Phật Giáo Và Vũ Trụ Quan

Theo Phật Giáo, tâm tư duy (Tâm phan, như vệ tinh quả đất, định tinh mặt trời, và vô lượng thiên hà) có thể sinh ra trong không gian thời gian, nhưng linh ảnh tâm (Lòng Bồ Đề, vũ trụ) vượt thời gian không gian. Như đã nói ở trên, trong Thuyết Tương Đối Tổng Quát Suy Rộng của Einstein, không-thời gian và vũ trụ không tồn tại độc lập với nhau. Govinda cũng nói, “Linh ảnh nằm trong một không gian nhiều chiều hơn và vì thế nó phi thời gian”. Không-thời gian của vật lý tương đối cũng là một không gian phi thời gian, có chiều cao hơn, trong đó mọi phản ứng đều liên hệ với nhau, nhưng mối tương quan không có tính nhân quả. Sự tương tác các hạt (particles) chỉ có thể lý giải trong khái niệm nguyên nhân- kết quả ghi trên biểu đồ không gian - thời gian và được đọc theo nguyên tắc chỉ định, thí dụ từ dưới lên trên, từ trái qua phải. Nhưng một khi những dữ kiện này được quan niệm trong một cấu trúc bốn chiều, không có một hướng thời gian nhất định, thì không có cái trước, cái sau và vì thế không có nguyên nhân và hậu quả (nhân quả) để tư nghị.

Trong các bài thuyết giảng Upanishad: Nơi có nhị nguyên, là nơi có một cái thấy một cái khác; một cái ngửi một cái khác, một cái nếm vị một cái khác… Nhưng nơi mà tất cả đã trở về tự tính của nó, thì cái gì thấy và cái gì bị thấy? Cái gì ngửi và cái gì bị ngửi? Cái gì nếm và cái gì bị nếm? Cái gì cảm nhận? Tất cả từ tâm tưởng, lời của Heraclitus:

“Cái lạnh sẽ nóng dần lên, cái nóng nguội đi, cái ướt khô dần, cái khô thành ướt”. Sách Bích Nham Lục nói, “Tất cả càn khôn đại địa chỉ là cái chính mình. Lạnh thì khắp trời đất lạnh. Nóng thì khắp trời đất nóng…”

Trang Tử nói: Mối liên hệ của tôi với thân và các phần tử của thân đã tan biến. Giác quan của tôi đã bị dẹp bỏ. Tôi cứ để cho thân tâm đi ngao du, tôi thành một với cái đại khối xuyên suốt. Tôi gọi nó là an tọa và quên mọi chuyện. Đó là sự nắm bắt cuối cùng sự nhất thể mọi sự. Theo trình bày của các nhà đạo học thì ta đạt tới nó trong dạng một tâm thức, trong đó cá thể con người đã tan vào một nhất thể vô phân biệt bỏ lại đằng sau thế giới của cảm thọ và nội dung của “vật thể”.

Trong Đạo của Vật Lý, Fritjof Capra viết: Trong khoa học, khi nghiên cứu những mô hình của vật lý hạ nguyên tử, được thấy chúng luôn luôn phát biểu bằng nhiều cách khác nhau, dẫn đến một kiến giải duy nhất: đó là các thành phần vật chất và những hiện tượng tham gia, tất cả đều nằm trong một mối liên hệ với nhau và phụ thuộc lẫn nhau; chúng không thể được xem là đơn vị độc lập, mà là thành phần bất khả phân của một cái toàn thể. Trước hết tôi xin trở lại sự phân biệt giữa cơ cấu toán học của một lý thuyết và cách lý giải bằng ngôn từ của nó. Cơ cấu toán học của thuyết lượng tử đã được nhiều thí nghiệm khẳng định và được thừa nhận là nhất quán và chính xác để mô tả tất cả các hiện tượng nguyên tử. Thế nhưng cách lý giải bằng ‘ngôn từ ngữ’ của nó, tức là ý nghĩa triết học của thuyết lượng tử lại chưa có một cơ sở vững chắc. Thực tế là nhà vật lý suốt hơn bốn mươi năm qua chưa đưa ra được một mô hình triết lý rõ rệt về nó. Chúng chỉ là sự lý tưởng hóa; trên thực tiển thì chúng có ích, nhưng không có ý nghĩa đích thực.

Tất nhiên nền vật lý hiện đại làm việc trong khuôn khổ hoàn toàn khác và không thể đi xa như thế trong việc chứng thực tính nhất thể của mọi sự. Nhưng trong vật lý nguyên tử, nó đã đi một bước dài về hướng của thế giới quan phương Đông.

Trong vật lý lượng tử, Niels Bohr nói, “Các hạt vật chất độc lập chỉ có trong sự trừu tượng, tính chất của chúng chỉ có thể định nghĩa và quan sát trong tương tác với các hệ thống khác”. Những câu sau đây của David Bohm, một trong những người chống lại trường phái Copenhagen, khẳng định hùng hồn thực tế này: Ta phải tiến đến khái niệm của một cái toàn thể bất khả phân, nó phủ nhận ý niệm cổ điển chuyên nghiệp phân tích thế giới ra những thành phần độc lập và cách ly… Ta quá bảo vệ quan điểm cũ về những hạt cơ bản, cho nó là thực tại đích thực của thế giới, và mọi hệ thống chỉ là dạng hình khác nhau chứa đựng những hạt đó. Đúng hơn, thực tại cơ bản là mối liên hệ lượng tử, không cách ly được của một cái toàn thể, và những thành phần tương đối độc lập chỉ là những dạng đặc biệt nằm trong thể chung đó.

