Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh Sớ

BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH SỚ

般若波羅蜜多心經疏 Vạn Tục Tạng, Vol. 26, No. 521 Pháp sư Tuệ Tịnh¹ trước tác. Việt dịch: Quảng Minh. Chân tông² là trung hòa thuần chánh, khéo dứt danh ngôn diễn đạt. Chánh giác là sâu kín tĩnh lặng, giỏi ngưng hình tướng phô bày. Đem cầu tánh tướng, hai trí³ không thể soi chân cơ. Xét chỗ sâu cạn, ba thú⁴ không thể đến tận cùng. Thế thì, ‘tức sắc phi sắc’, lấy ‘vô sắc’ để làm gốc; ‘tức Không phi Không’, nhờ ‘giả Không’ mà trừ sắc. Nên biết, hư không vô tướng nhưng làm nguồn của các tướng; diệu lý vô ngôn nhưng làm gốc của các ngôn. Đây bởi, các tướng sinh ra từ vô tướng, ngôn ngữ sinh ra từ vô ngôn. Vô ngôn mà có ngôn ngữ, là cảm vật mà ngôn ngữ sinh khởi. Vô tướng mà có các tướng, là do tâm mà các tướng biểu hiện. Vì vô ngôn mà có ngôn ngữ, nên bốn biện tài có thể hoằng tuyên. Vì vô tướng mà có các tướng, nên thân trượng lục có thể lưu dấu. Vậy thì, ‘Đa Tâm Kinh’⁵ này là sự chuyên chở quý báu của năm thừa⁶; là sự trang hoàng vạn đức để thành tựu; là sự tôn cao tuyệt diệu của tám tạng⁷, là sự nghiêm sức tứ trân⁸ để hưng thịnh. Bát-nhã, xưa giải thích có ba, nay giải thích có năm: 1. Thật tướng Bát-nhã: là chân lý; 2. Quán chiếu Bát-nhã: là chân tuệ; 3. Văn tự Bát-nhã: là chân giáo; 4. Cảnh giới Bát-nhã: là các pháp; 5. Quyến thuộc Bát-nhã: là vạn hạnh. Cần phải tu hành đầy đủ phước tuệ. Hữu – Không đều soi chiếu, tìm sự thật xét ý chỉ, hiểu lý thì có sự lãnh ngộ, năng tánh tuệ, tư chất tuệ, đều gọi là Bát-nhã.

Ba-la, nghĩa là ‘bỉ ngạn’ (: bờ bên kia), là ‘tách rời’.

Mật, nghĩa là ‘đáo’ (: đến).

Do thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà tách rời các chướng nhiễm, cho nên cảnh hết có không, nghĩa suốt chân tục, giác mãn tịch viên, từ đây bước lên bờ kia. Bát-nhã, là tên chung của Đại Kinh [Bát-nhã].

Tâm, là tên riêng của kinh này.⁹

Di-hi-la (彌絺羅, Mithilā), Trung Ấn Độ; 3. Tân-già-la đại tạng (賓伽羅, Pivgala) ở nước Tu-lại-trá (須賴吒, Surasta), Tây Ấn Độ; 4. Nhương-khư đại tạng (蠰佉, Śāvkha) ở nước Ba-la-nại (波羅奈, Vārānasī), Trung Ấn Độ. Kinh Di Lặc Hạ Sinh Thành Phật ghi: “Bốn kho tàng lớn này sẽ tự nhiên khai quật, phóng ánh sáng lớn hiển hách và chiếu đến 1.000 do tuần. Ở trong ấy có đầy khắp trân bảo và mỗi kho tàng lớn có bốn ức kho tàng nhỏ ở xung quanh. Lại có bốn con rồng lớn canh giữ bốn kho tàng lớn này cùng với các kho tàng nhỏ nơi đó. Các kho tàng kia sẽ tự nhiên vọt ra và có hình dạng như hoa sen. Khi đó sẽ có vô số người đều cùng đến tham quan. Các châu báu vào thời đó sẽ không có người canh giữ. Khi dân chúng thấy các kho tàng này, lòng họ đều chẳng tham luyến. Họ bỏ chúng trên đất như ngói đá, cỏ cây, cục đất. Lúc họ thấy xong, tâm sanh nhàm chán và ai nấy đều nói với nhau rằng: ‘Như Phật đã nói, chúng sanh thuở xưa vì những châu báu này mà hỗ tương tàn hại. Họ trộm cắp lẫn nhau, lừa gạt nói dối, khiến cho nghiệp duyên của sanh tử khổ não cứ càng ngày càng tăng, rồi kết cục là phải đọa đại địa ngục.'” KInh Tăng Nhất A-hàm, Mười Pháp, phẩm Thập Bất Thiện, kinh số 3: “A-nan, như hiện nay có bốn kho báu. Ở nước Càn-đà-việt có kho báu Y-la-bát. Thứ hai, tại nước Di-thê-la có kho báu Ban-trù. Thứ ba, tại nước Tu-lại-tra có kho báu, cũng chứa nhiều trân bảo. Thứ tư, tại Bà-la-nại, Tương khư có kho báu lớn, chứa nhiều trân bảo không kể xiết. Bốn kho báu lớn này đúng lúc tự nhiên xuất hiện.” (Thích Đức Thắng Kinh, là thường, là pháp, là nhiếp, là quán. Thường, là đường lối của trăm vua. Pháp, là khuôn phép của ngàn năm. Nhiếp, là gom lại các diệu lý này. Quán, là khai mở quần sinh kia, khiến cho rời hẳn bến khổ, lên được bờ giác.¹⁰ Nhất quyển, là trục cuốn có một không hai, gọi đó là ‘nhất’. Mở đóng nắm buông¹¹, nhìn vào đó, gọi là ‘quyển’.

Đó là Bát-nhã Ba-la-mật-đa Tâm Kinh, nhất quyển.

