2: Tĩnh phong và Động phong.

Tỉnh phong làm cho các sắc đồng sanh được quân bình, thăng bằng.

Động phong thì làm cho các sắc di động, lay chuyển.

Riêng về gió trong thân chúng sanh được phân ra thành 6 loại:

1- gió chuyển lên (ợ, ngáp, ắc xì..).

2- gió chuyển xuống (đánh giắm, xì hơi)

3- gió trong bụng thường xuyên.

4- gió trong toàn thân.

5- gió di chuyển khắp trong các bộ phận cơ thể.

6- Hơi thở ra, vào.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: lay động, rung động, di chuyển.

Phận sự: làm cho chuyển động.

Sự thành tựu: di động, dời đổi.

Nhân cần: Đất, Nước, Lửa.

Sắc Y Đại Sinh (upàdàya rùpàni):

Là những sắc y cứ nơi sắc tứ đại mà sinh ra.

Có 24 thứ sắc khác nhau được hiện khởi do tứ đại là:

5 Tinh sắc, pasàdarùpa, (sensitive phenomena):

Là 5 thành phần nhạy của 5 căn là:

- Thần kinh Nhãn, cakkhupasàda, (eye- sensitivity):

Mắt được biết có 2 thành phần:

a- Phù trần căn: là thành phần con mắt thịt bao gồm 9 sắc là: 8 sắc bất ly ( 4 đại + sắc, khí, vị, vật thực) và sắc mạng quyền .

b- Tinh sắc: là tinh chất nằm ở giữa mắt có dạng như đầu con chí đực nằm trong các lớp võng mạc được gọi là Thần kinh Nhãn có khả năng thấy được các sắc.

Có 10 sắc: 9 sắc + 1 sắc thần kinh nhãn.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sự nhạy, sự trong ngần của sắc thần kinh nhãn.

Phận sự: tìm cảnh sắc.

Sự thành tựu: là chổ nương cho Nhãn thức.

Nhân cần: có sắc 4 đại sanh do từ ái thủ.

- Thần kinh Nhĩ, sotapasada, ear- sensitivity):

Là sắc tinh chất có dạng như lông cừu nằm khoanh tròn trong lỗ tai, có khả năng ghi nhận âm thanh.

Có 10 sắc: 8 sắc bất ly + sắc mạng quyền + sắc thần kinh nhĩ.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sự trong ngần của sắc thần kinh nhĩ

Phận sự: tìm cảnh thinh.

Sự thành tựu: chổ nương của Nhĩ Thức.

Nhân cần: có sắc 4 đại thủ.

- Thần kinh Tỷ, ghànapasàda, (nose- sensitivity):

Là tinh sắc có dạng như móng chân dê nằm trong lỗ mũi có khả năng thu nhận cảnh hương (mùi).

Có 10 sắc: 8 sắc bất ly + sắc mạng quyền + sắc thần kinh Tỷ.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sự trong ngần của sắc thần kinh tỷ.

Phận sự: tìm cảnh khí.

Sự thành tựu: chổ nương của Tỷ thức.

Nhân cần: có sắc 4 đại thủ.

- Thần kinh Thiệt, jivhàpasàda, (tongue- sensitivity):

Là tinh sắc có dạng như lông con nhím nằm trên lưỡi có khả năng tiếp nhận cảnh vị.

Có 10 sắc: 8 sắc bất ly + sắc mạng quyền + sắc thần kinh thiệt.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sự trong ngần của sắc thần kinh thiệt.

Phận sự: tìm cảnh vị.

Sự thành tựu: chổ nương của Thiệt thức.

Nhân cần: có sắc 4 đại thủ.

- Thần kinh Thân, kàyapasàda, (body- sensitivity):

Là tinh sắc được trải khắp châu thân (trừ tóc, móng và các da chết) có khả năng thu nhận cảnh xúc chạm.

Có 10 sắc: 8 sắc bất ly + sắc mạng quyền + sắc thần kinh thân.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sự trong ngần của sắc thần kinh thân.

Phận sự: bắt cảnh xúc.

Sự thành tựu: chổ nương của Thân thức.

Nhân cần: có cảnh xúc (đất, lửa, gió).

Hành cảnh sắc, gocararùpa, (objective phenomena):

Chính là đối tượng của 5 căn, có 4 sắc là: Sắc, thinh, khí, vị. Riêng Xúc không được kể vì xúc là do 3 đại “đất, lửa, gió” còn thuỹ thì không thể cảm xúc được vì nước quá vi tế, như Nước, khi chúng ta cảm xúc được sự cứng, mềm, thì đó là Đất, khi cảm xúc được nóng, lạnh thì là Lửa, khi cảm xúc được sự chuyển động thì là Gió.)

- Sắc cảnh sắc, rùpàrammana, (visible form):

Cái gì làm đối tượng cho mắt biết thì là cảnh sắc, hay cái gì diễn đạt lên hình dạng, hình tướng của sự vật, cái đó là cảnh sắc.

Nói cách khác, cái gì mắt thấy được, tâm nhãn thức biết được, là cảnh sắc. Nhưng khi có sự biết được sắc như thế nầy như thế kia (trón, dài, vàng, xanh, trắng...) thì không là cảnh sắc nữa mà là cảnh pháp.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sắc bị thấy bởi mắt.

Phận sự: chuyên làm cảnh (đối tượng) cho Nhãn thức.

Sự thành tựu: thành sắc thực cho mắt.

Nhân cần: có sắc 4 đại hay 8 sắc bất ly.

- Sắc cảnh thinh, saddàrammana, (sound):

Bất kỳ cái gì làm cho Nhĩ thức biết được, cái đó là cảnh Thinh, hay những âm thanh nào phát ra là đối tượng của thần kinh nhĩ làm duyên cho Nhĩ thức sanh lên biết đặng, cái đó là sắc thinh. Nhưng với sự phân biệt được tiếng nầy tiếng kia, âm thanh hay, dở, người thú... thì đó là cảnh pháp.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sắc thinh đối nhĩ (sắc bị nghe).

Phận sự: làm cho Nhĩ thức biết được.

Sự thành tựu: thành thinh thực cho nhĩ.

Nhân cần: có 4 đại sắc.

- Sắc cảnh khí, gandhàrammana, (smell):

Vật thể nào mà tự nó cho Tỷ thức biết được bằng cách toả mùi, đó là cảnh khí, hay sắc nào là đối tượng của thần kinh Tỷ và làm cho Tỷ thức sanh lên biết được, sắc đó là cảnh mùi. Nhưng tâm phân biệt được mùi thơm, hôi, thúi, tanh...thì không là cảnh mùi nửa mà là cảnh pháp.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sắc bị tỷ thức nhận ra mùi.

Phận sự: làm cho tỷ thức biết.

Sự thành tựu: thành hương thực cho Tỷ.

Nhân cần: có 4 đại sắc.

- Sắc cảnh vị, rasàrammana, (taste):

Cái gì cần phải có sự nếm bằng lưỡi để biết được, cái đó là cảnh vị hay sắc nào làm đối tượng cho Thần kinh Thiệt và làm cho Thiệt thức sanh lên biết được, là cảnh vị. Sự nhận biết phân biệt ra vị ngọt, cay, chua...là cảnh pháp.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sắc đối thần kinh Thiệt (sắc bị nếm).

Phận sự: làm cảnh cho Thiệt thức biết.

Sự thành tựu: thành vị thực cho Thiệt.

Nhân cần: có 4 đại sắc.

Riêng cảnh Xúc (photthabbàrammana) là cảnh đối xúc với thần kinh Thân, làm cảnh cho Thân thứ biết được. Cảnh xúc có ba pháp tạo nên sự xúc là: Đất, Lửa, Gió. Do vậy, Hành cảnh sắc thay vì chỉ có 4, nhưng nếu tính luôn cảnh Xúc thì có cả thảy là 7.

Sắc Giới Tính, bhàvarùpa, (sexual phenomena):

Sắc nào biểu hiện được giới tính của chúng sanh sắc đó là sắc giới tính.

Có 2 sắc: Sắc nam tính và Sắc nữ tính.

- Sắc Nam tính, purisabhàva, (femininity):

Loại sắc mà tiêu biểu lên cách tính nam, xác định tư cách nam tính, có trạng thái cứng cỏi, hùng mạnh và có những khía cạnh riêng biệt như: sắc diện, tay chân, dáng vóc rắn rỏi, có bộ phận sinh dục nam, râu ria, lông, một vài bộ phận thuộc phần nam..hoặc những sinh hoạt có đặc tính nam như những trò chơi cứng rắn như bắn bi, chọi đáo, đánh lộn...

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: tướng cách nam.

Phận sự: làm thành cách nam tính.

Sự thành tựu: có sắc nam căn.

Nhân cần: có 4 đại sắc, đối với 4 nhân sanh sắc chỉ thuộc sắc nghiệp.

- Sắc Nữ Tính, itthibhàva, (masculinity):

Sắc mà làm chuẩn để xác định hay trình bày lên cách nữ tính, sắc đó là sắc nữ tính. Trạng thái mềm dịu, nhu mì, sắc diện, tay chân, vóc dáng ẻo lả, mảnh mai...đặc biệt là có sắc nữ căn và một vài bộ phận của nữ tánh.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: tướng cách nữ.

Phận sự: làm thành cách nữ tính.

Sự thành tựu: có sắc nữ căn.

Nhân cần: 4 đại sắc. (sắc do nghiệp tạo).

Sắc Ý Vật, hadayavatthu, (heart- base):

Y cứ nơi sắc mà tâm nương, là sắc ý vật hay nói cách khác, sắc nào làm chổ nương cho ý giới, ý thứ giới, sắc ấy chính là sắc ý vật.

Theo lời giải của Ngài Buddhaghosa thì có một số máu khoảng lòng bàn tay nằm sâu bên trong trái tim chính là sắc ý vật.

Căn cứ từ lời nói nầy cho chúng ta biết vị trí của sắc ý vật chính là một tiềm huyệt trong trái tim với số lượng máu như đã nói là căn cứ địa cho ý giới và ý thức giới.

Sắc nầy nương trú trong trái tim chớ không phải là trái tim.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sắc cho tâm nương.

Phận sự: làm thành căn cứ địa cho tâm.

Sự thành tựu: bảo bọc gìn giữ tâm.

Nhân cần: có 4 đại sắc. (sắc nghiệp tạo).

- Sắc Mạng Quyền, jìvitarùpa, (life faculty):

Là sắc tự duy trì sự sống còn cho nó và các sắc nghiệp đồng sanh. Không có sắc nầy, các sắc do nghiệp tạo không thể tồn tại được. Các sắc khác như sắc Tâm tạo, sắc vật thực, sắc âm dương, thì tự tồn tại không dựa vào sắc mạng quyền nầy.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: bảo tồn các sắc đồng sanh.

Phận sự: làm cho sắc nghiệp sống còn.

Sự thành tựu: duy trì sự tồn tại.

Nhân cần: có 4 đại sắc quân bình.

- Sắc Vật Thực, àhàrarùpa, (nutriment):

Sắc nào mà làm thành chất dưởng tố trợ cho các sắc khác được phát triển tốt đẹp, đó là sắc vật thực. Trong Tứ thực (đoàn thực, xúc thực, tư niệm thực, thức thực), Đoàn thực chính là sắc vật thực, nó là những chất dưởng tố (ojà) trong các món ăn và do nhờ có ojà mà chúng sanh được tồn tại khỏe mạnh.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: trợ sanh sắc.

Phận sự: làm cho sắc được phát triễn, tồn tại.

Sự thành tựu: nuôi dưởng sắc uẩn.

Nhân cần: vật thực thích hợp.

Sắc Hư Không, àkàsa, (space element):

Chổ nào mà không thể đụng, rờ, chạm..cái đó là sắc hư không.

Hư không được biết có 4 cách phân loại:

a- Hư không vũ trụ.

b- Khoảng trống như: lỗ mũi, lỗ tai, miệng, hang, hố...

c- Đề mục thiền về Hư không.

d- giao giới hư không, ranh giới giữa các phần tử sắc, trong mỗi bọn sắc đều phải có ranh giới riêng để tách biệt rõ từng loại sắc, khoảng giữa 2 sắc gọi là sắc giao giới.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: khoảng không giữa 2 bọn sắc.

Phận sự: làm riêng biệt, rõ rệt từng bọn sắc.

Sự thành tựu: phân chia bọn sắc.

Nhân cần: có khoảng cách của sắc.

Sắc Biểu Tri,vinnattirùpa, (communicating phenomena):

Sắc nào biểu lộ được ý muốn hay làm cho người khác hiểu được ý, sắc đó là sắc biểu tri.

Có 2 sắc biểu tri: Thân biểu tri và Khẩu biểu tri.

- Thân Biểu Tri, kàyavinnatti, (bodily intimation):

Sự hiện bày bằng cách cử động thân cho người khác biết được như: ngoắt tay, vẫy tay chào, lắc đầu, gật đầu...gọi là Thân biểu tri.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sự biểu hiện bằng thân cho người khác hiểu.

Phận sự: làm cho hiểu được qua cách nêu bày nơi thân.

Sự thành tựu: có thân hành động.

Nhân cần: có Gió phát sanh do từ Tâm.

- Khẩu Biểu Tri, vacìvinnattirùpa, (vocal intimation):

Sắc nào làm cho phát sanh ra tiếng, ra lời nói cho người khác hiểu được, sắc đó là sắc biểu tri.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sự biểu hiện bằng khẩu cho người khác hiểu.

Phận sự: làm cho hiểu ý qua lời nói.

Sự thành tựu: khẩu phát ngôn.

Nhân cần: Đất phát sanh từ Tâm.

