Giáo lý nhà Phật

Huỳnh Văn Niệm

Mục Lục

[01]

Giáo-lý

Giáo-Pháp Toàn-Hảo (Giới-Định-Tuệ)

Tại Gia và Xuất Gia

Giới

[02]

Định

Bước Vào Thế Giới Thiền

Rèn Nhân Cách

Dứt Bỏ - Đơn Giản Hóa Cuộc Sống Tự Do

Vui Với Đạo

Gần Gủi Bạn Lành

Ít Bận Rộn

Tránh Xa Tình Dục và Giữ Tâm Chân-Thật

[03]

Học Nhiều Hiểu Rộng

Thời-Gian và Tư-Tưởng

Nhẫn-Nại và Tình Thương

Tuệ

Hiểu Biết và Tư Duy Chân-Chánh.

Chân-Lý

Pháp (Dhamma hay Dharma)

Hồi hướng

Chùa Phật-Bảo chân thành tri ân Quí Phật-Tử xa gần, đã hoan hỷ đánh máy, xếp kinh, ủng hộ tịnh tài giúp cho quyển kinh "Giáo Lý Nhà Phật" được ra mắt trong mùa Hạ năm 2540 của Đức Phật Gotama.

Nguyện cầu oai lực tối cao của Tam-Bảo, hằng gia hộ cho Quí vị cùng những người Thân-Thương trong Gia-Đình được nhiều hạnh phúc, sức khỏe tốt và vạn sự như ý. Những Thân Nhân đã quá vãng được thọ sanh về cảnh giới Nhân-Thiên.

Với phước báu cao thượng nầy, cầu xin cho Quí vị trong vòng luân hồi, mỗi kiếp sanh lên gặp ngay Chánh Pháp của Đấng Toàn Tri, hầu tiến tu Đạo nghiệp sớm thành đạt Đạo Quả Niết Bàn Vô Sanh Bất Diệt.

Ban Hoằng-Pháp

Chùa Phật-Bảo

PAGODE BUDDHARATANARAMA

3, Rue Broca

91600 SAVIGNY SUR ORGE

FRANCE

Tel: 01 69 96 49 34

Chân thành cám ơn Bác sĩ Nguyễn Tối Thiện đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 04-2002)

Huỳnh Văn Niệm

[01]

GIÁO LÝ

"Các con hãy uống đi! Hãy uống đi! Đây là món linh dược để thấm nhuần Chân-lý, để mãi mãi sống an lành.

Với diệu dược này, các con sẽ chiến thắng, nguồn sanh-tử và thoát khỏi biển trầm-luân". (Milinda Panhã)

Từ ngàn xưa, nhân-loại đã ý thức nỗi thống khổ của cuộc đời, con người sanh ra chẳng được bao lâu lại phải già phải chết và suốt quá trình sinh-hoạt để duy-trì kiếp sống, lại phải đương đầu với biết bao tai-họa bất thường. Một nhà Hiền triết Ấn-Độ nói rằng: Trong đời sống trăm năm, chẳng mấy ai hưởng được một ngày vui trọn vẹn.

Muốn tìm cách thoát khổ, trên khắp thế-gian đã xuất hiện một số triết-gia lỗi lạc, xây dựng Tôn-giáo với học thuyết hay đường lối tu-tập của mình. Nhưng hầu hết các Giáo-chủ sáng lập Tôn-giáo, đều chịu ảnh-hưởng ít nhiều những truyền thống tập quán cố hữu, thần quyền trong mỗi xứ, nên thường chủ trương các học thuyết siêu hình, trừu tượng, mơ mộng không thực-tế hay thiếu khoa-học. Thảy thảy đều cho rằng nỗi khổ của chúng-sanh từ ngoài vào, nên cổ võ tín-đồ phải nương nhờ nơi tha lực để cứu rỗi linh hồn sau khi chết. Họ nghĩ tưởng ra nhiều cảnh Thiên-Đàng cực-lạc làm chỗ dung thân vĩnh-cửu cho nhân-loại.

Nhưng Đức-Phật Thích-Ca Gotama lại quả quyết rằng niềm đau khổ phát xuất từ bên trong mỗi con người.

Tuy nhiên sự chuyển hóa tư-tưởng của phần đông để trở về với chân-lý là một công trình trọng-đại, đầy dẫy cam-go kham-khổ. Muốn thành-tựu, bậc lãnh đạo tinh thần phải sáng suốt, quả cảm hơn người, phải là bậc xả thân cầu đạo, xả phú cầu bần, giải gió dầm sương, thực hành rất nhiều phương-pháp, mới mong đạt tới trình độ viên mãn cuối cùng.

Nhà học Phật Đức Georges GRIMM viết: "Chỉ có Thái-tử Sĩ-Đạt-Ta biết thấu triệt cái trạng thái viên mãn cùng tột đó nên Ngài mới được suy tôn là Phật".

Tại một xứ Ấn-Độ bị chìm đắm lâu đời trong tập quán tín-ngưỡng cố-hữu về những triết thuyết Phiếm-thần, Nhất-thần, Đa-thần. Đức Thích-Ca là vị Thánh Tổ duy nhất dám san-bằng hệ-thống giai-cấp của Bà-La-Môn giáo, dám phá vỡ quyền năng thần-thoại của đấng tối cao Brahma, dám bứng tận gốc rễ tin tưởng dị đoan về các vị Thánh bất khả tri, để sáng lập ra một giáo-lý với đường lối tu-tập khác các Tôn-giáo trên thế-giới, gây ngạc nhiên cho các nhà Bác-học cận đại, khi họ bắt đầu sưu tầm về Phật-Giáo. Càng khảo xét họ càng hăng say, tiếp tục tìm kiếm vì họ đã nhận chân giá trị tuyệt-diệu của Chánh-Pháp. Hiện nay trong mấy nước lớn như: Anh, Pháp, Đức, Mỹ, .., đều có tổ chức những viện nghiên-cứu Đạo-Phật đang hoạt-động thường xuyên. Tại Ấn-Độ có nhiều triết-gia thuộc Ấn- Độ giáo công nhận tư cách Thánh-nhân cao tột của Đức Thích-Ca, nhưng họ không đủ uy tín, khả-năng chấn-hưng Chánh-giáo vì ảnh-hưởng sâu rộng của khối đông quần chúng còn mến chuộng tha lực thần quyền.

"Nhưng đây là nói về Phật-Giáo cổ truyền, chớ không phải những gì chúng ta thấy hằng ngày trong các đền chùa rải rác khắp miền Đông Á". (Georges GRIMM)

Trong những nơi mà đấng Cha Lành bị quên lãng. Kim thân Ngài được sắp sau hàng ngũ các Thần-linh bất-lực và bất-khả tư nghì.

Đức-Phật suốt thông nhiều điều bí-ẩn vũ-trụ nhưng chỉ truyền lại những gì hữu-ích cho đời đạo-đức. Ngài thuyết:

"Này các thầy Tỳ-Khưu! Những Pháp-môn mà Như-lai công bố rất ít, ví như mớ lá Sisu trong nắm tay. Còn những điều chẳng tiện nói ra nhiều vô kể như số lá Sisu khắp khu rừng".

"Mà tại sao vậy?"

-"Vì các điều đó không lợi ích, không đưa tới thánh-thiện, không đem lại bình-an, không tạo nên kiến-thức cao-siêu, không đưa tới giác-ngộ ... đạt tới Niết-Bàn". (Samyutta Nikãya)

Ngày nọ, một Đạo-sĩ than phiền Đức-Phật giữ im-lặng trong một số vấn đề như:

- Thế gian trường cửu hay không bền vững?

- Hữu biên hay vô biên?

- Linh hồn và xác thân là một hay khác nhau?

- Đức Như-Lai tịch diệt rồi sẽ mất hay còn tiếp tục? ...

Đức Thế Tôn đáp:

-"Hỡi này ông bạn! Nếu kẻ nào chỉ bằng lòng thọ-giáo sau khi hiểu rõ vấn-đề đó, thì y sẽ chết trước khi được lời giải-đáp thích nghi. Thế-gian vĩnh-cửu hay vô-thường, hữu-biên hay vô-biên, linh-hồn và xác-thân là một hay khác nhau, Đức Như-Lai sau khi tịch diệt rồi sẽ còn còn tiếp tục hay không, những điều đó chẳng liên quan gì tới tư cách giải-thoát, không hủy-diệt được những thảm họa sanh, già, đau, chết, ... Như-Lai chỉ dạy phải làm thế nào trong kiếp hiện tại để khỏi phải sanh tử triền miên!