Quán Tự Tại Bồ-tát hành thâm Bát-nhã Ba-la-mật-đa thời, Kinh này chỉ có chánh tông. Phần tự và phần lưu thông ở đầu và cuối kinh Đại phẩm Bát-nhã. Dưới đoạn này nói rõ năm uẩn, mười hai nhập, mười tám giới. Không sắc, sinh diệt, cấu tịnh và tăng giảm, sự thể ấy giống lông rùa, chỉ có ngữ ngôn, thật không tướng mạo, cho đến cảnh quán của ba thừa chỉ là Không, ngay nơi vọng tưởng mà trừ bỏ. Khổ tập diệt đạo, mười hai nhân duyên, sáu ba-la-mật là cỗ xe pháp (: pháp sở thừa); Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát là người ngồi xe (: nhân năng thừa). Thấy có người ngồi xe, tức ‘chấp nhân’ chưa mất. Thấy có cỗ xe pháp, tức ‘chấp pháp’ vẫn còn. Nếu nhân pháp chưa trừ, thì đây là tình chấp của phàm phu, sao gọi là Bồ-tát? Như người nằm ngủ, mơ thấy ngồi thuyền qua sông, đến được bờ bên kia, rồi chợt tỉnh giấc, vẫn ở chỗ cũ. Sông – thuyền và người, cả hai đều không thật. Bồ-tát ở giai đoạn tu đạo thấu đạt nhân pháp đều Không, đi vào địa thứ bảy thì đắc Vô sinh nhẫn. Phản quán nhân năng thừa và pháp sở thừa như mộng như huyễn. Đó là chư vị Bồ-đề tát-đỏa y theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà thấu suốt tướng phần và kiến phần đều Không, phiền não chướng và sở tri chướng đều hết, chứng đắc Niết-bàn. Dẫn chứng sự thể chư Phật ba đời đều y theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà chứng đắc A-nậu Bồ-đề.

Kinh này chỉ dạy sự lợi ích rộng lớn, tôi muốn cho chúng sinh tu hành và muốn nó được truyền bá khắp nơi, nên giải thích kinh này, lược làm mười môn phân biệt:

1. Duyên khởi sơ nhập quán môn.

2. Hiểu rõ năm uẩn trống rỗng, vượt qua khổ ách.

3. Không sắc nhất như không hai. 4. Cấu tịnh duy chân không vọng.

5. Mười hai nhập như huyễn ảo.

6. Ba xứ đồng thể khác danh.

7. Cảnh quán ba thừa đều Không.

8. Nêu Thắng, rõ Không, rời chướng.

9. Đại trí nương nhân hướng quả.

10. Hộ nạn lưu thông thần chú.

Kinh này, ba thừa đầy đủ, văn nghĩa thâm diệu. Nếu thọ trì đọc tụng kinh này sẽ thành quả Phật, gọi là Giáo bất tự nghị. “Bất sinh bất diệt, … , vô trí diệc vô đắc”, gọi là Lý bất tư nghị. Phát khởi bi trí, chân tục song hành, không bị trói buộc bởi Niết-bàn và sinh tử, nên mệnh danh là Quán Tự Tại Bồ-tát, gọi là Hành bất tư nghị. Vận dụng trí tuệ, xuất ly hai chướng: phiền não và sở tri, cùng các chấp trước, nhân viên quả mãn, chứng đắc hai thứ diệu quả: Bồ-đề và Niết-bàn, gọi là Quả bất tư nghị. Giáo - lý - hành - quả ấy, chẳng phải tâm suy tư mà là thoát biểu hiện của tâm lượng, chẳng phải miệng bàn luận mà là rời phạm vi của ngôn thuyết. Thế nên, giáo - lý - hành - quả ấy đều gọi là bất khả tư nghị. Phần Duyên khởi sơ nhập quán môn được trình bày qua hai đoạn: (1) Người tu hành; (2) Pháp tu hành. Người tu hành là Bồ-tát Quán Tự Tại, và pháp tu hành là Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa.

Bát-nhã, đại khái có ba phần: (1) Văn tự Bát-nhã, gọi là Bát-nhã nông cạn; (2) Y theo văn tự mà phát tuệ, gọi là Bát-nhã trung bình; (3) Soi thấy tự tánh của năm uẩn là Không, gọi là Bát-nhã sâu xa.

Bát-nhã sâu xa, có hai: (1) Năng chiếu, nên gọi là ‘thâm Bát-nhã’; (2) Sở chiếu, là năm uẩn, các pháp.

Năm uẩn, có hai: (1) Sắc pháp, bao gồm thể cứng, thể lỏng, sức nóng và sức động (: kiên, thấp, noãn, động); (2) Tâm pháp, là thọ, tưởng, hành và thức. Tiếp theo, nói ‘Hai cảnh Không và sắc, cả hai đều không thật’. Thêm nữa, nói ‘Sinh diệt, cấu tịnh, tăng giảm, đều là Vô tự tánh’.

Sau đó, nói ‘Mười hai nhập, mười tám giới, cho đến cảnh quán của ba thừa¹² đều Không.’ Vô vô minh, diệc vô vô minh tận: là không có cảnh sở quán của Trung thừa. Vô lão tử, diệc vô lão tử tận: là không có người năng quán của Trung thừa. Vô Khổ Tập: là không có cảnh sở quán của Tiểu thừa. Vô Diệt Đạo: là không có trí năng quán của Tiểu thừa. Vô trí diệc vô đắc: là không có cảnh sở quán của Đại thừa. Dĩ vô sở đắc cố: là không có trí năng quán của Đại thừa.

Quán, là tuệ vậy. Người thấy được lý ‘Nhân pháp nhị Không’¹³, tức là hữu -vô đều trừ, thuốc - bệnh đều hết, không vin vào tướng, nhiếp cảnh quy tâm, tâm cảnh đều diệt, không có hai tướng, giống như hư không. Người thấy lý thể ấy được gọi là bậc Tự tại. Quán tâm tham là hư vọng, trú trong bố thí môn mà được tự tại. Quán tánh tội là không tịch, trú trong trì giới môn mà được tự tại. Quán cho đến ngu si là tánh Không, trú trong trí tuệ môn mà được tự tại.¹⁴ Quán Tiểu thừa quyền giáo, trú trong Tứ đế môn mà được tự tại. Quán Trung thừa tiệm giáo, trú trong Thập nhị nhân duyên môn mà được tự tại. Quán Đại thừa ly chấp, trú trong Bồ-đề Niết-bàn môn mà được tự tại. Quán sắc là Không thì mắt tự tại; quán thanh là Không thì tai tự tại, quán hương là Không thì mũi tự tại, quán vị là Không thì lưỡi tự tại, quán xúc là Không thì thân tự tại, quán pháp là Không thì ý tự tại. Tâm năng quán là Không thì bên trong tự tại; cảnh sở quán là Không thì bên ngoài tự tại. Bên trong và bên ngoài không có một pháp để thủ đắc, nên được gọi là Tự tại. Hành giả nếu không vận dụng được trí tuệ để quán ‘Các pháp là Không’, thì tâm phan duyên¹⁵ khởi. Do tâm khởi mà thủ đắc trần cảnh, tạo tác nghiệp chướng, ngăn ngại Thánh đạo của mình, nên không được tự tại. Chính vì gông cùm phiền não, gông cùm vô minh, gông cùm danh tướng, gông cùm tham, sân, si, … các phiền não, mà các chúng sinh, trong cái thân năm uẩn, luân hồi oan uổng nơi hai mươi lăm hữu¹⁶ , qua lại tuần hoàn, trải qua ba đường, chịu các khổ não, nên không gọi là tự tại. Nếu y theo sự quán ấy mà tu hành thì phát tuệ, thấu suốt ‘Nhân pháp đều Không’, hai chướng: phiền não và sở tri đều diệt, gọi là Tự tại.