Sắc Đặc Biệt,vikàrarùpa, (mutable phenomena):

Những gì nói lên đặc thù chi tiết của sắc thì gọi là sắc đặc biệt, nhưng thật ra nó chẳng phải là loại sắc nào cả mà chỉ thể hiện lên khía cạnh đặc biệt của sắc như sự nhẹ nhàng, sự mềm mại hay sự thích ứng với công việc của sắc. Do vậy, vấn đề nầy được phân làm 3 loại:

- Sắc Khinh, rùpalahutà, (lightness):

Cái mà làm cho thân thể được nhẹ nhàng dể chuyển động được gọi là sắc khinh. (xác chết luôn nặng hơn người sống).

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: nhẹ nhàng.

Phận sự: làm cho thân nhẹ và loại trừ sự nặng.

Sự thành tựu: khinh nhẹ.

Nhân cần: có sắc khinh.

- Sắc Nhu, muditàrùpa, (malleability):

Khi nào có sự uyển chuyển mềm mại, dể xử dụng của sắc khi đó có sắc nhu. Người có thân tốt đẹp khỏe mạnh thì sắc thân rất mềm mại dể xử dụng, ngược lại, người mà thân bệnh như tê liệt bán thân hay toàn thân thì sắc thân trở nên thô cứng khó chuyển động.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái:sự mềm mại, không thô cứng.

Phận sự: làm cho thân mềm và loại trừ sự cứng.

Sự thành tựu: dể dàng hành động.

Nhân cần: có sắc nhu.

- Sắc Thích Nghiệp, rùpakammanna, (wieldiness):

Sự thích ứng, thích hợp với công việc là sắc thích nghiệp. Thân hành động đúng như ý muốn, thích nghi với sự việc mà mình muốn làm. Người mà thân bệnh (như bệnh cơ bắp..)thì khó mà hành động đúng theo ý muốn.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: thích ứng với việc làm.

Phận sự: làm cho thích hợp và loại trừ sự không hợp.

Sự thành tựu: thích hợp, không bệnh.

Nhân cần: có sắc thích nghiệp. ( có sách xếp hai sắc biểu tri vào chung trong nhóm sắc đặc biệt nầy, cũng rất hợp lý, vì hai sắc nầy nếu không có sự hổ trợ của 3 sắc đặc biệt thì chúng khó mà thi thố và trở nên vụng về, do vậy chúng ta có được 5 sắc đặc biệt.)

Sắc Tứ Tướng,lakkhanarùpa, (characteristics of matter):

Sắc nào mà từ đó có thể xác định được tánh chất hữu vi, tánh biến đỗi, sắc đó là sắc tứ tướng.

Có 4 loại là: Sinh – Tiến – Lão (dị) - Diệt

- Sắc Sinh, upacayarùpa, (production):

Sắc nào được sinh khởi lần trước tiên, có mặt đầu tiên ngay vào sát na tâm tục sinh, sắc đó là sắc sinh. (xem phần sự sanh khởi sắc).

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sắc vừa mới sanh.

Phận sự: tạo sự sanh khởi các sắc.

Sự thành tựu: đầy đủ sắc mới sanh.

Nhân cần: có sắc đồng sanh.

- Sắc Tiến, santatirùpa, (continuity):

Sau khi sắc sinh hiện khởi tròn đủ rồi sắc tiếp sau đó sanh khởi liên tiếp làm cho tiến hoá lớn thêm lên, gọi là sắc tiến.

Nói cách khác, trong thời điểm đầu tiên của sắc, tức sát na tiểu (sinh), lúc đó có cả hai sắc sinh và tiến đều có mặt, nhưng sau sát na sinh (trụ) thì chỉ kể có sắc tiến mà thôi.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: sự diễn tiến của sắc.

Phận sự: dẩn tiếp nối theo sau.

Sự thành tựu: liên tục không ngưng, không gián đoạn.

Nhân cần: có sắc tiến.

- Sắc lão, jaratarùpa, (decay):

Sắc nào trở nên cằn cỗi, biến hoại, suy tàn, sắc đó gọi là sắc lão. Sự lão hoá trong từng phút từng giây của cơ thể được hiểu là sự ẩn lão, còn sự già như da nhăn, tóc bạc, răng rụng, mắt mờ...là hiển lão, còn sự lão tính theo lộ sắc là khoảng giửa từ sắc sanh (1) và sát na diệt (51) , tức là từ sát na thứ 2 đến sát na thứ 50 (49 sát na còn lại) gọi là sắc lão mại(hay sắc tiến dẩn đến sắc lão).

Đối với những sắc không liên hệ đến thức tánh (vô tri giác) cũng vẩn có sự lão hoá nầy, nhưng có loại dể thấy dể nhận có loại khó thấy khó nhận như: mặt trời, mặt trăng, sao, tinh tú, trái đất, núi non, sông biển, châu ngọc, vàng bạc... hay những vật thể cực nhỏ như hạt điện tử, nguyên tử...là những vật thể rất khó mà nhận ra tính lão mại của chúng, do vậy chúng được xếp vào loại ẩn lão. Những vật thể nào mà chúng ta có thể nhận thấy dể dàng như cây lá úa tàn, bông hoa, sắc thân...đó là hiển lão.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: cách tàn úa của sắc.

Phận sự: dẩn đến sự lão mại.

Sự thành tựu: lão hoá.

Nhân cần: có sắc lão.

- Sắc diệt, aniccatàrùpa, (impermanence):

Là sự tiêu mất, diệt mất, giai đoạn hoại sắc. Sắc vô thường, biến diệt từ cái có đến cái không.

Tứ ý nghĩa:

Trạng thái: hoại diệt.

Phận sự: làm diệt đi sắc lão mại.

Sự thành tựu: tiêu mất.

Nhân cần: có sắc diệt.

Tóm lại: Sự tồn tại của sắc pháp hay tuổi thọ của sắc chỉ tính theo 17 sát na Tâm, ở sát na tâm đầu tiên được tính là Sắc Sinh, ở sát na tâm thứ 17 là Sắc diệt, 15 sát na tâm giữa còn lại, được tính là Sắc Trụ (gồm cả hai, tiến, lão mại).

Tất cả 28 sắc, ngoại trừ 6 loại sắc: 2 Sắc Biểu Tri và 4 sắc sinh, tiến, dị, diệt, còn lại 22 sắc đều có tuổi thọ trong khoảng thời gian là 17 sát na tâm, do vậy sự tồn tại của tâm pháp nhanh hơn sắc pháp 17 lần.

Sự sanh khởi của Sắc duyên do Thức:

Như đã nói, Sắc được sanh khởi do duyên từ Thức Tục Sinh có 3 bọn Sắc cùng hiện khởi là: bọn sắc Thần Kinh Thân, bọn sắc Tính, bọn sắc Ý Vật. Cả ba bọn sắc nầy cùng sanh khởi ngay sát na sinh của Tâm Tục Sinh. Mỗi sát na Tâm được chia làm 3 sát na tiểu (sanh, trụ, diệt), như vậy, mỗi sát na tiểu có đủ 3 bọn đồng sanh. 17 sát na Tâm x 3 sát na tiểu = 51 sát na tiểu x 3 bọn = 153 bọn.

Ba bọn Sắc nầy được biết chính là ba bọn Sắc Nghiệp được hiện khởi ngay sát na tâm tục sinh nên cũng được gọi là Sắc Nghiệp tục sinh.

- Sắc Nghiệp: (kammajàrùpa):

Những sắc nào sanh khởi do bỡi nghiệp sắc đó được gọi là Sắc Nghiệp.

Nghiệp ở đây tức là Tâm sở Tư phối hợp trong các hành động thiện, bất thiện trong thời quá khứ (hành) để rồi chúng tạo ra các Tâm Quả và các Sắc Nghiệp.

Chỉ có những nghiệp nào liên hệ đến Dục giới và Sắc giới mới có thể tạo ra sắc pháp, còn loại nghiệp thuộc Vô sắc thì không tạo sắc pháp mà chỉ tạo Danh pháp mà thôi.

Ba bọn Sắc do nghiệp tạo bao gồm các sắc như sau:

1- Bọn Sắc Thần Kinh Thân: 8 sắc bất ly+sắc mạng quyền+sắc thần kinh thân =10 sắc.

2- Bọn Sắc Tính: 8 sắc bất ly + sắc mạng quyền + sắc tính (nam hoặc nữ) = 10 sắc.

3- Bọn Sắc Ý Vật: 8 sắc bất ly + sắc mạng quyền + sắc ý vật = 10 sắc.

Khi Sắc Nghiệp tục sinh sanh khởi thì có Sắc Âm dương sanh theo phụ trợ và Sắc Tâm sanh tiếp theo Sắc Âm Dương.

- Sắc Âm Dương (utujàrùpa):

Âm dương ở đây cần được hiểu là:Hoả đại (nóng = dương, lạnh = âm). Chính ngay trong ba bọn sắc nghiệp là đã có sắc âm dương nầy rồi, Hoả đại bên trong ba bọn nầy cùng với Hoả đại bên ngoài hợp lại tạo thành sắc Âm dương. Ngay tại ngay thời điểm sát na trụ của Tâm tục sinh sắc nầy bắt đầu sanh liên tiếp trở về sau.

- Sắc Tâm (cittajàrùpa):

Sắc nào sanh khởi do nhân bỡi Tâm tạo, sắc đó được gọi là Sắc Tâm.

Đối với Tâm, chúng có khả năng tạo ra sắc mặc dù chúng không là sắc, điển hình như khi chúng ta bị thay đổi về mặt tâm lý như khi chúng ta giận dữ thì sắc mặt thay đổi dữ dằn ngay hoặc khi tham dục sanh thì sắc dục thay đổi..

Như vậy, khi tâm tốt sanh thì sẽ cho sắc tốt, tâm xấu sanh thì sẽ cho ra sắc xấu.

Do vậy, ai muốn có được sắc tốt đẹp thì không nên giận dữ cũng không nên tham ác...mà nên tạo nhiều thiện nghiệp để có được không những sắc tốt mà cả tâm cũng tốt đẹp và an lạc hạnh phúc.

Tiếp theo Sắc Âm Dương, Sắc Tâm được sanh khởi ngay sau sát na Tâm tục sinh (tâm hộ kiếp) và cứ như vậy tiếp diển đến hết 17 sát na tâm thì diệt.

Điều cần ghi nhớ là ngay ở sát na tiểu "trụ và diệt" của mỗi sát na Tâm, tại đây không thể sanh Sắc được, vì ở thời điểm sát 2 na tiểu nầy không còn đủ năng lực để tạo sắc nữa, chúng đi vào tình trạng rơi xuống nên yếu ớt, tàn lụi.

Ngay cả Ngũ song thức ( 5 cặp tâm quả vô nhân, thiện, bất thiện) cũng không thể tạo ra sắc vì chúng luôn ở trạng thái thụ động.

Các Tâm Thiền thì tạo ra sắc rất mạnh, điều nầy chứng minh cho chúng ta thấy rằng một người đang an trú trong thiền không cần ăn uống trong nhiều ngày mà vẩn khõe mạnh và sắc pháp rất tươi tốt.

- Sắc Vật Thực (àhàrajàrùpa):

Như đã nói, nguyên nhân mà trợ cho sắc sanh gồm có 4 pháp là: Nghiệp (kammam), Tâm(cittam), Thời tiết (âm dương, "utu"), Vật thực (ahàro).

Sắc vật thực là loại sắc được tạo ra nhờ vào đoàn thực. Đoàn thực ở đây bao gồm cả các món ăn vật chất và những chất sinh tố ẩn tàng bên trong của các sắc pháp phát sanh do từ Nghiệp, Tâm và Âm dương. Do nhờ có nội ngoại hai bên nên mới tạo ra được các sắc để nuôi dưỡng cơ thể tồn tại. (nhất thiết chúng sanh duy thực tồn).

Điều cần biết thêm là Thực không phải chỉ có đoàn thực nầy là đủ mà còn có 3 thực khác nữa để hổ trợ cho kiếp sinh tồn là: Xúc thực, Tư niệm thực và Thức thực.

Tiếp theo sự diển tiến của sắc, sau khi thọ thai 1 tuần, Sắc Mạng Quyền bắt đầu khởi sanh cũng do từ Nghiệp tạo (dĩ nhiên là gián tiếp), cứ mỗi sát na tiểu, sắc nầy tăng lên từng bọn một cho đến 17 sát na tâm, sắc Mang quyền sanh được 51 bọn. (mỗi sátna tâm sanh được 3 bọn, 3 x 17 = 51 bọn).

Tóm gom trong tuần thứ I, Sắc do nghiệp tạo có 4 loại sắc là: sắc nghiệp, sắc tính, sắc ý vật và sắc mạng quyền. Ba nhóm sắc đầu có 153 bọn + sắc mạng quyền có 51 bọn = 204 bọn.

Đến tuần thứ 2 (từ ngày thứ 7 đến ngày thứ 14), Sắc Vật Thực tăng lên theo từng sát na tiểu của Tâm, do đó có được thêm 51 bọn sắc nửa. (3 bọn x 17 = 51 bọn).

Đến tuần thứ 11, có 4 thứ sắc sanh khởi nữa là 4 sắc Thần kinh: Nhãn, Nhĩ, Tỷ, Thiệt. Cả 4 sắc nầy hoàn toàn do nghiệp tạo. Bốn bọn sắc nầy sanh trong mỗi sát na đại (3 sát na tiểu) có được 12 bọn, 12 bọn x 17 sát na đại = 204 bọn.

Tổng số Sắc nghiệp có được ở tuần thứ 11 là: 204 + 204 = 408 bọn.

Từ đây, coi như đã có đầy đủ 5 sắc Thần Kinh (nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân), sắc tính, sắc ý vật và sắc mạng quyền.

Về sự tái sanh phân theo 3 loại: Thai sanh, Thấp sanh, Hoá sanh.

Phân theo 4 loại: Noãn sanh (Añdaja), Thai sanh (Jalābuja), Thấp sanh (Samsedaja), Hoá sanh (Opāpātika).

Cõi dục giới thì có đủ 4 sanh, cõi sắc thì chỉ có Hoá sanh, còn cõi vô sắc thì không có sắc nên chỉ có Tâm sinh tiếp nối đời sống củ mà thôi.

