Giảng giải 38 pháp Hạnh Phúc

KỆ NGÔN IV

HẠNH PHÚC XI

Mātāpitu upaṭṭhānaṃ

Nết hạnh phụng dưỡng mẹ cha

Những lời Phật dạy trong 38 điều Hạnh phúc phân ra từng giai đoạn. Mười pháp hạnh phúc đầu tiên, từ một tới mười, dạy ta tự sửa chữa và lo cho bản thân mình trở nên tốt, để mình tạo lấy một số vốn cho mình. Hạnh phúc thứ mười một trở đi, dạy ta những pháp để tỏ nết hạnh tốt của mình ra ngoài bản thân. Những nết hạnh tốt đó Đức Phật đã dạy trong câu kệ thứ tư như vầy:

Mātāpitu upaṭṭhānaṃ,

Puttadārassa saṅgaho,

Anākulā ca kammatā,

Etammaṅgalamuttamaṃ.

Nghĩa là nết hạnh phụng sự mẹ cha; nết hạnh tiếp độ con, vợ; làm những điều không gây tội. Đây là ba điều hạnh phúc cao thượng.

Ba điều trong câu kệ này dạy ta đem an vui đến cho những người ở ngoài bản thân ta, ở chung quanh ta trước sau có thứ tự, từ người nào gần ta hơn hết trước, rồi mới đến người ở xa ta sau. Mà ai là người gần ta nhất? Gần ta nhất, một là mẹ, hai là cha, ba là con, bốn là vợ.

Trong điều Hạnh phúc XI này, vô tình hay hữu ý mà Đức Phật sắp những người thân của ta theo thứ tự: mẹ, cha, con, vợ.

Tại sao Đức Phật lại sắp mẹ trước cha, con trước vợ? Có phải là vì mẹ đối với con có công ơn nhiều hơn là cha không?

Vấn đề này thường gây ra sự tranh biện giữa các tín đồ, vì có người cho rằng mẹ có công ơn lớn hơn cha, vì mang nặng đẻ đau và có công lo nhiều hơn cha. Hơn nữa, khi Đức Thế Tôn còn tại thế thì là thời kỳ phụ hệ, mà Đức Thế Tôn không kể cha trước mẹ, thì đủ thấy rằng, theo Ngài thì mẹ có nhiều công đức hơn cha, cũng vì vậy cho nên Ngài mới thuyết pháp hằng 3 tháng và thuyết toàn là kinh có ý nghĩa cao siêu, mà ta gọi là Tạng Luận (Vi Diệu Pháp), để độ Phật mẫu.

Có người lại bảo rằng, cha có công đức nhiều hơn, vì nếu không có cha thì không có con và nếu chiếu theo giai cấp mà nói thì Đức Thế Tôn biết Phụ vương bệnh nặng sắp thăng hà, Ngài ngự về thành thuyết pháp luôn 7 ngày đêm để độ Phụ vương đắc quả A La Hán, và sau khi ấy, chính mình Ngài tẩm liệm Phụ vương, chính mình Ngài khiêng quan tài khi đưa ra làm lễ Trà Tỳ.

Hai lập luận trên đều có lý, nhưng sự thật không có đoạn kinh nào Đức Thế Tôn dạy rằng một vị nào trong hai vị đó có ơn nhiều hơn hay ít hơn, mà là bằng nhau.

Nguyên trước khi Đức Phật thuyết pháp độ Phụ vương cũng như Phật mẫu, Ngài đều do nơi trí tuệ của Ngài đã quan sát và hiểu rõ duyên lành của cha mẹ rồi, Ngài mới thuyết pháp hợp thời và hợp tình hợp cảnh để cho cha mẹ, rồi nhận định pháp ấy mà đắc quả. Ngài biết rằng, Phật mẫu phải nghe pháp ấy mới đắc quả, mà chỉ là quả Tu Đà Hườn thôi. Hơn nữa chư thiên đến thính pháp trong lúc ấy, toàn là các bậc có căn cơ cao, phải nghe pháp ấy mới có kết quả lần cho quý ngài, nên Đức Thế Tôn mới thuyết Tạng Luận.

Còn đối với Phụ vương, sở dĩ Đức Phật đợi vua cha khi gần thăng hà Ngài mới thuyết một ngàn câu kệ ròng rã bảy ngày đêm hầu độ cha đắc quả A La Hán, mà không thuyết pháp cho cha nghe trước khi ấy, là vì Ngài vốn là bậc Điều Ngự Trượng Phu. Ngài biết duyên lành của Đức Tịnh Phạn Vương chưa đến trước lúc lâm chung, dù có thuyết đến hàng triệu câu kệ cũng bằng thừa, nên Ngài đợi đến khi duyên lành mùi rồi ngài mới thuyết.

Nói tóm lại thì không phải vì pháp thuyết nhiều hay ít, quá độ được cao hay thấp, mà bảo Đức Phật đo lường công ơn của cha mẹ. Dù độ cha hay mẹ, Ngài cũng rất hết lòng làm tròn phận sự của con, huống chi đối với chúng sanh nào có duyên với Ngài, cũng không thối chí ngã lòng, chẳng hạn như Ngài độ tướng cướp hung tàn nhất trong thời kỳ ấy, tên Angulimala (Vô não), là tướng cướp đã rượt Ngài cả ba do tuần để giết, mà Ngài vẫn cố độ cho kỳ được. Tâm của Đức Phật đối với chúng sanh rất bình đẳng, không hề phân biệt thân, thù. Ngài chỉ do căn cơ và duyên lành của chúng sanh mà tế độ thôi.

Đến đây, người ta có thể hỏi: Vậy tại sao Đức Thế Tôn lại dạy phụng sự mẹ, cha? Như tôi đã nói trên kia, ta nên đem lợi ích cho người nào gần ta hơn hết. Chắc chắn ai cũng công nhận rằng ta là người gần mẹ nhiều hơn hết hay ngược lại, mẹ ta là người gần ta hơn ai hết. Bảo rằng ta gần mẹ, không phải ta mặc nhiên khẳng định nhận công mẹ lớn hơn công cha. Nhưng người gần mình nhất, là người mà mình có nhiều dịp giúp đỡ nhất. Theo ý Đức Thế Tôn dạy, thì không phân biệt công ơn của hai vị, mà tùy trường hợp nào có thể giúp thì giúp lập tức.

Phận sự làm con phải biết công ơn cha mẹ và lo đền đáp, đó là con đường đi của các bậc thánh nhân, của Đức Phật. Đức Phật có dạy rằng, sự hiếu thảo là con đường đi của các bậc Bồ tát. Trong một kiếp nọ, Đức Phật sanh làm đạo sĩ tên Sona-pandita, Ngài có dạy một vị vua về sự thực hành của chúng sanh, mà rất ít có chúng sanh nào thực hành được. Ngài dạy toàn bằng kệ ngôn, câu kệ này trong bộ Túc Sanh Truyện gọi là Sonananda, dạy rằng: "Cha, mẹ hy sinh tất cả các sự hạnh phúc cho con. Khi bà mẹ biết rằng, trong mình thọ thai, chưa biết mặt con ra sao, trai hay gái, nhưng lòng vẫn băn khoăn lo sợ, hằng van vái thai bào được bình an. Như vậy cũng vẫn chưa vừa lòng, bà còn đi coi bói cho biết con trai hay con gái, rồi xem năm tháng ngày sanh có tốt không, lại còn tìm hỏi các bậc lão thành xem khi có thai phải kiêng cử những gì, ước mong và cầu khẩn xin cho sanh quí tử".

Những điều làm khổ cho cha mẹ nhất là bệnh ốm nghén. Bệnh ốm nghén là bệnh rất lạ, khiến thèm những món gì khi chưa có thai không thèm. Tôi xin nhắc lại chuyện ốm nghén của Hoàng hậu của đức vua Bình Sa Vương:

Khi bà có thai Thái tử A Xà Thế, bà thèm uống máu của vua Bình Sa. Bà biết sự thèm muốn của mình xấu xa đê tiện, nên không dám nói ra, đến nổi ốm gầy. Đức vua thấy thế phán hỏi nhiều lần bà mới nói. Đức vua liền rút gươm đang đeo bên mình, sẻ thịt bắp tay cho ra huyết để vợ uống. Từ đó bà hết thèm uống máu nhà vua nữa. Tin này thấu đến triều thần các thầy Bà la môn đoán điềm biết rằng, sau này Thái tử sẽ giết vua, nên các ông khuyên vua giết hay đem bỏ con, lúc lọt lòng. Nhưng tấm lòng cha thương con không bờ bến, nên ngài vẫn nuôi như thường và đặt tên là Ajātasatru, nghĩa là người có thù trước khi sanh. Sau nầy, Thái tử giết cha giam mẹ.

Nhắc tích này để quí vị thấy lòng thương con của cha mẹ, không có một sức mạnh nào chặn đứng được. Vì vậy ta không thể phân biệt được công ơn của cha mẹ ai hơn ai.

Chẳng những bà mẹ có công đức, mang nặng đẻ đau mà thôi, bà lại có thêm cái biệt tài là biết cách nuôi dưỡng con, săn sóc con còn nhỏ, khi chưa biết nói mà bà đã hiểu ý muốn của nó. Khi nghe con khóc, lật đật bồng ẵm vào lòng ru và vỗ về chẳng luận ngày đêm, sớm khuya, trưa tối. Nếu dỗ không nín bà cho bú, bà tìm thế dỗ cho đến con nín mới thôi, vì vậy Đức Phật gọi mẹ là Posenti nghĩa là người phụ nữ biết vỗ về đứa bé chưa biết gì cả, đến đổi phải vừa lòng với bà.

Trong bộ kinh Majjhimanikāya Mulapaññā-saka, có dạy rằng: "Này các thầy Tỳ khưu, cha mẹ là đấng có tâm rất lành đối với con, bắt đầu từ khi vừa biết thọ thai bà mẹ hết sức lo bảo vệ thai bào, ông cha thì lo thang thuốc cả mười tháng như vậy. Các thầy Tỳ khưu này, bà mẹ hết sức lo và cố gắng săn sóc con, không nài cực nhọc, không một việc nhỏ nhen nào mà bà không quan tâm tới, chính bà là người san sớt máu cho con, chẳng những lo cho con khi còn trong thai, mà mãi đến khi vừa sanh ra cho đến lớn khôn, bà mẹ và ông cha lo cho đến khi nào hai ông bà từ bỏ cõi đời này".

Mẹ và cha khi biết mình đã có con, thì hai ông bà lo tiết kiệm tiền của để cho con, lắm khi vì lòng thương con mà dám làm tội ác, để có tiền nuôi con, hoặc để dành cho con về sau. Khi nào con đi đâu về trễ, ông bà lo sợ, nhất là cha mẹ dựa cửa ngóng trông, sợ con gặp tai nạn.

Vì vậy Đức Phật dạy: Cha mẹ đối với con có bốn đức, là Từ, Bi, Hỉ, Xả, lại có câu kệ ngôn dạy rằng: Ubhopi ce te brahmāpubbadevā pubbacāryā ahuneyyati ca vuccati.

Nghĩa là đối với hai đấng đại ân nhân ấy, Đức Phật có ban cho bốn hồng danh là: Phạm thiên, chư thiên thuở đầu, vị tôn sư trước nhất, bậc đáng cúng dường.

Hồng danh thứ nhất, Phạm thiên, có nghĩa là cao quí, ý nói cha mẹ nuôi dưỡng con được hoàn toàn không nài khó nhọc, vì cha mẹ có tứ vô lượng tâm, nghĩa là tâm cao quí không lấy gì đo lường được; bốn tâm ấy là: Từ (Mettā), Bi (Karunā), Hỉ (Muditā), Xả (Upekkhā). Bốn tâm này giờ phút nào cũng ở trong cha mẹ và hằng ban bố đến con, mặc dù con đã lớn khôn, đã nên quan to, giàu có, cũng như Phạm thiên, bao giờ cũng niệm tứ vô lượng tâm không ngừng nghỉ. Vì lẽ ấy, nên Đức Phật mới cho cha mẹ hồng danh làm Phạm thiên.

Bốn tâm vô lượng ấy phát sanh đến cha mẹ từ bao giờ?

Tâm Từ phát sanh đến cha mẹ, kể từ khi bà mẹ biết mình thọ thai. Ngay từ khi ấy, cha mẹ lo lắng mong thấy mặt con, muốn biết xem con ấy là trai hay gái, đẹp hay xấu, có tật bệnh gì không. Suy tư như thế gọi là tâm từ đã sanh.

Tâm Bi có từ khi bà mẹ vừa sanh con ra khỏi lòng. Mặc dù trong khi ấy mẹ còn đau đớn cực nhọc, nhưng khi nghe tiếng con khóc, mẹ lo nghĩ đến con, thương con và lo sợ cho sức khỏe của con. Lòng thương con không biết bờ bến nào mà kể.

Tâm Hỉ có từ khi con vừa biết đi đứng cho đến khi lập gia đình, vẫn đến khi cha mẹ chết. Cha mẹ thấy con càng an vui, càng mừng và càng cầu nguyện cho con thêm, không bao giờ cha mẹ biết ganh tị với con về hạnh phúc của con. Mặc dù con có nuôi cha mẹ hay không, cha mẹ cũng không đòi hỏi và cũng không than van phiền trách.

Tâm Xả phát sanh lên, khi con khôn lớn có gia đình, giàu hay nghèo chẳng hạn, mà không lo phụng sự hoặc giúp đỡ cha mẹ, cha mẹ cũng không bao giờ buồn và không đòi hỏi chi ở con. Mặc dù con có lầm lỗi phạm thượng, cha mẹ vẫn vui lòng tha thứ, không có oán như người dưng kẻ lạ.

Theo hồng danh thứ nhì, Phật gọi cha mẹ là chư thiên thuở đầu, bởi cha mẹ là người duy nhất cố tâm đem hạnh phúc lại cho con, không bao giờ cố chấp lỗi lầm nào của con, không muốn con mình bị tai nạn. Thời kỳ Đức Phật còn tại thế, người thời ấy chỉ biết tin ở một đấng siêu việt có thể tiếp độ chúng sanh về thiên đàng, mà người thời ấy gọi là chư thiên, vì lẽ ấy nên Đức Phật gọi cha mẹ là chư thiên của con.

Theo hồng danh thứ ba, Phật gọi cha mẹ là vị tôn sư trước nhất, bởi cha mẹ là thầy tổ dạy con đủ mọi việc, từ đi, ăn, ngủ đến đạo lý luân thường, trước hơn tất cả các vị tôn sư sau này.

Theo hồng danh thứ tư, Phật gọi cha mẹ là bậc đáng thọ lãnh của cúng dường, vì chỉ có cha mẹ đáng thọ lãnh tất cả mọi vật của con đem đến dâng cúng.