Bồ-đề tát-đỏa: Tây vực gọi Bồ-đề là đạo. Chất-đế tát-đỏa¹⁷, nghĩa là chúng sinh. Bồ-đề tát-đỏa, [cựu dịch] là đạo tâm chúng sinh¹⁸ . Đạo, là thông đạt nghĩa lý.

Thông là thông suốt; đạt là thấu hiểu. Thông suốt, thấu hiểu ‘Tâm cảnh đều Không’, nên không có chướng ngại. Thí như con đường của thế gian luôn có cảnh gai góc, bụi rậm, hầm hố, v.v… ngăn trở người qua lại, đó không gọi là đạo (: con đường). Bồ-tát nếu thấy có các cảnh ở ngoài tâm, thì khởi tham, sân, v.v…; sáu độ không thông đạt, hết thảy đều chướng ngại, cũng không gọi là đạo. Bồ-đề nghĩa là trí; tát-đỏa nghĩa là nhân. Bồ-đề tát-đỏa là người có trí. Bồ-đề gọi là tuệ; tát-đỏa gọi là nhân. Bồ-đề tát-đỏa là người có tuệ. Trí soi xét ‘Có tức chẳng có’; tuệ hiểu rõ ‘Không tức chẳng Không’. Không – Có đều trừ, gọi là trí tuệ. Người có trí tuệ, gọi là Bồ-đề tát-đỏa. Nay lấy chữ Bồ, bỏ chữ Đề; lấy chữ Tát, bỏ chữ Đỏa, nói ngắn gọn là Bồ-tát.

Hỏi: Chư thạc đức xưa nay đều nói Bồ-tát Quán Tự Tại là Bồ-tát Quán Thế

Âm, thuyết ấy thế nào?

Đáp: Là ý gì đây, là ý gì đây!¹⁹ Tất cả Bồ-tát khi vào Sơ địa thì đoạn hết phiền não chướng; đã vào địa thứ tư thì pháp chấp cũng không còn; nhân pháp đều Không, cùng chứng trí cảnh; bi trí cùng lập, chân tục song hành. Do có bi nên thường trú Niết-bàn, không trệ nơi Không; do có trí nên thường trú sinh tử, không nhiễm phiền não. Do không bị hai pháp: sinh tử và Niết-bàn chi phối, tất cả Bồ-tát đều được sự tự tại, Bồ-tát Quán Âm sao phải riêng xưng Tự Tại!

Hành thâm Bát-nhã Ba-la-mật-đa thời: Là dùng Gia hành, đem trí Vô lậu để soi chiếu sáu căn, sáu thức, sáu trần, năm uẩn, mười hai nhập; quán tâm không cách hở, tương ưng với lý, từng niệm bước tới; như người đi xa, bước đi không dừng, tiến lên phía trước. Đây là sự thực hành các độ của Bồ-tát ở giai vị Tu đạo. Tâm không gián đoạn, đến được quả Phật, nên gọi là Hành.

Thâm, là thấu hiểu ‘Nhân pháp đều Không’, thì sắc tâm đều diệt, cảnh quán đều mất. Thoát biểu hiện của tâm lượng, rời phạm vi của ngôn thuyết, chẳng phải miệng nói năng, chẳng phải tâm suy lường, chẳng phải cảnh giới của nhị thừa, chỉ có Phật với Phật mới hiểu được mà thôi, nên gọi là Thâm.

Bát-nhã: Bát có hai nghĩa: 1. Thanh tịnh; 2. Thắng diệu. Tách hẳn vẩn đục là thanh. Rời xa trần cấu là tịnh. Tuyệt đối không sánh là thắng. Tâm miệng chẳng lường là diệu. Nhã có hai nghĩa: 1. Trí; 2. Tuệ. Trí như mặt trời, là bản thể. Tuệ như ánh sáng, là khởi dụng. Thể dụng cùng nói, nên gọi là trí tuệ. Thấy nhân, thấy pháp, tức là vọng tưởng. Hiểu rõ ‘Nhân pháp đều Không’, gọi là trí tuệ. Khởi tâm động niệm, thấy có thấy không, thấy tâm thấy cảnh, thấy Không thấy sắc, thấy đúng thấy sai, ngoài tâm thấy có tất cả pháp, chế tác hai tướng sai biệt, hết thảy là vọng tưởng. Thấu suốt ‘Tất cả pháp bản lai không sinh, bản lai không diệt, không có hai tướng, giống như hư không’, thấy lý thể ấy, gọi là trí tuệ.

Ba-la có hai nghĩa: 1. Bờ bên này; 2. Bờ bên kia. Bờ bên này: (1) Phần đoạn sinh tử: phàm phu ở bờ bên này; (2) Biến dịch sinh tử: Bồ-tát từ địa thứ bảy trở về trước ở bờ bên này.²⁰ Bờ bên kia có năm nghĩa: 1. Giáo bờ bên kia; 2. Lý bờ bên kia; 3. Cảnh bờ bên kia; 4. Hành bờ bên kia; 5. Quả bờ bên kia. Hình thái của kinh văn này giải thích giáo pháp ‘Nhất thật tướng’²¹, gọi là Giáo bờ bên kia. Y theo giáo pháp ấy, giải thích được diệu lý ‘Nhân pháp nhị Không’, gọi là Lý bờ bên kia. Thường quán lý ấy, tâm không gián đoạn, gọi là Cảnh bờ bên kia. Rời cả hai chấp: nhân chấp và pháp chấp; rời cả hai chết: phần đoạn sinh tử và biến dịch sinh tử; trừ cả hai chướng: phiền não chướng và sở tri chướng; chứng cả hai Không: nhân Không và pháp Không; tu cả hai hành: tự lợi hành và lợi tha hành; tự lợi hành dùng trí, lợi tha hành dùng bị; bi trí song hành, gọi là Hành bờ bên kia. Luôn thực tập hành ấy, đến được diệu quả Bồ-đề, gọi là Quả bờ bên kia.