- Đối với Thai sanh (3 sanh) hay Thai sanh và Noãn sanh (4 sanh) sự hiện khởi của sắc như sau:

Trong Tuần thứ 1: Ba bọn sắc nghiệp đầu tiên sanh khởi cùng lúc với tâm tục sinh rất nhỏ (3 bọn thân, tính, ý vật) được ví như lấy cọng lông con bò Càmarì nhún vào dầu mè rồi rảy làm 7 lần, phần dầu còn dính lại trên đầu cọng lông đó là dịch chất của chúng sanh tiên khởi, sắc nầy rất trong suốt được gọi là chất Kalala.

Tuần thứ 2: Trải qua 7 ngày, bước qua tuần thứ 2, chất Kalala biến dạng thành một chất nước hơi đặc sệt và lớn lên được chút ít được gọi là chất Abbuda có màu hồng nhạt. (lúc nầy có sắc vật thực sanh).

Tuần thứ 3: bước qua tuần thứ 3, chất Abbuda phát triển dần dần trở thành một cục thịt đỏ, được gọi là chất Pesi.

Tuần thứ 4: từ chất Pesi dần dà tiến triển và trở nên cứng chắc có dạng như quả trứng gà, được gọi là chất Ghana.

Tuần thứ 5: từ sắc Ghana nầy khởi sự lú ra 5 cái núm (1 lớn, 4 nhỏ), đó là sự hình thành của đầu và 2 tay 2 chân, sắc nầy gọi là Pancasikha.

Từ đây, sắc Pancasikha phát triển lớn dần lên hình thành đầy đủ toàn thân và tóc, lông, móng cũng từ từ xuất hiện. Giai đoạn nầy gọi là thời tái tục của sắc pháp.

Đến tuần lể thứ 11: đến thời gian nầy các sắc thuộc hệ thần kinh là: Nhãn, Nhĩ,Tỷ, Thiệt bắt đầu sanh khởi cùng lúc(nếu người bị khuyết tật thì sẽ bị thiếu). Rồi từ đây, các sắc cứ diển tiến sanh diệt liên tục cho đến khi mạng chung, nếu chưa giải thoát thì lại cứ như thế tiếp tục sanh.

- Tục sinh bằng cách Hoá Sanh:

Chư Thiên dục giới, Phạm Thiên sắc giới và các loài Ngạ Quỹ,Atula, Địa ngục đều tục sinh bằng cách hoá sanh (hoá hiện thình lình).

Chư Thiên Dục Giới: Khi vừa khởi Tâm Tục Sinh đồng thời có 7 bọn sắc sanh là: 5 bọn sắc Thần kinh, sắc Tính và sắc Ý vật, mỗi bọn 10 sắc, tổng cộng 70 sắc. Những sắc cùng một thứ loại thì nhiều vô số tuỳ theo kích cở của vị Thiên đó.

Phạm Thiên Sắc Giới: chỉ có 2 bọn Thần kinh Nhãn và Thần kinh Nhĩ hiện khởi trong 3 cõi Sơ, Nhị, Tam thiền, cõi Quảng Quả và 5 cõi Tịnh Cư.

Nói cách khác, 4 bọn Tỷ, Thiệt, Thân và sắc Tính không hiện khởi ở các cõi nầy. Bọn Nhãn, Nhĩ, Ý vật và bọn Mạng Quyền sanh khởi cùng lúc với Tâm Tục Sinh của các vị Pham Thiên sắc giới.

Ở đây, Sắc Mạng Quyền trải dài khắp thân của vị Phạm Thiên thay thế cho sắc Thần Kinh Thân như các Chư Thiên dục giới.

Điều cần quan tâm là Hơi thở không có và bọn vật thực cũng không sinh ở những vị nầy. Họ chỉ sống bằng Hỷ ,Lạc do Thiền.

Đặc biệt, các vị Phạm Thiên Vô Tưởng ngay từ lúc tục sinh thì đã không có tâm mà chỉ có bọn sắc Mạng Quyền sanh khởi mà thôi. Đặc biệt hơn nữa là những vị Phạm Thiên cõi Vô Sắc khi tục sinh hoàn toàn không có sắc mà chỉ có Tâm sanh khởi liên tục hàng ngàn đại kiếp.

Chúng sanh ở Địa ngục, Ngạ Quỹ, Atula, chúng cũng hoá sanh như các vị Thiên Dục Giới với 7 bọn sắc phát sanh đồng lúc với Tâm tục sinh. Đặc biệt là chúng không bị khiếm khuyết về các căn (nhãn, nhĩ...) vì chúng phải có đầy đủ để phải trả các nghiệp ác mà chúng đã tạo bằng cách xúc trực tiếp với các cảnh ác xấu.

- Tục sinh bằng cách Thấp Sanh:

Loài thấp sanh là loài được sanh ra từ những nơi ẩm thấm, thối ấm. Về sự phát triển của các Sắc Nghiệp cũng như các sắc khác cũng giống như loài Thai sanh, nhưng điểm duy nhất sai biệt trong loài nầy là Sắc Vật Thực sanh khởi từ khi chúng nuốt nước miếng hay ăn vật thực vào.

Tóm lại, ở cõi Dục giới thì có đủ (noãn,thai,thấp,hoá), cõi Sắc có tưởng và vô tưởng thì chỉ có hoá sanh, cõi Vô sắc thì không sắc sanh.

IV- Nāmarūpa Paccayā Salāyatana: Danh sắc duyên Lục nhập

Danh như được nói ở phần trên là: 35 tâm sở (câu hữu với 32 tâm quả hợp thế).

Sắc chính là các sắc do nghiệp tạo là: 5 bọn sắc thần kinh (nhãn...), bọn sắc Tính, bọn sắc Ý vật và bọn Mạng Quyền.

Do từ Danh Sắc nầy chúng duyên trợ cho 6 nhập (6 xứ) sanh theo nhiều cách như: Đồng sinh duyên, hỗ tương duyên...

Sáu nhập sanh khởi do duyên từ Danh Sắc là:

1- Nhãn nhập

2- Nhĩ nhập

3- Tỷ nhập

4- Thiệt nhập

5- Thân nhập

6- Ý nhập.

Năm nhập đầu chính là 5 sắc thần kinh đã được trình bày ở phần sắc trên. Ý nhập bao gồm 32 Tâm Quả Hiệp Thế ( 15 tâm quả vô nhân + 8 tâm quả duc giới hữu nhân + 5 tâm quả sắc giới + 4 tâm quả vô sắc giới). (xem phần Hành duyên Thức) .

Lời bàn:

Đối với vấn đề Danh Sắc duyên Lục nhập nói theo Uẩn thì Danh chính là 3 uẩn "thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn" và Sắc là Sắc uẩn hiện khởi trong dòng tương tục của đời sống.

Danh Sắc duyên cho 6 nhập là cách nói chung cho tất cả chúng sanh trong tam giới, thực ra trong cõi Vô sắc thì chỉ có Danh duyên cho 1 xứ mà thôi, đó là Ý xứ, còn ở cõi Vô Tưởng thì không có 6 xứ nên không kể ở đây, cõi Phạm Thiên sắc giới hữu tưởng thì chỉ có 3 xứ là Nhãn xứ, Nhĩ xứ và Ý xứ. Chúng sanh cõi Dục giới thì có đủ 6 xứ nhưng đôi khi bị khiếm khuyết một hay hai xứ như: nhãn hoặc nhĩ.., riêng các chúng sanh cõi Địa ngục, Ngạ quỹ, Atula thì có đủ cả 6 xứ không thể thiếu.

V- Salāyatana Paccayā Phassa: Lục nhập duyên Xúc

Do có 6 nội nhập tiếp xúc với 6 ngoại xứ (sắc, thinh, hương, vị, xúc, pháp ) duyên ra Xúc.

Nói cách khác, Xúc chính là sự giáp mặt giữa 3 pháp Căn (6 nội) Cảnh (6 ngoại) Thức (nhãn thức...). duyên theo nhiều cách như: Đồng sinh duyên, Hỗ tương duyên, Y chỉ duyên...

Xúc do 6 nhập tạo có 6:

1- Nhãn xúc: chính là Tâm Sở Xúc đồng sanh trong cặp Nhãn Thức.

2- Nhĩ xúc: tâm sở Xúc hợp trong cặp Tâm Nhĩ Thức.

3- Tỷ xúc: tâm sở Xúc hợp trong cặp Tâm Tỷ Thức.

4- Thiệt xúc: tâm sở Xúc hợp trong cặp Tâm Thiệt Thức.

5- Thân xúc: tâm sở Xúc hợp trong cặp Tâm Thân Thức.

6- Ý xúc: tâm sở Xúc hợp trong 22 Tâm Quả Hợp Thế (trừ ra cặp Ngũ song thức).

Lời bàn:

Qua câu "Lục nhập duyên Xúc", ở câu nầy chúng ta thấy Xúc được dùng ở số ít "Salàyatana paccaỳa Phassa"? Đây cần được hiểu vì không thể có một lúc 6 xứ sanh một lúc, mà chỉ sanh từng xứ thôi, như Nhãn xứ gặp cảnh sắc duyên Nhãn xúc. Về Phạm Thiên cõi Vô sắc thì chỉ có Ý xứ duyên Ý xúc, Phạm Thiên cõi Sắc hữu tưởng thì có Nhãn xúc, Nhĩ xúc và Ý xúc duyên từ Nhãn, Nhĩ, và Ý xứ. Chúng sanh cõi Dục giới thì có đủ cả 6 xúc nhưng cũng tuỳ theo, riêng chúng sanh Đia ngục, Ngạ Quỹ, Atula thì hoàn toàn đủ 6 xúc.

VI- Phassa Paccayā Vedanā: Xúc duyên Thọ

Do duyên 6 Xúc trên, tức tâm sở Xúc hợp trong 32 Tâm Quả Hợp Thế nên 6 Thọ sanh theo cách Đồng sanh, hỗ tương, Y chỉ, dị thục duyên ...

Xúc có mặt nơi nào thì Thọ cũng có mặt nơi đo (đồng sanh).

Thọ do 6 Xúc duyên sanh có 6:

1- Nhãn thọ: tâm sở Thọ hợp trong cặp Nhãn Thức.

2- Nhĩ thọ: tâm sở Thọ hợp trong cặp Nhĩ Thức.

3- Tỷ thọ: tâm sở Thọ hợp trong cặp Tỷ Thức.

4- Thiệt thọ: tâm sở Thọ hợp trong cặp Thiệt Thức.

5- Thân thọ:tâm sở Thọ hợp trong cặp Thân Thức.

6- Ý thọ: tâm sở Thọ hợp với 22 Tâm Qủa hợp thế.

Lời bàn: Đối với 5 cặp Nhãn, Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân thọ, 4 cặp đầu chỉ là thọ Xã, còn Thân thọ thì có 2 là: 1 thọ Khổ và 1 thọ Lạc. Riêng Ý thọ thì có 2 là: Hỷ và Xã.

Ý thọ có mặt trong cõi Vô sắc, Nhãn thọ, Nhĩ thọ và Ý thọ có trong cõi Sắc giới hữu tưởng. Cõi Vô tưởng không có thọ. Cõi Dục giới có đủ 6 thọ nhưng tuỳ theo. Địa ngục, Ngạ quỹ, Atula thì có đủ 6 thọ.

VII- Vedanā paccayā tanhā: Thọ duyên Ái

Trong Bộ Pháp Tụ: Thọ do duyên Xúc là thế nào? "Cái chi là sảng khoái thuộc về tâm, sự dễ chịu thuộc về tâm, trạng thái cảm thọ sảng khoái dễ chịu sanh từ tâm xúc, sự cảm giác sảng khoái dễ chịu sanh từ tâm xúc, đây gọi là thọ do duyên xúc. Ái do duyên Thọ là thế nào? Cái chi là sự tham luyến, tham đắm, vương vấn, thoả thích, vui thích, hoan lạc, sự tham đắm của tâm, đây gọi là ái do duyên thọ."

Thọ có 3: Lạc, Khổ, Xả.(xem phần Thọ) , tức tâm sở Thọ đồng sanh trong 32 Tâm quả hiệp thế trợ duyên Ái sanh.

Ái chính tâm sở Tham, một loại tâm sở thuộc nhóm bất thiện và luôn hiện hữu trong 8 tâm tham.

Ái liên hệ với cảnh có 6: Sắc ái, Thinh ái, Khí ái, vị ái, Xúc ái, Pháp ái.

Khi Ái tham đắm đối tượng mang tính dục vọng hay ái tham có liên hệ quan niệm thường hằng đối với đối tượng (ái cảnh trời vĩnh hằng, ái tự ngã trường cữu...) hoặc là khi ái có dính mắc với tri kiến đoạn hữu như cho rằng mọi vật đều phải tiêu hoại không có tái sinh trở lại (chết là hết nên tận hưỡng ái dục, mọi thứ trên đời đều tiêu hoại nên hưỡng mau kẽo muộn..) do duyên từ 3 tri kiến nầy nên có thêm 3 loại Ái nữa là: Dục ái, Hữu ái và Phi hữu ái.

Do vậy Ái có được: 6 ái x 3 = 18 ái. Rồi 18 ái x 2 ( nội phần và ngoại phần)= 36 ái. Tính theo thời có: 36 ái x 3 (quá khứ, hiện tại, vị lai) = 108 ái.

Lời bàn:

Thọ duyên Ái, như đã biết Thọ có 3 loại: Lạc, Khổ và Xả. Đối với Lạc (hỷ) duyên cho Ái đó là điều dễ hiểu vì do thường thân y duyên hay do dục tuỳ miên trợ tham hỷ sanh từ cảm thọ vui thích hỷ lạc, nhưng Khổ thọ thì sao?

Trong Bộ Pháp Tụ có nói: "Cái chi là sự bất an thuộc về tâm, sự khó chịu thuộc về tâm, trạng thái cảm thọ bất an khó chịu, sanh từ tâm xúc, sự cảm giác bất an khó chịu sanh từ tâm xúc, đây gọi là Thọ do duyên Xúc. Cái chi là sự hiềm khích của tâm, sự phẫn nộ, sự hung dữ, sự lỗ mảng, sự không hoan hỷ của tâm, đây gọi là Phẫn nộ do duyên Thọ."