Thực tại, chân không, có thể hiểu đại khái, Tạng Luận tư nghị về triết lý, nhân sinh quan và xum la vạn tượng trong vũ trụ. Chi tiếc hơn, Tạng Luận đưa ra các cách luận giải và phân tích các hiện tượng trên phương diện vũ trụ học, triết học, siêu hình học, tâm lý học, nhận thức học, v.v... nhằm giúp chúng ta có chút khái niệm về bản chất của vũ trụ và con người. Tóm lại, chủ đích của Tạng Luận là mang lại cho chúng ta một trí tuệ hiểu biết, sâu sắc, tinh khiết, và cao siêu nhất vượt lên trên những sự nhận thức vô minh bị chi phối bởi bản năng phàm tục, giới hạn vận hành quy ước và nhị nguyên của tâm thức.

Trong Sự Phát Triển Của Đại Thừa, Tiết IV A Lại Da Duyên Khởi Luận, “Thuyết Thật Tướng của hai ngài Mã Minh và Long Thọ, thể hiện nghĩa Chân Không của Như Lai Tạng. Qua đến thời đại Pháp Tướng Học, hai ngài Vô Trước và Thế Thân, lại thuyết minh Như Lai Tạng bằng nghĩa [thực tại] chân như diệu hữu.

Từ trước, hàng Tiểu Thừa chỉ thành lập có sáu thức là: Nhãn, Nhĩ, Tỷ, Thiệt, Thân và Ý Thức. Song sáu thức là những tâm lý sanh diệt, vô thường. Như năm thức trước chỉ do sự kích thích của ngoại giới mà tả tượng vào nội tâm. Chúng không có những tác dụng tinh thần như: so sánh, suy luận hoặc truy niệm cảnh quá khứ. Có đủ những tác dụng ấy và chiếm được địa vị trọng yếu, duy có thức thứ sáu mà thôi. Nhưng ý thức cũng là một thứ tâm lý có gián đoạn một chiều (serial), niệm trước đã qua, niệm sau mới đến chứ không phải nhiều niệm đến cùng một lúc. Cơ thể chúng ta được cấu tạo bởi ngũ uẩn với tương quan một chiều; chúng ta chỉ có khả năng thực thi một chiều chứ không có thể xử lý đa dạng và khi chúng ta chết rồi thì ý thức đó cũng tiêu tan? Nếu không tiêu tan, thế thì cái gì duy trì nghiệp lực làm cho nó không gián đoạn sau khi chúng ta chết? Ta thấy nhiều người giảng thuyết về vấn đề này rồi. Nghe để là nghe như vậy thôi chứ ‘thực tại’ có biết, có thấy voi ở đâu mà mò.

Lý do trên là nguyên nhân thành lập ra A Lại Da Thức của phái Đại Thừa. A Lại Da có nghĩa: Hàm Tàng Thức hoặc Chủng Tử Thức, là một tâm thể chứa đựng tất cả chủng tử của vạn hữu, làm cội gốc duy trì và mở mang ra hiện tượng giới, có đủ ngàn hình muôn trạng bao la. Sáng lập ra thuyết A Lại Da Duyên Khởi là giáo phái Pháp Tướng, cũng gọi giáo phái Duy Thức. Ngoài sáu thức của Tiểu Thừa, phái nầy lập thêm hai thức nữa: Mạt Na (Màna) thứ bảy, và A Lại Da (Alaya) thứ tám. Mạt Na có nghĩa: Chấp ngã, một tâm lý lầm nhận cái ta (ngã) là thực tại có thật.

Theo nhà Duy Thức, nếu nói Chân Như làm duyên khởi cho vạn hữu, là không hợp lý. Bởi Chân Như thì bình đẳng đồng nhất, mà vạn hữu thì muôn hình sai biệt. Vậy căn nguyên phát khởi các hiện tượng muôn vàn sai biệt ấy, tất phải do muôn vàn chủng tử sai biệt. Nơi chứa đựng các chủng lượng tử nầy là thức A Lại Da, và A Lại Da làm nhân duyên phát khởi các pháp, nên gọi là A Lại Da Duyên Khởi. Chính thức A Lại Da nầy cũng do nhân duyên mà thành. Từ vô số kiếp đến giờ, do nghiệp nhân lành dữ huân tập, nó vẫn luôn luôn sanh khởi không gián đoạn, chứa đựng tất cả mọi chủng tử và có khả năng vô hạn để phát hiện ra hữu tình giới và khí thế giới. A Lại Da có hai: Chúng sanh A Lại Da Thức và Như Lai A Lại Da Thức. A Lại Da của chúng sanh có tính ‘cách biệt’. A Lại Da của Như Lai có tính ‘cách đồng’. A Lại Da của chúng sanh vô thủy hữu chung. A Lại Da của Như Lai vô thủy vô chung. A Lại Da của chúng-sanh thuộc Biến Kế Chấp Tánh. A Lại Da của Như Lai thuộc Viên Thành Thật Tánh.

Duy Thức Tông lập ra ba tánh: Biến Kế Chấp, Y Tha Khởi và Viên Thành Thật. Y Tha Khởi là các pháp do nhân duyên sanh khởi, đứng địa vị trung tâm. Trên Y Tha Khởi mà lầm nhận có không, đoạn thường, sanh diệt, quay cuồng theo hiện tượng là Biến Kế Chấp. Trên Y Tha Khởi mà tiêu diệt những quan niệm ấy, là Viên Thành Thật. Trong A Lại Da Thức của chúng ta chứa đủ chủng tử mê và ngộ.

Tóm lại, thuyết A Lại Da Duyên Khởi đứng về mặt diệu hữu mà thuyết minh Như Lai Tạng. Thể tướng A Lại Da nầy làm nhân duyên cho nhau sanh khởi vô cùng; trong vô thường ẩn lý chân thường, trong sanh diệt ẩn lý phi sanh diệt, mê cùng ngộ chỉ bởi nơi người mà thôi. Cho nên lời văn trong bài tựa Kinh Lăng Già nói, “Tâm không rời thức, hằng niết bàn nơi sự diệt sanh; thức chẳng lìa tâm, uổng sống chất trong vòng thường trụ” là chỉ cho ý nghĩa nầy vậy.