Lòng thương và lo cho con của cha mẹ không bờ bến như thế, nên bổn phận làm con có phận sự phải phụng dưỡng cha mẹ cho tròn chữ hiếu. Người con nào không lo tròn hiếu trước, thì người ấy không phải là một người đáng làm bạn, mà cũng không xứng đáng làm chồng hay vợ, mà cũng không thể làm một công dân tốt của mọi quốc gia. Con mà bất hiếu còn thua cây gậy của cha mẹ, chẳng khác nào năm đứa con trong sự tích sau đây:

Theo Pháp Cú kinh, thuở nọ, Đức Thế Tôn ngự tại Kỳ Viên tịnh xá của trưởng giả Cấp Cô Độc. Khi ấy có một vị Bà la môn rất giàu, ông có năm người con trai đã lập gia đình xong.

Sau khi vợ ông đã quá vãng, ông muốn cưới vợ bé để coi sóc gia đình, năm con dâu nghe vậy mới bàn với năm người chồng rằng: "Nay cha đã già rồi mà còn cưới vợ nhỏ về làm gì? Để chúng tôi thay phiên nhau chăm sóc cho cha, không hơn sao?".

Năm người con trai mới đến hầu cha, trình bày tự sự. Ông cha bằng lòng chia của ra làm năm phần cho năm người con, còn ông thì ở đậu với năm con, hết với đứa này đến đứa khác. Ban đầu, năm cô con dâu còn đối với ông tử tế, sau lần lần phai lợt, sau cùng cả năm người dâu đều bỏ ông, không lo săn sóc, trái lại còn xua đuổi ông. Ông không thể chịu nổi cảnh hất hủi ấy, ông bỏ nhà đi xin ăn, ở theo đầu đường xó chợ thật là khổ sở.

Ngày nọ ông gặp được một người bạn cũ, bèn thuật hoàn cảnh của ông, và xin người bạn tìm phương cứu giúp. Người bạn đáp: "Tôi không biết phương pháp nào giúp bạn được, vậy bạn hãy vào chùa Kỳ Viên, để chờ đấng cứu thế là Đức Thích Ca Mâu Ni, ngài là đấng có đủ khả năng cứu người cả vật chất và tinh thần".

Ông nghe lời vào hầu Phật và cầu xin Phật chỉ phương pháp nào cứu khổ ông. Đức Thế Tôn dạy ông vào đêm ngày rằm đến nghe thuyết pháp và sau thời pháp thì sẽ làm như lời Ngài sẽ bảo.

Đêm rằm có rất nhiều tín đồ đến nghe pháp, mà trong ấy có cả năm người con trai ông và đức vua Ba Tư Nặc. Sau khi dứt thời pháp, tín đồ đứng lên ra. Ông Bà la môn ta nói: "Xin quí vị thiện nam tín nữ và đàn na thí chủ, hãy tạm dừng lại để cho lão bộc bạch đôi lời. Có lẽ quí vị không quên già này, trước đây là một vị trưởng giả trong thành này. Hôm nay, già này phải đi xin ăn. Thật ra già có con, mà con của già không bằng cây gậy này, vì cây gậy này, già còn nhờ được để chống đi, ngừa lúc chân run tay yếu, hoặc để đuổi chó đánh mèo, còn con của già, khi được chia của cho, lại bỏ già đi xin ăn như thế này".

Các tín đồ có mặt nơi ấy nhất là đức vua liền hỏi ai là con ông. Ông chỉ mặt từng người, đức vua và công chúng rất công phẩn, muốn giết hết năm người con bất hiếu, nhưng ông xin tha tội cho. Năm đứa con ấy mới thấy lòng xả của cha, bèn ăn năn, xin ông đem về nuôi dưỡng. Khi ông về nhà con, mấy con dâu tỏ vẻ bất bình, nhưng năm người con trai ông nói rằng: "Nếu các người không bằng lòng, thì cứ tự tiện ra đi, chứ chúng tôi không đê hèn hơn cây gậy của cha chúng tôi".

Nhắc lại tích này, tôi muốn chỉ rằng, làm con không biết phụng dưỡng cha mẹ, hay phụng dưỡng một cách miễn cưỡng, còn thua loài ăn cỏ và điều thứ nhì tôi muốn chỉ thấy rằng: Đức Thế Tôn chẳng những cứu người khỏi vòng luân hồi mà thôi, riêng về vật chất ngài cũng tìm phương cứu độ.

Đức Phật dạy rằng: "Các bậc trí thức đều được kính trọng, những người phụng dưỡng cha mẹ, và người biết phụng dưỡng cha mẹ sẽ gặp nhiều sự an vui là do nhờ quả của sự phụng dưỡng cha me", như sự tích Túc sanh truyện sau đây:

Khi xưa có một con kên kên rất hiếu thảo với cha mẹ. Vì già nên không thấy đường, nên không thể đi kiếm ăn được, hai con kên kên già chỉ nhờ con đi kiếm mồi về nuôi, và đem vải về làm tổ cho ở. Ngày nọ, kên kên con đi kiếm mồi, rủi mắc chân vào bẩy của một anh thợ săn. Kên kên khóc. Anh thợ săn thấy vậy mới hỏi: "Người đời thường bảo rằng, kên kên có mắt rất tỏ, thấy rõ các tử thi ở rất xa, vậy tại sao người lại mắc vào bẩy của ta?"

Kên kên mới nói: "Này anh thợ săn, có hai điều mà ai ai cũng không trông thấy được: một là tai nạn và hai là cái chết, nó đến bên ta, ta cũng không trông thấy, mặc dù ta có mắt thấy ngàn dặm. Vì vậy tôi mới mắc bẩy của anh". Anh thợ săn nghe vậy, phát tâm trong sạch và nghĩ rằng kên kên biết nói và có trí tuệ như vầy, chắc là kên kên biết phụng dưỡng cha mẹ. Anh mới thả kên kên. Khi được thả, kên kên lật đật kiếm mồi về nuôi cha mẹ. Kên kên ấy là tiền thân của Đức Thế Tôn.

Trong bài kinh Brahmasutta, Đức Thế Tôn có dạy rằng, cha mẹ là hai đấng có công ơn vô lượng vô biên đối với con. Nếu người con nào có hiếu thâu phục năm châu bốn biển để cho cha mẹ cai trị, hưởng sự an lạc như thế, là cùng tột rồi, nhưng cũng chưa gọi là đáp đền được công ơn sanh dưỡng trong muôn một. Chỉ người ấy chỉ lo phần vật chất của cha mẹ thôi, hay có thể nói theo Phật giáo, chỉ lo cho cha mẹ kiếp hiện tại thôi. Vả lại, vua là tột đỉnh cao sang, nhưng làm sao chạy khỏi tội lỗi. Phàm người con có hiếu phải cố gắng làm sao cho cha mẹ biết tu hành để giải thoát, hay làm sao cho cha mẹ có bốn pháp này trong tâm, nghĩa là thực hành bốn pháp:

1. Saddhā: đức tin, nghĩa là tin Tam Bảo, tin nơi nghiệp.

2. Cāga: bố thí hay dứt bỏ, tức là dứt bỏ lòng tham lam, bố thí cho người nghèo khổ (đây là nguyên nhân đem lộ phí theo về ngày vị lai).

3. Sīla: trì giới, là giữ cho thân, khẩu, được an tịnh, không phạm vào năm điều tội ác.

4. Pañña: trí tuệ, nghĩa là trí tuệ để quan sát thấy thân này vô thường, khổ não và vô ngã, nghĩa là có minh sát tuệ để quán tưởng thấy chán ngán thân này, không còn quyến luyến thương tiếc mọi việc đời.

Nếu cha mẹ đã quá vãng thì bổn phận làm con nên cố gắng làm mọi việc lành, rồi hồi hướng đến cha mẹ hằng ngày. Người con nào làm được như thế mới gọi là con có hiếu và đáp đền được công ơn sanh dưỡng trong muôn một.

Người nào có phước mới còn cha mẹ tại tiền. Người còn có cha mẹ tại tiền trong nhà, cũng như có chư thánh nhân trong nhà vậy. Theo Đức Thế Tôn, cha mẹ có thể sánh với chư thánh nhân, bởi vậy cúng dường đến cha mẹ có phước vô luợng vô biên, cũng như cúng dường cho các bậc A La Hán vậy.

Phàm người biết công ơn cha mẹ thì phải lo cách đáp đền bằng vật chất và bằng tinh thần.

Đền đáp công ơn bằng vật chất phải thực hành như thế này là:

1. Phải hết lòng cung kính cha mẹ, không bao giờ dám nói một lời nào vô lễ, làm trái ý.

2. Phải lo phụng dưỡng cha mẹ, cung cấp vật thực, thuốc uống, y phục và chỗ ở. Phải quạt nồng đắp lạnh, sớm thăm tối viếng cha mẹ, cũng như khi ta còn nhỏ cha mẹ lo cho ta.

3. Phải lo chăm nom săn sóc cha mẹ khi có bệnh.

4. Phải bỏ việc gia đình của mình để làm việc cho cha mẹ trước, và không bao giờ nghĩ đến việc riêng của mình khi chưa làm xong công việc của cha mẹ.

Đền đáp công ơn cha mẹ về tinh thần là:

1. Gắng hết sức giữ gìn thanh danh của gia đình, không để cho người đời khinh bỉ, hơn nữa gắng làm sao thanh danh của gia đình càng ngày càng được người ca tụng.

2. Gắng làm cho mình ra người đáng thọ hưởng gia tài của cha mẹ để lại.

3. Khi cha mẹ ta không có đức tin với Tam Bảo, không thọ tam qui ngũ giới, tự mình cố gắng khuyên; nếu không được, thì gắng nhờ các bậc trí thức giảng giải hộ mình hoặc chư Tăng hay các bậc đại đức thuyết pháp độ cha mẹ.

4. Ít lắm ta cũng phải làm sao thuyết phục được cha mẹ thọ tam qui ngũ giới.

5. Dẫn dắt cha mẹ vào chùa nghe pháp, bố thí và học minh sát tuệ. Người làm tròn được những đều trên đây mới gọi là con biết yêu thương cha mẹ và báo đền được muôn một công ơn cha mẹ.

Phần người con biết đền đáp công ơn cha mẹ, thì được những sự hạnh phúc là:

1. Không bị mất sự lợi ích.

2. Sẽ được thoát khỏi những điều kinh sợ.

3. Sẽ thoát khỏi được tất cả tai nạn.

4. Sẽ được lợi lộc do các bậc trí thức hay vua chúa ban cho.

5. Sẽ được quyền cao chức lớn do vua phong.

6. Hằng được sự ngợi khen của hàng đại chúng ở mọi nơi và mọi trường hợp.

7. Sẽ thoát khỏi sự ám hại của kẻ bất lương.

8. Khi có bị tai nạn cũng có chư thiên đến cứu.

9. Sau khi chết được sanh về cõi trời.

10. Sẽ được sanh về cõi Niết Bàn.

11. Đi theo con đường của chư Bồ tát và chư thánh nhân.

*

HẠNH PHÚC XII

Puttasaṅgaho

Nết hạnh tiếp độ con

Phạn ngữ Putta có nhiều nghĩa nhưng nghĩa chánh yếu là con, là người giữ gìn không để cha mẹ đọa vào ác đạo. Ý nói làm con muốn đền công ơn cha mẹ, phải cố dìu dắt cha mẹ trở nên người Chánh Kiến, tu hành theo hạnh bố thí, trì giới, tham thiền.

Putta còn có nghĩa là, người làm cho dòng họ của mình được trong sạch, nghĩa là đứa con thảo hay là con quý, là con có giới đức.

Putta còn có nghĩa làm cho cha mẹ vui lòng, nghĩa là đứa con hiếu thảo, là con lo phụng dưỡng cha mẹ, làm cho cha mẹ hài lòng. Putta còn có nghĩa là đứa nhỏ mà cha mẹ hằng lo trông nom từ khi còn trong thai bào.

Trong Túc Sanh truyện kể có ba hạng con:

- Antevāsika: đệ tử (tinh thần).

- Dinnako: con nuôi.

- Atrajo: con đẻ.

Theo Phật giáo, các bậc xuất gia xem thầy tế độ là ông cha tinh thần, hết sức cung kính, và ông thầy cũng hết lòng lo dìu dắt đệ tử đến nơi giải thoát.

Còn con nuôi con đẻ, ai cũng hiểu rõ. Khi người có phận sự làm cha mẹ, thì con nào cũng phải nuôi dưỡng và dạy dỗ như nhau, vì đã làm cha mẹ thì phải có Tứ vô lượng tâm như vị Phạm thiên.

Con đẻ có ba hạng khác nhau là:

1. Abhijataputta: con cao hơn cha mẹ. Hạng con này có nhiều duyên lành hơn cha mẹ, lớn lên làm nên danh phận cao hơn cha mẹ, làm cho họ hàng được danh thơm tiếng tốt.

2. Anujātaputta: con bằng cha mẹ. Hạng con này không có gì xuất sắc, chỉ tầm thường thôi, nghĩa là không nâng dòng họ cao thêm, mà cũng không làm cho dòng họ bị mất danh giá.

3. Avajātaputta: con thấp kém hơn cha mẹ. Hạng con này, từ khi sanh ra đến khôn lớn, chỉ biết làm hại cha mẹ, như là xài phá của tiền, làm cho người ta khi dễ cha mẹ họ hàng. Khi đứa con này còn sống tới bao giờ, thì vẫn làm cho cha mẹ đau khổ đến chừng ấy.

Sự nuôi dưỡng và dạy dỗ con là phận sự thiêng liêng của cha mẹ đối với con, nhưng có được kết quả hay không là do nơi con. Tuy nhiên, cha mẹ phải có phương pháp dạy con từ thuở còn nhỏ.

Trong Tạng Kinh, bài kinh Singālovādasutta có dạy rằng, bổn phận làm cha mẹ đối với con có năm pháp, là:

- Pāpā nivarenti: ngăn ngừa không cho con làm việc tội.

- Kayane sikkhapenti: dạy con làm việc lành.

- Sippam sikkhapenti: cho con học nghề.

- Patirupena dharena sannosenti: dựng vợ gả chồng cho con với nơi xứng đáng thích hợp.

- Samaye dayajjaham niyyadenti: chia gia tài cho thích hợp.

1. Ngăn ngừa không cho con làm tội: ý nói khi cha mẹ thấy con bê tha, không lo học hành mà cứ đi theo bạn ác, thì cha mẹ tìm phương thế nào ngăn ngừa. Nếu không thể được, thì nên đưa con đi học một nơi nào cho xa bạn ác. Làm như vậy thật là hợp với lời Phật dạy, nhưng lắm khi không được kết quả mà còn có hại, vì lắm trẻ em thời bây giờ, khi cha mẹ khuyên bảo, đã không nghe mà trái lại còn cho rằng ý kiến của cha mẹ đã lỗi thời, và không muốn cha mẹ can thiệp vào đời sống tư riêng của mình. Có lắm gia đình thấy dạy con không được, lại thối chí bỏ mặc lấy nó, không đoái hoài tới, bỏ đứa con ấy càng ngày càng đi xa vào tội lỗi. Tôi xin nhắc rằng, phận sự cha mẹ là phải ngăn ngừa con khỏi sa vào đường tội lỗi và muốn được vậy, cha mẹ phải cần xét đến ba nguyên tố:

- Sự nhận thức.