Do vậy, khi có thọ khổ thì nó duyên cho phẫn nộ, sân hận mà không là ái, nhưng thật ra chính vì có ái núp đằng sau cảm thọ khổ, nếu không ái thì không sân hận không phẫn nộ...(dĩ nhiên là ở đây nói trong trường hợp của phàm phu và bậc Hữu học). Còn thọ xả thì sao?

Trong Thanh Tịnh Đạo có giải: “Và khi đã được lạc, lại khao khát thêm, Niềm an ổn của Xả cũng kể nhu Lạc, bởi thế bậc Đại Thánh tuyên thuyết rằng do duyên Thọ có Ái..."

Thọ duyên Hỷ Xả kiểu Tham Ái là thọ duyên các tâm Tham câu hữu thọ hỷ, xả.

Còn thọ duyên hỷ xả trong các tâm thiện câu hữu hỷ, xả thì sao? Ở đây cần được hiểu Thọ duyên Tịnh tín (thiện pháp).

Trong bộ Pháp Tụ:" Cái chi là sự tin tưởng, sự tin cậy, sự tín nhiệm, sự tín mộ, đây gọi là tịn tính do duyên thọ."

Ở giai đoạn từ Thọ duyên Ái nầy là một mối nối rất quan trọng, nó là sự nối tiếp từ Quả hiện tại sang Nhân hiện tại.

Do vậy, khéo tu là ở công đoạn nầy, nếu không khéo như lý tác ý thì thọ sẽ duyên cho ác bất thiện pháp, nếu khéo tác ý đúng pháp thì thọ sẽ duyên tịnh tín, thiện hạnh, rồi từ đó làm nãy nở các thiện pháp và nhất là trí tuệ càng ngày càng minh sáng trở thành tuệ lực phá thủng màng vô minh, minh sanh, chánh trí giải thoát khỏi vòng sanh tử nầy.

VIII- Tanhā Paccayā Upādānam: Ái duyên Thủ

Thủ do duyên từ Ái, ái có 6 thì Thủ cũng có 6 là: sắc thủ, thinh thủ, khí thủ, vị thủ, xúc thủ và pháp thủ.

Ái bản thể pháp là tâm sở Tham, Thủ cũng vậy, nhưng Tham thủ mang trạng thái nặng nề,bám thủ hơn ái, phát sinh từ ái hay còn gọi là ái tăng thượng.

Thủ phân theo chi pháp thì có 4 loại:

Dục thủ - Tà kiến thủ - Giới cấm thủ - Ngã luận thủ.

- Dục thủ (kàmupàdàna):

Khi có sự bám thủ, đeo níu vào các trần cảnh với tràn đầy ái nhiễm phát sanh từ ái theo cách thường thân y duyên, khi đó có Dục thủ.

Nói cách khác là khi nào có sự thèm khát dục vọng, thích thú trong dục lạc, khát khao, say đắm, nỗi lửa dục, vô tàm vô quý, phóng thân vào trong dục, khi đó có Dục thủ.

- Tà kiến thủ (ditthupàdàna):

Khi có sự bám thủ vào các kiến chấp sai lầm như chấp thủ rằng thế giới là thường còn vĩnh cữu, bản ngã là trường tồn bất sanh bất diệt..khi đó có Tà kiến thủ, hoặc có quan kiến cho rằng không có nhân có quả, không có sự chứng đắc Thánh trí, không có đời nầy đời sau.

(xem Trường bộ, kinh Phạm Võng, 62 tà kiến).

- Giới cấm thủ (sìlabbattupàdàna):

Khi có những quan kiến chấp thủ cho rằng do tuân thủ các lễ lạc, cúng tế..sẽ làm cho tâm được trong sạch hoá, đó là Giới cấm thủ.

- Ngã luận thủ (attavàdupàdàna):

Khi có sự hiểu sai chấp quấy về tự ngã, sắc là tự ngã, tự ngã trong sắc, thọ, tưởng...như vậy là Ngã luận thủ.

Trong Trung Bộ, kinh Căn bản pháp môn có dạy:

"Này các Tỷ- kheo, ở đây, có kẻ phàm phu ít nghe, không được thấy các bậc Thánh, không thuần thục pháp các bậc Thánh, không tu tập pháp các bậc Thánh, không được thấy các bậc Chơn nhân, không thuần thục pháp các bậc Chơn nhân, không tu tập pháp các bậc Chơn nhân, tưởng tri địa đại là địa đại. Vì tưởng tri địa đại là địa đại, người ấy nghĩ đến địa đại, nghĩ đến (tự ngã) đối chiếu với địa đại, nghĩ đến (tự ngã) như là địa đại, người ấy nghĩ: "Địa đại là của ta" - dục hỷ địa đại. Vì sao vậy? Ta nói người ấy không liễu tri địa đại.”

Lời bàn:

Đối với Tứ thủ, 3 thủ sau gom lại là Tà Kiến thủ, do vậy chỉ còn 2 thủ là Dục thủ và Tà kiến thủ.

Sự đoạn trừ của Kiến thủ được tìm thấy trong Dự lưu đạo, còn Dục thủ thì nhờ vào Alahán đạo mới đoạn trừ được.

Dục thủ thì có mặt trong 8 tâm Tham nhưng Kiến thủ thì chỉ hiện diện trong 4 tâm Tham liên hợp tà kiến, do vậy dục thủ được nói trước tiên.

Dục thủ chính là tâm sở Tham còn Tà kiến thủ là tâm sở tà kiến, cả hai đều nằm trong tham phần và nằm trọn trong nhóm bất thiện tâm sở do vậy chúng có mặt trong tất cả 9 nhóm bất thiện tập yếu (lậu, bộc, kết, phược, thủ, cái, tuỳ miên, triền, phiền não.) xem sơ đồ bất thiện tập yếu trang sau:

SƠ ĐỒ BẤT THIỆN TẬP YẾU

Tứ Lậu, àsava

Tứ Bộc, ogha

Tứ Kết, yoga

Tứ Phược, gantha

Tứ Thủ, upàdàna

1

Dục

Dục

Dục

Tham

Dục

2

Hữu

Hữu

Hữu

Sân

Kiến

3

Kiến

Kiến

Kiến

Giới

Giới

4

Vô Minh

Vô Minh

Vô Minh

Ngã

Ngã

Lục Cái, nìvarana

7 Tuỳ Miên, anusaya

10 Triền, sannojana

10 Phiền não, kilesa

1

Dục

Dục

Dục

Tham

2

Sân

Hữu

Hữu

Sân

3

Hôn

PhẫnUất

PhẫnUất

Si

4

Trạo

Mạn

Mạn

Mạn

5

Nghi

Kiến

Kiến

Kiến

6

VôMinh

Nghi

Giới

Nghi

7

VôMinh

Nghi

Hôn

8

Tật

Trạo

9

Lận

VôTàm

10

VôMinh

VôQuý

IX- Upādāna Paccayā Bhava: Thủ duyên Hữu

Hữu nên được hiểu là cái gì trở thành, cái có, hiện hữu, sẽ có,sẽ trở thành.

Hữu có 2 loại là: Nghiệp hữu và Sanh hữu.

- Nghiệp hữu (kammabhava):

có 3: Thân nghiệp, Khẩu nghiệp và Ý nghiệp.

a- Thân nghiệp: là sự cố tạo tác bằng thân hành(tâm sở Tư) sai khiến làm các việc thiện hoặc bất thiện.

b- Khẩu nghiệp: tâm sở Tư phối hợp với các tâm bất thiện và thiện thuộc dục giới khiến khẩu phát ngôn.

c- Ý nghiệp: tâm sở Tư phối hợp với các tâm bất thiện và thiện thuộc hiệp thế để suy tư ác, tưởng thiện hay thiền định.

Do vậy, chính tiến trình đổng tốc thân khẩu ý nầy nên được gọi là Nghiệp hữu. Hành cần được hiểu là tương đương với Nghiệp hữu, vì cả hai đều tạo nghiệp dẩn đến tái sanh. Trong Vibhanga có giải: "cái gì là nghiệp hữu:Phúc hành, phi phúc hành, bất động hành, ở bình diện hạn hữu hay đại hành: đó là Nghiệp hữu."

Trong vòng sanh tử không phải chỉ nói đến 1 đời sống, do vậy, nếu Hành và Thức là mối nối từ quá khứ sang đơì sống hiện tại thì Nghiệp hữu và Sanh nên hiểu là mối nối từ hiện tại sang kiếp sống tương lai.

- Sanh hữu ((upapattibhava):

Khi có sự sanh, sự hiện hữu các uẩn trong các cõi do nghiệp hữu, khi đó có sanh hữu.

Sanh hữu nói gọn có 3: Dục hữu, Sắc hữu, Vô sắc hữu.

Nói rộng có 9:

Dục hữu, Sắc hữu, Vô sắc hữu, Hữu tưởng hữu, Vô tưởng hữu, Phi tưởng phi phi tưởng hữu, Nhất uẩn hữu, Tứ uẩn hữu và Ngũ uẩn hữu.

Tất cả sanh hữu nầy được tìm thấy trong 31 cõi trong tam giới.

1- Dục hữu (kàmabhava):

Là có sự hiện hữu của chúng sanh (danh sắc) trong các cõi thuộc dục giới như: 4 cõi khổ + 1 cõi nhân loại + 6 cõi Trời dục giới = 11 cõi dục giới.

2- Sắc hữu (rùpabhava):

Là có sự hiện hữu của các vị Phạm Thiên (danh sắc) ở 16 cõi Sắc giới.

3- Vô sắc hữu (arùpabhava):

Là có sự hiện hữu của các vị Đại Phạm Thiên (danh uẩn) 4 cõi Vô sắc.

4- Hữu tưởng hữu (sannìbhava):

Là có sự hiện hữu của các chúng sanh có tưởng thô trong 29 cõi dục, sắc và vô sắc (trừ 1 cõi vô tưởng và1 cõi phi tưởng phi phi tưởng).

5- Vô tưởng hữu (asannìbhava):

Là có sự hiện hữu của chúng sanh thuộc cõi vô tưởng (sắc uẩn).

6- Phi tưởng phi phi tưởng hữu (asnnìnàsannìbhava):

Là có sự hiện hữu của các vị Đại Phạm Thiên cõi Vô sắc cao nhất (danh uẩn).

7- Nhất uẩn hữu (ekavokàrabhava):

Là chỉ có 1 uẩn duy nhất, tức chúng sanh thuộc cỏi vô tưởng hữu.

8- Tứ uẩn hữu (catuvokàrabhava):

Là có 4 uẩn tức Danh uẩn thuộc các vị Đại Phạm Thiên cõi vô sắc.

9- Ngũ uẩn hữu (pancavokàrabhava):

Là có 5 uẩn với tất cả chúng sanh có đủ danh sắc thuộc 11 cõi dục giới và 15 cõi sắc giới (trừ vô tưởng).

Lời bàn:

Đối với loại Hữu nào phát sanh do từ dục, cái đó được gọi là dục hữu; Hữu nào phát sanh do ly dục, ái sắc, là sắc hữu; Hữu nào phát sanh do ly sắc, ái vô sắc, là vô sắc hữu.

Hữu nào được biết có Tưởng là Hữu tưởng; hữu nào không có tưởng là Hữu vô tưởng; Hữu nào có tưởng thô là Hữu tưởng hữu và hữu nào không có mặt tưởng thô là phi tưởng phi phi tưởng hữu.

Như được biết có hữu 5 uẩn, hữu 4 uẩn và hữu 1 uẩn, tất cả hữu nầy đều do nghiệp tác thành, không có nghiệp hữu thời không có sanh hữu. Dục thủ duyên cho Dục hữu trong đó có đủ 5 uẩn và thuộc tưởng hữu. Sắc thủ duyên sắc hữu 5 uẩn có và 1 uẩn cũng có, tưởng hữu có và vô tưởng hữu có. Vô sắc thủ duyên vô sắc hữu có 4 danh uẩn, tưởng hữu, phi phi tưởng hữu.

Như vậy, đối với 3 hữu: dục hữu, sắc hữu, vô sắc hữu duyên từ 4 thủ, do đó có được 12 hữu.

Sơ đồ 31 cõi:

11 CÕI DỤC GIỚI

1

Địa Ngục, Niraya

2

Ngạ Quỹ, Pettivisaya

3

Atula, Asurakàya

4

Súc Sanh, Tiricchànayoni

5

Người, Manussa

6

Tứ Thiên Vương, Càtummahàràjika

7

Tam Thập Tam, Tàvatimsa

8

Dạ Ma, Ỳama

9

Đấu Suất, Tusita

10

Hoá Lạc, Nimmànarati

11

Tha Hoá, Paranimmitavasavatti

16 CÕI SẮC GIỚI

Sơ thiền:

1

Phạm Chúng Thiên. Brahmapàrisajjà.

2

Phạm Phụ Thiên. Brahmapurohità.

3

Đại Phạm Thiên. Mahàbrahmà.

Nhị thiền:

1

Thiểu Quang Thiên. Parittàbhà.

2

Vô Lượng Quang Thiên. Appamànàbhà.

3

Quang Âm Thiên. Àbhassarà.

Tam thiền:

1

Thiểu Tịnh Thiên. Parittasubhà.

2

Vô Lượng Tịnh Thiên. Appamanàsubhà.

3

Biến Tịnh Thiên. Subhakinhà.

Tứ thiền:

1

Quảng Quả Thiên. Vehapphalà.

2

Vô Tưởng Thiên. Asannasattà.

Phước Sanh Thiên. Suddhàvàsà

(Ngũ Tịnh Cư Thiên)

3

Vô Phiền Thiên. Avihà.

4

Vô Nhiệt Thiên. Atappà.

5

Thiện Hiện Thiên. Sudassà.