Trả lời có hay không về những vấn đề như vậy là vô bổ, là lý-luận, trơn-truộc như loài trạch, là đám rừng, là ngỏ bí, là lừa đảo, là cạm-bẩy, là bãi sa-mạc... Chỉ gây thêm tranh chấp, khổ đau, thất-vọng. Như-Lai mặc nhiên vì những lẽ đó". (Majjhimã Nikãya)

Một kẻ ngụy-biện khác muốn biết rõ bản chất vũ-trụ, Ngài day qua phía khác đáp: "Người đó không muốn biết những gì mắt thấy, mà chỉ cần biết những gì không thấy được. Người đi xa hơn nữa sẽ mệt nhọc vô-ích, nhưng chẳng thế nào tìm được như sở-nguyện. Người không chịu vớ lấy cái gì ở trước tầm tay, lại mong bắt những cái bóng xa vời chốn không gian, làm cho lòng ham muốn gia-tăng. Chỉ những kẻ nào diệt được dục-vọng mới đáng ngợi khen". (Jãtaka)

"Tánh hiếu-kỳ, ngụy-biện, hay tranh chấp về các vấn-đề tâm-lý, cũng nguy-hiểm không thua gì sự khao-khát khoái-lạc trần-gian. Nếu cái tâm Tham-ái là chướng-ngại của hàng thế-nhân, thì tật hay lý-luận, phê-phán, tranh-tài về đạo-đức, cũng rất tai-hại cho kẻ tu-hành. Cả hai thứ Ái, Dục đó đều là sáng tác của Ma-vương. Nó làm phung-phí công-phu tìm kiếm, biện-bát, cải-vã vô-ích làm mất thì giờ, tạo thêm phiền toái mà thôi. Ma-vương là tên thợ săn không hề biết mệt. Các đạo-sĩ là những con mồi béo bở, mà nó luôn luôn tìm cách đưa vào cạm-bẩy.

Có một số Tu-sĩ giữ nếp sống khác thường. Nghĩ rằng mình đã thoát khỏi thế-lực của Ma-vương. Nhưng thật ra họ còn nô-lệ cho kiến-thức, cho quan-niệm: Thế-gian là trường-cửu hay biến đổi, xác-thân và linh-hồn là một hay khác nhau, ... Vì đó họ không thoát-ly khỏi mảnh lưới của Ma-vương". (Majjhimã Nikãya)

"Chẳng có chi là mật nhiệm trong Chánh-Pháp (Mật-Tông), giáo-lý của Như-Lai truyền lại chiếu sáng giữa ban ngày, chứ không phải bị cất giấu trong bóng tối. Có ba thứ thường mang tính cách che giấu hay bí mật là phụ-nữ, ấn-chú của Bà-La-Môn và những đạo-lý giả hiệu.

Có ba thứ rọi sáng lúc ban ngày, hay ban đêm là Mặt trời, Mặt trăng và Giáo-lý của Chư-Phật". (Mahã Parinibbana Sutta.)

Phần đông nhân loại không để ý đến sự khổ. Cũng như đám trẻ vui đùa trong nhà lửa, mân-mê các món đồ chơi, mà quên nghĩ đến cái chết sắp đến nơi.

Đấng Từ-Bi Vô-Lượng như Đức-Phật chẳng khác người cha thấy các con khờ dại, quay quần trong đám lửa nên không thể làm ngơ. Ngài cất tiếng gọi và tìm cách đưa chúng ra khỏi chốn nguy nan.

Ngài tin món thuốc cứu đời rất hữu hiệu. Nếu nỗi khổ đau do những động cơ bên ngoài tạo tác thì vô phương cứu chữa. Nhưng nó xuất phát từ bên trong con người. Nên Ngài quả quyết đó chẳng phải là chứng bệnh nan y. Người đời khó tránh khổ đau trong kiếp hiện tại, nhưng có đủ khả-năng thoát khỏi cảnh khốn cùng về buổi tương-lai nếu trì chí quyết tâm noi theo đường lối của Đức Như-Lai.

Về tư cách giác tha, Đức-Phật dạy:

"Người bị trói, không thể mở trói cho kẻ khác. Người đui mù không thể dẫn đường cho bất cứ ai. Chỉ có bậc Giác-ngộ mới mong giải-thoát cho người khác. Chỉ có kẻ sáng-suốt mới có thể đưa đường giúp kẻ mù lòa.

Cũng như một đoàn người mù nắm tay nhau tìm lối đi. Người đi trước không thấy, người đi sau cũng không thấy. Chỉ có bậc nhìn thấy thực tại viên-mãn, mới mong xứng-đáng với danh hiệu Sa-Môn, mới là bậc Thiện trí thức. Chớ không phải kẻ chỉ biết lập lại những câu Thánh-ngữ hay công thức lưu truyền đã được phổ biến từ xưa". (Lalita Vistara)

GIÁO-PHÁP TOÀN HẢO (Giới-Định-Tuệ)

Đức-Phật thường thuyết:

"Giáo-pháp của Như-Lai toàn-hảo từ đoạn đầu, toàn-hảo ở đoạn giữa và toàn-hảo ở đoạn cuối cùng". (Dĩgha Nikãya)

Toàn-hảo từ đoạn đầu có nghĩa là khi nghe được Giáo-pháp, người phát tâm chán-ngán thế sự, phát tâm tin-tưởng Đức Như-Lai, rồi đi tìm cuộc sống tinh thần cao thượng.

Toàn-hảo ở đoạn giữa là khi tinh tấn hành đạo. Thân tâm trở nên thơ-thới, người rất thỏa-thích vừa lòng, rồi cố gắng thêm làm cho Pháp-hành càng tấn-triển.

Toàn-hảo ở đoạn cuối cùng là khi thấu đáo thực chất của các "Pháp Hữu-Vi" cấu tạo là ba trạng thái: Vô-thường, Khổ-não, Vô-ngã. Nội tâm trở nên Minh-triết Thánh thiện. Người biết mình đã đi tới mục đích, đã giác ngộ không còn dính mắc trong vòng sanh-tử luân-hồi nữa.

Theo Đại Đức Buddhagosa (người đã chú-giải và viết lại bộ chú giải Tam-Tạng lần đầu tiên tại Tích-Lan) cho rằng ba giai đoạn toàn-hảo trên đây, biểu tượng cho đường lối Giới - Định - Tuệ được sắp đặt theo thứ tự. Ngài dựa theo đó viết ra phẩm "Thanh Tịnh Đạo" (Visuddhimagga) và giải thích:

* Giới ngăn ngừa các điều Tội lỗi Xấu xa.

* Định phá tan Tư-tưởng Ngông-cuồng Lầm-lẫn.

* Tuệ hủy diệt Thành-kiến Si-Mê Ngã-chấp.

* Giới thanh lọc các điều tai hại của Nghiệp-dữ.

* Định tẩy trừ những xấu xa của lòng Tham-muốn.

* Tuệ tận diệt sai lầm do Tà-kiến Tin-tưởng Dị-đoan.

* Giới đưa người ra khỏi mảnh-lưới của Sắc-trần.

* Định chế ngự Tâm Vọng-Động, vô hiệu-hóa cái Tâm Ái-Dục.

* Tuệ Giải Thoát chúng-sanh ra khỏi giòng Sanh-tử Luân-hồi.

Kinh-điển thường ghi lại: Giới năng sanh Định, Định năng sanh Huệ.

Nhưng chúng ta cần nghĩ: Nhờ Tuệ mới có Định, do đó trong Bát-Chánh-Đạo, Chánh-Kiến tượng-trưng cho Tuệ, khởi đầu nhờ Định-giới mới được hoàn-toàn trong sạch. Mà tại sao vậy?

Vì người có trí-tuệ hằng ghi nhớ biết mình trong mỗi hành-động, mỗi suy-tư, nên tinh-thần an-tĩnh, vắng lặng.

Cái Tâm an-tĩnh không còn vọng-động là yếu-tố cần-thiết, để thanh-lọc và bảo-trì giới-đức cao-thượng. Người hành-đạo cần phải nhận-thức sự hổ tương chặt-chẻ giữa Giới - Định - Tuệ. Mất một trong ba yếu tố đó thì toàn thể hệ thống tinh-thần phải sụp đổ:

* Giới có hai là giới Ngoại Tại và giới Nội Tâm.