- Nhu cầu.

- Phiền não.

Cha mẹ với con ở về hai thế hệ khác nhau, nên hai đàng khó lòng mà đồng ý với nhau về ba nguyên tố ấy. Cha mẹ đã có nhiều kiến thức hơn con, lại còn khép mình trong phong tục tập quán, con thì chưa có kinh nghiệm, lại bị lôi cuốn trong đời sống mới đầy cám dỗ hư hèn, nên hai đàng nhận thức một vấn đề một khác, hai đàng có nhu cầu cũng khác nhau, và hai đàng không phiền não giống nhau.

Thực tế vốn bi thảm như vậy. Người con hiếu thảo phải biết nghe lời cha mẹ, vì cha mẹ sở dĩ không chìu thị hiếu của mình là bởi mưu lợi cho mình. Cha mẹ phải nhẫn nại dạy con, đem ánh sáng của kinh nghiệm mình soi đường cho con và đem lòng từ ái mà cảm hóa con.

Sự thật khi nào các cô, cậu có con mới thấy được lòng của cha mẹ, chừng ấy các cô, cậu thấy hối tiếc vì không còn có cha mẹ để phụng dưỡng hay dạy bảo mình.

2. Dạy con làm việc lành: việc lành đây là các thiện pháp theo lời Phật dạy, là lập bố thí, trì giới, làm cho tâm quen với việc phước thiện.

Việc lành đây có hai loại: việc lành về mặt xã hội, như quyên tiền giúp việc phước thiện, và việc lành về tinh thần là tu giải thoát như đã nói trên.

Ngoài ra Đức Phật dạy ta phải có năm điều để đối với xã hội là:

- Mettā: lòng từ, nghĩa là có tâm thương người nghèo khó hoạn nạn và cố giúp đỡ tùy theo sức mình.

- Sammājivitā: nuôi mạng chân chánh, nghĩa là không vì quyền lợi của mình mà làm hại kẻ khác.

- Satisamvara: thu thúc giữ tâm mình không cho sa ngã theo ngũ tuần lục dục.

- Sacca: nói lời chân thật và luôn luôn giữ mình theo lẽ chánh, nghĩa là không dối người, dối mình.

- Appamādo: không dễ duôi trong việc làm lành, như bố thí, trì giới, tham thiền v.v...

Lẽ cố nhiên cha mẹ có phận sự lo cho con được an vui trong cõi này và ngày vị lai, nghĩa là dẫn dắt con tu hành để khỏi khổ trong kiếp vị lai. Cha mẹ nào đối với con như thế mới gọi là người biết thương con và mới gọi là làm tròn bổn phận cha mẹ, và mới gọi là người hành đúng theo Phật dạy. Như sự tích của trưởng giả Cấp Cô Độc dạy con sau đây:

Trưởng giả Cấp Cô Độc có một người con trai tên là Kāla. Người con này không tin Phật pháp, thiên tà kiến. Ông tìm đủ phương thế để đưa con về chánh kiến, nhưng chưa được. Ông lấy làm lo buồn, ngày nọ ông bảo con rằng: "Nếu con chịu thọ bát quan trai giới cùng Đức Phật, thì cha sẽ cho con một trăm đồng vàng". Người con vâng lời đến thọ giới cho có chừng, rồi về nhà lãnh trăm đồng vàng.

Lần khác, ông trưởng giả kêu con lại bảo rằng: "Nếu con đến nghe Đức Phật thuyết pháp mà con nhớ được một câu, thì cha sẽ thưởng cho con một ngàn đồng vàng".

Người con vì ham tiền, nên bằng lòng đi nghe pháp, thầm bảo bụng rằng: "Ta cố nhớ một câu thôi, rồi ta rút lui không khó". Khi Kāla vào giảng đường nghe thuyết pháp, cậu cố nghe để nhớ một câu thôi, nhưng khi đứng dậy ra về lại quên đi. Đây là nơi oai lực của Đức Thế Tôn. Cậu lấy làm tức mình nên trở lại cố chăm chú nghe, đặng nhớ một câu thôi. Hôm ấy, Đức Thế Tôn giảng về sự chết, ngài dạy trong ba cõi không một chúng sanh nào thoát khỏi tay tử thần. Cậu Kāla hiểu và phát tâm kinh sợ luân hồi, diệt trừ được phiền não và đắc quả Tu Đà Hườn.

Về nhà chàng nhớ đến số tiền thưởng của cha, lấy làm hổ thẹn, vào phòng đóng cửa lại không dám ra, sợ cha nhắc đến số tiền thưởng.

Sáng ngày, nhân dịp Đức Thế Tôn đến trai tăng nơi nhà, ông trưởng giả mới kêu con ra lãnh ngàn đồng vàng tiền thưởng. Đức Thế Tôn biết Kāla đang lúng túng và rất hổ thẹn trước chư Tăng và cha mẹ, nên Ngài dạy câu kệ rằng:

Pathabya ekarajjena

Saggassa gamamenavā

Sabbalokādhioaccena

Sotāpattiphalam varam

Nghĩa là Tu Đà Hườn là quả cao hơn đế vị, sự an vui trong cõi trời và tất cả sự nắm chủ quyền trong vũ trụ (ý nói làm vua Chuyển Luân Thánh Vương).

Ý câu này dạy rằng: Không thể đem vật gì trong tam giới này lại sánh với quả Tu Đà Hườn được. Khi đã đắc Tu Đà Hườn quả thì vàng bạc, ngọc ngà châu báu đối với Kāla không còn giá trị gì hết.

Tích này cho ta thấy rằng, khi cha mẹ là người chánh kiến, thì dẫn dắt con đi trên đường cao quý được. Vậy bổn phận làm cha mẹ chẳng những lo cho được an vui trong kiếp này, mà còn phải lo cho kiếp vị lai cho con nữa.

3. Cho con học nghề: phận sự làm cha mẹ phải gắng cho con học được một cái nghề gì theo chánh nghiệp. Cha mẹ không nên giao phó con cho nhà trường mà không quan tâm tới, vì có lắm cậu mang sách ra đi nhưng kỳ thực thì không đến trường, mà cắp sách đi chơi thôi.

4. Dựng vợ gả chồng cho con: điều này có hai ý nghĩa là cha mẹ có phận sự và cũng phải lo tròn phận sự định đoạt gia đình của con, phải biết chọn nơi cho hợp với con mình. Chuyện vợ chồng của con trong thời buổi này, thật là một vấn đề rất là phiền phức cho phận sự làm cha mẹ. Vì có khi cha mẹ ưng ý chỗ này mà con không bằng lòng, lại muốn tự ý chọn ý trung nhân cho mình. Vì vậy thật là khó giải quyết. Vấn đề này có thể chia làm hai phần là:

- Khi cha mẹ nhúng tay vào đời tư của con có lợi hay có hại?

- Vậy cha mẹ hay con là người có quyền quyết định đoạt số phận của mình?

Về vấn đề thứ nhất, tôi thấy trong kinh, Đức Phật dạy cha mẹ nên lo định đoạt cho con, phải lo và chọn cho hợp tình cảnh, vì các con còn nhỏ chưa hiểu đời bằng cha mẹ.

Vấn đề thứ hai, nên được thỏa thuận giữa cha mẹ và con. Phận sự làm cha mẹ là chỉ chỗ hại và chỗ lợi của cuộc hôn nhân, để cho con suy nghĩ lấy. Phần con nên suy nghĩ cho kỹ, chẳng nên vì lòng ham muốn nhất thời của mình mà làm cha mẹ buồn, và nhất là làm hại cho tương lai của mình.

5. Chia gia tài cho thích hợp: lòng thương con của cha mẹ được thể hiện rõ rệt trong giai đoạn này, và lòng thương ấy rất cao quý, không đo lường được tấm lòng thương ấy, khi chia gia tài cho con, lúc con tách xa cha mẹ mà tạo lập gia đình. Đó là phần gia tài vật chất và cũng là gia tài tinh thần, vì trong gia tài đó, tích chứa biết bao mồ hôi nước mắt, tâm tư và công đức của cha mẹ.

Trong Chú giải kinh Hạnh phúc có dạy làm cha mẹ phải dắt dẫn con theo năm đường, là:

a) Dắt dẫn con vào chùa nghe giáo pháp của Đức Thế Tôn, để tập cho nó tu hành khi còn trẻ.

b) Tập con biết lễ Phật, tụng kinh.

c) Tập con làm lành, như bố thí.

d) Tập con niệm Phật, tham thiền.

e) Có thể nên cho con xuất gia (tùy theo sức của con, muốn xuất gia tới lúc nào có thể hành nổi).

Sự tiếp độ con có nhiều hạnh phúc là:

1. Tạo cho con thành người lương thiện.

2. Tạo cho con thành một công dân tốt của quốc gia.

3. Tạo cho con thành gương mẫu cho cháu chắt sau này.

4. Làm cho con được hưởng hạnh phúc trong kiếp này và vị lai.

5. Làm cho con được hưởng ba điều lợi ích.

6. Là nguyên nhân sanh hạnh phúc cho mình con và cháu chắt sau này.

7. Là người giúp cho đời bớt một công dân bất lương, và bớt một người làm khổ cho gia đình sau này.

8. Là người tạo cho con nên người trí thức, người có giới đức.

9. Được chư thiên ca tụng.

*

HẠNH PHÚC XIII

Dārassa saṅghaho

Tiếp độ vợ

Vợ chồng là một vấn đề rất quan trọng trong đời của con người. Người mà được vui hay khổ cũng tùy thuộc theo sự hành động của vợ chồng. Vì vậy Đức Phật dạy tiếp độ vợ là sự hạnh phúc cao thượng.

Tiếng Phạn Saṅghaha nghĩa là tiếp độ, ý nói khi người đàn ông đã có vợ, thì phải giúp đỡ vợ. Theo câu này ta thấy hình như người đàn ông bị bắt buộc phải tiếp độ vợ và như vậy thì dường như người vợ không cần lo gì cho chồng. Sự thật người vợ vẫn có bổn phận đối với chồng. Vợ là nội tướng, lo coi mọi công việc trong gia đình. Người chồng ví như tay mặt, người vợ ví như tay trái. Vì tay mặt làm việc nặng nhọc có tiền mua cà rá, nhẫn, tự mình không đeo mà cho tay trái đeo. Không khác nào người chồng làm việc nặng nhọc có tiền đem về giao cho vợ. Bổn phận người vợ là phải lo săn sóc của ấy, không cho hao mất, ấy là phận sự của nội tướng.

Theo Việt ngữ, thì tiếng "chồng" và "vợ" có nghĩa là nhất định, còn tiếng Phạn ngữ tương đương tiếng "chồng, vợ" của Việt ngữ thì có định nghĩa tùy theo trường hợp. Phạn ngữ có hai tiếng tương đương với tiếng "chồng" của Việt ngữ: Sāmī và Ayya. Tiếng Sāmī, hay Bắc Phạn là Svāmī, đều có nghĩa là chủ (chồng). Tiếng Ayya cũng có nghĩa là chủ, nhưng tiếng Sāmī hay Svāmī chỉ người chủ hiền lành, bao giờ cũng thương yêu và hết lòng giúp đỡ người dưới, cũng như là giúp cho chính bản thân mình. Còn tiếng Ayya chỉ người chủ tính tình không cao đẹp bằng Sāmī, là người chủ có tính không lành hay muốn làm cho người ta sợ hay dùng quyền độc đoán.

Phạn ngữ có nhiều tiếng tương đương với tiếng "vợ" của Việt ngữ, mà có định nghĩa khác nhau: Dāra và Jāya là vợ, Paricārikā nghĩa là hầu hạ dưới chân. Thường dùng nhất là tiếng Bhāriyā (vợ), có nghĩa là người đáng nuôi, người đáng thương hại, để dạy là người mà ai ai cũng yêu chuộng và muốn nuôi. Tiếng này thường đi đôi với tiếng Sāmī.

Theo trong bộ kinh Anguttaranikāya đoạn Sattanipatra, đức Phật có dạy rằng có bảy hạng vợ, tức nhiên là cũng có bảy hạng chồng tương đối.

Bảy hạng vợ ấy là:

1. Vadhakabhāriyā: vợ như là đao phủ thủ.

2. Corībhāriyā: vợ như kẻ trộm.

3. Ayyabhariyā: vợ như chủ nhân ác ôn.

4. Mātābhariyā: vợ như mẹ.

5. Bhaginibhāriyā:vợ như em gái.

6. Sakhibhāriyā: vợ như bạn.

7. Dāsībhāriyā: vợ như tôi đòi.

- Vợ như đao phủ thủ: đao phủ thủ là người giết tội nhân. Người vợ thuộc về hạng này là người đàn bà nhiều sân hận, mặc dù chồng có lo lắng nhường nhịn đến đâu, cũng không hề biết thương hại chồng, làm sao miễn cho vừa lòng mình thôi. Người vợ này thường mắng nhiếc chửi bới chồng lắm khi đánh đập chồng là khác.

Đồng thời cũng có hạng chồng như đao phủ thủ vậy.

- Vợ như kẻ trộm: người vợ này không trung thành với chồng, thường lo việc sang đoạt, lường gạt, cướp bóc của chồng, đem tiền mua vui riêng, như cờ bạc chẳng hạn, theo ý thích của mình. Đồng thời cũng có hạng chồng như kẻ cướp.

Thành thật mà nói, vợ hay chồng đều có quyền xài của có trong gia đình, nhưng khi đem ra xài cần phải có sự đồng thuận cả hai người. Còn khi nào một người trong hai người ấy lấy tiền xài lo riêng mình, là có tác ý lén lấy tiền ấy đem đi mua vui riêng, là không hợp pháp, sai với luật Phật.

Thật ra, sự trộm cắp giữa chồng và vợ khó mà bắt cho được, nên đây là hạng trộm cắp đáng ghê sợ nhất trong gia đình.

- Vợ như chủ nhân ác ôn: hạng vợ này bao giờ cũng dành quyền hành và giữ tiền bạc trong gia đình. Chồng chỉ là một hư vị thôi, như tôi tớ trong nhà. Hạng vợ này chỉ biết làm hại cho gia đình thôi, chớ không làm gì hơn. Đồng thời cũng có ông chồng như ông chủ ác ôn vậy.

- Vợ như mẹ: không ai thương con và lo cho con bằng mẹ. Bà mẹ đối với con có tứ vô lượng tâm, như vị Phạm thiên. Người vợ thương chồng, lo cho chồng không nề cực nhọc tấm thân, miễn là chồng vui là đủ rồi. Người vợ có tâm như thế gọi là người vợ thương chồng như mẹ thương con. Thật là hiền thê nội trợ. Quả báo này thật không nhỏ. Chết rồi được sanh vào cõi trời.

Đồng thời cũng có người chồng thương vợ, lo cho vợ, như người cha lo cho con vậy.