6

Thiện Kiến Thiên. Sudassì.

7

Sắc Cứu Cánh Thiên. Akanitthà.

4 CÕI VÔ SẮC

1

Cõi Không Vô Biên. Àkàsànancàyatanabhùmi

2

Cõi Thức Vô Biên Xứ. Vinnànancàyatanabhùmi

3

Cõi Vô Sỡ Hữu Xứ. Àkincànnàyatanabhùmi

4

Cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng. Nevasannànàsannàyatanabhùmi

Cõi đã được liệt kê ở trên, do vậy không thể nói đến cõi mà không nói đến Người. Danh từ người ở đây không phải chỉ nói riêng cho nhân loại mà là nói chung cho tất cả chúng sanh trên tam giới

NGƯỜI (Puggala)

Do sự khác biệt về tâm tánh cho nên Người được phân thành 3 loại: Người Vô Nhân – Người Nhị Nhân – Người Tam Nhân.

- Người Vô Nhân. (Ahetukànam):

Là loại chúng sanh được tục sinh chỉ bằng Tâm Vô Nhân.

Trong 18 Tâm vô nhân, chỉ có 2 loại tâm làm được việc tục sinh là: Tâm Quan Sát Xả Thọ Quả Bất Thiện Vô Nhân và Tâm Quan Sát Xả Thọ Quả Thiện Vô Nhân.

Đối với Tâm quan sát xả thọ quả bất thiện vô nhân là tâm làm việc tục sinh của chúng sanh thuộc Người Khổ, loại người nầy được biết là có 4 loại:

Địa ngục, Ngạ Quỹ, Atula và Súc Sanh.

Bốn loại người khổ nầy vì do nghiệp ác bất thiện (tham,sân,si) của đời trước tạo.

Còn Tâm quan sát xả thọ quả thiện vô nhân là tâm làm việc tục sinh của loại Người Lạc Vô Nhân. Những loại người nầy là do những thiện tâm của đời trước chi phối nhưng rất yếu nên chỉ cho được loại quả thiện vô nhân nầy mà thôi. Những chúng sanh nào được sanh làm nhân loại màbị mù, điếc, câm...khi vừa mới tục sanh thì được xếp vào loại nầy và ngay cả trong cõi Tứ Thiên Vương cũng có những hạng người nầy.

Do vậy, Người Vô Nhân có được 5 loại người là: 4 người khổ và 1 người Lạc.

- Người Nhị Nhân. (Duhetukànam):

Là những chúng sanh được tục sinh bằng Tâm Quả Thiện Dục Giới Hữu Nhân bất tương ưng Trí, tức là trong loại tâm tục sinh nầy chỉ tìm thấy có 2 nhân thiện là: Vô Tham và Vô Sân. (trừ nhân thứ 3 là Vô Si).

Những người nầy được tìm thấy có mặt trong 7 cõi vui dục giới hữu tưởng là:1 cõi nhân loại và 6 cõi trời dục giới.

Những hạng người nầy không thể chứng đắc thiền định hay đạo quả được ngay trong kiếp hiện tại vì gốc của tâm không có nhân Trí tuệ, do vậy chỉ có thể tu tập gieo trồng thiện pháp hợp trí để làm giống lành cho kiếp mai sau.

- Người Tam Nhân. (Tihetukesu):

Là những chúng sanh được tục sinh bằng loại Tâm quả với đầy đủ 3 Nhân thiện là: Vô Tham – Vô Sân – Vô Si.

Chính do việc làm thiện sự ở đời trước với đầy đủ tam tư (tư tiền, tư hiện, tư hậu) tương ứng Trí tuệ nên có được kết quả tốt đẹp như thế.

Những người nầy có thể tu đạt thiền định hay đạo quả ngay trong kiếp hiện tại nầy.

Có 4 tâm quả thiện dục giới hợp trí + 5 tâm quả thiện sắc giới và 4 tâm quả thiện vô sắc làm việc tục sinh của người tam nhân.

Trong 31 cõi, người tam nhân được tìm thấy ở 21 cõi là: 7 cõi vui dục giới + 10 cõi sắc giới (trừ vô tưởng và 5 tịnh cư) + 4 cõi vô sắc = 21 cõi.

Người Tam Nhân bao gồm 9 loại người là:

1- Người phàm tam nhân:

Là người chưa chứng đắc đạo quả nhưng tục sinh bằng tâm quả thiện dục giới hợp trí (3 nhân).

2- Người Sơ Đạo:

Là loại người vừa mới sát trừ được 3 kiết sử phiền não là: Thân kiến- Hoài nghi- Giới cấm thủ và là người vừa chứng sát na đạo thấy được Niết Bàn lần đầu tiên trong cuộc đời tu tập cũng được gọi là bậc Dư Lưu Đạo (sotàpattimaggacitam) hay Tu Đà Hườn Đạo.

Bậc Thánh nầy có thể tìm thấy trong 17 cõi là: 1 cõi nhân loại + 6 cõi trời dục giới + 3 sơ + 3 nhị + 3 tam + 1 tứ thiền Quảng quả thiên = 17 cõi.

3- Người Nhị Đạo:

Là vị Thánh chứng ngộ Niết Bàn lần thứ hai và làm giảm nhẹ 2 kiết sử kế là: Tham dục và Sân.

Bậc nầy có thể có mặt trong 21 cõi là: 17 cõi và 4 cõi vô sắc từ bậc Sơ đạo tái sanh hiện hữu.

4- Người Tam Đạo:

Là bậc Thánh thứ ba vừa dứt tuyệt 2 kiết sử mà bậc Nhị Đạo làm giảm nhẹ là: Tham dục và Sân không còn dư sót.

Những vị nầy cũng có thể có trong 21 cõi như người Nhị Đạo.

5- Người Tứ Đạo:

Là vị sát trừ thêm 5 thượng phần kiết sử và chứng ngộ Niết Bàn lần thứ tư là: Ái sắc, Ái Vô sắc, Ngã mạn, Phóng dật và Vô minh.

Người Tứ đạo còn được gọi là bậc Alahán Đạo, các vị nầy có thể tìm thấy trong 26 cõi là: 7 cõi vui dục giới + 15 cõi sắc giới + 4 cõi vô sắc = 26 cõi ( trừ 4 cõi khỗ và 1 cõi vô tưởng).

6- Người Sơ Quả:

Chính là bậc Sơ Đạo đã chứng ngộ được Niết bàn lần thứ nhất. Vị nầy nếu không phát triễn để chứng đắc thêm các quả cao hơn thì cũng không hơn 7 kiếp lai sanh người trời và chắc chắn Niết Bàn, do vậy bậc nầy còn được gọi là bậc Thất Lai.

Các vị nầy có thể có mặt trong 21 cõi là: 7 cõi vui dục giới + 3 sơ + 3nhị + 3 tam + 1 tứ thiền Quảng quả + 4 cõi vô sắc = 21 cõi.

7- Người Nhị Quả:

Là vị đã đắc được quả vị Niết Bàn lần thứ hai, nếu không tiến cao hơn thì chỉ sanh hữu trong cõi dục giới một lần nữa thôi nên còn được gọi là bậc Nhất Lai. 21 cõi có mặt đối với các vị nầy giống như bậc Sơ Quả.

8- Người Tam Quả:

Là vị đã chứng đắc Niết Bàn lần thứ ba, nếu không chứng được Alahán Đạo thì sẽ lai sanh về cõi Ngũ Tịnh Cư và không còn trở lại thế gian dục giới nữa, nên được gọi là bậc Bất Lai.

Đối với 5 cõi Tịnh Cư nầy, những vị tái sinh vào 1 trong 5 cõi nầy là do ãnh hưởng của 5 quyền:

"Tín – tấn – niệm – định - tuệ".

a- Tín mạnh: sanh về Vô Phiền Thiên.

b- Tấn mạnh: Vô Nhiệt Thiên.

c- Niệm mạnh: Thiện Kiến Thiên.

d- Định mạnh: Thiện Hiện Thiên.

e- Tuệ mạnh: Sắc Cứu Cánh Thiên.

Các vị nầy có thể có mặt trong 26 cõi (trừ Vô tưởng và 4 cõi khỗ).

Đặc biệt các vị Thánh Tam Quả nầy dù cho không đắc các tầng Thiền nhưng cũng được sanh về cõi Sơ Thiền.

9- Người Tứ Quả:

Là vị đã chứng đắc Niết Bàn lần thứ tư. Các vị nầy được tuyên bố là bậc Vô Sanh vì không còn tái sanh trong 31 cõi nữa, nếu chứng đắc ỡ cõi nào thì ngũ uẩn Niết Bàn tại cõi đó.

Đây là đích cuối cùng trong sự tu tập với tất cả kiết sử phiền não đã được đoạn tận, xứng đáng được đảnh lễ cúng dường của người trời nên được tuyên xưng là bậc Ứng Cúng.

Như vậy, tổng kết có được là 12 hạng người là: người khổ + người lạc + người nhị nhân + người tam nhân + 4 người Sơ, Nhị, Tam, tứ đạo + 4 người Sơ, Nhị, tam, Tứ quả = 12 người.

X- Bhava Paccayā Jāti. Hữu duyên Sinh.

Ở đây, Hữu duyên sinh chỉ lấy phần nghiệp hữu, không thể là sanh hữu. Chính do nghiệp hữu là 12 tâm bất thiện, 8 thiện dục giới, 5 thiện sắc giới và 4 thiện vô sắc, tạo nên mọi sự khác biệt về giai cấp, giòng tộc, trú xứ, loại sanh thú..khi sanh.

Sanh ở đây có nghĩa là có sự phát sanh, sự hiện hữu của các uẩn do nghiệp hữu trong hiện tại duyên cho sự sanh trong tương lai hay nói cách khác là có sự hiện hữu của 2 thành phần Danh và Sắc, tức là có 2 cách sanh:

1- Danh sanh:

Khi có nghiệp hữu làm duyên tạo nên tâm và tâm sở sanh khởi theo dị thời nghiệp duyên.

2- Sắc sanh:

Là có sự phát sanh của các sắc do nghiệp còn được gọi là sắc nghiệp sanh. (3 bọn sắc nghiệp: sắc thần kinh thân, sắc tính, sắc ý vật).

Sinh khi được phân định theo thời gian thì cần phải hiểu có 3 cách như sau:

1- Thời tục sinh sanh (patisandhijàti):

Có nghĩa là Danh và Sắc nghiệp trong thời tục sinh sanh.

2- Tiếp diễn sanh (santatijàti):

Tức là Danh- Sắc liên tiếp sinh khởi không gián đoạn cho đến khi mạng chung.

3- Sát na sanh (khanikajàtu):

Nói về phần Danh tức là tiến trình sanh diệt của mỗi sát na tâm có 3 sát na tiểu là: sinh- trụ- diệt. Còn về phần Sắc thì mỗi bọn sắc tiến trình sanh diệt có đến 51 sát na tiểu tính theo 17 sát na tâm, mỗi sát na tâm có 3 sát na tiểu (3 x 17 = 51) cũng có ba giai đoạn là: Sanh thì lấy 1 sát na tiểu đầu tiên, Trụ thì lấy 49 sát na tiểu giửa và Diệt thì là 1 sát na tiểu cuối của tiến trình 1 bọn sắc.

Điều cần ghi nhận là, sự Sinh do duyên từ Hữu là tính ở thời tục sinh sanh vàcó 2 duyên hệ sanh là: dị thời nghiệp duyên và thường thân y duyên.

XI- Jāti Paccayā Jarāmaranam. Sinh duyên Lão Tử

Sinh như đã được nói ở trên, còn Lão Tử phát khởi do duyên từ Sinh, chính vì có sinh nên Lão Tử hiện hữu, không Sinh thì mọi thứ đều không chấm dứt.

Hay nói cách khác, do không có Sinh nên không có Già Chết; do không có Hữu nên không có Sinh...ngược lại, do có Sinh, Già Chết có, đó là định luật thiên thu, là như tánh, là bất hư vọng tánh, bất dị tánh, y duyên tánh.

Trong Tương Ưng Kinh, Đức Phật có dạy rằng:

"Này các Tỷ- kheo, thế nào là lý duyên khởi? Do duyên sanh, này các Tỷ- kheo, già, chết khởi lên. Dầu các Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện, an trú là giới tánh ấy, pháp trú tánh ấy, pháp quyết định tánh ấy, y duyên tánh ấy. Như Lai hoàn toàn chứng ngộ, hoàn toàn chứng đạt định lý ấy. Sau khi hoàn toàn chứng ngộ, hoàn toàn chứng đạt, Như Lai tuyên bố, tuyên thuyết, tường thuyết, khai hiển, khai thị, phân biệt, minh hiển, minh thị."

- Như thế nào là Lão Tử ?

Ở đây, Lão Tử cần được hiểu là 2 thành phần khác nhau, khi nào có sự lão hoá, sự già nua, sự củ nát..khi đó là Già, còn khi nào có sự tiêu hoại, sự hoại diệt, sự châm dứt sự sống còn..thì khi đó là Tử.

Tương Ưng Kinh Phật thuyết: "Này các Tỷ- kheo, thế nào là già, chết? Cái gì thuộc chúng sanh này hay chúng sanh khác, thuộc bộ loại chúng sanh này hay thuộc bộ loại chúng sanh khác, bị già yếu, suy nhược, hủ bại, tóc bạc, da nhăn, tuổi thọ đồi bại, các căn chín muồi; đây gọi là già. Cái gì thuộc chúng sanh này hay chúng sanh khác, thuộc bộ loại chúng sanh này hay thuộc bộ loại chúng sanh khác, bị hủy diệt, hủy hoại, tiêu mất, tử vong, các uẩn tàn lụn, thân thể hoại diệt, vứt bỏ; đây gọi là chết. Như vậy, đây là già, đây là chết. Này các Tỷ- kheo, đây gọi là già, chết"

Tử cũng cần nên biết rõ rệt hơn vì tử không chỉ mang một ý nghĩa là chết theo thông thường mà nó còn có nhiều đặc ý khác sâu hơn, do vậy Tử được phân tích thành 3 loại tử là:

1- Tử thông thường:

Là sự chấm dứt mạng căn hay còn gọi là sự chấm dứt hơi thở, sự ngưng hẳn một đời sống của loài hữu tình tuỳ theo hạng loại chúng sanh.