* Định có hai là Phàm Định và Thánh Định.

* Tuệ có hai là Phàm Tuệ và Thánh Tuệ.

Nhưng yếu tố căn bản để tu-tập và tấn-hóa là Trí-Tuệ. Vì sự tối-mê che-lấp, nên chúng-sanh thông-thường làm điều-ác dễ hơn làm các việc lành. Do đó trong một kiếp Bồ-tát, Đức-Phật tự-nguyện đừng gần-gủi, đừng thân-cận với những người ác.

Giới Ngoại-tại về Thân, Khẩu, đều do ý-chí điều khiển. Nhưng giới chỉ thật sự trong sạch là do cái tâm An-định.

Tâm-Định phát xuất từ sự tu-tập, ghi nhớ và biết mình. Nếu tâm xao-động bất-an, thì giới không thể trong sạch.

Lẽ đó, trong mỗi điều giới cho Phật-tử đều có nhấn-mạnh câu: Tôi xin vâng giữ ... là "Cố ý tránh xa".

Như thế người giữ giới chẳng những gìn-giữ, không cho thân-khẩu làm quấy. Mà cần phải luôn luôn ý-thức hướng-thiện, thì giới mới trong sạch, vững bền (Giới Nội-Tâm).

Nhờ niệm Tưởng biết mình, mà tâm trở nên thanh-tịnh. (Phàm-Định).

Nhờ Trí-tuệ kiểm soát điều khiển thân tâm, con người không quên mình và luôn luôn niệm-tưởng (Phàm-Tuệ).

Trong Bát-Chánh-Đạo, Chánh-Niệm là chi thứ bảy thuộc về Định. Nhưng nếu không có sự hổ-trợ của Chánh-Kiến và Chánh-Tư-Duy (thuộc về phần Tuệ), thì cũng không thực hành hữu hiệu được.

Nhờ Minh-Sát, mà Thiền-Định được thọ-trì và hành-giả tỉnh thức về trạng thái nội-tâm.

Đức-Phật dạy dù là Niệm-Thân (Sắc-Pháp), hành-giả cũng cần phải quán-xét bản-chất Vô-Thường, Vô-Ngã của Tứ đại: Đất, Nước, Gió, Lửa. Nếu niệm mà không tưởng, không quán về thực tánh của sự vật. Thì chẳng khác gì phương-pháp tập trung tư-tưởng trong một thời-gian mà thôi.

Những bậc Hiền triết, thường xuyên sống, kiểm-soát những gì đang xảy ra, chỉ biết hiện tại. Không ân-hận quá khứ, không vô-tưởng hay vọng móng tương-lai.

Các Ngài thản-nhiên, vắng lặng, không còn phân-biệt: lành, dữ, tốt, xấu, phải, quấy, lớn, nhỏ. Vì biết trên đời huyền-ảo và bất-thường này, chẳng có chi là tuyệt đối. Không có vật gì hoàn toàn tốt hay hoàn toàn xấu. Không có việc gì hoàn toàn phải hay hoàn toàn quấy,... Các Ngài không còn ngã chấp, chẳng quý trọng mình hơn ai khác. Vì cho rằng tất cả đều vô thường. Nên tâm tư bình thản thanh-tịnh.

Các Ngài chỉ còn đem sức còn lại của kiếp sống, thuyết-giảng những gì mà Ngài đã trực nhận được, những phương-pháp, kinh-nghiệm mà Ngài đã trải qua, để cho chúng-sanh cùng được hưởng hương-vị của sự giải-thoát. Cái an-vui tự tại không còn bị trói buộc trong tài, sắc, danh, lợi.

Đó là hạnh phúc trường-cửu, đúng theo tinh thần Phật-Giáo, khác hơn hạnh-phúc trá hình của Thế-gian chỉ là sự thỏa-mản dục vọng từng giai-đoạn mà thôi.

Tại gia và xuất gia

Tuy nhiên phương-thức trau-dồi giới-đức để đắc-quả Thánh-nhân trong Phật-Giáo không dành riêng cho bất cứ giai-cấp nào. Người tại gia cư-sĩ nhiệt tâm hành-đạo cũng có thể bước lên hàng Thánh-vức như hàng xuất gia.

Đức-Phật thuyết:

"Như-Lai nói rằng Trực-giác và Giới-đức siêu-việt có thể phát-sanh đến người Phật-tử tại gia, cũng như thầy Tỳ-Khưu xa lìa thế-tục. Nếu cả hai thực-hành đúng theo Giáo-pháp".

"Bất cứ người xuất-gia hay kẻ tại gia nào, vượt qua khỏi các chướng-ngại tiến tới trình-độ cao cả tuyệt-vời, đều được gia-nhập hàng ngũ Thánh-nhân, an-vui tuyệt đối". (Samyutta Nikãya)

Đức-Phật thường ngợi khen và khuyến-khích tư-cách xuất-gia. Vì người đã rời bỏ gia-đình, nhà cửa, sống độc thân, không còn dính mắc với thế sự, được ở trong hoàn cảnh thuận-lợi nên dễ tu-tập.

Người xuất-gia rất tự do, ít bận rộn, sinh-hoạt giản-dị, khỏi lo việc đời, không bàn thế sự. Ngoài việc tham thiền quán-tưởng, thong-thả như loài chim, chỉ mang gánh nặng là cái đuôi và cặp cánh.

Đức-Phật thuyết cho vua A-Xà-thế nghe:

"Này Đại-vương, tư-cách xuất-gia tu theo Phật-Giáo, mang lại rất nhiều lợi lộc. Người đời dầu ở trong giai-cấp thấp hèn (Chiên-Đà-La), khi gia-nhập vào Tăng-hội cũng được ngang hàng với các Tỳ-Khưu khác là những vị giòng Vua chúa hay Bà-La-Môn xuất-gia. Họ đều được tín thí dâng cúng bốn món vật dụng: chỗ ở, thuốc men, y bát và vật thực".

"Còn người đời dù có quyền-tước giàu-sang, danh-vọng thế mấy, nhưng vẫn còn quyến-luyến gia-đình, của cải, thì cũng luôn luôn bận-rộn lo âu, phải làm tròn bổn-phận công dân, phải sưu cao thuế nặng và gánh chịu biết bao chuyện trái ngang khốn-quẩn. Nhưng khi người vào tu rồi, thì cũng được khắp hàng công khanh Vua chúa sùng bái nể-nang". (Dĩgha Nikãya)

Giới

"Bất cứ là lên không gian cao vòi-vọi, dưới hố thẳm đại-dương, hoặc chốn hang cùng ngõ tận, trong khắp thế-gian này chẳng một nơi nào có thể che chở con người đã gây ra nghiệp dữ". (Dhammapada)

Kinh-điển có ghi lại một cổ chuyện sau đây:

Ngày nọ, nơi địa ngục mấy tên quỉ-sứ dẫn đến trước Diêm-vương, một tội phạm bị can vì ngỗ-nghịch với cha mẹ phỉ-báng các bậc tu-hành và Sa-Môn cao quí khi nó còn sống tại trần gian.

Diêm-chúa phán hỏi:

"Nầy tên kia, vậy lúc còn ở trần gian, người có tiếp kiến sứ-giả thứ nhất của Trẩm không?"

-" Tôi không gặp sứ-giả nào cả".

" Sao thế! Vậy chớ chẳng khi nào ngươi thấy một lão già gầy cỗi, lưng cong như cây đà trên mái nhà, run-rẩy chống gậy bước đi xiêu-vẹo đó sao?"

-"Tâu Đại-vương, chuyện đó thì tôi có thấy hằng ngày".

"Vậy lúc đó ngươi có nghĩ: Thế nào ta cũng sẽ già. Vậy ta phải rán làm lành lánh dữ, rán kiểm-soát hành-vi tư-tưởng theo lẽ chánh không?"

-"Tôi sơ ý chẳng nghĩ tới điều đó".

"Vậy thì đáng tội rồi! Ngươi sẽ bị trừng phạt vì tội dễ-duôi cẩu-thả".

Diêm-chúa tiếp-tục lấy khẩu-cung, hỏi can-phạm có gặp Sứ giả thứ nhì là một bệnh nhân đau ốm tật nguyền, sứ giả thứ ba là một tử-thi sình thối, bị giòi đục khoét và mỗi lần nó đều có thấy nhưng không để ý tới.