Theo truyền thống thì Tạng Luận bắt đầu được hình thành từ thời kỳ Đức Phật còn tại thế và Ma Ha Ca Diếp đã lập lại trước khi kết thúc Đại Hội kết tập Đạo Pháp lần thứ nhất, thế nhưng nếu căn cứ vào văn phong, và các cách lập luận thì Tạng Luận chỉ có thể được trước tác rất muộn về sau này mà thôi. Điều này thật hiển nhiên và cũng đã được chứng minh trên thực tế: các bài bình giải trong Tạng Luận là do nhiều vị đại sư trước tác, và các Tạng Luận do các học phái khác nhau đưa ra cũng không hoàn toàn thống nhất. Đây là chuyện lịch sử, điều may mắn cho chúng sinh là nhờ tiền nhân đã cố sức duy trì, nhờ vào văn minh của khoa học hiện đại và nhất là nhờ internet với sự đóng góp tích cực của nhân loại trên thế giới mà chúng ta có được những tài liệu Phật Pháp quý giá để tham khảo, học hỏi, và tư nghị nhưng dù có học từ nhiều kiếp cũng không học hết nỗi.

Trong Đạo của Vật Lý của Fritjof Capra, Tiến Sĩ Nguyễn Tường Bách viết trong phần Lời Người Dịch: Đặc trưng của nền vật lý hiện đại trong thế kỷ 20th là sự tìm kiếm nguồn gốc khởi thủy của vật chất, cố tìm ra những “hạt cơ bản” cuối cùng tạo nên nguyên tử. Thế nhưng, khi đến cánh cửa cuối cùng mở ra để thấy bộ mặt thật của vật chất, nhà vật lý phát hiện vật chất hình như không phải do những hạt cứng chắc tạo thành nữa, mà nó chỉ là dạng xuất hiện của một thực tại khác. Vì thế mà vật chất mang những tính chất hầu như đối nghịch nhau, nó vừa liên tục vừa phi liên tục, vừa hữu hiện vừa phi hữu hiện, dạng xuất hiện của nó tùy theo cách quan sát của con người. Những tính chất lạ lùng đó đưa ngành vật lý vào thẳng cửa ngõ của triết học: nền vật lý hiện đại vừa thống nhất và lý giải nhiều khái niệm cơ bản của triết học, vừa đề ra những câu hỏi lớn của loài người mà các nhà đạo học từ xưa tổng kết. Và kỳ lạ thay, những phát hiện hiện nay của nền vật lý hiện đại không khác bao nhiêu so với những kết luận của các thánh nhân ngày xưa. (Cuốn sách là bản dịch Việt Ngữ của “The Tao of Physics” [Đạo của vật lý] của tác giả Fritjof Capra, bản in lần thứ ba, do Flamingo xuất bản năm 1982, dịch giả Nguyễn Tường Bách).

Trong Thế Giới Quan Phật Giáo, Cư Sĩ Truyền Bình diễn tả rất trung thực, “Phật giáo thật ra không có thế giới quan, bởi vì đã nói thế giới là không có thật, chỉ là do chúng sinh vọng tưởng, thì làm gì có thế giới quan. Vậy nói thế giới quan là nói theo vọng tưởng của chúng sinh, mục đích là để phá chấp thật chứ không phải để mô tả chân lý.

Nói “thế giới quan Phật giáo” tức là đã nói không hoàn toàn đúng sự thật, không đúng thực tướng của vấn đề, vì “động niệm tức quai” (动念即乖 có động niệm, tức khởi lên ý tưởng thì không còn đúng với thực tế nữa). Cũng giống như Phật Giáo thường nói : phàm cái gì có thể dùng lời nói, ngôn ngữ để diễn tả thì đều không có nghĩa thật”.

Tính chất và sự hiện hữu của tất cả vật thể trong vũ trụ xuất phát từ những phản ứng (reactions) và mối tương quan của nhân duyên mà ra. Tự nó không có gì cả, từ không ra có rồi từ có trở về không. Cho nên, nếu chúng ta hiểu rõ thực tại: Nhân lẫn Pháp đều như huyễn, vô tự tánh, vô sắc tướng thì không còn bị quay cuồng mê chấp theo xum la vạn tượng. Lúc đó, tâm thức sẽ bình yên, an tịnh; phiền não sẽ được tiêu diệt đưa đến giải thoát khỏi khổ đau; rồi từ đó lần lần sẽ sanh ra giác ngộ. Vậy thực tại từ mê đến ngộ thực ra rất đơn giản chỉ là sự thay đổi quan niệm của tâm ý thức.

Do đó, mục đích đầu tiên trong truyền thống Phật Giáo là điều chỉnh lại đầu óc cho đúng với mục đích thực tại, bằng cách thiền quán và tĩnh lặng. Từ Sanskrit của thiền quán là Samadhi, có nghĩa sự thăng bằng tâm linh. Nó nói đến trạng thái, trong đó con người chứng thực được sự nhất thể với vũ trụ: Khi giác ngộ và hội nhập cái biết và thấy của Phật (Khai, Thị, Ngộ, Nhập Phật tri kiến), thể nhập được tâm thanh tịnh thì Bồ Tát chứng được tâm bất nhị của Pháp Giới và chữ Không của vũ trụ, đạt ngộ tri kiến Phật viên mãn.

Thực tại là một rừng 84000 kinh điển và sách vỡ thảo luận của khoa học hiện đại, tóm lại họ đã nhất trí về những gì Phật Giáo đã định nghĩa từ ngàn xưa đó là: Vô thường (impermanent), thay đổi (uncertainty), vô sở (non-locality), vô trụ (no-space), tính linh (virtual intelligent),...với những lối giải thích logic khoa học, dể hiểu và thích hợp hơn cho kiến thức và suy tư của chúng ta bây giờ.