Gia đình nào được cảnh này chắc chắn gia đình ấy đầy hạnh phúc và vợ chồng không hề xa nhau vì một lẽ gì. Đây là pháp rất cao quý, chúng ta nên hành theo.

- Vợ như em gái: hạng vợ này kính mến chồng như anh trai, vì như người em gái thường lo cho anh thật chu đáo. Đồng thời cũng có người chồng lo cho vợ như người anh lo cho em gái mình.

- Vợ như bạn: người vợ lo chăm nom săn sóc chồng như người bạn lành săn sóc cho bạn mình, xem chồng như là mình vậy. Đồng thời cũng có người chồng lo cho vợ như lo cho bản thân mình.

- Vợ như kẻ tôi đòi: người vợ nhịn ăn mặc, hy sinh mọi điều cho chồng và lo phụng sự chồng như là người làm công lo cho ông chủ, không bao giờ để sơ thất, mọi việc gì mà chồng đã giao cho. Phạn ngữ dùng tiếng "tôi đòi" để chỉ hạng vợ hết lòng chăm nom mọi việc cho nhà chồng. Ta nên hiểu đó là người quản gia trung tín nhất.

Đồng thời cũng có người chồng lo cho vợ như người quản gia lo cho chủ vậy.

Sự thật nếu gia đình nào có được bốn hạng vợ và bốn hạng chồng sau cùng, đã kể như trên, thì gia đình ấy được an vui. Đức Phật thường dạy đời là khổ, người ở trong đời là người đang trầm luân trong bể khổ. Nhưng Ngài biết chúng sanh mặc dù biết khổ nhưng không dứt bỏ được, nên trong tám muôn bốn ngàn pháp môn của Ngài dạy, có pháp xuất thế gian và pháp còn trong thế gian, những người hành theo pháp sau này sẽ được bớt khổ đi một phần nào, cũng như hành theo 38 pháp Hạnh phúc của Phật dạy.

Sự yêu thương giữa nam và nữ về tình dục thì không có gì gọi là cao quý. Vì loài thú cũng biết như ta vậy. Nhưng người đời cao quý hơn loài vật, là vì người ta thương yêu nhau bằng một tình thương trong sạch, hai bên biết lo tiếp độ cho nhau trong khi hoạn nạn, hoặc sống chết có nhau và ngoài ra còn giúp nhau đi theo đường giải thoát của các bậc thánh nhân.

Về sự tiếp độ nhau giữa vợ chồng, Đức Phật có dạy trong bộ Dighanikāya đoạn Pātivagga rằng vợ chồng phải có pháp tiếp độ nhau là:

Chồng có 5 pháp đối với vợ là:

1. Thương mến nể nang và hằng khen tặng và làm cho vợ được sự lợi ích và vừa lòng.

- Cho đồ dùng hợp thời, như cho vàng vòng, đồ trang điểm trong ngày sinh nhật.

- Dùng lời dịu ngọt đối với vợ.

2. Không khinh khi vợ, nghĩa là không đối với vợ như kẻ tôi đòi.

3. Không ngoại tình (không có vợ bé).

4. Giao cho vợ chủ quyền trong gia đình.

5. Cho đồ trang điểm.

Đối với chồng cũng phải có 5 điều là:

1. Lo thu xếp săn sóc việc trong gia đình cho chu đáo.

2. Lo quyến thuộc giúp đỡ bên chồng.

3. Không ngoại tình.

4. Giữ của chồng đã giao phó cho.

5. Siêng năng làm công việc.

Những pháp trên là theo đời, còn với lẽ đạo tùy trường hợp người chồng hay vợ phải đối xử theo ba pháp là:

1. Tiếp độ hạng thấp, là dắt dẫn người bạn trăm năm của mình cho biết bố thí, trì giới, nghe pháp, làm lành.

2. Tiếp độ bậc trung, là dắt dẫn tụng kinh niệm Phật, tham thiền.

3. Tiếp độ bậc cao thượng, là dắt dẫn cho học minh sát tuệ và luôn luôn nhắc nhở sự hành đạo.

Tiếp độ vợ con được hạnh phúc là:

1. Làm cho tình thương ấy càng ngày càng đầm ấm bền vững.

2. Làm cho tâm đầu ý hiệp.

3. Là một điều đại thiện.

4. Là nhân làm cho tiền của dồi dào. Chư thiên trong gia đình hộ trì và phước đức càng ngày càng cao.

5. Được xem là người hành đúng theo chân lý.

6. Được gọi là người không dễ duôi

7. Làm khuôn vàng thước ngọc cho con cháu sau này, hay là làm gương mẫu cho người bên mình.

8. Chư thiên và Phạm thiên thường ca tụng và hộ trì cho gia đình hành theo hạnh này.

Chính Đức Đế Thích có nói câu kệ như vầy với vị chư thiên Mātali rằng:

Ye gahatthā puññakarā sīlavanto upāsikā. Dhammene dāram posenti te manassāñmi mātali

Nghĩa là: "Này Mātali, người cư sĩ nào, làm phước có giới hạnh là thiện nam biết nuôi vợ đúng theo pháp, ta xin lễ bái người ấy".

Vị chư thiên Mātali đáp câu kệ ấy rằng: "Tâu Đức Đế Thích, ngài lễ bái kính trọng vị cư sĩ nào mà người ta thường ca tụng thì người cư sĩ ấy cao quý trong đời. Tâu Đế Thích ngài lễ bái kính trọng ai, tôi xin lễ bái kính trọng người ấy".

Đế Thích là vị thiên vương làm chúa tể trong cõi trời Tứ Đại Thiên Vương và Đạo Lợi, mà ngài còn kính trọng người hành pháp theo pháp tiếp độ vợ con, thì chư thiên làm gì không hộ trì và kính trọng.

*

HẠNH PHÚC XIV

Anākulā ca kammantā

Làm xong việc của mình

Làm xong việc của mình nghĩa là làm việc gì thì phải làm cho đến kết quả, không làm nửa chừng bỏ dở. Thí dụ ta như người lái xe, ta nhờ chiếc xe chạy được và có địa điểm cho xe tới, thì ta chạy đến chốn đến nơi. Chạy đến mục tiêu như vậy là ta thành công đắc quả. Ta nên noi theo gương kiên trì của Đức Phật, ngay trong việc làm của Ngài, từ lúc xuất gia đến khi thành đạo. Trên vũ trụ này, chỉ có một người làm việc giỏi nhất mà lại kết quả tốt đẹp, nhất đó là Đức Phật. Đã hơn 25 thế kỷ chưa có ai làm việc như Ngài, việc làm của Ngài thật là cao thượng, kết quả rất quý báu. Số người vâng giữ hành theo lời chỉ bảo của Ngài nhiều không kể xiết.

Ta hãy đi ngược lại dòng thời gian để tìm biết sự làm của Đức Phật, từ khi Ngài quyết chí xuất gia dứt lìa bỏ ngai vàng, vợ đẹp con thơ, mà người đời ai ai cũng ham muốn. Khi xuất gia xong, Ngài quyết chí hành khổ hạnh. Khi thấy sự hành khổ hạnh ấy không đem lại kết quả tốt, Ngài liền bỏ và hành theo Trung đạo mới đắc quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác dưới cội bồ đề. Sau khi đắc được quả tối cao xong, rồi Ngài lại quyết định thuyết pháp độ đời suốt 45 năm, không màng cực nhọc quyết tâm cứu độ chúng sanh.

25 thế kỷ đối với ta thật là lâu, nhưng việc làm của Ngài vẫn còn sáng chói, và vẫn xem như mới tinh. Việc làm của Ngài là việc làm bất diệt, đến nay vẫn còn ảnh hưởng mãnh liệt trong tâm của hàng Phật tử chân chánh. Việc làm của Ngài đi từng giai đoạn, từ sơ khởi đến kết quả, không bỏ dở dang, mặc dù đã trở ngại.

Muốn làm việc cho đến nơi đến chốn, ta nên theo lời Phật dạy mà phân biệt việc làm hai loại là: việc làm đem sự an vui và việc làm đem tai hại.

Việc làm đem an vui đến có ba trường hợp là:

1. Anākalam: làm cho đến kết quả, không bỏ dở giữa chừng.

2. Dalaham: làm đầy đủ, không thiếu sót.

3. Sucaritam: làm trong sạch, nghĩa là việc làm không tội lỗi.

Sở dĩ người ta làm việc không tới nơi tới chốn, là vì người ấy không bền chí, hay ngã lòng trước nghịch cảnh, thiếu cương quyết để làm cho đến cùng.

Đây là trạng thái của người làm việc hay bỏ dở công việc:

1. Kalatikaman: thường làm mất thì giờ. Như chuyện lẽ ra làm xong trong một giờ, mà người ấy phải làm tới hai ba giờ.

2. Appa atirupakarana: việc làm việc không xứng với số tiền được, nghĩa là làm việc ít mà lương bổng nhiều.

3. Akarana: không quan tâm đến việc làm.

4. Sithilakarana: làm một cách miễn cưỡng.

5. Sakaladivasabhagam supitva: ngủ cả ngày.

6. Rattimhi te katum na uttahati: ban đêm cũng không làm việc.

7. Niccakalam suramatto: say rượu cả ngày.

8. Itthi adisu sondo: chạy theo phụ nữ.

9. Alaso: lười biếng, ngủ nướng và hay ngủ dậy trưa.

10. Leso: đổ thừa rằng lạnh quá, nóng quá v.v...

Theo Phật dạy, người muốn làm việc cho đến nơi đến chốn, thì phải có bốn pháp gọi là Iddhipāda, bốn pháp như ý. Đức Thế Tôn đắc được quả vô thượng Chánh đẳng Chánh giác cũng do nơi bốn pháp ấy.

Bốn pháp như ý là:

1. Chandiddhipda: dục như ý (sự vui lòng thỏa thích làm).

2. Viriyiddhipda: tinh tấn như ý (sự cương quyết làm việc).

3. Cittiddhipda: niệm như ý (sự cố để tâm làm việc).

4. Vimamsiddhipda: tư duy như ý (sự suy nghĩ hiểu cách làm).

Phàm người muốn làm việc gì, trước nhất phải có chương trình, mà quan trọng nhất là trước hết phải có vốn là tiền, riêng theo Phật dạy thì vốn ấy là tâm cương quyết, thích làm việc mà mình định làm.

Đức Phật dạy trước nhất phải có tâm cương quyết làm việc, vì vậy trong bốn pháp như ý, đều có nói đến tâm và tâm là động lực chánh yếu chủ động.

- Dục như ý: theo tâm lý thì điều gì mà tâm đã yêu hay thích, thì tâm chăm chú vào điều ấy, rồi khiến con người cố gắng làm xong việc.

Tất cả mọi việc từ nhỏ đến lớn, đều phải do nơi hai nguyên tắc theo trật tự sau đây:

a) Để tâm đúng vào việc làm và yêu việc làm.

b) Bắt buộc tâm phải làm việc.

Phải có đủ hai nguyên tắc theo trật tự này, thì chắc chắn việc làm sẽ được kết quả mỹ mãn, bằng ngược lại, thì việc làm rất khó được kết quả, mặc dù là ít. Vì vậy Đức Phật dạy trước hết phải có tâm thích nghề trong việc làm của mình tức là dục như ý.

- Tinh tấn như ý: (tôi xin tạm dịch là tâm can đảm) pháp tinh tấn là pháp mà Đức Phật thuyết rất nhiều chỗ trong các số pháp. Phật tử nghe đến tinh tấn thì hiểu rằng đó là sự siêng năng làm việc, hay cương quyết, hoặc can đảm làm việc. Người mà có tinh tấn làm việc, thì làm việc gì cũng kết quả mỹ mãn. Tinh tấn không có nghĩa là đem hết sức mình mà làm việc nhất thời, mà có nghĩa là ta làm tùy theo sức ta, nhưng không khi nào bỏ gián đoạn, không chịu thua hoàn cảnh, không chịu thua sự thất bại. Tinh tấn có nghĩa là làm từ từ, liên tục, không gián đoạn, không miễn cưỡng. Hơn nữa, không phải là người tinh tấn làm việc hoài không nghỉ, nhưng nghỉ theo trường hợp, đừng để sức khỏe kém dần đi đến kiệt quệ.

- Niệm như ý: (tôi xin dịch là chú tâm đến công việc làm) nghĩa là bao giờ tâm cũng nghĩ đến việc làm của mình đang làm, chú ý đến việc làm. Tâm luôn luôn suy nghĩ và nghiên cứu việc làm của mình không hề xao lãng. Người làm bất cứ công việc gì, nhưng thiếu một pháp nào kể trên cũng không được, vì nếu thiếu là cầm chắc thất bại.

- Tư duy như ý: là dùng trí tuệ để quan sát lại việc làm của mình. Nếu thiếu trí tuệ kiểm soát tâm thì không khác nào xe chạy trong đêm tối mà không đèn.

Vậy chúng ta muốn làm xong công chuyện không bị thất bại và bỏ dở thì phải có bốn pháp trên. Đó là nói về phương diện ở đời, còn về đạo đức thì phàm người tu Phật tại gia hay bậc xuất gia, khi làm một việc gì cũng phải có đủ bốn pháp như ý ấy, chẳng hạn như bố thí, trì giới, hay tham thiền v.v...

Tôi xin nhắc tích của vị Tỳ khưu học tham thiền:

Thầy là người rất tinh tấn hành đạo có tiếng trong thời kỳ nọ. Nhưng khi thầy ngồi lại tham thiền, thì thầy ngủ gục, không thể nào làm cho tâm được cái thấp nhất là hỷ lạc. Mỗi lần thầy buồn ngủ, thầy lấy cỏ quấn lại một nùi đội lên đầu, rồi lội xuống trầm mình dưới sông Gangā và tự bảo lấy mình rằng: "Ta đã thả trôi sự buồn ngủ rồi". Vị ấy hành như thế đến mười hai năm mới đắc quả A La Hán. Như thế ta mới thấy rõ vị Đại đức ấy ngài yêu việc làm của ngài, ngài rất cương quyết tinh tấn làm cho xong việc, không chịu thua hoàn cảnh, và ngài có trí tuệ quan sát biết yếu điểm của mình là hay buồn ngủ và tìm cách khử trừ nó cho đến viên mãn.

Còn Đức Thế Tôn kiếp chót là Thái tử Sĩ Đạt Ta, sau khi bỏ ngai vàng xuất gia sáu năm khổ hạnh chỉ còn da bọc xương, Ngài cũng thối chí ngã lòng. Dưới cội bồ đề, Ngài phát nguyện rằng: "Nếu ta không thành đạo, dù xương tan thịt nát ta cũng không rời khỏi nơi này". Rồi nhờ tấm lòng yêu đạo, cương quyết, kiên nhẫn, Ngài tìm thấy con đường giải thoát là đắc quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

Nói tóm lại khi người tại gia cư sĩ muốn làm việc gì từ nhỏ đến lớn mà hành theo bốn pháp như ý thì ngân quỹ gia đình được dồi dào sung túc, rồi nền kinh tế của nước nhà cũng cường thịnh, và được bốn điều an vui:

a) An vui vì có của.

b) An vui vì phương tiện tiêu dùng và có nhiều tiền.

c) An vui vì không bị nợ.

d) An vui vì việc làm không tội lỗi.