Diêm-vương nổi nóng quát to:

"Bọn quỉ sứ đâu? Các ngươi đem tên này đi trừng trị cho đích đáng, vì tật dễ-duôi cẩu-thả của nó".

"Giới-Đức rất liên-hệ với vấn-đề Nghiệp-Quả.

Từ thiên-cổ, người Ấn-Độ đã biết ý thức không một hành-vi lớn nhỏ, tốt xấu nào mà không tác-động tới kiếp sau. Mỗi việc làm đều có hậu-quả của nó. Đó là luật quả báo. Hễ có vay thì phải trả. Gieo cái gì thì gặt cái đó. Gieo gió thì gặp bão. Ấy chính là nghiệp (Kamma)".

Có một số Tôn-giáo không đề-cập đến cái nghiệp, nhưng họ rất tin-tưởng nơi số mệnh. Vì cho rằng có một đấng Hóa-Công tối-thượng tạo ra vạn-vật và đã sắp sẵn, an bài số phận không sao biến cải được. Theo họ con người thuộc hạng tội-lỗi, đê-hèn, yếu-ớt, trời sanh ra sao phải chịu vậy. Tùy theo định-mệnh. Như vậy muốn được cứu rỗi, tín-đồ cần phải khẩn-cầu ân-huệ và sự che-chở của Đấng Thiêng Liêng. Ai không sùng kính đấng Tạo-hoá Vô-cùng sẽ bị đọa vào địa-ngục chẳng có ngày ra.

Những người theo Bà-La-Môn giáo hoặc Kỳ-Na giáo (Jainisme) ý niệm về nghiệp báo không được tế-nhị, tinh-vi như Đạo-Phật, vì họ chú trọng khía cạnh vật-chất hơn tinh-thần.

Thuở Đức-Phật còn tại thế, Vị Giáo-chủ Kỳ-Na là Nigantha Nataputta có lần phái người đệ-tử giỏi nhất là Upali đến tranh-biện với Đức-Phật cái nghiệp. Ông ta cho rằng chỉ có nghiệp Thân là quan trọng nhất vì bất cứ hành-vi tạo tác nào đều do thân gây ra chứ không phải ý.

Đức-Phật lại chủ-trương rằng, cái nghiệp dữ tự nó không tai hại bao nhiêu, nhưng nguy khốn nhất là nó làm hoen ố cái tâm, khiến con người trở nên mê mờ, không biết chánh-tà phải quấy, tiếp-tục làm ác. Nguy hại nhất là người làm ác mà không biết ác, chính-nghiệp bất-thiện đó đưa người sa đọa trong nhiều đời, nhiều kiếp. Trái lại nghiệp lành gội rửa tâm, làm cho con người trở nên cao thượng, biết tích đức, tu nhân, làm lành, lánh dữ để có ngày thoát khỏi vòng sanh-tử khổ đau.

Ngài cho rằng chính ý chí là chúa-tể, tác-động tất-cả hành-vi tư-tưởng con người.

Ý không sai khiến thì con người cũng chẳng làm gì được và hành-vi thiện-ác cũng chẳng thành-tựu được.

Lòng ham muốn và tánh hay quên mình là nguyên-nhân tạo tác vô số nghiệp dữ. Mê đắm sắc trần cũng làm cho con người tối tăm, không nghĩ tới hậu-quả của điều quấy.

Đức-Phật có thuyết về cái nghiệp:

"Thật ra, vì Vô-minh, Ái-dục, chúng-sanh đi tìm các thú mới, hết nơi này đến nơi khác, nên phải tái-sanh trong nhiều kiếp mới". (Majjhimã Nikãya - 43)

"Cái nghiệp phát sanh do: Tham-lam, Sân-hận, Si-mê. Các nghiệp xấu hiện từ đó và đó là nguồn-gốc của khổ đau.

Bất cứ chúng-sanh xuất-hiện tại đâu, cái nghiệp sẽ chín mùi tại đó. Nơi nào nghiệp chín mùi, thì chúng-sanh gặt hái quả báo, hoặc trong kiếp nầy, hoặc những kiếp về sau". (Anguttara Nikãya)

Luật nhân-quả tuy khắc-khe với ác-nghiệp nhưng theo Phật-Giáo nó có thể cải biến tùy theo trường hợp và hoàn cảnh. Vì vấn đề trả quả không phải nhất định, độc đoán, mà được trả dài hạn trong nhiều kiếp khi nhân-duyên tựu đủ yếu-tố để nghiệp cho quả. Do đó nghiệp tốt có, xấu có, không biết cái nào đến trước, cái nào đến sau. Mà người thế-gian ngoài các Bậc giác-ngộ, chẳng ai là toàn thiện hay toàn ác. Người thức thời chánh kiến, có thể ăn năn hối cải những điều xấu đã qua rồi, rán thi-ân, bố-đức, tu-hành để nhập Thánh-Lưu, thì con chó sanh tàn-bạo (là Nghiệp) không sao đuổi kịp.

Hơn nữa cái nghiệp ví như hột giống được gieo xuống đất. Nó phải đợi có đủ điều-kiện thuận-tiện như: sự xới đất làm cỏ, phân bón, mưa thuận, gió hòa, thì mới mong nẩy mầm, đơm bông trổ trái. Nếu hột rơi nhằm đất đá khô cằn, thiếu nước, thì không sao mọc lên được.

Đức-Phật thuyết:

"Tuy nhiên khi màn Vô-minh bị vẹt trí-tuệ siêu-nhân bừng sáng, phá vỡ tâm Tham-dục, thì trường hợp tái sanh không còn xảy ra nữa". (Majjhima Nikãya)

Về những hành động không tạo nghiệp Ngài thuyết:

"Những hành-vi không do lòng Tham-lam, Sân-hận, Si-mê thúc-đẩy không thể tạo nghiệp. Vì những hành động như vậy ví như cây thốt nốt bị nhổ tận rễ lên khỏi đất, thì không còn mọc lại được nữa". (Anguttara Nikãya - 33)

Phật-giáo là Đạo Vô-vi siêu-thoát, những sự thi-ân bố-thí lớn lao, không được quan-trọng hóa như trong các Tôn-giáo khác. Người có của dư ăn dư để trước nhất cần có tâm quảng-đại biết thương chúng-sanh, giúp đỡ kẻ khốn cùng bảo bọc những bậc tu-hành giới-đức, vun bồi Tam-Bảo, cố dứt bỏn-xẻn tham-lam quá mức, tạo duyên lành để bước lên cao. Nhưng đến một giai-đoạn nào đó người Phật-tử cần phải cố-gắng thêm trong lãnh vực tinh-thần, trau-dồi giới đức, rèn-luyện nội tâm, thì mới mong thành đạt trực giác sắc bén, cắt đứt phiền-não khỏi sanh, khỏi tử, khỏi thê lương tang tóc.

Lẽ đó các Bậc hiền triết không thích hưởng phước-báu thế-gian, dù nó cao quí thế mấy đi nữa, trong khi các Ngài chưa chấm dứt được nguồn sanh-tử. Trong một tiền kiếp sanh làm Thái-tử, Đức Bồ-tát sợ làm vua đến nổi phải giả câm, giả điếc. Vì con người lúc được hưởng nhiều tiền tài danh-lợi, thường hay quên mình, trở nên ngã-mạn độc-ác, dùng quyền thế gây ra nhiều nghiệp dữ rồi bị sa-đọa nữa.

"Giới-đức thanh-cao thường ẩn sâu tận đáy lòng, chứ không biểu lộ ra ngoài. Kẻ hạ-tiện vẫn luôn luôn hạ-tiện, dù bắt chước giữ phong độ oai nghi như Đức vua Ba-Tư-Nặc, cũng không thể lừa dối được chính mình.