Mật-đa có hai nghĩa: 1. Rời; 2. Đến. Rời, là rời tất cả tâm lượng và văn tự ngữ ngôn. Đến, là đến cái lý ‘chân như thật tướng’. Hỏi: Sinh tử là bờ bên này, Niết-bàn là bờ bên kia, vì sao chưa thẩm sát thể tánh trung gian?

Đáp: Nếu rời biến dịch sinh tử, chưa đến Niết-bàn, ở giữa hai bên, gọi là Chủng tử vô lậu yếu kém²². Câu sinh phiền não, tuy chưa diệt tận nhưng không thể làm cho chúng sinh rơi vào ba đường ác, và tập khí suy yếu, gọi là Chủng tử vô lậu yếu kém. Đã chẳng phải hai bên, cũng gọi là nghĩa Trung đạo.

Thời, chỉ cho thời gian ngộ nhập. Thí như phòng tối ngàn năm, đuốc sáng vừa soi, cảnh tối không còn. Tất cả chúng sinh từ vô thủy đến nay bị phiền não ngăn che, tạo đủ thứ hành nghiệp, huân tập ở trong tâm thức, thành tựu vô lượng chủng tử ba đường dữ. Bằng trí tuệ phản chiếu, trong thời gian một niệm, bao nhiêu nghiệp chướng thảy đều tiêu diệt. Tác ý quán sát, và cái lúc phiền não diệt, đó gọi là thời.

Hỏi: Thấu hiểu hoàn toàn và rõ ràng về sự quán tâm, có thể gọi là Bát-nhã. Văn tự Bát-nhã và Thật tướng Bát-nhã đều chẳng phải Quán chiếu Bát-nhã, vì sao được cùng xưng là Bát-nhã? Đáp: Nếu không có văn tự thì chúng sinh dựa vào đâu mà ngộ giải? Phải mượn lời nói rành rọt mới có thể giác chiếu, cho nên Văn tự được gọi là Bát-nhã, nhưng nhân tố quan trọng vẫn là giác chiếu. Quán chiếu và Thật tướng, năng chiếu và sở chiếu là nhất thể, là hợp nhất, cho nên Thật tướng cũng gọi là Bát-nhã. Trong luận có ghi: “Thuyết, trí và trí xứ, đều gọi là Bát-nhã.”²³ Trí, là Bát-nhã. Trí xứ, là xứ được quán chiếu bởi trí, chính là thật tướng. Như vậy cả ba trường hợp đều gọi là Bát-nhã.

Kệ tụng: Tiểu thừa dẫu chứng nhân vô ngã Pháp chấp mê tình vẫn chưa đổi Niết-bàn, sinh tử không thể chọn

Bồ-tát ở trong được tự tại.

Những gì vừa nói có thể khái quát rằng, tuy có năng quán và sở quán, nhưng ba thứ Bát-nhã thì sai biệt chẳng đồng. Đây là phần thứ nhất: Duyên khởi sơ nhập quán môn.

Chiếu kiến ngũ uẩn giai Không, độ nhất thiết khổ ách

Chiếu, là tuệ vậy. Như ngọn đèn soi bóng tối, đèn đến thì tối diệt, tuệ sinh thì vô minh hết. Ngũ uẩn, là sắc, thọ, tưởng, hành và thức. Có tánh chất ngại²⁴ nên gọi là sắc; lãnh nạp²⁵ nên gọi là thọ, thủ tướng²⁶ nên gọi là tưởng, tạo tác²⁷ nên gọi là hành, liễu biệt²⁸ nên gọi là thức.

Uẩn, là tích tụ. Tích tụ sắc, thọ, tưởng, hành, thức, để hình thành thân năm uẩn. Đó là bốn loài trong ba cõi đều là sự dụng của nhất thể. Do vô minh quá khứ và nghiệp thọ [hiện tại] làm nhân tố huân tập để hình thành quả báo thiện ác sai biệt của mỗi tự thể. Chính vì nghiệp thức vô minh mà có quả ái dục, dẫu sinh cõi trời hay ở nhân gian. Bần cùng khốn khổ, ái biệt ly khổ, oán tắng hội khổ, cầu bất đắc khổ, sinh khổ, lão khổ, bệnh khổ, tử khổ, đều dựa vào năm uẩn mà sinh khởi. Cho dẫu tám khổ hay ba khổ²⁹, chúng sinh thọ sinh trong ba cõi thì không đâu không có khổ. Thấu rõ ‘Năm uẩn đều là hư vọng’: quán sắc như chùm bọt nổi, thọ như bong bong nước, tưởng giống như quáng nắng, hành như thân cây chuối, thức là pháp huyễn hóa;³⁰ quán thể tánh của năm uẩn là bất khả đắc, nên nói Ngũ uẩn giai Không. Năm uẩn mà có, thì tám khổ là thật; năm uẩn mà trống không, thì tám khổ nương gì có? Giống như cơn gió mạnh vỗ lên mặt nước tạo thành chùm bọt nổi, bọt ấy chẳng phải nước; bọt tan thành nước, nước ấy chẳng phải bọt. Chùm bọt nổi dụ cho chúng sinh, nước dụ cho Phật tánh. Vỗ lên ‘chân’ thành ‘vọng’, gọi là chúng sinh. Biết rõ vọng, gọi là chân. Khổ không có chỗ phát sinh, nên nói Chiếu kiến ngũ uẩn giai Không, độ nhất thiết khổ ách. Hỏi: Ba cõi có sắc uẩn. Đã có sắc uẩn thì có thể nói ‘khổ ách’. Trong Vô sắc giới không có sắc uẩn, phải không có tám khổ chứ?

Đáp: Trong Vô sắc giới, tuy không có thô sắc, vẫn có tế sắc. Khi đức Thế Tôn nhập Niết-bàn, chư thiên Vô sắc giới rơi lệ như mưa phùn [mùa Xuân]. Nếu không có sắc, nước mắt từ đâu có? Tế sắc chưa mất, thức chủng vẫn còn; tuy trú tám định³¹, thấy tướng chưa trừ; qua lại tuần hoàn, chưa lìa tám khổ.