2- Sát na Tử:

Là sự rơi vào sát na diệt của Danh và Sắc.

3- Tận diệt Tử:

Là sự tử của các vị Alahán chấm dứt hoàn toàn mọi sự sanh diệt trở lại trong tương lai. Hay nói cách khác là trạng thái nhập diệt, tư cách Niết Bàn của Đức Phật toàn giác, Đức Phật Độc Giác và các chư vị Thánh Alahán.

- Sơ lượt về Sự Tử:

Chết hay tử có nghĩa là sự chấm dứt sự diệt tận Mạng Quyền, Hoả đại và Thức của một chúng sanh một cách tạm thời, có nghĩa là chết là chấm dứt đời sống củ và phát sanh đời sống sống mới (dĩ nhiên không là bậc Alahán).

Về nguyên nhân của sự chết được biết có 4 cách là:

1- Thọ diệt tử (àyukkhayamarana):

Có nghĩa là sự chết xãy ra do hết tuổi thọ.

2- Nghiệp diệt tử (kammakkhayamarana):

Là sự chết xãy đến trước khi hết tuổi thọ, có nghĩa là nếu là người thì cái Quả phước nuôi dưởng cho thân tồn tại đã hết, năng lực của sanh nghiệp đã tận nên phải chết trước khi hết tuổi thọ (thí dụ người 100 tuổi nhưng chết trước đó).

3- Thọ và Nghiệp đồng tử (ubhayamarana):

Do cả hai pháp nầy xãy đến cùng lúc, có nghĩa là vừa hết tuổi thọ vừa cạn quả của sanh nghiệp, chết.

Cả 3 pháp nầy gọi là chết đúng thời.

4- Sát nghiệp (upacchedakakammà) hay Hoạch tử nghiệp:

Là chết bất đắc kỳ tử, chết thình lình, chết đột ngột (akàlamarana), hay nói cách khác là chính do đoạn nghiệp sanh khởi cắt đứt một cách bất ngờ đời sống của một chúng sanh, nghiệp nầy không phải chỉ là ác nghiệp không thôi mà cũng còn do thiện nghiệp quá khứ sanh lên cắt đứt đời sống.

Sanh nghiệp có nghĩa là những hành động(thân,khẩu,ý) liên hệ thiện hay bất thiện trong đời sống trước làm nhân cho tái sanh một kiếp sống mới, khi có sự hiện hữu của một kiếp sống mới khi đó có sanh nghiệp.

Sau sanh nghiệp là những nghiệp nối tiếp cùng loại sanh theo để duy trì nuôi dưởng sanh nghiệp cho tồn tại, được gọi là Trì nghiệp. Sanh nghiệp là loại nào thì Trì nghiệp giống như thế ấy(bất thiện hay thiện).

Một loại khác hoàn toàn nghịch hẳn với Sanh nghiệp, chúng có công năng làm cho sanh nghiệp bị khó khăn trở ngại, nếu sanh nghiệp thuộc thiện thì chướng nghiệp là bất thiện, chúng sanh lên làm hảm đi thiện nghiệp và ngược lại, nếu sanh nghiệp là bất thiện thì chướng nghiệp sẽ là thiện và làm cho bất thiện nghiệp bị giảm bị ngăn che bớt đi.

Một loại khác nữa mạnh hơn hẳn chướng nghiệp, chúng hoàn toàn đối lập với sanh nghiệp tức là Đoạn nghiệp. Về chướng nghiệp thì chúng chỉ làm cho sanh nghiệp bị gián đoạn, trở ngại, èo uột, còn riêng về đoạn nghiệp thì chúng có công năng tiêu diệt hoàn toàn sanh nghiệp, đó là sự khác biệt giữa chướng nghiệp và đoạn nghiệp.

Riêng về trường hợp của một người sắp đi vào tử lộ, một số loại nghiệp (thiện, bất thiện) có thể khởi lên với người đó là:

- Cực trọng nghiệp:

Là một loại nghiệp cực kỳ mãnh liệt, chắc chắn sẽ sanh khởi ngay trước giớ phút cận tử (lộ tâm cận tử) và sẽ cho quả tái sanh ngay trong kiếp kế đến. Nghiệp nầy là một loại nghiệp đặc biệt nếu thuộc bất thiện thì chúng là 1 trong ngũ nghich đại tội hay còn gọi là Nghiệp vô gián (anantariya kamma) như: Giết Cha(pitughàta)- Giết Mẹ (màtughàta)- Giết vị Alahán (Arahantaghàta)- Làm chảy máu Phật (Lohituppàda)- Chia rẽ Tăng (sanghabheda). Năm thứ nghiệp nầy chắc chắn không thoát khỏi đoạ xứ địa ngục trong kiếp kế như chuyện Tỳ Khưu Đề Bà Đạt Đa, Vua Thiện Giác hay nàng Cincà...Nếu là nghiệp thiện thì là những loại nghiệp được thành tựu qua các tầng Thiền sắc hay vô sắc mà trước khi vào tử lộ các vị nầy không bị hoại thiền thì chắc chắn những nghiệp nầy sẽ sanh khởi ngay lộ tâm cận tử và sẽ cho quả tục sinh trong các cõi trời sắc và vô sắc tuỳ theo công hạnh tu tập.

- Cận tử nghiệp:

Trong đời sống, nếu không có tạo các cực trọng nghiệp thì trong giờ phút lâm chung, cận tử nghiệp sẽ sanh khởi (thiện, bất thiện), những nghiệp nầy là do chính ý niệm những gì kinh nghiệm mà mình đã từng làm trong quá khứ.

- Nghiệp tướng:

Là những loại tướng sanh khởi như: sắc tướng, thinh tướng, khí tướng, vị tướng, xúc tướng và pháp tướng sanh khởi trong tâm ngay giờ cận tử, nếu không có 2 nghiệp trên.

- Thú tướng:

Là một loại hình tướng thuộc về cảnh giới (trời, người, địa ngục..) báo trước cho biết trú xứ sẽ tái sanh, những cảnh giới nầy làm thành cảnh cận tử nghiệp và sẽ cho quả tái sanh trong tương lai.

Tóm lại, trước giờ phút lâm chung, 1 trong 4 loại nghiệp trên sẽ hiện khởi ngay trong 5 sát na tâm đổng tốc thuộc lộ tâm cận tử, rồi tiếp đến 2 sát na tâm Thập di (mót) ghi nhận cảnh, rồi cuối cùng 1 sát na Tử tâm sanh khởi (hơi thở cũng chấm dứt tại đây) xác định chấm dứt hoàn toàn một đời sống (tử, chết).

Không ngưng nghỉ (như một số tà kiến cho rằng có thân trung ấm khoảng 49 ngày..) một sát na Tâm cực kỳ quan trọng sanh khởi nương theo nghiệp đã sanh ở thời cận tử cho ra là Tâm Tục Sinh. Từ đây, một đời sống mới bắt đầu xuất hiện tương ứng với nghiệp của nó. Sau sát na Tâm tục sinh, tâm Hộ kiếp sanh khởi và trôi chảy luân lưu như giòng sông cho đến khi tử xuất hiện. Tâm tục sinh cũng chính là tâm hộ kiếp, tâm tử cũng chính là tâm tục sinh, cùng loại tâm, cùng cảnh, cùng các tâm sở tương ưng nhưng khác phận sự, thế thôi. Điều cần ghi nhận là lộ tâm đổng tốc (javana) đầu tiên trong đời sống mới luôn là 7 sát na Tham tâm.

Trong thời gian còn sống, các căn (nhãn, nhĩ...) phải tiếp xúc với các cảnh trần, do đó luồng Hộ kiếp sẽ bị gián đoạn khi có cảnh chi phối vào và khi hoàn thành xong sự tiếp nhận chúng rơi lại vào trạng thái Hộ kiếp, và cứ như thế diễn tiến cho đến khi mạng chung rồi cứ như thế tiếp diễn nếu chưa chưng đắc được quả vị giải thoát Niết Bàn.

Khi nói đến Sinh duyên Lão Tử là phải nói tiếp Sầu, Bi, Khổ, Ưu, Ai, như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn nầy.

Trong Bộ Phân Tích (Vibhanga) có giải toàn bộ những trạng thái nầy như sau:

Như thế nào là Sầu (soka)? "Tức là sự sầu muộn, sự buồn rầu, thái độ buồn rầu, buồn bực trong lòng, não ruột trong lòng, nội tâm nóng bỏng, ưu tư, bị tên sầu khi gặp nỗi khổ nào đó, khi xẩy đến điều suy vong nào đó như gặp sự suy vong thân quyến, hoặc gặp sự suy vong tài sản, hoặc gặp sự suy vong bệnh tật, hoặc gặp sự suy vong giới hạnh, hay gặp sự suy vong tri kiến. Đây gọi là sầu."

Như thế nào là Bi (parideva)? "Tức là sự khóc lóc, khóc kể, khóc than, la khóc, thái độ khóc, thái độ than, thái độ la khóc, sự phát ngôn, kể lễ, kêu gào, thút thít, than oán, thái độ than oán, khi gặp nỗi khổ nào đó, khi xẩy đến điều suy vong thân quyến, hoặc gặp suy vong tài sản, hoặc gặp suy vong tật bệnh, hoặc gặp suy vong giới hạnh, hay gặp suy vong tri kiến. Đây gọi là bi."

Như thế nào là Khổ (dukkha)? "Tức là sự bất an thuộc về thân, sự đau đớn thuộc về thân, tình trạng cảm thọ bất an đau đớn sanh từ thân xúc, sự cảm giác bất an đau đớn sanh từ thân xúc. Đây gọi là khổ."

Như thế nào là Ưu (domanassa)? "Tức là sự bất an thuộc về tâm, sự đau đớn thuộc về tâm, tình trạng cảm thọ bất an đau đớn sanh từ tâm xúc, sự cảm giác bất an đau đớn sanh từ tâm xúc. Đây gọi là ưu."

Như thế nào là Ai (upàỳasa)? "Tức là sự ai bi, thái độ ai bi, sự ai oán, thái độ ai oán khi gặp nỗi khổ nào đó, khi xẩy đến điều suy vong nào đó, như gặp suy vong thân quyến, hoặc gặp suy vong tài sản, hoặc gặp suy vong bệnh tật, hoặc suy vong giới hạnh, hay gặp suy vong tri kiến. Đây gọi là ai."

Còn riêng câu: Như vậy là sự tập khởi của toàn bộ khổ uẩn nầy, tức là: "sự tập trung, sự tựu trung, sự họp chung, sự hiện hành của toàn bộ khổ uẩn nầy có như vậy."

Nói về chi pháp của các trạng thái trên thì: Sầu cần được hiểu như là một loại trạng thái Tâm liên hợp với Sân tương ưng Ưu thọ. Bi ở đây không phải là Bi trong tịnh hảo tâm sở mà bi nầy chính là tâm sở Sân trong tâm Sân thọ ưu nó có trạng thái ưu buồn cực kỳ và đưa đến tình huống khóc la rên xiết, nước mắt đầm đìa, tâm ưu thân uất. Khổ chi pháp ở đây chính là Thân thức thọ khổ, do vậy khổ nầy nói lên trạng thái đau đớn, nhức nhối, đau khốc liệt, đau oằn oại của thân. Ưu, nói lên sự ưu phiền, buồn bực, khó chịu, bất toại ý, ưu tư của tâm, chi pháp chính là tâm sở Thọ mang tính trạng ưu. Ai, nặng hơn ưu, Ai mang đặc tính ai oán, sự quá bi ai, quá buồn thảm, chi pháp cũng là tâm sở Thọ (khổ- ưu).

Như vậy là toàn bộ 12 nhân duyên đã được nói.

Giờ đây toàn bộ duyên khởi nầy sẽ được phân theo 7 cách như sau: 3 Thời (addhà), 12 Chi (anga), 20 Hành tướng (àkàra), 3 mối nối"tục đoan”(tisandhi), 4 yếu lược (sankhepa), 3 Luân (vatta) và 2 Căn (mùla).

- Ba Thời, (Addhà):

Là nói về sự phân chia 12 duyên khởi theo thời gian là Quá khứ, Hiện tại và Vị lai.

Thời quá khứ được lấy 2 chi phần duyên là: Vô và Hành.

Thời hiện tại bao gồm cả 8 chi phần duyên là: Thức, Danh sắc, Lục nhập, xúc, Thọ, Ái, Thủ và Hữu.

Thời vị lai gồm 2 chi phần duyên còn lại là: Sinh và Lão Tử.

- Mười Hai Chi, (Anga):

Tức là 12 nhân duyên chi pháp, Vô minh, Hành...Lão Tử.

- Hai Mươi Hành Tướng, (Visatàkàra):

Lấy 4 phần 5 chi, phần 5 chi đầu tiên là lấy 2 chi đầu Vô minh + Hành gom thâu chung với 3 chi Ái- Thủ- Hữu = 5 Nhân Hành Tướng thuộc qúa khứ.

5 chi thứ nhì: Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc , Thọ là 5 Hành Tướng QuảHiện Tại, chính do có 5 Nhân hành tướng quá khứ nên 5 quả hành tướng hiện tại nầy mới phát sanh.

Tiếp đến, Ái, Thủ, Hữu, Vô minh và Hành trở thành 5 Nhân Hành Tướng Hiện Tại và chúng trợ sanh cho 5 Hành Tướng Quả Tương Lai là: Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ (nằm trong Sanh, Lão Tử).

Do vậy, chúng ta có được 20 Hành Tướng là: 5 nhân quá khứ + 5 quả hiện tại + 5 nhân hiện tại + 5 quả vị lai = 20.