Cần chuyển hoá tinh-thần để trở nên người Phật-tử thuần thành, chớ không phải uốn nắn thể xác theo truyền thống hay lễ giáo bên ngoài". (Dĩgha Nikãya)

"Kẻ làm lành tự làm cho mình an-vui trong sạch. Người hung dữ tự làm cho mình đau khổ nhơ-nhớp. Cao thượng hay thấp-hèn đều tùy theo hành-động của mỗi cá nhân. Kẻ nầy không thể làm cho kẻ khác được trong sạch thanh cao hay trở nên đê-tiện". (Dhammapada)

"Thú vui sắc-trần làm cho con người hóa ra đồi bại. Đó là thú vui của người si-mê, thú vui tạm-bợ. Nó là kẻ nghịch nguy hiểm của Đạo-đức. Nó là khí-giới của Ma-vương là vật trang trí cho thế-gian dục-lạc". (Majjhima Nikãya III - 233)

"Thầy Tỳ-Khưu ưa sắc trần nào, quyến-luyến ôm ấp nó là mắc phải lưỡi câu của Ma-vương. Người phải khốn đốn bần cùng và trở thành món đồ chơi trong tay Ma-vương". (Majjhima Nikãya IX - 159)

"Nữ thần ái-tình dục-lạc cũng nguy-hiểm không thua gì Ma-vương. Nó dấu trong đóa hoa thơm những mũi tên nhọn có tẩm thuốc độc". (Dhammapada)

Người xuất-gia chân-chánh phải năng quán-tưởng:

"Đức Chánh-Biến-Tri là bậc Đại-Giác. Ngài lưu lại một Giáo-Pháp đưa tới giác-ngộ. Là bậc Đại Thanh-tịnh, Ngài chỉ rõ phương-thức để trở nên vắng lặng. Ngài là bóng mát, dạy cách làm cho thân tâm mát mẻ. Là bậc đã xa lìa thế sự, Ngài truyền lại phương-pháp thoát khỏi thế-gian. Là bậc đã dập tắt, Ngài dạy các đệ-tử phải cố-gắng dập tắt lòng tham dục". (Majjhima Nikãya)

Chân thành cám ơn Bác sĩ Nguyễn Tối Thiện đã gửi tặng bản vi tính (Bình Anson, 04-2002)

Huỳnh Văn Niệm

[02]

Định

Con bướm bay lượn trên các thứ hoa, lựa hoa nào hương thơm ngát, đáp xuống say sưa hút nhụy.

Người mộ đạo phải biết ý thức đâu là Chánh-giáo để thưởng thức mùi hương Vi diệu.

Một nhóm Đạo lõa thể Nigantha (Kì-Na-Giáo), cho rằng Đức-Phật không hạnh-phúc bằng Quốc-vương Bimbisãra (Bình-Sa-Vương) xứ Magadha (Ma-Kiệt-Đà), vì Ngài sống thiếu thốn về mọi mặt. Trong khi nhà vua có nhiều thế lực và thụ hưởng đầy đủ tiện-nghi vật-chất.

Đức Thế Tôn hỏi lại:

"Này các ông bạn, vậy các ông nghĩ sao? Vua Bimbisãra, xứ Magadha (Ma Kiệt Đà) có thể nào ngồi yên không cử động nói năng, không ăn uống trong thời-gian một ngày một đêm, mà vẫn hạnh-phúc chăng?"

-"Không sao thế được".

"Còn Như-Lai, thì có thể ngồi yên không cử-động nói năng, không ăn uống chẳng những trong một một ngày một đêm, mà cho đến hai, ba, bốn, năm, sáu, bảy ngày bảy đêm mà vẫn an vui tự tại. Vậy giữa Vua Bimbisãra và Như-Lai, ai hạnh-phúc nhiều hơn?"

-"Bạch Thầy Gotama đáng kính, nếu vậy thì Ngài có hạnh-phúc nhiều hơn Vua Bimbisãra xứ Magadha (Ma-Kiệt-Đà) rồi!" (Majjhima Nikãya - 14)

Đức-Phật kể câu chuyện trên đây để chứng-minh rằng hạnh-phúc cao-thượng, chỉ tìm được trong Chánh-Định. Vì cái tâm yên-tĩnh, vắng lặng, hằng đem lại mùi vị tuyệt vời của Đạo, khác hơn hạnh-phúc tương đối thế-gian chỉ là bề trái của các niềm thống khổ.

Nào ai có thể quả quyết rằng mình sống hạnh-phúc, trong khi chưa diệt được thảm họa: sanh, già, đau, chết! Khi còn phải gánh vô số nghiệp quả trái ngang, khi còn bị dục-vọng xô đẩy mình vào vòng tội-lỗi trong sinh-hoạt hằng ngày để bảo toàn mạng sống? Của cải, tiền tài, sự nghiệp, danh vọng, hay cả đến vợ con đôi khi cũng chỉ là tạm bợ.

Có khi ngủ một giấc đến sáng, tất cả đều không còn, khi nhắm mắt lìa đời cũng chẳng đem theo được gì. Tay trắng lại hoàn toàn tay trắng. Bởi vậy Đức-Phật ví những thứ đó là bọt nước, là chớp trên không là mây trời giả hợp.

Đức-Phật thuyết:

"Này hỡi các thầy Tỳ-Khưu! Người đời có thể thỏa-mãn về vật-chất, no cơm ấm áo, thân hình khoẻ-mạnh trong một năm, hai năm..., cả trăm năm hoặc lâu hơn nữa nhưng chẳng ai tránh khỏi chứng bệnh tinh-thần trong giây lát, ngoại trừ những bậc đã bứng tận gốc rễ những điều ô nhiễm bên trong, đã loại trừ tất cả phiền não từ ngoại cảnh đưa vào... Những bậc đã thoát ly trần-tục (A-La-Hán)". (Anguttara Nikãya)

Đây là hạnh phúc trường-cửu vững-bền của Phật-Giáo. Một thứ hạnh-phúc thành đạt nhờ tâm từ-bi hỷ-xã, trong đó không có sợ hãi, xung chướng, dị biệt, tham lam, thù hận... mà chỉ có tình thương rộng lớn phủ trùm lên vạn-vật. Các Bậc hiền triết đã thấu-triệt cái Chân-lý tuyệt đối cho rằng thế-gian là bào ảnh, huyển hóa, thay đổi triền-miên, gây ra vô số khổ đau so với vài hạnh-phúc mỏng-manh ngắn ngủi.

Mỗi Tôn-giáo trên thế-giới đều có những phương-pháp tu-thiền riêng rẽ của mình. Nhiều nhóm tà-đạo cũng sành sỏi trong thiền-định. Nhưng thiền-định có phàm có thánh, có chánh có tà, nên chi người hành-đạo sáng-suốt, phải tự mình trắc nghiệm hoặc nhờ những bậc Tôn-Sư có nhiều kinh-nhiệm thực-hành chỉ dẫn mới mong thoát khỏi lầm đường lạc lối, lắm khi phải điên loạn tối mê, gia tăng sân-hận, tham lam.

"Hỡi này các thầy Tỳ-Khưu! Cũng như người kia tìm bắt rắn độc. Nhưng khi gặp được con vật, người ấy lấy tay chụp nhằm khúc giữa hay khúc đuôi. Con rắn quay đầu lại mổ vào tay, làm cho người phải bỏ mạng.

Này các thầy Tỳ-Khưu mà tại sao vậy? Vì người bắt rắn không nắm con vật đúng cách". (Majjhima Nikãya)

Lẽ đó, hành giả cần phải thận trọng, vì khi người bám dính, cố chấp một thứ định tâm bất chính nào rồi thì sau khi chết, sẽ bị lọt vào cảnh giới khổ đau tà kiến, khó bề trở lại con đường chánh đáng.

Đức-Phật dạy rằng sự khổ xuất phát những điều ô nhiễm tiềm tàng (ãsava) và những phiền não (Kilesa), do si mê, ái dục đưa vào thiêu đốt thường xuyên tâm não, không cho con người thảnh thơi an nghỉ dù là trong khoảnh khắc.

Muốn khảo cứu chính xác khoa Thiền Định, trước nhất cần hiểu danh từ Bhãvanã trong phạn ngữ Pãli là thế nào?

Bhãvanã có nghĩa là gieo trồng, phát triển, khai sáng, củng cố, để thanh lọc nội tâm cho sáng lạn, sắc bén, hầu soi thấu vực sâu của các điều ô nhiễm bên trong và chặt đứt tất cả phiền não do bên ngoài tác động.

Như thế, mục đích hành thiền của Phật-Giáo là hủy-diệt si, mê, ái dục và chỉ khi nào người Giới-tử ý thức mình đỡ khổ trong các nghịch cảnh, tinh thần an vui thơ thới, bớt tham lam, sân-hận, thấu rõ tội-lỗi của sắc-trần, biết sống trong hiện tại, chừng đó mới nhận thức được mức công hiệu của Chánh-Pháp là thế nào?