Kệ tụng:

Bốn đại năm uẩn đâu không sắc Nhân ngã chúng sinh bản tánh Không Có thể phát tuệ đem tâm chiếu

Từ bỏ khổ ách thoát ưu phiền.

Tạp A-hàm, kinh Bào Mạt, số 265: “Sắc giống như nước lớn sông Hằng cuộn lên, bọt nước theo dòng chảy mà tụ lại. Thọ giống như trời mưa lớn, bong bóng nước chợt hiện chợt mất. ... Tưởng giống như cuối xuân, đầu hạ, không mây, không mưa, giữa trưa trời nắng gắt, sóng nắng chập chờn. ... Hành giống như người mắt sáng muốn tìm gỗ cứng chắc, nên cầm búa bén đi vào rừng núi. Thấy một cây chuối lớn, thân dài lớn ngay thẳng, y liền đốn gốc, chặt đứt ngọn nó, lột bỏ hết bẹ, cuối cùng không có gì là chắc thật. ... Thức giống như nhà ảo thuật, hay là học trò của nhà ảo thuật, ở giữa ngã tư đường, huyễn hóa ra binh voi, binh ngựa, binh xa, binh bộ. ... Nếu như người nào có mắt sáng quán sát, phân biệt thật kỹ, thì lúc quán sát, phân biệt thật kỹ đó, sẽ thấy rằng không có gì cả, không gì là bền chắc, không gì là chắc thật, Những gì vừa nói, năng chiếu và sở chiếu, năm uẩn gồm sắc và tâm, thì sai biệt chẳng đồng. Đây là phần thứ hai: Hiểu rõ năm uẩn trống rỗng, vượt qua khổ ách.

Xá Lợi tử! Sắc bất dị Không, Không bất dị sắc; sắc tức thị Không, Không tức thị sắc; thọ, tưởng, hành, thức diệc phục như thị.

Sắc là hình sắc. Sắc uẩn là thể cứng, thể lỏng, sức nóng và sức động (: kiên, thấp, noãn, động). Không là rỗng suốt, vì là vô tự tánh.

Sắc bất dị Không, Không bất dị sắc: Quan điểm của hàng Nhị thừa là ‘Diệt sắc thủ Không’, họ không biết ‘Không là tự tâm’. Ngoài tâm thấy có cảnh của Không, thấy cảnh và tâm có ngăn ngại. Tánh ngăn ngại nên gọi là sắc. Đó là

‘Không bất dị sắc’. Sắc tức thị Không: Bồ-tát thấu rõ tánh chất của sắc tự nó là Không, chẳng phải sắc diệt mới Không, chẳng phải không có sắc mà gọi là Không, chẳng phải do sự quán mà Không, chẳng phải tâm diệt mất nên Không, chẳng phải chia chẻ một pháp nên Không. Giống như sừng thỏ, lông rùa, vốn không có thể tánh, nên nói là

‘Sắc tức thị Không’.

Không tức thị sắc: Nếu ngoài tâm thấy có cái Không, thì bị Không ấy trở ngại. Nói ‘Không tức thị sắc’ là vì Không chẳng tự Không, nhân có sắc nên có Không; là vì sắc chẳng tự sắc, nhân có Không nên có sắc. Do Không mà biết có sắc, do sắc mà biết có Không, rời Không thì không có biệt sắc, rời sắc thì không có biệt Không. Đức Phật có khi nói có sắc, có khi nói không có sắc.³² Thật tướng của các pháp thì không sắc, không phi sắc. Không [của các pháp] cũng như thế. Kinh Hoa Nghiêm nói: “Tâm chẳng phải màu vẽ, Màu vẽ chẳng phải tâm; Rời tâm không màu vẽ, Rời màu vẽ không tâm.”³³ Tất cả sự tương đãi³⁴ đều y cứ theo đây. Thí như người có hai mắt đều lé, độc hành trên đường; đường ấy hai bên đều có hố sâu; người kia không thấy, hoặc lạc vào đường Đông, hoặc lạc vào đường Tây, hoặc sắp bước vào hố, không thấy đường thẳng. Trên đường đi gặp một người, bảo tránh hố sâu, dẫn ra chính giữa con đường (: trung đạo). Tất cả chúng sinh cũng lại như vậy, bị các phiền não che lấp con mắt trí tuệ, vọng chấp Không, vọng chấp sắc. Họ nghe nói ‘Sắc chẳng khác Không’, liền chấp ‘Không là hữu’; nghe nói ‘Không chẳng khác sắc’, liền chấp ‘Sắc là chân’; nghe nói ‘Sắc tức là Không’, rồi chấp ‘Không là thật hữu’; nghe nói ‘Không tức là sắc’, rồi chấp ‘Hữu là thật Không’. Vọng chấp chẳng trừ bỏ, thì luôn đuổi theo lời nói, dựa vào âm thanh. Vì tâm chấp trước chưa trừ bỏ hết, nay lấy bốn thứ tráo trở tâm cảnh³⁵, thì mới cùng tận căn nguyên [của sự chấp trước]. Thí như người có hai mắt đều lé: Hàng phàm phu và Nhị thừa, con mắt trí tuệ của họ chưa khai mở. Hai bên đều có hố sâu: Chấp đoạn, chấp thường, chấp Không, chấp sắc, thường khởi những khái niệm đối kháng như: hữu – vô, và ác kiến.³⁶ Trên đường đi gặp một người: Đó là chư Phật Như Lai. Bảo tránh hố sâu: Lìa những khái niệm đối kháng và ác kiến. Dẫn ra chính giữa con đường: Giảng nói con đường chân chánh đưa đến Bồ-đề. Phải biết cả Không và sắc đều là sự biến hiện của tự tâm.³⁷ Liễu tri tâm và cảnh không hai, nên gọi là ‘Sắc bất dị Không’. Thọ, tưởng, hành, thức diệc phục như thị: Đây là tâm pháp. Sắc đã tráo trở bốn thứ, và tâm pháp chẳng khác sắc, [cũng tráo trở bốn thứ,] nhưng lược bỏ không nói, nên bảo là ‘diệc phục như thị’.

Kệ tụng:

Không sắc tựa nhau chưa từng thật Trong ấy chỉ có một chân như Tâm cảnh hiểu giống như huyễn mộng Ung dung thẳng bước nhập Vô dư.

Trước nay đã nói về Không – sắc tráo trở, bốn thứ khác nhau. Đây là phần thứ ba: Không sắc nhất như không hai.