Ngoài ra còn những điều lợi lộc sau đây:

1. Người trong gia đình và quyến thuộc cùng người trong xã hội có thể nhờ đuợc.

2. Có dự trữ được việc lành làm vật thực về ngày vị lai

3. Là tự bảo vệ lấy mình.

4. Sẽ được sanh vào cõi trời.

5. Nếu duyên lành đầy đủ, thì có thể đắc được đạo quả.

6. Nếu chưa đắc được đạo quả trong kiếp này, thì việc làm ấy là duyên lành sẽ đưa người được đắc quả về vị lai.

7. Không dễ duôi.

8. Được các bậc trí tuệ thường ngợi khen.

9. Không xa ba điều lợi ích.

10. Được gọi là thiện nhân là vì có sự hạnh phúc bên mình.

Chân thành cám ơn đạo hữu Huyền Thanh đã gửi tặng bản vi tính (08-2006)

Pháp sư Maha Thongkham

(Bình Anson hiệu đính, 2006)

KỆ NGÔN V

HẠNH PHÚC XV

Dāna

Nết hạnh bố thí

Phạn ngữ Dāna (Tàu âm là Đàn na) nghĩa là bố thí, là cho cơm nước, quần áo, chỗ ở, thuốc chữa bệnh .

Đàn na bố thí hàm ý cắt đứt sự bỏn sẻn, đánh đuổi, sự bỏn sẻn ra khỏi tâm, cắt đứt sự tham lam trong lòng.

Đàn na bố thí còn hàm ý gìn giữ, nghĩa là sự bố thí giữ người thí chủ không cho ở trong ác pháp, là tham lam bỏn sẻn. Hơn nữa, sự bố thí ấy giữ người thí chủ không cho sanh vào địa ngục v.v...

Cuối cùng Đàn na bố thí có nghĩa là đem của mình có ra cho.

Nói đến sự bố thí hình như là ít có người hưởng ứng. Vì người ta quan niệm thông thường rằng người sanh ra để thu vào chứ không có phát ra. Và trong thực tế ai ai cũng đều ưa thu hơn phát. Thậm chí đến khi thấy người quanh mình đang bị đói khổ thiếu thốn, như những người đang bị tai nạn như cháy nhà hay bão lụt, nhà cửa không có, cơm cũng không, y phục cũng thiếu, tuy họ dư ăn dư để, nhưng không bao giờ tự động đem của ra cho đâu. Người mà được nghe tiếng bố thí nhiều nhất là tín đồ Phật giáo, vì tiếng bố thí là tiếng đầu tiên mà người Phật tử nghe và biết. Nết hạnh bố thí là nết hạnh học trước nhất trong Phật giáo, mà bố thí cũng là một pháp Ba la mật đứng đầu trong 30 pháp Ba la mật.

Người đời rất ưa sự tiến bộ về vật chất, nhưng người ta không nghĩ tới tinh thần. Ý tôi muốn nói sự tiến hóa về vật chất là sự giàu sang nhà cao cửa rộng. Còn sự tiến hóa về tinh thần là phương diện đạo đức.

Nếu người đời chỉ biết đi tìm lấy một điều duy nhất là sự giàu sang, thì càng ngày thế gian này càng nhiều đau khổ, vì ai ai cũng tranh nhau để mình làm giàu, không nghĩ đến người khác, không biết giúp đỡ kẻ đói nghèo, người hoạn hạn.

Con người tiến hóa về tinh thần thì lại khác, chỉ lo cho bản thân mình vừa phải, rồi lo giúp đỡ cho thân bằng quyến thuộc và cho tất cả người trong xã hội bằng mọi thể cách nhất là sự bố thí. Ai ai cũng có thể bố thí được tùy trường hợp và từng giây từng phút.

Đức Phật dạy pháp bố thí là phát ra những cái dư giả của mình, tùy theo mình có, cho người khác, trong khi người ấy đang thiếu hụt. Bố thí là nguyên nhân đánh đuổi sự bỏn xẻn và dứt bỏ được lòng tham lam trong tâm mình, làm cho tâm trở nên cao thượng quý báu. Tâm con người không được sự cao quý thống trị, sẽ khiến cho người bị phiền não, tức thì bị tam độc là tham lam, sân hận và si mê hoành hành. Đức Phật dạy tâm của chúng ta ví như con rắn, loài rắn thích ở nơi ẩm thấp. Tâm cũng vậy thích ở nơi thấp hèn là phiền não, vì có phiền não nên tâm ta bị chìm đắm trong tài, sắc, lợi, danh, vì vậy nên nó tham lam để đem lại lợi tức cho nhiều, đặng mua lấy những gì mà nó thích, còn ai chết mặc ai. Vì tâm ích kỷ dục lợi, nên không đem hạnh phúc vĩnh viễn lại cho ta, có được chăng chỉ tạm thời thôi. Vì muốn cho chúng sanh làm cho tâm mình trở nên cao thượng ra khỏi nơi ẩm thấp là bỏn xẻn, tham lam và ích kỷ ấy, nên Đức Phật dạy ta pháp bố thí. Bố thí là pháp đối trị của bỏn xẻn, tham lam, dục lợi và ích kỷ.

Bố thí có hai cách, có hai ý nghĩa khác nhau:

- Cho để làm ơn.

- Cho có ý là làm phước, để dứt lòng tham lam, trừ bỏn xẻn và ngừa sự ích kỷ dục lợi. Đây thật là bồi bổ đức tính từ bi.

Người thường hiểu lầm rằng cho là làm ơn và làm phước.

Trong Phật giáo có dạy bố thí và làm ơn khác nhau. Người cho thì muốn người thọ lãnh biết đến mình và muốn người thọ lãnh luôn luôn nhớ lấy của cho ấy, tiếng Phạn gọi là Sanghaha nghĩa là giúp đỡ. Còn người bố thí (đàn na) thì trong mỗi việc bố thí nào cũng đều có tác ý là thuơng hại người mà mình cho (đó là lòng từ bi) và quyết diệt lòng tham lam, bỏn xẻn, trừ cả lòng ích kỷ của mình.

Chúng ta cho ai một vật gì, đừng muốn cho họ nhớ ơn mình và đền ơn mình, để tránh nguyên nhân sanh thêm phiền não. Bố thí cố dứt phiền não ở lòng mình là cao thượng.

Người làm phước nên làm bằng tác ý lành, cố tránh phiền não và nên để lòng thương người bị hoạn nạn, như mình thương bản thân mình hay là thương con đẻ của mình. Làm như vậy mới là bố thí. Làm như vậy là ta bồi bổ thêm tâm lành của ta và ta diệt phiền não bỏn xẻn, ích kỷ. Đó mới là tu, nghĩa là sửa chữa lòng mình, không cho còn phiền não nữa.

Sự bố thí hợp pháp theo Phật giáo, có 3 điều kiện là:

1. Vật bố thí trong sạch: Đồ vật đem ra bố thí ấy do nơi sự làm ăn chân chánh mà có, nghĩa là của ấy do nơi chánh mạng và chánh nghiệp tạo ra, không do sự trộm cướp hay lường gạt của người đem về làm của mình. Vả lại, không bao giờ Đức Phật dạy bố thí nhiều hay chê bố thí ít, mà chỉ cần của ấy là của hợp pháp thôi.

2. Tác ý trong sạch: Người cho vì lòng từ ái mà cho, chớ không phải cho để mong được một lợi lộc nào khác, chẳng hạn như bố thí để được sanh về cõi trời hay cõi nào. Để vun trồng tác ý cao thượng ấy, Đức Phật dạy nên bố thí bằng cách vô úy thí, nghĩa là người bố thí không chọn người thọ lãnh, mà cũng không nghĩ một điều nào ngoài ra lòng từ ái, muốn làm lành, muốn diệt trừ tham lam, bỏn xẻn, ích kỷ trong tâm của mình.

3. Người thọ lãnh trong sạch: Người thọ lãnh là người có giới đức trong sạch đáng thọ lãnh của bố thí.

Nhiều người bỏn xẻn, khi có tiền của dư giả mà thấy người nghèo khổ hoạn nạn cũng làm lơ không giúp đỡ. Hạng người này càng được của cải nhiều, càng bỏn xẻn nhiều, và vì lẽ ấy mà khong khi nào giải thoát được; trái lại, phải đọa vào ác đạo là khác. Đành rằng bỏn xẻn ấy không hại ai, nhưng tâm bỏn xẻn không gọi là thiện được. Tuy những người bỏn xẻn thường nói họ là người tu, vì họ không có làm gì nên tội hết.

Trong thực tế, sở dĩ hạng người ấy không có làm tội là vì họ sợ pháp luật của chính quyền, hoặc vì danh dự hay trường hợp thuận tiện chưa đến, bởi nếu có dịp, chưa chắc họ không nhân cơ hội làm điều tội lỗi. Riêng người tu là người có phát nguyện xa tội ác, vì ghê sợ và hỗ thẹn tội ác, nên không dám làm tội, mặc dù là có làm, cũng không ai biết. Hơn nữa, người tu càng cố gắng giữ lấy đức hạnh của mình, như là lo cho đời sống của mình.

Đức Phật dạy: Tiền tài là món thuốc độc dành cho người kém trí tuệ; trái lại, đó là món thuốc bổ cho bậc trí thức.

Thật vậy, người kém trí tuệ mê theo tiền tài, không hề làm một việc lành nào mặc dù rất nhỏ, lại còn hay lường gạt cướp bóc của người đem về cho mình, để rồi, chừng sắp chết, họ tiếc của phải bị bỏ lại dương trần, khi mà họ muốn gần của ấy mãi. Tiếc của như vậy có nguy hại vô cùng, như sự tích sau đây:

Tại kinh đô Sāvatthī, có một ông trưởng giả rất là ích kỷ, không bao giờ bố thí một đồng điếu cho người ăn xin. Người trong thành đặt tên ông là Micchāriya (bỏn xẻn). Ông có chôn rất nhiều khạp vàng. Khi sắp chết ông sực nhớ lại vàng ấy, mà ông không có dịp tỏ cho người nhà hay. Vì luyến tiếc vàng ấy, nên ông lại sanh làm chó trong gia đình của ông. Khi chó ấy lớn lên, nó rất khôn và giữ của rất giỏi, nên con ông lấy làm thương mến.

Ngày nọ, Đức Thế Tôn đi khất thực ngang qua nhà con ông trưởng giả, con chó chạy ra sủa. Đức Thế Tôn mới phán hỏi: "Trưởng giả Micchāriya, người đã sanh vào nhà này rồi hả?". Oai lực của Đức Thế Tôn làm cho chó ta nhớ lại tiền kiếp, lấy làm buồn và trở về nhà nằm.

Khi con ông trưởng giả đi công việc về, không thấy chó chạy ra mừng như mọi khi, mới hỏi rằng tại sao chó hôm nay coi buồn như vậy? Người nhà cho hay khi nãy thầy Cồ Đàm đi ngang qua đây, không biết có nói gì mà chó buồn như vậy. Con ông trưởng giả lấy làm tức giận, lập tức vào chùa hỏi Đức Thế Tôn.

Đức Thế Tôn mới ngự đến nhà của trưởng giả và hỏi chó rằng: "Này Micchāriya, ngươi còn chôn vàng ở đâu sao không chỉ cho con ngươi?" Chó riu ríu lại moi chỗ chôn vàng, con ông trưởng giả mới đào lên được vàng của cha chôn lúc trước.

Tích này cho thấy rằng lòng bỏn xẻn, sự tham lam và tâm quyến luyến của cải có hại như vậy. Vậy các bậc trí thức nên dùng của cải làm việc từ thiện; bố thí là gởi của về ngày vị lai. Người bỏn xẻn trong kiếp này tuy là dư ăn dư để, nhưng kiếp sau họ sẽ trơ trọi nghèo nàn. Tại sao vậy? Vì người bỏn xẻn không kết trước duyên lành với kẻ khác, không có lòng từ ái thương hại kẻ khác đang chịu thiếu thốn bần hàn cực khổ. Vì quả của bỏn xẻn ấy, kiếp sau nghèo khó bần hàn thiếu hụt mọi bề, không ai giúp đỡ cho khi hoạn nạn.

Sau đây là một sự tích bố thí:

Đời Đức Phật Ca Diếp, có một thanh niên xuất gia mà hằng ngày về thọ thực ở nhà cha mẹ. Ngày nọ sau khi thọ thực xong, ra về đến gần chùa, chàng trông thấy một con chó cái mù cả hai mắt với một bầy con ốm vì thiếu ăn bu lại bú. Tình cảnh thật là bi đát. Khi chàng thấy vậy, lòng thương hại chợt phát sanh. Chàng không biết lấy gì cho chó ăn. Chàng bỗng nhớ lại mình vừa thọ thực xong, chàng liền dùng tay móc cổ cho ói vật thực ra cho bầy chó ấy ăn. Nhờ bữa ăn ấy, chó mới đủ sức khỏe đi ở nơi khác.

Sau khi chết, chàng thanh niên ấy được sanh về cõi trời, hưởng sự an lạc trong cõi trời từ đời Đức Phật Ca Diếp tới đời Đức Phật Thích Ca. Chàng lại sanh vào một gia đình Phật tử và có đức tin xuất gia theo Phật giáo. Nhờ phước báu bố thí từ kiếp trước còn dư sót, nên người trong thành rất trong sạch với chàng, bố thí rất nhiều vật thực, đến đổi dùng không hết.

Trong sự tích trên đây, của bố thí không cần phải là bạc nén vàng thoi hay là cao lương mỹ vị và cần thiết nhiều, nhưng cốt ở tâm trong sạch của mình. Nếu quí vị không muốn gặp những cảnh tượng hãi hùng như nhà cháy, bão lụt v.v... thì nên làm việc phước thiện cho những nạn nhân thiên tai hỏa hoạn. Đức Phật dạy hễ vừa lòng cho, thì bằng được vừa lòng. Khi ta giúp người qua khỏi cơn tai nạn, thì ta lại được phước và sẽ khỏi tai nạn.

Bố thí chia ra làm hai loại là:

1. Amissadāna: tài thí, là bố thí cơm nước, y phục, thuốc uống và chỗ ở.

2. Dhammadāna: pháp thí, là bố thí pháp.

Đức Phật có dạy: Sabbadānam dhammadānam jināti, nghĩa là trong các sự bố thí chỉ có bố thí pháp là cao thượng hơn hết. Vì người bố thí pháp gọi là bố thí thiên đàng, Phạm thiên và Niết Bàn. Tại sao? Vì người đời biết tu hành là nhờ nghe pháp; nhờ sự tu hành ấy mà người được sanh vào cõi trời, hoặc cõi Phạm thiên hay đắc đạo quả Niết Bàn.