Trong cuộc đời khốn-khổ dồn dập hiện nay, số người muốn khám phá thế giới tâm linh thật nhiều vô kể. Các đường lối tu thiền khác nhau được chủ trương, số Thiền-sư cũng gia tăng. Kẻ mong thoát khổ như bệnh nhân hối-hấp, gặp được ông lang nào cũng để hết niềm tin, hy vọng được người cứu mạng, nên lắm lúc phó thác mình cho bàng môn tả đạo, cho những Thiền sư giỏi về lý thuyết hơn thực hành, để rơi sâu thêm xuống hầm tà kiến.

Đức-Phật là bậc Thiên-Nhân Sư đã dọn sẵn món ăn tinh thần vô giá là Pháp môn "Tứ Niệm Xứ" dạy hành giả cố gắng quan-sát chính bản thân, để tìm ra Chân-lý và hãy luôn luôn "Sống trong hiện tại"

Trả lời câu hỏi của một người tại gia Đức-Phật thuyết:

"Các thầy Tỳ-Khưu con của Như-Lai sinh-hoạt giản-dị, chỉ ăn mỗi ngày một bữa, nhưng vẫn thanh-thản, an-nhàn, vô tư lự, vì các vị ấy biết sống trong hiện tại không hối tiếc quá khứ, không nghĩ đến vị lai, không bận tâm vì thế sự.

Trái lại kẻ nào mãi suy tư về dĩ vãng, ước vọng đến tương lai, kẻ ấy phải ốm o tiều tụy, âu sầu như đám cỏ lau bị chặt bỏ phơi ngoài nắng". (Samyutta Nikãya)

Người không tu Thiền Định hằng ngày ít nhớ tới hành vi, ý tứ của mình, mà thường để tư-tưởng tự-do quay về quá khứ hay chạy theo những ảo-vọng vị lai và không chịu sống trong hiện tại.

Đang làm việc này, tâm trí họ lại bâng quơ về những chuyện đâu đâu, hoặc đã qua rồi, hoặc sắp xảy ra, nên việc làm sơ sót thất bại, rồi đâm ra sầu muộn.

Tứ-Niệm-Xứ là Pháp môn sống trong hiện tại, gồm cả ba giai đoạn toàn hảo Giới - Định - Tuệ của Đức-Phật, là đường lối chính đáng nhất để đưa tới mục đích cuối cùng, như nhà học Phật Georges GRIMM đã nhận định.

Bước vào thế giới Thiền

Một Thiền-sư Ấn-Độ nói rằng: phần đông tu sĩ ví như kẻ bẻ cây củi gãy làm hai. Một khúc đem về đốt lửa nấu món ăn. Khúc kia lại dành để đuổi chó, đuổi mèo. Người để một phần tâm-trí nghĩ về đạo-đức, phần khác thì lo lắng những chuyện thế gian.

Họ lại ước mơ đắc quả Thánh-Nhân trong vài ngày hay vài tháng vì quá tin nơi câu "Tu Nhất Kiếp, Ngộ Nhất Thời" Pháp môn Đốn giáo của Lục Tổ-Huệ-Năng, hay gián tiếp là của Đạt-Ma Tổ-Sư mà quên rằng chính Đức-Phật Thích-Ca Gotama đã phải trải qua một thời-gian tu tập dài vô tận mới đạt thành Chánh-Quả (Chánh-Đẳng Chánh-Giác). Ngài phải mất 4 A Tăng Kỳ và 100 ngàn Đại kiếp, tu 4 lần mau hơn Đức-Phật Di Lạc (16 A Tăng Kỳ và 100 ngàn Đại kiếp). Còn muốn được nhập lưu tức đắc quả Tu-Đà-Hườn cũng phải tạo đủ mười Pháp Ba-La-Mật chứ không phải dễ dàng như chúng ta lầm tưởng.

Hơn nữa phần đông người tu Thiền không được kết quả theo sở nguyện, vì thiếu chuẩn bị phước Huệ. Cũng như người làm vườn không thể được mùa nếu không làm đất, làm cỏ, vun phân tưới nước, thì hột giống làm sao đâm chồi, đâm bông trổ trái.

Đã có rất nhiều kinh sách nói về Thiền Samatha (Tịnh Tâm) và Vipassanã (Thiền Minh Sát).

Nơi đây chỉ đề cập một cách sơ lược những gì cần phải chuẩn bị chu đáo trước khi bắt tay vào Thiền định và cũng là yếu tố tối cần để tiến hoá.

Luận đề "Bước vào thế-giới Thiền" được kết hợp một phần rút từ bài thuyết của Thiền Sư Yatiswarananda tại Đức vào năm 1933 và phần lớn là những chi tiết các Phật-Ngôn trong Tam-Tạng Pãli, để cống hiến thêm nhiều tài liệu hữu ích cho những người bắt đầu thực hành Thiền Định.

Rèn nhân cách

Người không hoài bảo về đạo đức khi ở ngoài đời, dù có rời bỏ gia đình, rút sâu vào rừng vắng cũng chẳng lợi ích gì. Thảm họa của Thế nhân là phần đông tự cho mình thông minh, học rộng, cao kiến, hiểu biết tất cả, học hay nói giỏi. Nhưng chẳng khác chi loài quạ bay cao thét lớn, nhưng đôi mắt lại chăm chú tìm những xác chết trong đống rác thối tha. Người đời hiu hiu tự đắc về sức khoẻ tiền bạc của mình nên hằng đắm say trong dục lạc, cho rằng còn sống lâu nên chẳng vội gì tu tập.

Nhưng thời gian rất nguy hiểm. Kéo dài cuộc sống thị dục chỉ làm cho những nết hư tật xấu gia tăng. Các bậc Hiền triết thường dạy rằng đạo thoát khổ không lần lựa ngày giờ, không hẹn mai hay mốt, mà phải cấp tốc thực hành.

Vua Milinda châm biếm Đại Đức Na Tiên khuyên người giữ giới để tránh gây ra nghiệp dữ:

"Bạch Đại-Đức, tại sao Phật-giáo lại dạy các tín-đồ cần phải cẩn-thận giữ mình trước khi xảy ra điều ác? Như vậy phải chăng các Ngài muốn vẽ vời ra cho có chuyện?"

Đức Na Tiên hỏi lại:

"Tâu Đại-Vương, còn tại sao Đại-Vương lại cho đào hào, đắp lũy trước khi giặc đến bên thành? Tại sao Ngài ra lệnh cho dân quê đào giếng trước khi hạn hán?"

Tư cách trong sạch thanh cao, dũng tâm bền chí là điều kiện tiên quyết cho người, muốn bước chân vào đạo. Kẻ ích-kỷ, cống cao chẳng mong gì tiến hóa và ân-huệ thiêng liêng chỉ được ban bố đến những ai lòng dạ chân thật nhiệt thành.

Trạng thái giác ngộ không phải là một triết thuyết có thể giải thích bằng danh từ hay ngôn ngữ, mà là trình độ viên mãn cần phải đạt thành bằng công phu kiên nhẫn trong nhiều đời nhiều kiếp. Muốn trở thành bậc Siêu-nhân, cần gội rửa thân tâm đúng theo nhân cách. Hoa thơm trái ngọt không thể sản-xuất từ vùng đất cằn cỗi, đá sỏi đầy cỏ dại.

Công phu thiền định nhọc nhằn liên tục là phương thức để cải hóa con người từ hạ tiện trở thành cao cả, đưa lần tới khả năng thấu triệt vấn đề nhân-loại khổ đau. Chúng ta phải chọn giữa hai con đường đưa về cõi sống và cõi chết. Không thể chú tâm cùng một lúc về thế sự và con đường thánh thiện. Như vậy chẳng khác nào người đứng hai chân trên hai chiếc thuyền bị giòng nước cuốn đi và phải sẩy chân chìm xuống đáy.

Muốn sống trong đạo đức, ta phải thường xuyên kiểm soát vận hành của tư-tưởng và các phản ứng do ngoại cảnh đưa vào. Mỗi con người sanh trên cõi thế, khi chưa liễu đạo đều mang theo các chủng tử tai hại: Tham lam, Sân hận, Si mê. Có người Tham nhiều, Sân ít hoặc tối Mê sân-hận mà không Tham cũng có. Nhưng ít ai để ý đến bản tánh của mình và lắm lúc lại tìm cách bào chữa cho tật xấu, nói cần phải làm vậy để tranh đấu với đời, vì mình con đang sống giữa giòng đời, khôn mới sống, dại thì chết.