Xá-lợi tử! Thị chư pháp Không tướng, bất sinh bất diệt, bất cấu bất tịnh, bất tăng bất giảm.

Đây là phá sự sinh diệt, cấu tịnh, tăng giảm; chúng không có hai tướng.

Xá-lợi tử, dịch là Thân tử³⁸. Mẹ của tôn giả tên là Xá-lợi. Từ mẹ mà đặt tên, nên gọi là Xá-lợi tử.

Thị chư pháp Không tướng: Thể tướng của năm uẩn, mười hai nhập và mười tám giới đều là Không, nên gọi là Không tướng. Tâm pháp chẳng phải một, nên gọi là chư pháp.

Bất sinh bất diệt: Thấy các pháp có sinh thì biết các pháp có diệt. Pháp vốn không sinh, thì không có pháp diệt. Giống như con mắt bị bệnh màng mắt mà vọng thấy có hoa đốm; hoa đốm ấy vốn không có thể tánh. Chỉ vì vọng tưởng che lấp con mắt trí tuệ, ở trên pháp thể mà khởi vọng tâm, thấy có sinh diệt. Năm uẩn mà là có, thì cái có ấy được gọi là sinh. Thấu rõ ‘Năm uẩn là Không’, thì trong Không sao có sinh? Năm uẩn mà có sinh, thì ‘có sinh’ ấy cũng được gọi là ‘có diệt’. Năm uẩn vốn không sinh; không sinh sao ‘có diệt’? Đem trí tuệ phản chiếu nguồn tâm, thấy ‘bản chất của vọng tưởng là Không’, tức không có sinh diệt, nên nói là bất sinh bất diệt.

Bất cấu bất tịnh: Hàng phàm phu thì phiền não chưa trừ, tham sân còn mãi, nên khởi chấp ngã, chấp nhân, gọi là cấu. Hàng Nhị thừa thì phiền não đã tận, tham sân rời xa, nên chứng ‘nhân Không’, gọi là tịnh. Cấu có thể diệt trừ; tịnh có thể thích ứng.³⁹ Đi tìm bản thể của cấu, thì biết nó xưa nay là Không. Trong Không ấy làm sao có tịnh, nên nói là bất cấu bất tịnh. Bất tăng bất giảm: Đứng về mặt lý thể chân như, sáu đường trầm luân chưa chắc giảm ít, ba cõi xuất ly không hẳn tăng nhiều. Tại triền chân như gọi là Như Lai tạng; xuất triền chân như gọi là Pháp thân.⁴⁰ Ra vào, nói năng tuy khác nhau, nhưng chân như, pháp thể xưa nay không sai biệt. Lấy pháp tánh làm thân thì không có chướng ngại, giống như hư không không có tổn giảm, nên nói là bất tăng bất giảm.

Thị cố Không trung vô sắc, vô thọ, tưởng, hành, thức.

Đây là phá thêm hai pháp sắc tâm. Trước có nói ‘Năm uẩn đều là Không’, sợ không hiểu nghĩa nên nói thêm câu này. Sắc và tâm là vô tự tánh, cho nên nói, ‘Thị cố Không trung vô sắc, vô thọ, tưởng, hành, thức.’

Kệ tụng:

Sinh diệt hư không duyên tâm luyến Tịnh thức tương vi thức chẳng thông Tăng giảm liễu tri không tổn ích Tức cùng Năng Nhân, pháp tánh đồng.

Trước nay đã nói về ba tướng⁴¹ sai biệt chẳng đồng. Đây là phần thứ tư: Cấu tịnh duy chân không vọng.

Vô nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý; vô sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.

Đây là phá Mười hai nhập, chúng như huyễn ảo, là duyên sinh, không có thật.

Vô nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý: Đây là quán sáu căn đều là Không. Vì sao là Không? Con mắt có da thịt là địa đại, nước mắt là thủy đại, hơi nóng là hỏa đại, chuyển động là phong đại. Hỏi: Địa là con mắt chăng? Đáp: Địa chẳng phải con mắt. Thủy là con mắt chăng? Thủy chẳng phải con mắt. Hỏa là con mắt chăng? Hỏa chẳng phải con mắt. Phong là con mắt chăng? Phong chẳng phải con mắt. Bốn đại mỗi thứ khác biệt, gọi đó là tự tướng. Bốn đại hòa hợp thành nhãn căn, gọi đó là khổ tướng⁴². Chưa có bốn đại, là vô tự tánh nhãn căn; đã có bốn đại, là vô tha tánh nhãn căn. Không tự tánh, không tha tánh, thì nhãn căn là Không.⁴³ Nhãn tánh đã là Không, nhưng không phải không có nhãn. Năm căn còn lại y cứ theo nhãn căn mà hiểu.

Vô sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp: Sáu căn mà có, thì sáu trần đối tượng là không hư dối. Đi tìm sáu căn thì biết chúng đều là Không, nên sáu trần đối tượng rõ ràng chẳng có. Vì sao gọi là căn? Vì sinh ra các thức. Vì sao gọi là trần? Vì dơ bẩn tịnh tâm.⁴⁴ Bốn trần thành bốn đại, bốn đại thành sáu căn.⁴⁵ Sáu căn đối sáu trần, nên lập ra mười hai xứ. Mỗi xứ từ duyên sinh, nên nói là vô tự tánh.

Hỏi: Trước nói năm uẩn, hoặc nói mười hai nhập, mười tám giới, ba tướng ấy có gì sai biệt?

Đáp: Thí như người bắt chim bằng lưới; bắt được chim là nhờ ở một mắt lưới, nhưng không thể dùng cái lưới chỉ có một mắt để bắt chim. Liễu phàm chứng Thánh là nhờ ở một pháp Bát-nhã, nhưng không thể dùng một pháp để dạy người, bởi lẽ căn có lợi độn, chứng có cạn sâu. Thế nên, đức Thế Tôn tùy nghi tiếp dẫn, tạo đủ thứ phương tiện, nói ba khoa pháp môn⁴⁶, mục đích cho chúng sinh ngộ nhập. Kệ tụng:

Kiên, thấp, noãn, động làm căn bản Duyên như huyễn, sinh tử tạm dừng Nội ngoại hai bên tuy hữu đối Quán thể tánh kia giống Càn thành⁴⁷ . Trước nay đã nói về căn trần, hai xứ bất đồng. Đây là phần thứ năm: Mười hai nhập như huyễn ảo.