Dễ hiểu, thích hợp hơn chứ chưa chắc là đúng với thực tại, theo tôi dùng kiến thức tích lũy dựa trên dụng cụ đo lường của ngũ uẩn để khám phá thực tại và dùng ngôn ngữ diễn tả thực tại là đã sai rồi. Càng nói càng sai, càng sai càng viết, càng viết càng sai. Dĩ nhiên, độc giả và những khán thính giả càng nghe, càng đọc, càng thấy, càng không biết thực tại là cái quái gì nữa vì nó cứ ‘sai trang, chạy quàng’.

Vì bản thể là một thực tại tuyệt đối, nên thực tại tuyệt đối luôn luôn là bất khả thuyết, nhưng ngay bản chất giới hạn của ngôn ngữ biểu tượng cũng là bất khả thuyết, cho nên có một sự tương ứng giữa tiến trình biểu tượng và tiến trình bản thể thực tại, chúng không những không đánh mất tinh thể của ngôn ngữ, mà còn mang lại cho ngôn ngữ một giá trị như là một con đường đi đến tuyệt đối của bản thể qua giả danh. Có nghĩa là nói nghĩa như vậy chứ không phải nghĩa như vậy. Nghe như vậy chứ không phải âm thanh như vậy. Thấy như vậy chứ không phải giống như vậy. Như vậy, cho nên thấy như vậy dường như thực tại là như vậy! Đó là như thị tri kiến thực tại.

Cho nên, theo tôi, thực tại là không phải con khỉ khô gì cả; Con khỉ khô gì cả không phải là thực tại. Đó là thực tại!

07.Tiểu Bộ Kinh, Bāhiya Sutta

Nên biết, được nghe Đức Phật đích thân thuyết pháp là một nhân duyên hy hữu, một công đức vô lượng, và may mắn hãn hữu trong đời. Những lời chúng ta nghe kể lại ở đây hay được thuyết pháp từ những người kém trí tuệ và đạo đức cho dù có lập lại chính xác từng lời từng chữ từ kim khẫu của Đức Thế Tôn vẫn không có đủ hấp lực, mãnh lực và công lực sư tử hống để giác ngộ nổi cho người nghe. Tuy nhiên, khi đọc, nghe được những lời vàng ngọc của Đức Thế Tôn dù qua bất cứ một phương tiện nào cũng như là những hạt nhân giác ngộ được cấy vào trong ý thức của chúng ta chờ nhân duyên chín muồi để đơm hoa kết quả Phật tánh. Qua kinh nghiệm riêng tư, một là dừng lại ở đây đừng đọc tiếp nữa hay nếu vẫn còn bản tính hiếu kỳ đọc tiếp thì những triết lý Phật Đà này nó sẽ thấm nhuần vào tâm thức của quý vị không dễ dàng gọt rửa vì khi mà trí tuệ đã mở mang rồi thì khó mà trở lại vô minh. Nếu không muốn đánh mất bóng tối vô minh thì đừng tìm đến gần ánh sáng quang minh của trí tuệ. Nếu không muốn ‘diệt’ tham sân si thì đừng đi tìm vô ngã. Nếu không muốn an tâm kiến tánh thì đừng đi tìm giác ngộ giải, thoát luân hồi khổ đau. Không muốn biết nhân sinh quan, và vũ trụ quan thì đừng học hỏi kiến thức từ khoa học, và khai mở trí tuệ từ Phật Pháp. Nếu không muốn biết Không thì đừng đi tìm Có. Nếu không muốn biết bất nhị thì đừng tìm hiểu nhị nguyên. Nếu không muốn vô thường thì đừng đi tìm hữu thường. Nếu không muốn tri kiến Phật thì đừng tu học Phật. Còn nếu vẫn cố chấp tìm hiểu thì sẽ bị qua bờ bên kia lúc nào không hay biết. Mà khi đã qua bờ bên kia rồi thì không thể trở lại bờ bên kia vì không có bờ bên kia để trở lại.

Một trong những tiêu biểu tuyệt vời là bài kinh trong Tiểu Bộ Kinh, Bāhiya Sutta: Lúc ấy, đức Phật rời khỏi tịnh xá Kỳ Viên (Jetavana) đi trì bình khất thực tại Xá Vệ (Sāvatthi) thì có một vị Bà La Môn đã già, tên là Bāhiya Dāraciriva, đi tìm kiếm Đức Thế Tôn để hỏi pháp. Khi ấy, đức Phật đang ôm bát đi vào giữa các xóm nhà thì Bāhiya Dāraciriva đến gần bên, cúi đầu xuống chân ngài cầu pháp.

Figure 8. Đức Phật và Bāhiya

Đức Phật đã từ chối lần thứ hai, lần thứ ba, viện cớ đang trì bình khất thực nhưng sau đó, ngài đã thuyết ngắn gọn tinh yếu của giáo lý thoát khổ như sau:

“Vậy này Bāhiya! Ông cần phải học tập như sau: Trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy.

Trong cái nghe, sẽ chỉ là cái nghe. Trong cái thọ tưởng, sẽ chỉ là cái thọ tưởng. Trong cái thức tri, sẽ chỉ là cái thức tri.

Như vậy, này Bāhiya! Nếu trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy; trong cái nghe, sẽ chỉ là cái nghe; trong cái thọ tưởng, sẽ chỉ là cái thọ tưởng; trong cái thức tri, sẽ chỉ là cái thức tri – thì không có ông ở trong ấy, ông không là chỗ ấy. Do vậy, này Bāhiya! Ông không là đời này, ông không là đời sau, ông không là đời chặng giữa. Như vậy là đoạn tận khổ đau”. Nhờ lời thuyết pháp tóm tắt này của Thế Tôn, tâm của Bāhiya Dāruciriya được giải thoát khỏi các lậu hoặc, không có chấp thủ.