Khi tâm trí còn mơ mộng, còn bị lớp sương mù che phủ, thì đạo giải thoát hãy còn xa. Quan sát kỹ cái tâm, cho thấy chúng ta không có lý-tưởng nhất-định. Tất cả đều mờ mịt, xung chướng, khắc-khe. Những trạng thái đó theo nhau vây hảm phỉnh gạt, khuấy rối, cản ngăn bước tiến cho rằng hạnh phúc tinh thần không quan trọng bằng thú vui trần tục. Lẽ đó hành giả phải có nhiều nghị lực nhẫn nại tập trung ý chí vào hoài bảo của mình, quyết tâm đi tới mục đích cuối cùng. Cũng như Đức-Phật thường ví hành giả trong Phật giáo như anh chiến sĩ ngoài mặt trận thì mới mong thắng nỗi trận giặc lòng. Chỉ có sự kiên chí thực hành thì mới tìm ra lối giải thoát.

Từ thiên vạn cổ, nhân loại không ngớt tìm kiếm cái trạng thái viên mãn tột cùng, bằng cách thu thập nhiều kinh nghiệm, ký ức, kiến thức, cố suốt thông nhiều học thuyết siêu hình, nhiều luận đề hấp dẫn, nhưng cũng không sao thoát khỏi thế gian. Đức-Phật nói càn khôn vũ trụ có thể vượt bằng thần thông. Nhưng khó lòng thoát khỏi cái thế giới nhỏ hẹp là thân xác con người, là sanh tử, khổ đau, trừ phi chuyển hóa được tư-tưởng để tách rời bản ngã với tứ đại giả hiệp, phá sập cái nhà Ngũ-uẩn không trường tồn này.

Dứt bỏ - Đơn giản hóa cuộc sống tự do

Đức Vua Bhadhya tham Thiền dưới cội cây phát tâm thỏa thích hô to:

"Hạnh phúc thay! Hạnh phúc thay! Khi ngự tại hoàng-cung, có cung lính hầu hạ, tường thành kiên cố, nhưng ta nào đâu yên giấc. Hiện nay ta chẳng còn lo sợ gì cho bản thân và cuộc sống. Bất cứ ở nơi nào ta cũng được tự do yên ổn." (Majjhima Nikãya)

Ông Hoàng Mahãnãma đến than phiền với Đức-Phật, nói mình chưa diệt được phiền-não, Ngài đáp:

"Này Mahãnãma, đó là do ngươi chưa chịu dứt bỏ nếp sống xấu xa hư hỏng trong gia đình. Vì ở nhà ngươi mới tự do tham muốn, đòi chi được nấy. Còn rời khỏi gia đình ắt ngươi không được ăn no nê theo sở thích." (Majjhima Nikãya)

Ngày nào chúng ta không chịu từ bỏ nếp sống thường tình, vẫn còn tham lam, ích-kỷ thì không thể đạt được Chân-lý một cách dễ dàng. Người đạo hạnh cần dứt tâm luyến-ái vật chất nhỏ nhen để cảm thông với tất cả chúng-sanh. Ngoài tâm từ ái không thể tìm được cuộc sống tinh thần siêu thoát. Chỉ có tư cách vô tư, bình thản mới có thể đưa người lên đỉnh cao tột của tình thương với lối nhìn đứng theo thực tại.

Người hành thiền cần phải giữ gìn thể xác khoẻ-mạnh để nâng đỡ đời sống tâm linh. Nhưng phải ăn uống có điều độ, tránh các món kích thích khó tiêu hoá. Không nên ăn quá no, không nên quá chìu xác thân, luyến ái sắc trần thường phát sanh mạnh với người bệnh hoạn, làm trở ngại công phu hành đạo. Lẽ đó cần giữ cơ thể luôn luôn tráng kiện.

Vậy trước khi bước vào giai đoạn thực hành, ta cần thanh lọc thân tâm, giản dị nếp sống, loại trừ các điều quá dính mắc về xác thân trước.

"Hỡi nầy các thầy Tỳ-Khưu! Khi thửa vải bị hoen ố rồi, người thợ nhuộm đem nhúng vào nước xanh, nước đỏ, nước vàng hay nước tím, nó cũng không ăn màu tươi thắm đẹp đẽ bao giờ.

Mà tại sao vậy?

- Vì thửa vải không sạch sẽ.

Cũng như thế ấy khi tâm tư ô trược, thì cũng chẳng đạt được Chân-lý cao siêu, đạt được Trí-Huệ để đi đến sự hoàn toàn Giác-Ngộ".

Người thiếu nhân cách, tâm trí chứa đầy tham vọng, còn say mê theo Sắc Dục, thì không thể tu Thiền Định được.

"Giới-tử ví như thớt voi rừng, bị người thợ săn bắt đem về giao cho tên nài khiển tập. Lâu năm chầy tháng nó quên hẳn tánh dã man nơi rừng rú trở nên dễ dạy và được Đức-Vua trọng dụng thế nào! Cũng như thế ấy, thầy Tỳ-Khưu buộc chặt mình vào bốn cây trụ niệm tưởng của Pháp môn Tứ-Niệm-Xứ, vất bỏ các tật xấu xa của người Thế-tục, thoát ly ra khỏi dục vọng trần gian, không còn buông lung ngoan cố, trở nên khả ái dịu hiền, an vui vắng lặng trong đạo quả Niết-Bàn". (Majjhima Nikãya III - 243)

Muốn sáng tạo trong lãnh vực tâm linh, điều cốt yếu là con người phải làm cách nào cho thân tâm mình được hoàn toàn tự do, ra ngoài mọi trói buộc. Thiếu tự do thì chẳng thể thấu rõ đâu là Chân-lý, đâu là lầm lẫn. Không tự do thì cuộc sống trở nên cạn cợt, chẳng có mục đích, lý tưởng. Người thiếu tự do hằng lệ thuộc mọi ảnh hưởng, mọi áp lực do gia đình, tài sản, bạn bè, xã hội, sự sống chết... Vậy cần phải rèn luyện cách nào để chuyển hóa tư-tưởng khác hẳn thường lệ hầu khai mở một tâm thái trong đó chẳng còn sợ hãi, ước mơ, tham muốn. Chính sự tích lũy đủ loại kiến thức, đủ thứ học thuyết và tật hay phê phán, xét đoán những việc vô can, làm ta mất tự-do. Tự do thật sự chỉ ở trong con người thanh bạch, có nếp sống giản dị, ngây thơ như đứa trẻ, không dính mắc trong khao khát dục lạc, không bị trói buộc bởi bất cứ việc gì.

Tư cách dứt bỏ để sống cuộc đời tri túc, cũng là điều kiện tối cần để đưa người vào nếp sống tự do. Dứt bỏ cũng là nguyên nhân đem lại tình thương cao cả. Đức Bồ-Tát Sĩ-Đạt-Đa xa lìa tất cả, đi tìm phương thuốc cứu nguy cho nhân loại. Ngài bất chấp hiểm nguy dám chống lại cổ tục sai lạc, để cứu nhân loại ra khỏi sự ràng buộc. Ngài chú nguyện: "Mong sao tất cả sự bất an khốn khổ, tất cả những ngang trái, bất bình hãy đến cho ta! Miễn sao cho chúng-sanh khỏi khổ".

Các bậc Hiền-triết quý trọng tự do hơn mạng sống của mình, chẳng để thế lực nào uy hiếp, không chú trọng tiền tài danh lợi, sống đơn giản nhưng vô cùng hạnh phúc.

Năm 326 trước Tây lịch, Đại đế Alexandre xứ Hy-Lạp, xua quân vào Ấn-Độ. Khi tới xứ Taxila thuộc miền Bắc Ấn, Ngài nghe nói tại đây có một số hiền giả tu hành ẩn dật nơi rừng núi, sống thiếu thốn, nhưng là những nhà bác học uyên thâm, có nhiều phép lạ, đoán được tư-tưởng con người và được dân chúng tôn sùng hơn vua chúa. Đại-Đế liền sai viên võ quan Onesicritos mang nhiều lễ vật vào tận rừng sâu, tìm cho ra một nhân vật phi thường như vậy đưa về kinh-đô Macédoine làm cố vấn cho mình. Nhưng vị đạo-sĩ khước từ và nói: "Xin đại quan trở về tâu lại rằng bần đạo rất cảm kích sự chiếu cố của Hoàng thượng. Nhưng các bảo vật Ngài ban cho bần đạo cũng bằng thừa, vì bần đạo chẳng thiếu thốn chi cả. Đây là mớ cỏ khô, trải thành chiếu giường êm ái, những lá cây chầm lại làm áo quần cho lão che nắng che mưa, rễ trái trong rừng thừa thải để nuôi mạng sống, gần bên là con suối trong mát giúp lão đỡ khát khi cần. Như vậy đủ lắm rồi".