Được gọi là Nhân vì các pháp nầy thuộc về lãnh vực tạo tác, gây nghiệp, chúng là pháp nhân và có khả năng tạo quả.

Được gọi là Quả vì chúng được hiện hữu, được sanh ra là do bỡi các Nhân tạo.

Trong 5 Quả hiện tại "thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ" trong đó có cả “sinh, lão tử" vì khi 5 quả nầy được hiện khởi thì khi đó là Sinh, khi chúng trở già thì gọi là Lão và khi chúng bị tiêu hoại,chết đi thì gọi là Tử. Cùng thế đó, 5 Quả vị lai cũng tương tự.

- Ba Mối Nối, (Tìsandhi):

Cũng chính vì có sự liên hệ tương quan giữa Nhân và Quả nên Ba mối nối nầy được liệt kê ra như sau:

Hành và Thức, đây chính là mối nối từ nhân quá khứ sang quảhiện tại.

Thọ và Ái chính là mối nối giữa quả hiện tại và nhân hiện tại.

Hữu và Sinh là mối nối giữa nhân hiện tại và quả tương lai.

- Bốn yếu lược, (Tusankhepa):

Là sự phân chia giữa nhân quả quá khứ, hiện tại và vị lai.

Yếu lược 1:Vô minh Hành thuộc nhân quá khứ.

Yếu lược 2: Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ thuộc quả hiện tại.

Yếu lược 3: Ái, Thủ, Hữu thuộc Nhân hiện tại.

Yếu lược 4 là: Sinh, lão tử thuộc quả tương lai.

- Ba Luân, (Tinivavattàni):

Là 3 nhóm pháp làm luân chuyển bánh xe sanh tử nầy không ngừng nghỉ.

Nhóm 1: có 3 chi pháp: Vô Minh, Ái, Thủ được định danh là Phiền não luân.

Nhóm 2: có 2 chi pháp: Nghiệp Hữu, Hành được gọi là Nghiệp luân.

Nhóm 3: có 8 chi pháp: Sanh hữu, Thức, Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ, Sinh và Lão Tử, được gọi là Quả luân.

- Hai Căn, (Mùla):

Chính là 2 cội rể, 2 gốc rể của bánh xe sanh tử nầy.

Căn 1: Vô Minh căn thuộc gốc rể của đời quá khứ.

Căn 2: Ái, là căn gốc, cội nguồn của đời hiện tại.

Khi nào 2 căn nầy còn tồn tại, chưa được tiêu diệt thì khi đó bánh xe tam luân vẩn tiếp tục xoay chuyển không ngừng cho đến khi phiền não luân được thiêu đốt hoàn toàn thì khi đó nghiệp luân cũng bị luộc chín và quả luân cũng sẽ tan biến, toàn bộ bánh xe sanh tử nầy sẽ đoạn tận, chấm dứt không còn xoay chuyển nữa.

Do cái nầy có, cái kia có, cái nầy không cái kia không, đó là định lý của pháp “Duyên khởi"

Pali: "imasmim sati, idam hoti; imasmim asati, idam natthi hoti".

Như vậy, toàn bộ Lý Duyên Khởi nầy đã được trình bày đầy đủ nhưng vẩn là sơ lược, đại khái, vì bài pháp nầy quả thật thậm thâm vi diệu khó lượng bàn, như trong Kinh Đại Duyên, Đại Đức Ananda có bạch với Đức Thế Tôn như sau:

"Hy hữu thay, bạch Thế Tôn! Kỳ diệu thay, bạch Thế Tôn! Giáo pháp duyên khởi nầy thâm thuý, thật sự thâm thuý, và giáo pháp nầy đối với con hết sức minh bạch rõ ràng".

Đức Phật dạy rằng:

"Nầy Ananda, chớ có nói vậy! nầy Ananda, giáo pháp duyên khởi nầy thâm thuý, thật sự thâm thuý. Nầy Ananda, chính vì không giác ngộ, không thâm hiểu giáo pháp nầy mà chúng sanh hiện tại bị rối loạn như một ổ kén, rối ren như một ống chỉ, giông như cỏ Munja và lau sậy Babaja không thể nào ra khỏi khổ xứ, ác thú, đoạ xứ, sanh tử”.

(xong toàn bộ Lý Duyên Khởi)

Sơ đồ Thập Nhị Duyên Khởi (Paticcasamuppàda)

Sơ Lược về DUYÊN HỆ (Patthànapaccayo)

Nói đến Thập Nhị Duyên Khởi mà không nói đến Duyên Hệ là cả một thiếu sót lớn, bởi vì trong mỗi duyên khởi đều ẩn tàng một hay nhiều duyên hệ trong đó, chẳng hạn như Sinh duyên Lão Tử có 1 duyên hệ là Thường thân y duyên hay Ái duyên Thủ được tìm thấy có một số duyên hệ là Nhân duyên, Đồng sanh duyên, Hỗ tương duyên,, Câu sinh duyên, Tương ưng duyên, Hiện hữu duyên và Bất ly duyên.

Patthàna là bộ thứ 7 trong tạng Diệu Pháp, bộ nầy được biết là bộ lớn nhất về số lượng cũng như về nội dung trong toàn bộ tạng Abhidhamma.

Từ Patthàna được dịch là Xứ Luận, do vì ý nghĩa thâm sâu huyền diệu, pháp giới tột cùng ẩn tàng trí tuệ cao sâu diệu vợi nên được các bậc Đại Trí gọi là Mahàpatthàna, tức Đại Xứ Luận. Khi Đức Phật, Ngài chiêm nghiệm, suy xét về pháp Duyên Hệ nầy, Ngài đã phải phát huy Nhất thiết chủng trí của Ngài, do vậy, bộ nầy còn được mệnh danh là bộ đạiđại trí hay tuyệt đỉnh của trí tuệ.

Tạng Diệu Pháp (Abhidhamma pitaka) bao gồm có 7 bộ:

1- Bộ Pháp Tụ (dhammasangani, classification of dhamma).

2- Bộ Phân Tích (vibhanga, divisions).

3- Bộ Chất Ngữ (dhatukatha, discourse on elements).

4- Bộ Nhân Chế Định (puggala pannatti).

5- Bộ Ngữ Tông hay Những Điểm Dị Biệt (kathavatthu, points of controversy).

6- Bộ Song Đối (yamaka, the books of pairs).

7- Bộ Đại Xứ Luận (patthàna, the book of causal relations).

Riêng Bộ Patthàna nầy có 24 duyên hệ như sau:

1- Nhân Duyên, Hetupaccayo.

2- Cảnh Duyên (sở duyên duyên), Àrammanapaccayo.

3- Trưởng Duyên (tăng thượng duyên),Adhipatipaccayo.

4- Vô Gián Duyên, Anantarapaccayo.

5- Đẳng Vô Gián Duyên, Samanantarapaccayo.

6- Câu Sanh Duyên(đồng sanh duyên),Sahajàtapaccayo.

7- Hỗ Tương Duyên, Annamannapaccayo.

8- Y Chỉ Duyên, Nissayapaccayo.

9- Cận Y Duyên (thân y duyên), Upanissayapaccayo.

10- Tiền Sanh Duyên, Purejàtapaccayo.

11- Hậu Sanh Duyên, Pacchàjàtapaccayo.

12- Trùng Dụng Duyên (tập hành)Àsevanapaccayo.

13- Nghiệp Duyên, Kammapaccayo.

14- Dị Thục Duyên, Vipàkapaccayo.

15- Vật Thực Duyên, Àhàrapaccayo.

16- Quyền Duyên, Indriyapaccayo.

17- Thiền Duyên, Jhànapaccayo.

18- Đạo Duyên, Maggapaccayo.

19- Tương Ưng Duyên, Sampayuttapaccayo.

20- Bất Tương Ưng Duyên, Vippayuttapaccayo.

21- Hiện Hữu Duyên, Atthipaccayo.

22- Vô Hữu Duyên, Natthipaccayo.

23- Ly Khứ Duyên, Vigatapaccayo.

24- Bất Ly Duyên, Avigatapaccayo.

Duyên Hệ, Patthànapaccayo là sự trợ giúp từ một pháp cho pháp khác sanh lên. Khi một duyên được sanh lên đồng thời có nhiều duyên khác sanh khởi.

Do vậy, duyên hệ có 3 cách như sau:

1- Pháp Năng Duyên, (Paccayana dhamma):

Pháp nào giúp cho một pháp khác sanh lên, pháp đó thuộc năng duyên. Chẳng hạn như một cô gái đẹp làm cho tâm anh A khởi luyến ái. Cô gái đẹp chính là năng duyên.

2- Pháp Sở Duyên, (Paccayuppanna dhamma):

Pháp nào được trợ giúp sanh lên được, pháp đó thuộc sở duyên. (tâm anh A khởi lên ái luyến chính là sở duyên).

3- Pháp Phi Sở Duyên, (Paccanika dhamma):

Pháp nào ngoài ra không nhờ trợ giúp, hay pháp đối nghịch, đối lập với sở duyên, là phi sở duyên. Thí dụ: con trâu kéo cày; con trâu là năng duyên, cái cày là sở duyên, những gì ngoài ra không nhờ vào con trâu kéo là phi sở duyên.

Lược giải 24 Duyên:

1- Nhân Duyên, (Hetupaccayo):

Những pháp nào mang đặc tính là gốc, rễ, nhân chũng mà trợ giúp cho các pháp được thành tựu, là nhân duyên.

Nói cách khác, Nhân duyên là cách giúp đở các Tâm,

Tâm sở tương ưng nhân (trừ tâm sở si trong tâm si) các sắc tâm hữu nhân và các sắc tái tục hữu nhân được sanh, được phát triễn, thành tựu bằng 6 nhân (tham, sân, si, vô tham, vô sân, vô si).

Năng duyên ở đây chính là 6 nhân, còn sở duyên là các tâm, tâm sở các sắc tâmvà sắc tái tục hữu nhân.

2- Cảnh Duyên, (Àrammanapaccayo):

Là những gì trợ giúp cho các pháp sanh sanh bằng cảnh như: cảnh sắc trợ cho nhãn thức và các pháp tương ưng sanh, cảnh thinh trợ cho nhĩ thức và các pháp tương ưng sanh...

Nói cách khác, các pháp được sanh khởi như là tâm, tâm sở bám níu cảnh nào thì pháp ấy trợ cho tâm, tâm sở bằng cảnh duyên.

Cảnh là năng duyên (tâm, tâm sở, sắc quá khứ- hiện tại- vị lai, níp bàn và chế định) , tâm, tâm sở là sở duyên.

3- Trưởng duyên, (Adhipatipaccayo):

Pháp nào trợ sanh bằng cách trưởng, mạnh, nổi bậc, lớn mạnh hơn các pháp đồng sanh chung, là truởng duyên.

Hay nói cách khác, các pháp khởi sanh như là tâm, tâm sở, trong đó lấy pháp nào làm trọng, làm trưởng thì pháp ấy trợ cho các pháp sanh bằng truởng duyên.

4- Vô Gián Duyên, (Anantarapaccayo):

Pháp nào trợ giúp bằng cách không ngưng, không gián đoạn như là sát na tâm trước diệt đi trợ cho sát na tâm sau sanh lên không gián đoạn, không rời rạc là vô gián duyên. Nhãn thức trợ cho Tiếp thọ tâm, Tiếp thọ tâm trợ cho Quan sát Tâm...bằng vô gián duyên. Hay pháp tâm, tâm sở sanh khởi tiếp nối liên tục với tâm, tâm sở, thì pháp đó trợ cho pháp ấy bằng vô gián duyên.

Do vậy, Tâm, tâm sở sanh trước là năng duyên và tâm, tâm sở sanh sau là sở duyên.

5- Đẳng Vô Gián Duyên, (Samanantarapaccayo):

Cũng tương tự như vô gián duyên.

6- Câu sanh duyên, "đồng sanh duyên" (Sahajàtapaccayo):

Các pháp nào đồng sanh tương trợ lẫn nhau là câu sanh hay đồng sanh duyên. Bốn sắc đại hiển trợ lẫn nhau bằng đồng sanh hay danh và sắc trợ nhau bằng câu sanh duyên. Các sắc pháp trợ các phi sắc bằng câu sanh hay phi câu sanh cũng được.

Tâm, tâm sở, sắc 4 đại, sắc ý vật tái tục là năng duyên. Sở duyên là tâm, tâm sở và sắc pháp.

7- Hỗ Tương Duyên, (Annamannapaccayo):

Những pháp nào mà trợ giúp bằng cách tương trợ giúp đở qua lại lẫn nhau, là hỗ tương duyên. Như Đất, Nước ,Lửa, Gió trợ giúp lẫn nhau, Thọ, Tưởng, Hành, Thức hỗ tương lẫn nhau, Danh Sắc trong thời kỳ tái tục trợ giúp cho nhau đều bằng hỗ tương duyên.

Năng duyên gồm: Tâm, tâm sở, 4 đại sắc, Ý vật thời tương tục. Sở duyên cũng đồng như năng duyên, nhưng thuộc sở tạo.

8- Y Chỉ Duyên, (Nissayapaccayo):

Pháp nào trợ giúp bằng cách làm chổ nương tựa, nương nhờ cho pháp sở. Mắt (nhãn xứ) làm chổ nương cho Nhãn thức cùng các pháp tương ưng bằng y chỉ duyên, cùng thế ấy, Tai, Mũi, Lưỡi, Thân làm chổ nương cho Nhĩ,Tỹ,Thiệt,Thân thức bằng y chỉ duyên. Ý giới và Ý thức giới trong khi diễn tiến, chúng nương sắc nào thì chính sắc ấy trợ cho chúng cùng các pháp tương ưng bằng y chỉ duyên. Sắc 4 đại trợ cho sắc y đại sinh, Tâm, tâm sở trợ cho sắc tâm sinh, Danh sắc trong thời kỳ tái tục, tất cả trợ lẫn nhau bằng y chỉ duyên.

Pháp nào làm chổ nương pháp đó là năng duyên, pháp nào nuơng nhờ là sở duyên.