Người bố thí tứ vật dụng, là cơm nước, y phục, thuốc men, nhà ở, làm cho người thọ lãnh được sự an vui cấp thời về vật chất thôi. Còn bố thí pháp có thể làm cho người rất hung dữ trở nên lương thiện, chớ ta không thể đem tiền của thuê người ác trở nên thiện được, vì vậy nên bố thí pháp, có phước vô lượng vô biên. Đức Phật dạy: Có người nào giàu vô cùng tận, mời thỉnh chư Chánh đẳng Chánh giác, Độc giác và chư Thánh Tăng ngồi chật quả địa cầu này, rồi bố thí tứ vật dụng; đoạn chư thánh nhân cầu chúc cho. Người này được phước không sao tả được, nhưng phước ấy không bằng một phần 16 của một phần, của một pháp sư thuyết chỉ một nữa câu kệ ngôn thôi.

Nếu có người hỏi: Vậy thì chỉ có các vị pháp sư mới bố thí được pháp thôi, còn chúng tôi là cư sĩ thì làm sao bố thí được?

Thật ra ai ai cũng có thể bố thí pháp được, bằng cách thỉnh chư pháp sư về nhà thuyết pháp cho bạn đồng đạo đến nghe, hay là hùn tiền để ấn tống kinh sách. Điều hay hơn hết là quí vị nhờ một vị pháp sư nào viết sách rồi quí vị ấn tống. Đây thật là phước cao thượng.

Hạnh bố thí đem đến những điều hạnh phúc sau đây:

1. Bố thí là nhân của tất cả sự an vui.

2. Bố thí là nguồn gốc của sự có tài sản.

3. Bố thí là kho chứa tài sản.

4. Bố thí là thành trì kiên cố để che chở tai nạn cho thí chủ.

5. Bố thí là vật nương nhờ của ta trong ngày vị lai.

6. Bố thí ví như hang sư tử cư ngụ, tất cả các giống thú không bao giờ dám bén mảng đến gần hang ấy.

7. Bố thí ví như mặt địa cầu; địa cầu là nơi nương nhờ của nhân loại.

8. Bố thí ví như sợi dây để buộc tâm con người, không cho phóng túng chạy theo tội ác.

9. Bố thí ví như ghe thuyền, có khả năng đưa người qua sông biển là luân hồi.

10. Bố thí ví như người chiến sì can đảm xông pha trong trận giặc, đó là giặc phiền não.

11. Bố thí ví như thành quách kiên cố.

12. Bố thí ví như hoa sen sanh trong bùn, nhưng không hôi tanh mùi bùn.

13. Bố thí ví như lửa thiêu đốt các ác pháp là tham lam, bỏn xẻn, ích kỷ, dục lợi.

14. Bố thí ví như rắn độc cắn chết các ác pháp.

15. Bố thí ví như sư tử không hề biết sợ một loại thú nào.

16. Bố thí ví như voi, vì voi là thú có sức mạnh hơn hết, bố thí cũng có sức mạnh thắng các ác pháp.

17. Bố thí ví như thiên lý mã, có sức chạy rất mau, chạy khỏi phiền não là tham lam v.v... và chạy tới Niết Bàn.

18. Bố thí là con đường đi của các bậc thánh nhân, nhất là Đức Phật.

19. Bố thí là một hạnh của chư Phật.

20. Bố thí kết quả cho người không thiếu thốn những gì khi còn luân hồi trong tam giới.

21. Bố thí cho sanh làm Đế Thích.

22. Bố thí cho sanh vào cõi Tha hóa tự tại.

23. Bố thí được sanh làm vua Chuyển luân vương.

24. Bố thí làm cho đắc quả Thinh văn.

25. Bố thí làm cho đắc quả Độc giác.

26. Bố thí làm cho đắc được quả Vô thượng Chánh đẳng Chánh giác.

*

HẠNH PHÚC XVI

Dhammacariyā

Hành theo pháp

Dhammacariyā nghĩa là hành theo pháp. Người hành theo pháp là người được sự hạnh phúc, làm cho người tiến hóa trên đường đời cũng như trên đường đạo. Chúng ta nên hành cách nào gọi là hành theo pháp?

Đây xin chia ra làm ba phần:

1. Pháp là gì?

2. Phương pháp hành theo pháp?

3. Khi hành theo pháp được những hạnh phúc gì?

Trong Hạnh phúc thứ XVI này, chỗ trọng yếu là pháp và phương pháp hành theo pháp. trước hết chúng ta nên biết pháp là gì đã? Nếu hỏi thế, thật khó đáp cho đúng trong mấy câu ngắn. Nhưng có thể nói rằng: Pháp là thiện ác, không thiện, không ác, là sắc thinh, hương vị xúc, sắc, thọ v.v... Có người lại nói pháp là vật vô hình khó hiểu, cần phải hiểu bằng trí tuệ.

Tôi xin giải tóm tắt:

1. Sự hành động đúng gọi là lành hay thiện, Đức Phật gọi là thiện pháp.

2. Sự làm hại kẻ khác, làm cho người hay thú đau khổ, gọi là làm ác, Đức Phật gọi là ác pháp.

Giảng tóm tắt như vậy thì có vị muốn hỏi: Nếu pháp mà giải dễ hiểu như thế, thì cần gì Đức Thế Tôn phải dạy tám muôn bốn ngàn pháp môn?

Hỏi như thế thật là chí lý, nhưng tôi lược giải như trên là tôi muốn nói cái ý nghĩa cốt yếu của pháp, chớ chưa phải là pháp môn.

Đức Thế Tôn có mười hồng danh, mà chư thiên, Phạm thiên ca tụng. Trong mười hồng danh ấy có hai hồng danh có ý nghĩa từa tựa nhau là: Buddho - Phật, và Bhagavā - Thế Tôn.

Phật có nghĩa là hiểu thông các pháp và phân biệt được ác hay thiện và người hành theo pháp nào được an vui, pháp nào đưa khổ đến. Còn Thế Tôn có nghĩa là chia ý, vì tiếng Phạn Bhagavā nghĩa là chia từng phần. Đức Thế Tôn chia pháp môn ra từng phần để dễ hóa độ chúng sanh, vì chúng sanh có cơ duyên không giống nhau.

Còn một vấn đề rất khó là sự chọn lấy một con đường chân chánh để hành theo và chọn lấy pháp nào làm tiêu chuẩn để hành theo?

Muốn quí vị dễ hiểu, tôi xin đem pháp tiêu chuẩn mà Đức Phật đã dạy để quí vị quan sát hành theo thiện pháp.

Đức Thế Tôn có dạy ba điều để người làm tiêu chuẩn, như cây thước để đo biết pháp nào ác, pháp nào thiện. Ba pháp ấy gọi là Adhipatī, xin tạm dịch là chủ quyền:

1. Attādhipatayya: theo ý mình.

2. Lokadhipatayya: theo ý người đời.

3. Dhammādhipatayya: theo pháp.

Ba điều Phật dạy trên có thể đem so sánh với những điều thường có ở đời. Theo ý mình, có thể sánh với chính sách độc đoán chuyên chế. Theo ý người đời, có thể sánh với chính sách dân chủ. Còn theo pháp, thì ở ngoài hai chính sách trên, vì theo pháp là nguyên nhân xuất thế gian, nghĩa là giải thoát khỏi các sự ràng buộc trong đời, tức là phiền não. Người hành theo pháp, thì không còn độc tài hay dân chủ.

Tôi xin giải ba điều ấy

1. Theo ý mình: Người theo ý của chính mình là người có tánh độc tài, không bao giờ chịu nghe lời ai hết, thích sao làm vậy, cố chấp ý kiến của mình không chịu nghe lời ai khuyên bảo. Những người làm theo ý mình một cách độc tài như vậy thường hay đi tới chỗ tai hại, và ít nhất là cũng sai lầm.

Nếu trong xã hội mỗi người theo ý của riêng mình, thì xã hội không còn là một xã hội thuần túy an vui, vì quyền lợi của cá nhân này, sẽ phản trái với quyền lợi của cá nhân khác và sinh ra xung đột vô cùng vô tận. Tinh thần độc đoán của người này, không dung nạp được tinh thần độc đoán của người kia và tự do cá nhân không có luật lệ kiềm hãm sẽ gây hỗn loạn.

Người độc đoán không làm gì nên việc, chỉ làm hại cho mình và người bạn mình thôi. Gia đình nào có người chồng, hay cha, hoặc con vợ như thế, thật khổ cho gia đình ấy.

2. Làm theo ý người đời: Làm theo ý người đời, có ít khi lợi lạc , mà nhiều khi tai hại. Lợi là khi nào ý của người đời hiệp theo lẽ phải, thiên về đạo đức. Bằng trái lại thì tai hại cho mình và cho cả người đời. Theo ý người một cách mù quáng thì chắc chắn tai hại, theo ý người đời một cách sáng suốt sao cho dung hòa được quyền lợi chung, thì mới lợi lạc. Chế độ dân chủ chân chánh là chế độ xây dựng theo ý kiến của người đời, mưu đồ lợi lạc cho quảng đại quần chúng.

Đức Phật thiên về ý kiến phần đông, nên Ngài dạy chư Tăng nên hội họp lại làm Tăng sự và hội họp lại để giải quyết những chuyện gì xảy ra trong tăng chúng, mà một số ít người không giải quyết xong.

Đức Phật dạy: Nesāsabhā na santisanto, nghĩa là nơi hội họp nào không có bậc tri thức, đều trở thành vô dụng. Chung qui lại, sự lấy theo ý kiến phần đông cũng tùy trường hợp của nhóm người cho ý kiến, ngoài ra, ta còn cần phải có trí tuệ để phán đoán.

3. Làm theo pháp: Trong đoạn trước tôi đã nói, pháp là một cái cân hay là sự công bình, chỉ biết là lẽ phải, và pháp là nguyên nhân của chánh lý. Xét về mặt đời, theo pháp có thể nói là theo lẽ phải, theo chánh nghĩa, theo luật công bình.

Về phương diện Phật giáo, theo pháp là sửa chữa bản thân mình cho khác hơn, thường là thọ trì ngũ giới hay bát quan trai giới, đi chùa nghe pháp, tụng kinh niệm Phật, và nếu có thể, xuất gia làm sa di hay Tỳ khưu để giải thoát khỏi vòng luân hồi.

Hành theo Phật pháp có thể chia ra làm 3 hạng:

1. Pathamacariyā: hành theo bậc sơ cấp, là thọ ngũ giới, hay bát quan trai giới, giữ thập thiện, lễ Phật mỗi ngày, vào chùa học pháp Phật.

2. Majjhimacariyā: hành theo bậc trung, là học tham thiền theo phương pháp Chỉ quán.

3. Uttmacariyā: hành theo bậc thượng, là học tham thiền theo phương pháp Minh sát tuệ.

Hành bậc sơ cấp là dạy thân:

a) Thân không sát sanh. Giới sát sanh của Phật dạy là không giết con vật nào có sự sống, bỏ cả khí giới trong tay, nghĩa là không bao giờ trên tay cầm khí giới, người phải có hổ thẹn và ghê sợ tội lỗi, như người kinh sợ rắn độc vậy; ngoài ra còn hết lòng từ ái giúp đỡ nhân loại;

b) Không trộm cắp, mặc dù cây kim, ngọn cỏ. Đây là nhằm ngăn chặn lòng tham lam.

c) Không tà dâm, xa hai mươi hạng phụ nữ như đã có giải trong Hạnh phúc IX. Đây là nhân chặn đứng lòng tham dục.

Hành bậc sơ cấp về khẩu:

a) Không nói dối. Người không nói dối, dù đứng trong trường hợp nào cũng giữ được phong độ của người chân thật, thà chết chớ không bao giờ nói dối, mặc dù người có cho gì cũng không màng.

b) Không nói đâm thọc, nghĩa là không thiên về một bên nào, không đem chuyện mình đã nghe mà thuật lại cho người thứ nhì nghe.

c) Không nói lời hung ác, nghĩa là một tiếng gì xấu cũng không nói, mặc dù có một nhóm người thích nói.

d) Không nói lời vô ích, nghĩa là lời nói nào không đem lợi ích lại cho mình và người bên mình.

Về sự hành động:

a) Không tham lam, nghĩa là không bao giờ nghĩ tới tài sản của người khác cho là đẹp là quí và muốn đem về cho mình. Người tu hành chân chánh, mặc dù sự mơ ước, cũng gắng đánh đuổi ra khỏi lòng mình.

b) Không làm hại kẻ khác, nghĩa là không cột oan trái oán thù, mặc dù sự nghĩ đến oan trái oán thù cũng gắng diệt bỏ.

c) Không có tà kiến nghĩa là không nghĩ sai lầm, như nghĩ về quả của nghiệp thiện hay ác cũng không có, không có thiên đàng, địa ngục v.v...

Hành theo pháp có được những hạnh phúc:

1. Đại phước .

2. Không dễ duôi.

3. Hành theo chánh pháp.

4. Làm cho Phật giáo được thịnh hành.

5. Được an vui trong đời này và vị lai.

6. Không bị kinh sợ và không có oan trái.

7. Không làm cho chúng sanh kinh sợ.

8. Đi theo con đường của các bậc trí thức.

9. Xa kẻ thù bên ngoài là người ác, và kẻ thù bên trong là phiền não.

10. Tự tạo ra thiên đàng và Niết Bàn cho mình.

Đây xin nhắc lại một tích để quí vị dễ nhận thức:

Khi Đại đức Millaka chưa xuất gia, ngài là một người thợ săn rất giỏi, mỗi ngày giết rất nhiều thú. Ngày nọ ăn cơm xong không có nước uống, ngài mới đi tới một tư thất của một vị đại đức ở trong rừng tìm nước uống. Khi dở nấp hủ nước ra, không thấy có nước, ông ta nổi giận nói: "Thầy Tỳ khưu ăn cơm của tín đồ xong, lo tìm chỗ thanh tịnh ngủ, chỉ có nước để uống mà cũng không có một nhiểu để làm thuốc, thật là tệ".

Vị đại đức nghe vậy lấy làm lạ, nghĩ rằng: "Ta đã múc nước đầy rồi, tại sao người này lại nói không có!" Ngài mới đến chỗ hủ nước xem coi, thấy nước vẫn còn đầy. Ngài mới múc cho ông thợ săn ấy một gáo. Ông ta uống cả thảy 32 gáo. Khi uống xong ông ta mới nghĩ: "Kiếp sau của ta sẽ ra sao kìa? Ta làm nhiều tội lỗi đến đổi hủ nước đầy mà ta không trông thấy".

Ông chán vì tội của mình đã làm, nên xin xuất gia. Sau khi xuất gia xong, ông cố hết sức hành đạo, nhưng không bao giờ tâm ông trụ lại. Vì khi ông tham thiền, thì trông thấy những con thú bị ông giết bằng cách này, cách nọ, thật là ghê. Ông cảm thấy ông không thể hành đạo được, mà ở ăn của tín đồ càng thêm tội, nên ông xin với thầy tế độ cho ông hoàn tục.