Viên võ quan dọa dẫm: "Nếu Ngài không tuân lệnh, Đức-Vua sẽ trừng trị nặng nề và có thể nguy đến tánh mạng?"

Đạo-sĩ mỉm cười đáp: "Nếu được vậy càng tốt. Mỗi ngày bần đạo luôn luôn tham thiền về cái chết và chẳng thiết tha gì với kiếp sống. Nhà vua giết lão là ban ân huệ cho lão rãnh nợ đời!"

Người tự do tuyệt đối là kẻ đã thấu triệt chân-lý, về mối tương quan giữa mình và vạn vật, đã hủy-diệt bản-ngã, không còn bị mảy may gì ràng buộc hay khống chế nữa.

Tự do là thong thả theo sở thích theo sở kiến của mình, không tùy theo kẻ khác. Dù được người giúp đỡ thành đạt, mình cũng vẫn nô lệ cho kẻ thi ân. Sống theo hoàn cảnh địa vị của mình là tự do. Sống theo điều kiện của người là nô lệ. Hành động theo thế này hay thế khác để được tự do, đó là tự do giới hạn. Chỉ có bậc Hiền-triết tâm tư vắng lặng, không rung động là tự do thật sự.

Vui với đạo

Một việc làm miễn cưỡng hay do áp lực, không sao được hoàn hảo. Người tu cũng thế, nếu có can đảm rời bỏ cuộc đời thế tục, thì cũng cần có đủ nghị lực tạo cho mình một niềm vui trong đạo đức.

Nhưng rất ít người thực tâm thích thú với cuộc sống cô-đơn giản-dị, biết ý thức lợi ích tối cao của đời phạm hạnh. Vào tu rồi họ vẫn mang theo nhiều nết hư tật xấu của đời, cũng còn ích-kỷ, tham lam, sân-hận. Vì đó mà chính giáo phải suy bại lu mờ.

Đời Phạm hạnh không phải để cho quãn đại quần chúng, mà được dành riêng cho những ai có dũng tâm và các điều kiện thuận tiện tức những kẻ hữu duyên. Trong một số người, họa may mới có vài người mà tâm tư luôn hướng về nếp sống đạo đức, mong tìm được chân-lý tối cao.

Về khoa Thiền định, phần đông hành-giả sau một thời gian hăng-hái công phu rồi đứt gánh, bỏ cuộc giữa đoạn đường dài. Trong trường hợp này Đức Thế Tôn có thuyết: "Chừng nào thầy Tỳ-Khưu biết bảo dưỡng đức tin kiên cố, chừng đó người vẫn tiến hóa chứ không thối chuyển". (Samyutta Nikãya)

Để khỏi chán nản, hành giả phải suy nghĩ liên tục về những trạng thái mộng ảo của thế gian, về những Ân-Đức Tam-Bảo và phước báu được sanh làm người tu Phật.

"Khi nào các thầy Tỳ-Khưu năng quán tưởng về tuớng Vô-Thường của vạn-vật, khi đó người sẽ tiến hóa chứ không thối chuyển.

Khi nào các thầy Tỳ-Khưu thường quán tưởng về tướng Vô-Ngã của các Pháp, khi đó người sẽ tiến hoá chứ không thối chuyển.

Khi nào các thầy Tỳ-Khưu hằng chú tâm về các điều tai-hại của Ngũ-Trần, cố xa lánh việc dữ, nhớ đến nguy cơ của tội-lỗi, rán dứt bỏ tham-vọng Thế-gian, không muốn tạo nghiệp, khi đó người sẽ tiến hoá chứ không thối chuyển". (Anguttara Nikãya II - 23)

"Hỡi này các thầy Tỳ-Khưu! Đây là hai điểm quan trọng, mà người xuất gia cần phải ghi nhớ:

- Không nên Tự Mãn về thành Quả đã đạt được.

- Không ngừng Phấn Đấu để đi tới Mục đích cuối cùng.

Hỡi này các thầy Tỳ-Khưu! Trong trường hợp này, khi hãy còn là một vị Bồ-Tát, Như-Lai thường nghĩ như vầy: Ta rất toại dạ vui lòng, dù thân xác phải rã rời, dù huyết quản phải khô cạn, nếu còn chút nghị lực, ta vẫn quyết tâm chiến đấu để thành đạt những pháp cao siêu mà con người có thể thành đạt.

Hỡi này các thầy Tỳ-Khưu! Vì quyết tâm như thế. Ta đã đi tới giác ngộ và đã thoát khỏi vòng nô lệ. Vậy các người cũng nên kiên trì tâm trí như vậy dù phải thịt nát xương tan, huyết quản khô cạn, cũng không để các Thiện Pháp giảm suy". (Samyutta Nikãya II - 27-29)

"Như-Lai không cho rằng đạo quả có thể thành đạt trong khoảnh-khắc, mà chỉ đến sau thời gian công phu, khó nhọc không thối chuyển, sau tiến trình Đạo đức được triển khai từng giai đoạn.

Trong điều này, một người nọ, tìm đến nghe giáo pháp, rán ghi nhớ nằm lòng, nhận xét giá trị của Đạo lý rồi phát tâm thỏa thích. Sau khi cân nhắc lợi hại, phải quấy và niềm ước vọng cao siêu phát sanh trong trí não, người đó liền cố gắng thực hành và khi có tâm quả quyết như thế, người đã bắt đầu bước lên đường giác ngộ". (Anguttara Nikãya)

Thầy Tỳ-Khưu cần giữ tinh thần vắng lặng, thu thúc lục căn, đó là tấm gương Đạo hạnh, Đức-Phật thuyết:

"Này Xá Lợi Phất, người nên suy nghĩ như vầy: Ta phải làm cách nào cho giác quan yên lặng, cho tâm trí yên lặng?

Này Xá Lợi Phất, mà tại sao vậy?

Vì khi nào giác quan yên tĩnh, thì những hành động do khẩu, do ý cũng yên tĩnh thanh cao?

Rồi người nên nghĩ thêm: Thực hành được như vậy, ta đã ban bố cho những bạn đồng hành một món quà quí báu, một tấm gương đạo hạnh tuyệt vời". (Anguttara Nikãya - 331-332)

"Hỡi này các thầy Tỳ-Khưu! Trên cõi đời này, có nhiều thắng cảnh ngoạn-mục, nào là đền đài, huê-viên, công-trường, đồng quê bát-ngát, hồ nước trong veo. Nhưng còn nhiều vô số kể là: Non cao nguy hiểm, rừng vắng hoang vu, hố hang rùng rợn,... Thì như thế ấy, rất ít chúng-sanh được mang kiếp người, còn nhiều vô số kể thọ sanh vào những cảnh giới khác. Được sanh làm người rồi, rất ít có kẻ thông minh, đạo đức, còn quá nhiều người tối mê, lầm lạc. Lại rất ít người được nghe Giáo Pháp, chăm chỉ thực hành để sống theo đạo đức, còn nhiều kẻ khác không làm như vậy. Rất ít hành-giả được nếm hương vị giải-thoát và rất nhiều còn dính mắc trong vòng phàm tục". (Vinaya - I - 8)

Cõi trời Phạm-Thiên và Vô-Sắc chưa phải là mục đích cuối cùng. Phần lớn tôn giáo trên Thế giới chủ trương các cõi trời là những nơi an-nghĩ hoàn toàn hạnh phúc. Đức Bồ-Tát Sỉ-Đạt-Ta đã đắc bốn bậc Thiền Vô-Sắc khi theo học với hai thầy Đạo-sĩ Alara, Uddaka, thấy rằng với thiền này chưa diệt tận bản ngã, chưa chấm dứt nguồn sanh tử, nên đã rời bỏ hai thầy đi tìm đạo một mình.

Đức-Phật khiển trách Đại-Đức Xá-Lợi-Phất, dạy một người Bà-La-Môn phương thức hành đạo để lên tới cõi trời Phạm Thiên (Brahma):

"Này Xá-Lợi-Phất, tại sao ngươi chỉ dạy người Ba-La-Môn đó cách thức để lên cõi trời sắc giới thôi! Vì đó chưa phải là giải thoát. Còn rất nhiều việc phải làm mới đi tới mục đích cuối cùng". (Samyutta Nikãya - 100)