9- Cận Y Duyên, "thân y duyên", (Upanissayapaccayo):

Pháp nào trợ giúp bằng cách lập đi lập lại thường xuyên, làm thành thói quen, pháp đó là cận y duyên.

Tâm, tâm sở, sắc sanh trước trước..là năng duyên trợ cho các tâm, tâm sở sinh sau sau..là sở duyên. Chẳng hạn như: pháp thiện sanh trước trước trợ cho pháp thiện (bất thiện, vô ký) sanh sau sau bằng cận y duyên. Pháp bất thiện sanh trước trước trợ cho pháp bất thiện (thiện, vô ký) sanh sau sau bằng cận y duyên. Pháp vô ký sanh trước trước trợ cho pháp vô ký (thiện, bất thiện) sanh sau sau bằng cận y duyên.

10- Tiền Sanh Duyên, (Purejàtapaccayo):

Pháp nào trợ cho pháp khác sanh lên bằng cách sanh trước, là tiền sanh duyên. Chẳng hạn như: Mắt (nhãn xứ) sanh trước trợ cho Nhãn thức sanh sau bằng tiền sanh duyên, cùng thế đó, Tai, Mũi, Lưỡi, Thân sanh trước trợ cho Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân thức sanh sau bằng tiền sanh duyên. Sắc, Thinh, Hương, Vị, Xúc sanh trước trợ cho Nhãn thức giới(nhĩ, tỷ, thiệt, thân thức giới) sanh sau bằng tiền sanh duyên. Lại nửa, sắc, thinh, hương, vị, xúc sanh trước trợ cho Ý giới và các pháp tương ưng sanh sau bằng tiền sanh duyên. Ý giới và Ý thức giới trong thời diễn tiến nương nơi sắc nào, thì sắc đó trợ cho Ý giới bằng tiền sanh duyên, riêng đối với Ý thức giới và các pháp tương ưng khi có khi không. (tiền sanh hoặc phi tiền sanh)

11- Hậu Sanh Duyên, (Pacchàjàtapaccayo):

Pháp nào sanh sau mà trợ cho pháp sanh trước, là hậu sanh duyên. Tâm, tâm, sở sanh sau trợ cho sắc thân sanh trước bằng hậu sanh duyên.

Năng duyên là tất cả tâm, tâm sở sanh sau và sở duyên là các sắc sở tạo.

12- Trùng Dụng Duyên,"tập hành duyên"(Àsevanapaccayo)

Pháp nào sanh trước trợ pháp sanh liên tục kế sau cùng loại, là trùng dụng duyên. Pháp Thiện sanh trước trợ cho pháp Thiện sanh kế tiếp sau, Pháp Bất thiện sanh trước trợ cho pháp Bất thiện sanh kế sau, pháp Duy tác sanh trước trợ cho pháp Duy tác sanh kế sau bằng trùng dụng duyên. Sát na tâm Đổng tốc ,” javana”(thiện, bất thiện, duy tác) sanh trước trợ cho sát na tâm đổng tốc (thiện, bất thiện, duy tác) sanh kế liền sau bằng trùng dụng duyên.

Pháp nào sanh trước là năng duyên và pháp nào sanh kế sau là sở duyên.

Đối với lộ đổng tốc, lấy 7 sát na làm điễn hình: sát na 1 làm năng cho sát na 2 là sở, sát na thứ 2 trở lại làm năng cho sát na thứ 3 là sở...dến sát na thứ 7 là sở của sát na thứ 6 nhưng nó không thể trở thành năng trở lại vì đã dứt lộ. Cũng vậy, sát na đầu là năng cũng không thể là sở.

13- Nghiệp Duyên, (Kammapaccayo):

Pháp mà trợ giúp bằng cách làm, bằng hành động tạo tác, như:thiện, bất thiện nghiệp trợ cho các tâm quả và sắc nghiệp tái tục bằng nghiệp duyên. Tư, cetana chính là Đồng sinh nghiệp duyên trợ cho các pháp đồng sinh và sắc tâm sanh. Những pháp trợ giúp bằng nghiệp duyên mà tạo quả vui khổ trong đời sau được gọi là Dị thời nghiệp duyên.

14- Dị Thục Duyên, (Vipàkapaccayo):

Tứ danh uẩn (thọ, tưởng, hành, thức) trong tâm quả trợ giúp lẫn nhau bằng dị thục quả duyên và tâm quả trợ cho các sắc tâm quả bằng dị thục quả duyên. Nhãn thức quả với 4 danh uẩn quả đồng sanh tương trợ lẫn nhau bằng dị thục duyên. Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân cùng các tâm quả khác đồng thế ấy.

15- Vật Thực Duyên, (Àhàrapaccayo):

Pháp nào trợ giúp các pháp khác bằng cách nuôi dưỡng vật thực cho được tồn tại, lớn mạnh thêm lên, là vật thực duyên. Nói cách khác Tứ Thực là pháp trợ cho danh và sắc được tồn tại như: Xúc thực trợ cho 3 thọ(khổ, lạc, xã) được lớn mạnh; Tư niệm thực trợ cho Thức tái tục được sanh; Thức thực trợ cho Danh Sắc từ sau khi tái tục cho đến tử tâm; Đoàn thực trợ cho Sắc được tồn tại lớn mạnh.

16- Quyền Duyên, (Indriyapaccayo):

Pháp nào trợ giúp các pháp khác sanh khởi bằng cách điều hành, quyền hành như 22 quyền (trừ nam, nữ), là quyền duyên. Nhãn quyền trợ Nhãn thức và các pháp tương ưng, Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân quyền cùng thế ấy trợ cho Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân thức bằng quyền duyên hay tiền sinh quyền duyên. Sắc Mạng Quyền trợ cho các sắc nghiệp đồng sinh bằng quyền duyên. Quyền thuộc vô sắc như là: tâm sở mạng quyền, tín, tấn, niệm, định, tuệ quyền, ý quyền,, lạc, khổ, hỷ, ưu, xã quyền, vị tri quyền (trí sơ đạo), dĩ tri quyền (trí từ sơ quả đến tứ đạo), cụ tri quyền (trí alahán quả) trợ các pháp tương ưng và sắc tâm sanh bằng quyền duyên hay đồng sanh quyền duyên.

17- Thiền Duyên, (Jhànapaccayo):

Các pháp thuộc chi thiền như: tầm, tứ, phỉ, lạc, định, xả, ưu, trợ cho các danh pháp tương ưng đồng sanh và các sắc tâm sanh bằng thiền duyên.

Năng duyên tức 7 chi thiền hợp với tất cả tâm (trừ 5 đôi thức). Sở duyên là 111 tâm, 52 tâm sở, sắc nghiệp tục sinh, Vô tưởng sắc nghiệp, sắc âm dương, sắc vật thực và sắc ngoại thân.

18- Đạo Duyên, (Maggapaccayo):

Pháp nào trợ giúp bằng các chi đạo đưa đến khổ, lạc và niết bàn gọi là đạo duyên. Hay nói cách khác, các chi đạo (trí, tầm, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, cần, niệm, định và tà kiến) trợ cho các pháp tương ưng và các sắc tâm sanh là đạo duyên.

Năng duyên chính là các chi đạo đồng sanh trong các tâm hữu nhân và Sở duyên là các tâm hữu nhân (103 tâm) cùng 52 tâm sở và sắc nghiệp tục sinh với tâm hữu nhân.

19- Tương Ưng Duyên, (Sampayuttapaccayo):

Các pháp trợ giúp cho nhau bằng cách tương hợp đồng chung với nhau như nước với sữa, là tương ưng duyên. Tứ danh uẩn, hay tâm, tâm sở tương trợ lẫn nhau bằng tương ưng duyên.

20- Bất Tương Ưng Duyên, (Vippayuttapaccayo):

Các pháp trợ nhau nhưng không tương ưng với nhau, là bất tương ưng duyên. Danh trợ cho sắc hay sắc trợ cho danh bằng bất tương ưng duyên.

21- Hiện Hữu Duyên, (Attipaccaya):

Là cách trợ giúp nhau trong thời hiện tại, hiện hữu, đang có, đang hiện diện. Tứ danh uẩn trợ nhau bằng hiện hữu duyên. Tứ đại hiển, Danh sắc trong thời tái tục, tâm và tâm sở trợ các sắc tâm, 4 đại sắc trợ sắc y sinh, tất cả bằng hiện hữu duyên. Nhãn, Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân, Sắc, Thinh, Hương, Vị, Xúc trợ cho Nhãn thức, Nhĩ thức, Tỷ thức, Thiệt thức, Thân thức giới bằng hiện hữu duyên. 5 cảnh sắc, thinh, hương, vị, xúc xứ trợ cho ý giới và các pháp tương ưng bằng hiện hữu duyên. Ý giới và Ý thức giới trong khi diễn tiến nương sắc nào thì sắc đó trợ cho chúng bằng hiện hữu duyên.

22- Vô Hữu Duyên, (Natthipaccayo):

Pháp nào trợ giúp các pháp bằng cách không hiện hữu, không có mặt, là vô hữu duyên. Nói cách khác, pháp mà trợ cho các pháp bản thể như danh sắc đã diệt trợ cho danh sắc sanh sau bằng vô hữu duyên. Tâm và tâm sở vừa diệt trợ cho tâm, tâm sở sanh tiếp theo sau bằng vô hữu duyên.

23- Ly Khứ Duyên, (Vigatapaccayo):

Pháp nào trợ giúp bằng cách rời khỏi, khiếm diện, diệt mất, là ly khứ duyên, cũng tương tự như vô hữu duyên.

24- Bất Ly Duyên, (Avigatapaccayo):

Pháp nào trợ giúp bằng cách không rời, còn có, hiện có, chưa tiêu hoại, là bất ly duyên, tương tự như hiện hữu duyên.

(Xong phần 24 duyên)

*

Hồi Hướng Phước Báu:

Pháp bảo năng lực thậm thâm, pháp thí là thí tối thượng, nương nhờ vào oai lực pháp bảo, nguyện xin hướng quả phước lành nầy đến các vị Đại Phạm Thiên, Phạm Thiên, Chư Thiên các cõi trời dục giới cùng các Chư Thiên trong vòng quả địa cầu nầy, mong các vị hoan hỷ lảnh nhận phước báu nầy và hộ trì cho con cùng toàn thể gia đình luôn được an vui hạnh phúc, mọi tai ương tật bệnh thảy đều tiêu tan và kính mong quý Ngài luôn nhắc nhở cho chúng con luôn sống trong Chánh pháp.

Cùng với phước báu nầy, con thành kính xin hồi hướng đến các bậc thầy tổ cùng các bậc tôn đức Tăng Ni và nhất là các vị còn tại tiền như: Ngài Upandita, Hoà Thượng Kim Triệu, HT Chơn Trí, TT Giác Chánh, TT Pháp Chất, TT Bữu Chánh, TT Giác Đẵng, TT Giác Giới, TT Chánh Minh, TT Tăng Định, ĐĐ Khánh Hỷ, ĐĐ Thiện Minh, ĐĐ Pháp Đăng, ĐĐ Tuệ Quyền, ĐĐ Giác Nguyên, ĐĐ Chánh Kiến, ĐĐ Giác Lộc, ĐĐ Minh Hạnh, ĐĐ Giơí Hiền, ĐĐ Pháp Luân, ĐĐ Thiện Hiền, Sư Giác Thái, ĐĐ Bình An, SC Liễu Pháp, SC Diệu Tịnh, cùng tất cả chư tôn đức Tăng Ni, cầu mong các vị được thọ lãnh phước báu nầy, thân tâm thường an lạc và sớm thành tựu chánh trí như ý nguyện.

Với Pháp thí tối thượng, nguyện xin hướng đến các bậc ân nhân của chúng con, nhất là ông bà cha mẹ cửu huyền thất tổ nội ngoại hai bên, đã quá vãng, cầu mong các vị hưởng thọ quả phước nầy, được tái sanh làm người, trời và nhất là sớm gặp được chánh pháp, tinh tấn tu hành, thành tựu được chánh trí, giải thoát Niết Bàn. Với các vị còn hiện tiền, mong cho thọ hưởng mọi sự an lạc hạnh phúc, mọi tật bệnh, mọi tai ương được tiêu trừ cùng 5 pháp chúc mừng là: sống lâu, sắc đẹp, an vui, sức mạnh và trí tuệ luôn sáng suốt thấu rõ chân tướng vạn pháp, nếu còn luân hồi thì luôn được tái sanh làm người, trời và sớm đạt đạo quả Niết Bàn trong ngày vị lai.

Sau cùng, nguyện hồi hướng đến cho tất cả chúng sanh trong tam giới luôn được tấn hoá, an vui và thành tựu mọi việc như ý nguyện.

*

Lời Nguyện

Ước mong rằng: tôi luôn được mọi người thương mến, luôn được giàu sang hạnh phúc, luôn nhiếp phục được lạc và bất lạc, nhiếp phục luôn sự sợ hãi, mong rằng không khó khăn không mệt nhọc, không phí sức con chứng được 4 thiền, thuộc tăng thượng tâm, hiện tại lạc trú, mong rằng tôi diệt trừ 3 kiết sử, chứng được quả Dự Lưu, không còn bị đoạ lạc, nhất hướng đến bờ giác, mong rằng tôi diệt được 3 kiết sử làm muội lược tham,sân, chứng được quả Nhất Lai, mong rằng tôi trừ diệt được 5 hạ phần kiết sử, thành bậc Bất Lai, mong rằng tôi chứng được tất cả loại thần thông, tâm biết được tâm, nhớ đến nhiều đời sống quá khứ, với thiên nhãn thuần tịnh, thấy được sự sống chết của chúng sanh, và cuối cùng tôi mong rằng diệt tận các lậu hoặc, tâm và tuệ giải thoát, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết Bàn.

Nam Mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật

Đầu trang

Chân thành cám ơn đạo hữu Đặng Huy Hoàng đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 12-2006)