Thầy tế độ bèn dạy: "Được, nhưng ngươi phải đốn cây tươi chất cho thật nhiều lại cho ta, rồi ngươi đốt cho cháy hết đi". Ông gắng làm nhưng không thể nào đốt cây tươi cháy được.

Thầy tế độ thấy vậy mới nói: "Ngươi để đó cho ta."

Rồi ngài dùng thần thông lấy một đốm lửa bằng con đom đóm để vào đống cây tươi thật to ấy, đống cây ấy cháy trong nháy mắt, chỉ còn tro thôi.

Khi ông ta biết đó là lửa địa ngục, rất lấy làm kinh sợ mới hỏi thầy rằng: "Bạch Thầy, đạo Phật có thể đưa con người khỏi khổ được chăng? Nếu có thật, đệ tử nguyện hết lòng tinh tấn tu hành để giải thoát".

Từ ngày ấy ông gắng hết sức tu hành không hề xao lãng. Khi nào tham thiền mà buồn ngủ thì ông lấy khăn nhún nước bịt đầu, còn chân thì ngâm trong nước.

Ngày nọ, ông đổ nước vào lu xong, còn cái nồi nước, ông để trên vế; những giọt nước còn dư nhiễu xuống. Ông thầy tế độ thấy vậy mới dạy rằng: "Quyền chức thường đến cho người siêng năng, có trí nhớ, việc làm trong sạch, suy nghĩ trước mới hành động sau, người hành theo chánh pháp và không dễ duôi".

Ông nghe câu ấy, liền suy nghĩ rằng: "Đã gọi là người siêng năng thì như ta đây là người có trí nhớ, việc làm chân chánh, suy nghĩ trước thực hành sau, đã thu thúc ở trong chánh pháp, không dễ duôi". Ông nghĩ thấy sự tu hành của ông trong sạch, giới hạnh thanh cao, ông dùng trí tuệ quan sát thân này là vô thường, khổ não và vô ngã, đắc được quả A Na Hàm.

Tích này cho quí vị thấy mặc dù người đã làm tội, sau biết ăn năn, lo tu hành tinh tấn, thì cũng đắc được đạo quả, trừ phi người phạm vào ngũ nghịch đại tội.

*

HẠNH PHÚC XVII

Ñātakānañca saṅgaho

Giúp đỡ quyến thuộc

Ñāti nghĩa là quyến thuộc. Hạnh phúc này xin chia ra 3 phần:

- Quyến thuộc là gì?

- Sự giúp đỡ quyến thuộc.

- Hạnh phúc sanh lên do sự giúp đỡ quyến thuộc.

Quyến thuộc là gì? Cha mẹ, vợ, con, là ba hạng người thân nhau nhất và gần nhau hơn hết, không gọi là quyến thuộc, không thể gọi là bà con được, vì có giới hạn riêng.

Quyến thuộc có thể nói có hai hạng:

- Quyến thuộc là những người cùng một dòng huyết thống.

- Quyến thuộc là những người cùng một tôn giáo.

Đức Phật đã dạy sự tiếp độ quyến thuộc là sự hạnh phúc. Nhưng ta nên biết phương pháp giúp đỡ, chẳng nên giúp đỡ mà thiếu suy nghĩ, hay vì lòng tự ái của mình. Đức Phật dạy giúp đỡ quyến thuộc, những phải biết rõ điều lợi hại cho mình và cho quyến thuộc mình, chớ đừng làm một cách thiếu suy nghĩ.

Đức Phật dạy thực hành ba điều:

- Lokatthacaruya: giúp đỡ người đời.

- Ñātatthacariya: giúp đỡ quyến thuộc.

- Buddhatthacariya: giúp đỡ Phật tử.

Đức Thế Tôn giúp người đời bằng cách dạy người đời phải giúp đỡ nhau, thương yêu nhau và đừng làm điều gì oan trái oán thù mà hại nhau, hãy xem nhau như quyến thuộc, không phân biệt giai cấp và chủng tộc.

Ngài giúp đỡ Phật tử bằng cách chỉ dạy Phật tử phải hành đúng theo con đường đi đến nơi giải thoát. Lắm khi Ngài đến thăm các vị Tỳ khưu bệnh và chính tay Ngài tắm rửa săn sóc, như Ngài săn sóc vị Đại đức tên Girinanda; Ngài đi hoá độ những người hữu duyên với ngài như tướng cướp hung tàn nhất trong thời đó, là Vô Não. Tướng cướp này xách gươm rượt Phật cả 3 do tuần, mỗi do tuần 16 cây số ngàn thời bấy giờ, được Ngài độ cho trở nên một vị A La Hán.

Còn đối với quyến thuộc, sau khi xuất gia, Ngài không còn lưu luyến và cũng chẳng màng gì đến sự giúp đỡ của quyến thuộc, vì Ngài đã thoát vòng của thế tục. Nhưng Ngài cũng không bỏ quyến thuộc, khi biết quyến thuộc có hại, như khi Ngài biết rằng hai họ Koliya là họ mẹ và Thích Ca là họ cha, vì giành lấy dòng nước mà đem binh ra đánh nhau, Ngài ngự đến thuyết pháp, khuyên hai họ bỏ oán giận. Cả hai bên vâng lời Ngài không đánh giết nhau. Lần thứ nhì Ngài biết rằng Thái tử Viduapha sẽ đem binh về tiêu diệt dòng Thích Ca, Ngài mới ngự đi đón Thái tử ba lần, đến lần thứ tư Ngài không đón cản nữa vì Ngài biết rằng oan trái của hai bên rất nặng, cái nghiệp đã đến, Ngài không dự vào.

Nếu có người hỏi: Đã nói rằng Phật là Đấng thông hiểu cả mọi việc, vậy Ngài không biết rằng không thể ngăn được sao, mà Ngài phải cất công đi tới 3 lần đón Thái tử?

Đức Phật biết chắc là không thể cản được Thái tử, nhưng Ngài phải đi như vậy để chúng sanh sau này không nói rằng Đức Phật dạy người tiếp độ quyến thuộc, mà chính Ngài không tiếp độ hay ngăn ngừa tai họa cho quyến thuộc.

Khi ta nghĩ kỹ lại thì sự giúp đỡ quyến thuộc của Ngài trong trường hợp này không có hại gì cho Ngài và cho quyến thuộc. Ngài giúp quyến thuộc là một chuyện, và cái quấy, cái nghiệp của quyến thuộc là chuyện khác.

Theo Phật pháp, có mấy phương pháp giúp đỡ quyến thuộc rất hoàn toàn như:

- Dāna: giúp đỡ vật liệu như tiền của, cơm nước, y phục, thuốc men, nhà cửa, không để cho quyến thuộc phải cực khổ vì sự thiếu thốn.

- Piyavācā: lời nói êm dịu, ý nói khi nào mình giàu có, có quyền chức, đối với quyến thuộc, một mực thương yêu, không vì lẽ có quyền chức giàu có mà khinh khi quyến thuộc, nói lời bất nhã.

- Atthacariyā: Gắng giúp đỡ quyến thuộc được nhiều lợi ích hợp pháp. Khi quyến thuộc gặp tai nạn, như có tang, ta nên giúp tùy theo sức mình, hoặc quyến thuộc, mình có chuyện gì khác, mà khi mình giúp không hại cho mình và được an vui cho quyến thuộc.

- Samānatta: hòa mình theo quyến thuộc, nghĩa là kính trọng bậc trưởng thượng, thương yêu người nhỏ, nể nang người ngang hàng với mình, không hống hách hay khinh khi quyến thuộc.

Đức Phật dạy có hai cách giúp đỡ quyến thuộc:

- Amisasaṅgaha: giúp đỡ tài chánh.

- Dhammāsaṅgaha: giúp đỡ bằng cách gắng lo giúp đỡ quyến thuộc bỏ dữ về lành, tu hành theo chánh pháp để mau giải thoát.

Sự giúp đỡ quyến thuộc những điều hạnh phúc như:

1. Đại phước cho mình.

2. Quyến thuộc nhớ đến mình luôn luôn.

3. Càng ngày càng gần với quyến thuộc.

4. Quyến thuộc kính mến.

5. Quyến thuộc càng ngày càng đoàn kết chặt chẽ.

6. Sự thương yêu lẫn nhau càng ngày càng gia tăng.

7. Đó là pháp cao thượng trong Phật pháp.

8. Đó là việc làm của các bậc trí thức.

9. Đó là gương mẫu cho kẻ hậu sanh.

10. Là con đường đi của các bậc trí thức.

11. Là con đường đi đến thiên đàng.

12. Không còn có oan trái và kinh sợ.

13. Lợi ích cho mình trong kiếp này và vị lai.

14. Là duyên đưa đi đến an lạc.

15. Cũng là một nguyên nhân làm cho người được Niết Bàn.

Tích xưa:

Thời quá khứ, Đức Bồ tát sanh làm chó chúa đàn ở ven rừng gần thành Barānasī. Ngày nọ, đức vua Barānasī ngự xem vườn thượng uyển về. Ngài ngự đi bằng xe ngựa: tối về, người phu xe mới đem xe để trước sân. Đêm ấy trời mưa to ướt cả đồ bắc kế ngựa. Những con chó trong cung mới cắn đứt và ăn hết đồ ấy. Sáng ngày tên phu xe thấy vậy lấy làm kinh sợ, mới vào tâu với vua rằng: "Những con chó ngoài thành, lén vào cắn ăn hết yên cương của xe". Đức vua cả giận, mới truyền bắt hết chó ngoài thành và giết hết.

Chó chúa thấy quyến thuộc mình bị giết một cách tàn ác và đã chết rất nhiều, chó chúa mới nghĩ rằng: "Ta phải làm sao để cứu giúp quyến thuộc thoát khỏi tai nạn này?". Rồi chó chúa mới phát nguyện pháp Ba la mật, cầu xin phước báo để vượt qua vòng của quân binh. Phát nguyện xong chó chúa liền chạy một mạch đến trước mặt đức vua, khi đức vua trông thấy chó chúa, liền sanh thiện cảm, nên không ai động chó cả. Đức vua mới phán hỏi tại sao nó lại chạy vào đền vua.

Chó chúa đáp: "Tâu Đại vương, có phải Đại vương ra lịnh tru diệt hết loài chó không?"

Đức vua đáp: "Phải, ta có ra lịnh ấy, vì tội của chúng dám vào hoàng cung cắn ăn đồ trang điểm xa giá của ta. Nếu chó không phá hại, thì ta không truyền lịnh giết; như chó trong cung ta, ta có ra lịnh giết đâu?"

Chó chúa tâu: "Tâu Đại vương, Đại vương có biết rằng chó nào cắn và ăn đồ ấy chăng?"

Đức vua đáp: "Không." Chó chúa nói: "Tâu Đại vương, khi ngài chưa hiểu rõ mà ra lịnh như thế, là chuyện bất công. Lẽ công nhiên nhà vua phải ở trong mười pháp và còn phải ở trong bốn pháp tây vị nữa. Bốn pháp tây vị là: vì thương, vì giận, vì si mê, vì sợ. Người mà còn ở trong 4 pháp ấy, chắc chắn khi chết phải bị đọa vào ác đạo". Sau khi nghe những lời ấy, đức vua lấy làm hoan hỉ trong sạch với chó chúa, nên phán hỏi rằng: "Này vị trí thức, người có biết chó nào cắn đồ ấy không?"

"Tâu Đại vương, sự thật chó ngoài thành không thể vào trong cung nội để ăn đồ ấy. Nếu Hoàng thượng còn nghi ngờ, xin lấy mở và đâm cỏ may trộn vào cho chó trong cung ăn thì nó sẽ mửa ra lập tức đồ bằng da ấy".

Đức vua lập tức truyền cho thị thần làm y như lời. Thì rõ ra chó trong cung nội ăn những da ấy. Đức vua phát tâm trong sạch và mời chó ngồi lên trên ghế và cúng dường như một nhà sư. Chó chúa mới thuyết rằng: "Tâu Đại vương, xin Đại vương hãy hành theo thập thiện và phụng dưỡng mẹ cha, làm như thế mới gọi là cao thượng".

Sau khi ấy chó chúa mới khuyến khích đức vua thọ trì ngũ giới, xong xuôi, chó chúa về rừng, nhà vua truyền ân xá tội cho chó. Và từ ngày ấy đức vua lo hành theo thập thiện.

Tích này ngụ ý khuyên ta nên giúp đỡ quyến thuộc lúc lâm nguy, nên hy sinh và bất cứ giờ phút nào ta có thể giúp được, nên giúp liền. Đó là con đường đi của các bậc trí thức.

*

HẠNH PHÚC XVIII

Anavijjāni kammāni

Nết hạnh làm những việc vô tội

Khả năng của người làm việc có thể chia ra làm hai phần là:

1. Người làm được việc.

2. Người làm việc được kết quả mỹ mãn.

Pháp Hạnh phúc thứ X dạy làm việc không nên bỏ dỡ, nghĩa là làm việc gì cũng phải cho đến chốn đến nơi. Hạnh phúc thứ XVIII này cũng dạy về làm việc, nhưng làm việc vô tội.

Theo quan niệm thông thường, thì người nào làm việc được việc gọi là giỏi. Người ta phê bình như vậy, mà không chịu xét đến tính cách và hậu quả của việc làm. Chính tính cách và hậu quả của việc làm mới bảo đảm giá trị của việc làm, nhất là xét theo khía cạnh của Phật giáo, chiếu theo pháp Hạnh phúc XVIII.

Trong Hạnh phúc XVIII này Đức Phật dạy: Làm việc chân chánh là làm việc hoàn toàn không tạo tội. Việc làm không tạo tội (vô tội) nơi đây chia ra làm hai phần: việc làm và người làm. Ở đây, việc làm là do thân, do khẩu, và do ý.

Việc làm do thân là việc làm nặng nề. Những việc ấy phải là việc vô tội, không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm.

Việc làm do khẩu là dạy học, hay giảng đạo cho người nghe, tuyệt đối không cho phạm vào giới nói dối.

Việc làm do ý là suy nghĩ điều thiện như học tham thiền và đánh đuổi ý ác như cột oan trái oán thù v.v...

Quí vị đạo hữu có nhiều tuổi, không còn làm việc nặng nề và không dạy học hay diễn thuyết về Phật pháp, quý vị phải làm những gì? Thiết tưởng quý vị nên học tham thiền và quan sát tâm, không cho tham luyến việc đời để đắp con đường vị lai.

Tuy nhiên, việc làm bằng tâm như thế chẳng phải riêng để cho quý vị lớn tuổi mà cho tất cả các hạng người trong thế gian, phương pháp này là phương pháp làm cho tâm mình được yên tịnh và đi theo chánh đạo.