Vô nhãn giới, nãi chí vô ý thức giới.

Đây là phá Mười tám giới. Trước nói về căn trần, hai xứ đều là Không. Đây là nói sáu thức ở giữa căn trần, mỗi thức thì vô tự tánh. Vì có căn trần mà phát sinh sáu thức.

Hỏi: Sáu thức phát sinh thế nào?

Đáp: Nhân có sắc trần, phát sinh nhãn căn, mà nhãn thức sinh. Nhân có thanh trần, phát sinh nhĩ căn, mà nhĩ thức sinh. Cho đến, nhân có pháp trần, phát sinh ý căn, mà ý thức sinh. Do không thấu hiểu trần cảnh nên vọng tưởng sinh khởi, làm căn bản cho tất cả phiền não, rồi huân tập vào bản thức, hình thành vô lượng chủng tử của bốn loài trong ba cõi, từ đó luân hồi sáu nẻo, không có ngưng nghỉ. Hỏi: Vì sao gọi là phiền não, và vì sao gọi là tham, sân, si?

Đáp: Vì nhãn duyên sắc, gọi đó là phiền. Sắc xúc chạm nhãn, gọi đó là não.

Sáu thức duyên sáu trần, gọi đó là phiền. Sáu trần xúc chạm sáu thức, gọi đó là não. Tham, sân, si: Khi nhãn duyên sắc, sắc đẹp thì tham, sắc xấu thì sân. Phân biệt đẹp xấu, gọi đó là si. Mỗi một căn trần mà vọng tưởng phân biệt, khởi các phiền não, đều gọi là si. Hỏi: Thực hiện quán hạnh gì để trừ bỏ phiền não và tham, sân, si?

Đáp: Hành giả có thể chứng tâm, hướng nội phản chiếu, ⁴⁸ thể tánh của các căn là bất khả đắc, đó gọi là Không môn. Các trần là hư vọng, thì các thức không có sinh diệt, đó gọi là Vô nguyện môn. Ba xứ⁴⁹ là vô sở hữu, đó gọi là Ba Không môn.⁵⁰

Ba xứ không bị trói buộc, cũng gọi là Ba giải thoát môn. Thông đạt được sáu trần, cũng gọi là Sáu độ môn. Các thức đều vắng lặng, cũng gọi là Chân như môn. Sáu thức diệt thì không có phiền; sáu trần Không thì không có não. Trần đã không thật có, nên không thấy có sắc đẹp để tham, không thấy có sắc xấu để sân; không có tâm phân biệt thì không có si. Nếu tương ưng với lý ấy, thì tham, sân, si đều diệt, phiền não dứt sạch, đó gọi là Vô dư Niết-bàn. ‘Vô nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý; vô sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; vô nhãn giới, nãi chí vô ý thức giới ’, đây là phá chấp về hữu ngã, nhân, chúng sinh và thọ giả.⁵¹ Mười tám giới, nghĩa là ‘sai biệt’⁵² (: tự thể khác nhau): Sáu căn duyên sáu trần, [sinh ra sáu thức], mỗi giới có sai biệt, hợp thành mười tám giới. Nói mười tám giới là để phá cái ngã. Nếu trong con mắt có cái ngã, thì trong lỗ tai phải không có cái ngã. Nếu trong mỗi căn trần mà có cái ngã, tức là trên một con người có cả thảy mười tám cái ngã riêng biệt. Nếu trong mỗi căn trần mà không có cái ngã, thì mười tám giới đều không có. Nên biết, ngã không có thật thể. Nhãn duyên sắc trần, thanh duyên thanh trần, cho đến thân duyên xúc trần; năm căn và năm trần đều có thể nhận biết được.

Hỏi: Ý duyên pháp trần, hình thái của nó thế nào?

Đáp: Năm căn đối năm trần, khoảng giữa phát sinh năm thức. Năm căn tuy là thấy, nghe, hiểu, biết⁵³, nhưng không thể phân biệt, phải kết hợp đồng thời với ý thức mới phân biệt được. Thấy xanh, vàng, đỏ, trắng, vuông, tròn, phân lượng, v.v…, gọi là pháp trần. Ý thức cùng với năm thức, cùng duyên năm trần; ở trên năm trần, hư vọng phân biệt, gọi là pháp trần.

Hỏi: Ý thức có công năng phân biệt, chưa xét đến ý căn có công năng gì? Đáp: Ý căn lấy sự hằng thẩm sát và tư lương [trên ngã tướng được chấp trước] làm dụng. Có ba huân tập và bốn sai biệt. Ba huân tập: 1. Danh ngôn huân tập; 2. Ngã ái huân tập; 3. Hữu chi huân tập.⁵⁴ Bốn sai biệt: 1. Ngã mạn; 2. Ngã ái; 3. Ngã kiến; 4. Vô minh (: Ngã si).⁵⁵ Ý căn thường tương ưng với bốn hoặc phiền não⁵⁶, và có khả khả năng tiếp nhận tất cả chủng tử thiện ác rồi huân tập vào thức thứ tám⁵⁷. Năm thức hướng ngoại duyên là năm trần; ý thức cũng cùng với năm thức hướng ngoại duyên, và hướng nội duyên, gọi là Biến kế sở chấp tánh. Thức thứ bảy dựa vào sáu thức phân biệt, hướng nội duyên để hình thành pháp trần, rồi chấp thọ⁵⁸ thành các chủng tử, huân nhập trong thức thứ tám, hoàn toàn hướng nội duyên, gọi là Y tha khởi tánh. Thể của thức thứ tám là Như Lai tạng, căn bản của nó là chân như, gọi là Viên thành thật tánh.⁵⁹

Nhãn thức duyên sắc, ý thức theo sau phân biệt, thì nhãn thức liền diệt; thức thứ bảy chấp thọ, thì ý thức cũng diệt; thức thứ tám thọ huân⁶⁰, thì thức thứ bảy cũng diệt. Hành giả trừng tâm nội chiếu, nhãn không duyên sắc trần, thì ý thức không có phân biệt. Nhập Sơ địa, chuyển ý thức làm Diệu quán sát trí. Sáu thức diệt, thức thứ bảy không còn chấp thọ, nhập địa thứ bảy, chuyển thức thứ bảy làm Bình đẳng tánh trí. Thức thứ tám không còn thọ huân, thì Như Lai Tạng chuyển tịnh thức thứ tám thành Đại viên kính trí; cũng chuyển năm thức thành Thành sở tác trí. Thành sở tác trí và Diệu quán sát trí làm Hóa thân; Bình đẳng tánh trí làm Báo thân; Đại viên kính trí làm Pháp thân. Tóm lại, tám thức chuyển thành bốn trí, và bốn trí làm thành ba thân.