Dĩ nhiên, sau khi thuyết pháp cho Bāhiya, Đức Phật bướt đi vài bướt và ngài đã bảo các đệ tử của mình chuẩn bị trỡ lại để an táng cho Dāruciriya vì ông ta ngay sau khi được nghe Pháp mà giác ngộ thì bị một con bò điên húc chết. Đức Thế Tôn đã biết trước là Dāruciriya phải bướt qua cửa tử để thoát ra ngoài vòng luân hồi. Cho nên khi ông ta ra đường gặp Phật cầu Pháp, Đức Thế Tôn từ chối 3 lần cho đến khi ông ta cầu khẩn vì đời vô thường, sống chết khôn lường không biết mình lẫn Phật có còn sống đến ngày mai để được nghe pháp lẫn truyền pháp cho nên nhất tâm phải cầu Pháp ngay lúc gặp Phật.

Cái chết của Dāruciriya đúng với linh tính lẫn ý nguyện của ông ta khi cầu khẩn 3 lần xin Phật cho Pháp vì sợ rằng cả Phật lẫn ông ta có thể tịch diệt không biết lúc nào để có dịp khác được cho pháp và nhận pháp. Có thể Dāruciriya đã tới số hay đôi khi ra ngõ gặp Phật cũng không phải hoàn toàn may mắn, được phúc thọ như chúng ta mong ước?

Tôi xin mạo muội vọng ngôn diễn giải thêm, Đức Phật còn có ẩn ý: ‘trong cái thọ mạng tưởng, sẽ chỉ là cái thọ mạng tưởng’ thì khi ông bị bò ‘bạng’ không có ông sở trong ấy, ông không trụ chỗ ấy. Ông không chết đời này, ông không chết đời sau, ông không chết đời chặng giữa. Như vậy là đoạn tận khổ đau sau khi bị bò điên ‘chẹt’ chết. Con bò vì điên ‘trong cái thọ húc tưởng, sẻ chỉ là cái thọ húc’ vì khi nó húc không có nó ở trong ấy, nó không là chỗ ấy. Nó không húc chết ai đời này, nó không húc chết ai đời sau, nó không húc chết ai chặng giữa. Nó chỉ là phương tiện như con bè đưa ông ta qua bờ tử, tới bến giải thoát, đoạn tận khổ đau. Không có người bị húc, kẻ húc; không có kẻ giết, người bị giết. Nó không còn có tính chất nội tại nữa, mà có thể thay đổi bởi tương giác giữa chủ thể và vật thể. Tất cả chẳng qua cũng vì nghiệp quả và nhân duyên, đến đi, xãy ra như thị tri kiến vậy thôi. Ngược lại, ông không sống đời này, ông không sống đời sau, ông không sống đời chặng giữa cho nên những điều trên trong cái thọ mạng tưởng, sẽ không có cái thọ mạng tưởng vì ông không bị bò ‘bạng’ không có ông sở sống trong ấy, ông không sống trụ chỗ ấy.

Nói theo lập trường Đệ Nhất Nghĩa Đế của Bồ Tát Long Thụ thì: chủ quan, khách quan, quan hệ, nhận thức, tất cả đều chỉ là “không” mà thôi. Lập trường của chính Long Thụ quyết không nhất định ở thuyết không. Chính cái không cũng là không rồi, vậy thì lại trở về cái thế giới vũ trụ giả danh (Prajnapti) để diệu hữu hóa nó. Trong Trung Luận đã có một bài tụng nói rõ ý ấy, “Các pháp do nhân duyên sinh, tôi nói: đó là không, cũng gọi là giả danh, mà cũng là nghĩa “Trung Đạo”. Nghĩa là giữa khoảng KHÔNG và HỮU triển khai một thế giới thực tướng Trung Đạo. (Chương Ba, Đại Thừa Phật Giáo Đến Thời Đại Long Thụ - Tiết Thứ 3: Phật Giáo Quan Và Long Thụ, Thích Quảng Độ)

Một bài tụng trong Trung Luận để thuyết minh cái “không đi” trong thuyết Bát Bất ở trên:

“Đi rồi, không có đi. Chưa đi, cũng không có cái đi. Ngoài cái đi rồi và chưa đi. Thì khi đi cũng không có cái đi!”

Tôi xin phóng tác lại để cho hợp với chủ đề trên:

“Chết rồi, không có Chết. Chưa Chết, cũng không có cái Chết. Ngoài cái Chết rồi và chưa Chết. Thì khi Chết cũng không có cái Chết!”

“Sống rồi, không có Sống. Chưa Sống, cũng không có cái Sống. Ngoài cái Sống rồi và chưa Sống. Thì khi Sống cũng không có cái Sống!”

“Đau khổ rồi, không có Khổ đau nữa. Còn chưa Đau khổ, không có biết Khổ đau. Ngoài cái Đau khổ rồi và chưa Khổ đau thì khi Đau khổ cũng như chưa Khổ đau vậy!”

Không có bản ngã của người, ta và vật ở trong ấy, không có vật thể lẫn chủ thể, khi một cảm thọ đau khổ thì chỉ là một cảm thọ đau khổ chứ không có cái gọi là “tôi đau khổ” ở trong đó. Nếu có người hỏi tôi: Anh có đau khổ không? Tôi sẽ trả lời: Cơ thể ngũ uẩn của tôi cảm thấy khổ đau. Thay vì trả lời: Tôi ‘có’ (to have) đau khổ. Tương tự: Are you suffering? My body is. Trong phim Ma Trận (Matrix), Hollywood và người Mỹ đã biết nguyên lý này từ lâu. Cho nên, trong thời đại văn minh điện tử này không còn nhiều cách biệt giữa ý tưởng của Đông lẫn Tây. Không còn phân biệt Đông Tây Nam Bắc trên quan niệm sống như hồi xưa nữa.