Việc làm thế nào, gọi là việc làm vô tội? Việc làm vô tội là việc làm theo đúng lời Phật dạy. Theo quan niệm ở đời thì việc làm có tội là việc gì chính phủ đã ra điều luật ngăn cấm, mà ta còn phạm vào là tội. Có vị học theo tạng Luận lại dạy rằng, điều nào ta làm hợp pháp như là bố thí trì giới hay tham thiền, mà lòng mình còn mong mỏi sanh trong vòng tam giới gọi là Vattagāminikusala (phước hữu lậu), nghĩa là phước còn dẫn chúng sanh luân hồi nữa, điều làm này mặc dù là thiện, nhưng vì còn muốn sanh trong tam giới, vì còn trầm luân, là việc làm có tội.

Có vị lại dạy: Việc làm vô tội phải hành theo minh sát tuệ.

Hai định nghĩa trên đây về giáo lý rất đúng, nhưng rất tiếc, vì thật là khó, không đem ra thực hành được. Đây tôi xin ví dụ: Người đi đường buổi trưa nóng bức, khát nước, múc nước vũng bên đường uống. Nếu y múc phớt trên, thì bị rong bèo trên mặt nước, còn múc sâu quá thì lại nhằm bùn, bề nào cũng uống không được.

Muốn có nước uống được thì y phải lấy tay khỏa rong rêu đi và múc nhè nhẹ. Người học pháp này hành theo pháp cũng vậy, nếu hiểu một cách nông cạn, thì không được chu đáo, làm sao hành được. Còn bằng nghĩ cao sâu quá, cũng khó mà hành theo, vì lắm khi pháp ấy không phù hợp với trường hợp của mình đang hành. Vì vậy pháp sư cũng như người hành đạo đều phải biết pháp nào thích hợp với hoàn cảnh, mới có thể hành theo được.

Phạn ngữ Vajja nghĩa là tội, nhưng tội đây không phải là tội đối với chính phủ khiến bị phạt, bị tù hay bị cách chức, mà tiếng Vajja chỉ có nghĩa là bị rầy, bị chỉ trích, bị phê bình. Vì quan niệm khác biệt như vậy, nên chư Đại đức thường bị người đời chỉ trích, bởi người đời thấy chuyện nào đó là chuyện tội mà chư Đại đức không thấy phải tội, không sái, tội ấy gọi là Lokavajja, tội đối với đời. Ví dụ xưa kia, không có xe hơi nên không có luật cấm lái xe hơi, mà vị Đại đức nào lái xe ngày nay, chắc chắn có người đời chỉ trích, vì người ta chấp rằng chư Đại đức là bậc không còn có gì hơn là ba lá y che thân và bình bát để xin ăn thôi.

Đức Phật không dạy riêng cho người tại gia hay xuất gia mà dạy chung cho hàng Phật tử nên thận trọng làm việc đừng để bị phê bình hay chỉ trích (Vajjakamma). Sự tránh khỏi phê bình hay chỉ trích, chính là làm việc vô tội vậy.

Việc làm vô tội hay là khỏi bị phê bình chỉ trích theo Phật dạy là việc làm trong sạch đúng theo chánh pháp, không làm hại mình mà không làm hại kẻ khác, hay lợi mình mà hại kẻ khác, hoặc hại mình mà lợi kẻ khác, không có oan trái, oán thù, ganh tỵ.

Việc làm vô tội theo đời là việc làm của người đời, như làm ruộng, làm vườn, mua bán, làm thơ, và làm công v.v... nhưng những việc ấy không phạm luật quốc gia cũng không phạm luật đạo, như thập ác ... Còn việc làm vô tội theo lý đạo, là việc làm lành lánh dữ để tầm an vui cho vị lai, để tạo những phước báo như:

- Phước để sanh vào cõi dục giới, nghĩa là phước thiện này còn lẫn phiền não, nên sau khi quá vãng lại sanh vào sáu cõi trời dục giới; phước này do sự bố thí trì giới.

- Phước được sanh vào cõi sắc, nghĩa là phước này sanh vào cõi Phạm thiên hữu sắc, nhưng không phân biệt nam nữ nên không có vợ con như cõi dục, người được sanh vào cõi này là nhờ đắc được sơ thiền đến tứ thiền.

- Phước sanh vào cõi vô sắc, nghĩa là người đắc được thiền vô sắc, nên được sanh vào cõi vô sắc; cõi này không có thân xác, nhưng tâm vẫn còn; cõi này hưởng thọ sự an lạc của thiền định.

- Phước sanh vào thánh vức, nghĩa là người đã diệt được tất cả phiền não trong tâm sau khi quá vãng, được lên Niết Bàn.

Việc làm vô tội theo Phật pháp gồm 8 điều, gọi là bát quan trai giới. Bát quan trai giới gọi là việc làm vô tội. Bát quan trai giới làm cho tâm người sạch phiền não bên trong và đánh đuổi ngừa đón phiền não bên ngoài, không cho thâm nhập vào.

Tám điều ấy là:

1. Không sát sanh.

2. Không trộm cướp.

3. Không hành dâm.

4. Không nói dối.

5. Không uống rượu và các chất say.

6. Không ăn sái giờ.

7. Không múa hát, xem múa hát, trang điểm đeo vàng vòng, giồi phấn thoa son.

8. Không nằm ngồi nơi cao sang xinh đẹp.

Trong tám điều, từ điều một đến điều năm là giống như ngũ giới, chỉ khác ở chỗ hành dâm và tà dâm, giới tà dâm không cho tư tình với vợ con kẻ khác, còn giới hành dâm thì dạy trong ngày bát quan trai giới mặc dù vợ nhà cũng không được gần.

Về giới thứ 6, theo nguyên văn của Phạn ngữ, không ăn sái giờ là khi bóng đã xế chỉ qua một sợi tóc, cũng không ăn gì nữa. Nghĩa là có thể ăn được từ khi mặt trời mọc cho tới đứng bóng. Đức Phật dụng bóng mặt trời làm tiêu chuẩn, chớ không cần giờ. Vì Đức Phật biết rằng mỗi nơi giờ khắc khác nhau, thì khó cho chư Tỳ khưu theo, nên dùng mặt trời để cho chư Tăng sau này làm tiêu chuẩn. Giới này dạy giảm bớt sự ăn, để con người bớt bận rộn về ăn và còn dư thời giờ để niệm Phật tham thiền. Giới này làm cho con người biết tri túc. Vì miếng ăn mà chúng sanh làm thêm nhiều tội lỗi. Người không ăn cơm chiều, trước chưa quen, thấy khó chịu, sau dần quen, thấy trong người dễ chịu và nhẹ nhàng lại ít ngủ, nhờ vậy mà có thể tham thiền dễ dàng.

Giới thứ 7 là không múa hát, xem múa hát ... Đức Phật muốn kềm hãm tâm của chúng sanh lại, không cho ham mê những tiếng hay vị thơm và mê theo thân này, quên rằng mình già đi, lo tìm phương pháp che lấp cái già, tô lên phấn để dấu nét nhăn, nhuộm tóc đen lại để che cái trắng. Không trang điểm thân này để xa lần cái quý mến nó, mà nhờ vậy mà ta có thể tham thiền hay hành minh sát tuệ được.

Giới thứ 8 là không nằm ngồi nơi cao sang xinh đẹp, cốt là để trừ phiền não, tức là ham mê trong sự nằm, ngồi nơi tốt đẹp mềm dịu. Khi người thích sự nằm ngồi êm đẹp, thì gặp nơi khác, phiền não sanh lên làm cho tâm nhơ đục.

Bát quan trai giới có ba cách khác nhau:

- Paraka uposatha: nghĩa là bát quan trai giới thường. Bát quan trai giới này thọ trì một ngày một đêm. Mỗi tháng có 8 ngày là mùng 5, 8, 14, 15, 20, 23, 29, 30 (tháng thiếu thọ ngày 28, 29). Người ta có thể thọ đủ tám ngày, hay 4 ngày, 2 ngày tùy theo sức mình, không ai bắt buộc.

- Patijāgara uposatha: nghĩa là bát quan trai giới theo trật tự, theo đây thì trước ngày chánh của bát quan trai giới một ngày, phải nhớ sửa mình trong ngày ấy, rồi ngày sau là ngày chánh, nên tạm gọi là bát quan trai giới thọ ngày rước và ngày đưa. Bát quan trai giới này trong mỗi tháng có 12 ngày là mùng 1, 4, 6, 7, 9, 13, 16, 19, 21, 22, 24, 28, (tháng thiếu là ngày 27). Bát quan trai này nếu người thọ đủ mỗi tháng phải thọ 20 ngày (muốn hiểu rõ, xin xem quyển Nhựt Hành của Đại đức Hộ Tông).

- Patihāriya uposatha: nghĩa là bát quan trai giới thọ trì từ ngày 16 tháng 6 tới rằm tháng 9, nghĩa là thọ theo ba tháng hạ của chư Đại đức (Tỳ khưu).

Trong bộ Chú giải của bài kinh Uposatha có dạy: Người muốn thọ trì bát quan trai cho trong sạch, thì trước ngày thọ phải coi sóc việc trong nhà cho chu toàn, rồi sáng lại đi thọ, người thọ chính chắn trong một ngày đêm không nói tới gạo trắng gạo đen, cơm khô cơm nhão. Nói tóm lại, chuyện gì ngoài kinh luật nhà Phật, tuyệt nhiên không nói đến.

Chúng ta không nên thọ bát quan trai giới như người chăn bò, sáng ngày đến lãnh bò lùa ra đồng bỏ đó, mặc kệ bò đói hay no cũng chẳng cần, miễn là chiều đem về giao đủ cho chủ thôi. Người thọ bát quan trai, sáng ra đến thọ trì giới cùng nhà sư, khi thọ xong về nhà tha hồ không nghĩ gì cả, chỉ thọ cho có chừng, được phước chút nào hay chút ấy thôi, cả ngày lẫn đêm không có niệm tưởng đến ân đức Tam Bảo, không quán tưởng đến vô thường, khổ não vô ngã. Người thọ giới như thế gọi là bát quan trai như người chăn bò.

Cũng trong bài kinh Uposatha, Đức Phật còn dạy rằng: "Cho dù là nhà vua còn ngự trị trên 16 nước lớn trong cõi Diêm Phù Đề này có cả 7 thứ châu báu, có quyền uy sang trọng nhất, nhưng cái phước ấy cũng vẫn không bằng một phần thứ 16 của công đức thọ bát quan trai giới một ngày và một đêm".

Đây tôi xin nhắc tích đức vua Udaya để quí vị thấy quả của bát quan trai giới:

Trong thời quá khứ, tại xứ Barānasī, có một ông trưởng giả tên Suciparivā thích làm phước; những người trong gia đình ông, từ vợ con cho đến người ăn kẻ ở, ông đều dạy họ thọ trì bát quan trai giới ít lắm một tháng 6 ngày.

Khi ấy, có một người mới đến ở, không biết rằng tất cả người trong nhà ông đều thọ bát quan trai giới. Người ấy làm việc siêng năng. Ngày nọ nhằm ngày giới, nhân công trong nhà chỉ ăn một buổi thôi. Riêng người làm công mới ấy cứ đi ra đồng làm việc như thường lệ, vì anh không biết. Trong khi ấy những người khác không đi làm mà vẫn ngồi niệm Phật, hoặc quan sát lại phẩm hạnh của mình. Chừng anh đi làm đồng về, người làm bếp mới dọn cơm ra cho anh ăn.

Anh lấy làm lạ vì mọi khi chừng này, người trong nhà tụ hội lại ăn uống om sòm, mà bữa nay họ đi đâu mất hết? Anh mới hỏi người làm bếp. Người làm bếp đáp: "Những người ấy giữ bát quan trai, nên họ về chỗ nghỉ của họ hết". Anh ta mới nghĩ rằng: "Ta ở chung với toàn thể những người có giới đức, vậy ta không nên để cho ta thành người không có giới đức". Anh bèn không ăn cơm và vào hầu ông trưởng giả, rồi hỏi rằng: "Thưa ông, nếu tôi phát nguyện thọ bát quan trai giới giờ này, thì tôi có được phước của bát quan trai không?".

- "Người không phát nguyện thọ từ sáng sớm, nếu ngươi thọ từ bây giờ thì chỉ được nửa ngày phước thôi".

Anh ấy nghĩ rằng: "Dù phân nữa cũng được, còn hơn là không có". Rồi anh mới xin phát nguyện thọ. Sau khi thọ xong về chỗ nghỉ và quan sát về phẩm hạnh của mình. Vì cả ngày làm việc vất vả, tối lại không có ăn gì, đến khuya, anh bị ngộ gió độc. Ông trưởng giả đem thuốc và vật thực lại cho anh và bảo rằng: "Đây con hãy dùng thuốc và vật thực này đi".

Anh thầm nghĩ: "Ta nguyện không phạm giới". Anh mới trả lời rằng: "Tôi giữ giới trong sạch đến chết".

Đến rạng đông anh không còn sức chịu nổi với chứng bệnh làm anh mê man. Người nhà mới cho rằng anh sắp chết, nên khiêng ra để ngoài hiên, vì người thời ấy không để người chết trong nhà.

Ngày ấy, đức vua Bārānasī ngự đi quanh thành để xem sự sinh sống của nhân dân. Anh làm công ấy trông thấy sự sang trọng của nhà vua, liền thầm ước muốn được như vua. Anh chết liền trong khi mơ ước như vậy, anh lại sanh vào lòng hoàng hậu xứ Bārānasī do nhờ quả của bát quan trai giới. Sau khi anh sanh ra, đức vua đặt tên anh là Udaya. Khi được lên nối ngôi của vua cha, Udaya nhớ kiếp trước nên gắng lo tu hành.

Khi Đức Thế Tôn thuyết tích này xong, ngài mới dạy rằng: "Này các Tỳ khưu, một khi người đã thọ bát quan trai giới, thì gọi là làm những việc lành mà các bậc trí thức xưa kia đã được hưởng quả cao quý ấy".

Việc làm vô tội (không tạo tội lỗi) theo Phật dạy có 10 điều là:

- Pakati Uposatha: bát quan trai giới thường, nghĩa là thọ một ngày một đêm thôi.

- Veyyavacakaranam: giúp đỡ nhau theo lẽ đạo.

- Ārāmarupā: cất chùa.

- Vanarupā: trồng cây.

- Setukaranā: làm cầu.

- Papa: đào giếng.

- Udapāna: để nước theo đường cho người uống.

- Upasava: làm nhà theo đường cho người ở.

- Dhammattha: bố thí tham thiền.

- Sīlasampaññā: có giới hạnh trong sạch.

Làm việc vô tội có những điều hạnh phúc là:

1. Gọi là người chuẩn bị sẳn sàng trước khi chết.

2. Là đại phúc.

3. Ngăn đường ác đạo.

4. Diệt được phiền não.

5. Là người hộ trì Phật giáo.

6. Gọi là người cúng dường cao quý đến Tam Bảo bằng mình hành đạo.

7. Được hạnh phúc tùy theo Ba la mật của mình đã làm.

Chân thành cám ơn đạo hữu Huyền Thanh đã gửi tặng bản vi tính (08-2006)

Pháp sư Maha Thongkham

(Bình Anson hiệu đính, 2006)