Trước nói, ‘Vô nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý; vô sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; vô nhãn giới, nãi chí vô ý thức giới’, là hai pháp sắc và tâm được phân làm mười tám giới. Thấu suốt ‘Sắc tức thị Không’, thì tâm duyên ba đời đều bất khả đắc. Như vậy, sắc và tâm vốn là Không. Nên biết, mười tám xứ chẳng phải có, đó là theo vọng mà nói; ngoài tâm chẳng phải không có, đó là theo lý mà nói. Các pháp toàn là ‘nhất tâm hư biến’.

Kệ tụng:

Nội, ngoại, trung gian mười tám xứ

Như nói sừng thỏ vốn không hình Đại Thánh ứng cơ phương tiện thuyết

Tùy ở dụng xứ lập hư danh.

Trước nay đã nói về căn trần, ba xứ sai biệt bất đồng. Đây là phần thứ sáu:

Ba xứ đồng thể khác danh.

Vô vô minh, diệc vô minh tận; nãi chí vô lão tử, diệc vô lão tử tận.

Đây là phá cảnh và quán của Trung thừa, như huyễn ảo, sóng nắng, tìm cầu thể tánh đều bất khả đắc. Vô minh và sinh lão tử thuộc về thế tục đế. Sự diệt tận vô minh và sự diệt tận sinh lão tử thuộc về chân đế. Phàm phu không trí, khởi tâm duyên cảnh, thì gọi là vô minh. Nhị thừa không bi, diệt trừ vô minh, nhập Niết-bàn; và Bồ-tát có đại trí, tâm cảnh đều mất, khác với tục đế, thì gọi là vô vô minh. Bồ-tát có đại bi, vì hóa độ chúng sinh nên không vào dòng Niết-bàn, hoặc không hết vô minh, gọi là vô vô minh tận. Phàm phu không trí nên có sinh lão tử. Bồ-tát ‘chiếu kiến ngũ uẩn giai Không’, thì không có sinh lão tử. Nhị thừa không bi, khôi thân diệt trí⁶¹, bỏ hết sinh lão tử. Bồ-tát có đại bi, vì hóa độ chúng sinh nên đồng sự và đồng nghiệp như họ, không chấm dứt sinh lão tử, gọi là vô vô minh, diệc vô vô minh tận; nãi chí vô lão tử, diệc vô lão tử tận.

Vô minh: Không có trí tuệ minh nên tạo các hành. Hành là tội hành, phước hành và bất động hành.⁶² Sát sinh, trộm cắp, v.v…, các pháp tà kiến, gọi là tội hành. Lễ Phật, tụng kinh, bố thí, trì giới, v.v…, gọi là phước hành. Tọa thiền đắc tứ thiền bát định⁶³, hàng phục tâm không cho động khởi, gọi là bất động hành. Con người tạo tác các nghiệp thiện, ác, v.v…, rồi lo sợ về quả báo vị lai, đó là pháp hữu vi. Pháp hữu vi thì không thoát khỏi sự sinh, già, bệnh, chết; không thoát khỏi sự tuần hoàn sáu đường, ba cõi. Gieo trồng chủng tử của các nghiệp thiện, ác, v.v…, huân tập nơi bản thức. Khi cùng ma quân sinh tử ⁶⁴ gặp gỡ, thì cảnh giới hay sinh xứ mình tham luyến hiện ra, rồi khi nghiệp mạng đã hết, thọ thân trung ấm, trải qua bốn mươi chín ngày, rơi vào thai mẹ. Tinh huyết cha mẹ trộn lẫn, hai giọt đỏ trắng hòa hợp, hình thành khối thịt, đó là Danh sắc. Danh, là bốn ấm: thọ, tưởng, hành, thức. Sắc, là bốn đại: địa, thủy, hỏa, phong [hay kiên, thấp, noãn, động]. Sáu xứ là nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý, v.v…⁶⁵. Tri giác về lạnh, ấm, khổ, vui, v.v…, gọi đó là Xúc. Có sự lãnh nạp, gọi đó là Thọ. Với mẹ sinh yêu, với cha sinh ghét,⁶⁶ và khi tinh cha thoát ra, gọi rằng ‘đã hiện hữu’, gọi đó là Ái. Tham trước tiền cảnh, gọi đó là Thủ. Bốn đại thành tựu, gọi đó là Hữu. Bốn mươi chín ngày trở về trước có những gió nghiệp hình thành thân⁶⁷, rời khỏi thai mẹ, gọi đó là Sinh.⁶⁸

Nghiệp mạng chấm dứt, bốn đại tan rã, gọi đó là Tử. Đây là mười hai nhân duyên.

Vô minh và Hành thuộc về quá khứ. Thức, Danh sắc, Lục xứ, Xúc, Thọ, Ái, Thủ và Hữu, tám chi này, gồm cả giai đoạn ở trong thai mẹ, thuộc về hiện tại. Sinh và Tử, hai chi này thuộc về vị lai.⁶⁹ Vô minh và Hành làm năng dẫn; Thức, Danh sắc, Lục xứ, Xúc và Thọ, chủng tử của năm quả này làm sở dẫn. Ái, Thủ, Hữu, ba chi hiện tại này cảm đắc Sinh và Tử ở vị lai. Các bậc Trung thừa quán sát: Vô minh diệt, thì không tạo Hành; Hành cũng diệt, bởi vì không có Hành. Không có Hành thì không có chủng tử, cho nên Thức cũng diệt. Thức đã diệt thì nối tiếp cho đến Lão, tử, sầu, bi, khổ, ưu, não cũng diệt. Đó là sự giải thoát ba cõi, không còn tái sinh đời sau nữa, giống như các người con ngồi trên các cỗ xe hươu thoát khỏi nhà lửa. Lý của bậc Trung thừa là, có Vô minh và Vô minh diệt; có Lão tử và Lão tử diệt. Sự quán chiếu của Bát-nhã thì không như vậy: Vô minh xưa nay chẳng có, cũng không có sự diệt tận của Vô minh; Sinh, Lão tử hoàn toàn là bất khả đắc, cũng không có sự diệt tận của Sinh, Lão tử.