Trở lại vấn đề trên, nếu trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy; trong cái nghe, sẽ chỉ là cái nghe; trong cái thọ tưởng, sẽ chỉ là cái thọ tưởng; trong cái tri thức, sẽ chỉ là cái thức tri – thì không có Ta (Ngã) ở trong ấy, Ta không là chỗ ấy. Không có bản ngã của Ta ở trong ấy, ví dụ khi một cảm thọ đau thì chỉ là một cảm thọ đau chứ không có cái gọi là “tôi đau” ở trong đó. Do vậy, này Ngã! Ta không là đời này, Ta không là đời sau, Ta không là đời chặng giữa của đời này và đời sau, lẫn đời này và đời trước.

Giống như dòng tâm thức không đến không đi trong Phật Giáo, thuyết tương đối nói rằng sự trôi của thời gian, với một quá khứ đã qua và một tương lai còn chưa tới, chỉ là ảo giác, vì tương lai, quá khứ và hiện tại tất cả phụ thuộc vào chuyển động tương đối của ý thức. Thời gian không trôi, nó đơn giản chỉ tồn tại, cô đọng, và cuộn lại ở đó mà thôi.

Giác ngộ được thực tại như vậy thì sẽ đoạn tận khổ đau. Vậy này Ngã! Ta cần phải học tập như sau: Trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy. Trong cái nghe, sẽ chỉ là cái nghe. Trong cái thọ tưởng, sẽ chỉ là cái thọ tưởng. Trong cái xúc giác, sẽ chỉ là cái xúc giác. Trong cái thức tri, sẽ chỉ là cái thức tri.

Không có bản ngã thực tại của Ta ở trong ấy để mà Tôi thấy, Tôi nghe, Tôi thọ, Tôi xúc, Tôi thức mà nhục thể của Tôi tưởng như là Tôi thấy thực, tưởng như là Tôi nghe thực, tưởng như là Tôi thọ thực, tưởng như là Tôi xúc thực, tưởng như là Tôi thức thực.

Dùng Tứ Đoạn Luận: Tất cả đều thật tại; không thật tại; cả hai thật tại và cả không thật tại; không phải không thật tại cũng không phải thật tại.

Câu luận giải dưới đây nêu lên bản chất của một hiện tượng bằng cách dựa vào phép tứ đoạn luận đã nói lên một sự quán thấy không nhất thiết biệt đãi hay thiên vị sở trụ vào một nơi chốn nào cả (Trung Quán) - tức là vượt lên trên cả hai vị thế đối nghịch nhị nguyên. Trung Quán Luận Tụng của Long Thụ khá khúc chiết và cô đọng, không phải dễ hiểu và nhất là dịch thuật ra những ngôn ngữ khác.

Trong Tập Trung Quán Luận Tụng (Madhyamaka-karikas) là tập luận giải chủ yếu và độc đáo nhất của Long Thụ. Trong tập luận này, có một câu (tiết 15.8) có thể xem là tiêu biểu nhất phản ảnh học thuyết Trung Quán được Học Giả và Triết Gia Phật Giáo Guy Bugault dịch:

“Tout est bien comme il semble, rien comme il semble. À la fois comme il semble et non comme il semble. Ni l'un ni l'autre. Tel est l'enseignement progressif (anuśāsana) des Bouddha”. (Stances du Milieu par excellence, Guy Bugault, Gallimard, Paris, 2002)

Tôi liều lĩnh dịch từ tiếng Pháp ra tiếng Huế: Tất cả là tốt giống như rứa, không phải giống như rứa. Có lần giống như rứa và không giống như rứa. Không phải như ri cũng không phải như rứa. Đó là thuyết tuần tự nhi tiến của Phật.

Câu tiết 15.8 trên của Tập Trung Quán Luận Tụng được Guy Bugault dịch sang tiếng Pháp khá văn chương và triết lý tuy nhiên câu dịch dưới đây của Thiền Sư và Triết Gia Phật Giáo Stephen Batchelor dịch từ tiếng Tây Tạng sang tiếng Anh đơn giản và dễ hiểu hơn:

“Everything is real, not real; both real and not real; neither not real nor real: this is the teaching of the Buddha”. (Verses from the Center, Stephen Batchelor, Sarpham College, 2000)

Tôi xin dịch sát nghĩa như sau: Tất cả đều thật; không thật; cả hai thật và cả không thật; không phải không thật cũng không phải thật: đây là lối dạy của Phật.

Hay, tất cả đều thật; đều láo; cả hai thật và láo cả hai; không phải láo cũng không phải thật: đây là lối dạy kỳ cục của Phật.

Mong những lời diễn giải từ những bài thuyết pháp đơn giản của Đức Phật và luận lý tư nghị của Luận Sư Long Thụ trên đây làm cho tâm của Ta được giác ngộ, giải thoát khỏi các lậu hoặc và không có chấp thủ nữa.

Đại để như thuyết thực tại (realism), thuyết thật tướng là một lối lý luận nói rõ thực thể của vũ trụ. Thực tại thuộc về trực quan tính và tâm linh giới, không thể dùng ngôn ngữ con người mà diễn tả thực tại được. Phật Giáo gọi là bất khả tư nghì, không thể bàn luận. Tuy nhiên, chúng ta có thể dùng những tỷ dụ tương tợ để hình dung nó.

Trước mắt chúng ta, xưa nay các đối tượng trong vũ trụ vẫn hiện bày ngàn hình muôn trạng, xum la vạn tượng, vậy tại sao ngài Long Thọ dùng thuyết “bát bất:” bất sanh bất diệt, bất thường bất đoạn, bất nhất bất dị, bất lai bất khứ để phủ nhận vũ trụ vạn vật?

Bởi theo quan niệm của thế gian thì các pháp có sanh, có diệt, có thường, có đoạn, có một, có khác, có lại, có đi; quan niệm nầy thuộc về lối mê chấp, vô minh, sở trụ trên giả tướng. Để phá quan niệm ấy và chỉ rõ Thật Tướng Trung Đạo, ngài Long Thọ dùng tám thứ không là: không sanh, không diệt, không thường, không đoạn, không một, không khác, không lại, không đi. Thế thì sự phủ nhận trên, chỉ có tính cách bác phá quan niệm chấp tướng, chớ không phải thật phủ nhận các tướng, bởi hằng sa muôn pháp là diệu thể bồ đề. Đây là lối dùng Không môn đi vào Thật Tướng.

Trung Quán Luận nói:

Các pháp nhân duyên sanh

Ta nói tức là không

Đó chính là Giả Danh

Cũng là nghĩa Trung Đạo.

Bài kệ nầy thuyết minh: bởi các pháp do nhân duyên sanh ra, nên nó là không, giả, và chính là Trung Đạo Thật tướng. Để hiểu nghĩa nầy rõ ràng hơn, ta hãy quay sang phân tích kỷ càng về đạo lý “Bát bất”.

Trong Sự Phát Triển Của Đại Thừa, Tiết II Chư Pháp Thật Tướng Luận: Các pháp đã do nhân duyên hòa hợp mà sanh, nên chỉ là giả huyễn chớ không phải thật có; nếu quả thật có, tất ưng không đợi nhân duyên mới sanh. Vì nghĩa không phải thật sanh, nên gọi là “bất sanh”. Khi thế lực nhân duyên suy tàn, tất cả các pháp phải diệt; nhưng trước kia đã không sanh, thì nay đâu thật có diệt, vì thế nên gọi là “bất diệt”. Các pháp do nhân duyên mà có sanh trưởng đổi thay nên gọi là “bất thường”. Vạn hữu trước có sau không gọi là đoạn, nay đã không thật có, nên cũng chẳng có chi là đoạn. Đây là nghĩa “bất đoạn”. Các pháp sanh khởi trước sau chẳng giống nhau, như mộng với thực không phải là một, đó là nghĩa “bất nhất”. Nhưng nếu quả mộng với thực không phải là một, thì mộng không ưng sanh thực, mà phải sanh cái khác; nay vẫn thấy sanh thực, nên gọi là “bất dị”. Vạn hữu đã như huyễn, thì sự đến đi dường như trong mộng không có thiết thật, nên gọi là “bất lai, bất khứ”.

Đại Trí Độ Luận nói, “Trong Phật Pháp có nhị đế, là thế đế và đệ nhất nghĩa đế. Vì thế đế nên Như Lai nói có chúng sanh, vì đệ nhất nghĩa đế nên lại bảo chúng sanh không thật có”. Trung Quán Luận cũng nói, “Chư Phật y theo nhị đế mà thuyết pháp cho chúng sanh, đó là thế tục đế và đệ nhất nghĩa đế. Nếu người nào không biết mà phân biệt nhị đế, tất không thể hiểu nghĩa chân thật của đạo pháp nhiệm mầu”. Căn cứ hai đoạn trên, ta thấy thế đế hay đệ nhất nghĩa đế đều là pháp giả lập để đối trị bệnh mê muội của chúng sanh, nếu chấp một trong hai phương diện thì không làm sao hiểu được Phật Pháp. Như thân thể của chúng ta là do nghiệp quả cùng ngũ uẩn lẫn nhân duyên hợp thành, nếu bảo đó là thật có hay thật không, đều là quan niệm trên mê chấp. Cho nên chư Phật không rời các pháp mà nói thật tướng, không động thật tướng mà lập các pháp. Vì thế, nhị đế tuy hai mà chẳng phải hai, chỉ vì phàm phu lầm diệu hữu là vọng hữu, Nhị thừa mê chân không làm thiên không, nên mới dùng phương tiện để đối trị vậy thôi.

Như trên, hai đạo lý bát bất và nhị đế là tư tưởng căn bản của Chư Pháp Thật Tướng Luận. Thật tướng nầy, như trước đã nói, chỉ cùng thí dụ tương tợ để ngộ nhập, tuyệt không thể dùng lời nói cùng ngôn ngữ văn tự miêu tả được. Cho nên, Duy Thức Tông gọi là “Phế thuyên đàm chỉ;” Tam Luận Tông gọi là “Ngôn vong lự tuyệt;” Thiên Thai Tông gọi là “Bách phi câu khiển, tứ cú giai ly;” Thiền Tông gọi là “ Bất lập văn tự;” Hoa Nghiêm Tông gọi là “Quả phần bất khả thuyết;” Chân Ngôn Tông gọi là “Xuất quá ngôn ngữ đạo;” Tịnh Độ Tông gọi là “Bất khả xưng, bất khả thuyết, bất khả tư nghị”. Đó là, Thật Tướng của Vô Tướng.

Trong Sự Phát Triển Của Đại Thừa, Tiết III Các Luận Sư Thuộc Hệ Thống Thật Tướng Luận: Cuối thế kỷ thứ V, cũng ở Nam Ấn, có Luận Sư Thanh Biện (Bhàvaviveka – Tình Biện), tạo ra bộ Chưởng Trân Luận và Bát Nhã Đăng Luận. Luận sư cố dung hòa Không Thuyết của Long Thọ với Duy Thức Học, và đề xướng tục đế là pháp nhân duyên thể không, Chân Đế là pháp tánh thường trú. Thế là thuyết Vô Tướng Giai Không của Bồ Tát Long Thọ đến giai đoạn nầy đã có hơi chuyển biến. Đối với thuyết Y Tha Khởi của Duy Thức thuộc Hữu Tông, luận sư giải thích là nhân duyên không pháp. Lý luận nầy đã gây thành cuộc tranh biện rất hấp dẫn, bất phân thắng bại của hai Tông Không và Hữu Tông.

Figure 9. Một di tích của Phật Giáo

Theo tôi, ngũ uẩn (thấy, nghe, thọ, xúc, thức) được dùng trong phạm vi hạn hẹp của nhân chủng và sinh học chứ không thể áp dụng hoàn toàn và hữu hiệu cho vạn vật, súc vật và nhất là vũ trụ học. Khi muốn học hỏi, nghiên cứu vũ trụ và vạn vật, thay vì dùng ngũ uẩn để so sánh và phân tích, tốt hơn là nên đơn giản hóa ra hai loại đó là Danh và Sắc cho dễ hiểu. Sắc (vật chất, nhục thể, form, matter) là sắc thân vật lý, và Danh (linh hồn, tâm lý, psyche, mind, consciousness, awareness) được gọi chung là của phần tâm và tâm sở gồm có thọ, tưởng, hành và thức. Khi nói đến vũ trụ và vạn vật thì không có cái ngã, cái tôi vị kỷ ngay cả nhân loại cũng quá nhỏ bé để có thể tìm thấy dễ dàng trong vũ trụ vô biên, để mà đáng tư nghị.

Các nhà vật lý nguyên tử hiện đại cũng rất kinh ngạc và thán phục về khả năng trí tuệ của tri kiến Phật thấy được hạt nhân mà Đức Phật đã nói trong Kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa, “Sắc chẳng khác Không, Không chẳng khác Sắc. Sắc bất dị Không, Không bất dị Sắc, Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc”. Đoạn kinh này đã được nhà bác học Niels Bohr (1885-1962, giải Nobel vật lý) làm sáng tỏ vì ánh sáng không là Hạt (particle) và cũng chẳng là Sóng (wave) mà nó vừa là Hạt vừa là Sóng, cả hai thứ bổ túc cho nhau, nó vừa Có vừa Không, vô sở vô trụ.

Tuy nhiên, muốn thấy rõ (tuệ), biết rõ (tri) cái ngũ uẩn/danh-sắc này như thế nào thì ta phải trì hiểu chính xác và rốt ráo ngữ nghĩa của câu ‘Chiếu kiến ngũ uẩn giai không’ trong Bát Nhã Ba La Mật Đa Tâm Kinh. Vì khi soi chiếu thâm sâu và thấy thâm diệu được 5 uẩn nầy đều là không thì sẽ ‘độ nhất thiết khổ ách,’ chấm dứt tất cả mọi khổ ách cho chúng sinh, nhất là con người.

Tương tự như Bāhiya Sutta trên, trong chủ đề Ngũ Uẩn Giai Không, Minh Đức Triều Tâm Ảnh viết: “Từ bài kinh Bát Nhã Ba La Mật Đa, Quán-Tự-Tại Bồ-Tát hành thâm Bát Nhã Ba La Mật Đa thời, chiếu kiến ngũ-uẩn giai không, độ nhất thiết khổ ách. Bài Bát Nhã Tâm Kinh quan trọng nhất là ở đoạn kinh văn ấy; còn phần còn lại chỉ là sự phủ định triệt để của tánh không, phá bỏ mọi chế định ước lệ của các phạm trù khái niệm. Đầu tiên là Quán Tự Tại Bồ Tát mà ai cũng hiểu là Bồ Tát Quán Tự Tại (tên gọi khác của Bồ Tát Quán Thế Âm), nhưng tôi và vài học giả lại hiểu khác. Bồ Tát, chữ Nam phạn là Bodhisatta; satta là hữu tình, là chúng sanh; bodhi là giác hay trí tuệ. Vậy có thể có hai nghĩa, một, chúng sanh có trí tuệ, hai, là hữu tình giác! Nếu dịch là giác hữu tình lại mang nghĩa khác, là giác ngộ cho chúng sanh. Quán là nhìn ngắm, soi chiếu, quán chiếu. Tự tại là ở ngay bây giờ đây, thân tâm của mình đây. Vậy, nghĩa cả nhóm từ “Quán tự tại bồ tát” có nghĩa là: Chúng sanh có trí tuệ, soi chiếu trọn vẹn thân tâm của mình ngay bây giờ đây”.

Đây là điểm rất đặc thù giữa Phật Giáo và các tôn giáo khác. Đạo Phật đòi hỏi ta phải nghi, thấy, hiểu, biết trước khi thực hành quán tự tại. Ngược lại các tôn giáo khác bắt buộc phải tin tưởng, nghe theo và cấm nghi ngờ trước rồi sẽ thấy, hiểu và biết sau. Mà ‘thấy, hiểu, biết’ trước hay sau cái gì? Theo Phật Giáo, điều kiện tiên quyết để có thể ‘chiếu kiến ngũ uẩn giai không’ là giác ngộ, hết vô minh, chứ không thể tin tưởng mù quáng vào kinh điển mà kiến được. Cho dù có tin, đọc và tụng câu ‘chiếu kiến ngũ uẩn giai không,’ cả ngàn lần cũng không thể nào ‘thấy, hiểu và biết sau’ được. Điều này cho biết dù khoa học trong tương lai có thể cho chúng ta thấy được ‘chiếu kiến ngũ uẩn giai không’ thì chúng ta cũng không thể ‘độ nhất thiết khổ ách’ được. Đức Thế Tôn dạy chúng ta 84000 pháp môn giải thoát vấn nạn này rồi, không có con đường tắt nào ngắn hơn nữa.

Quán Tự Tại Bồ Tát là Quán Thế Âm Bồ Tát và cũng là Tự Tánh, hay Bản Lai Diện Mục sẵn có của chúng ta. Tự Tánh tức là Quán Thế Âm Bồ Tát, Quán Tự Tại Bồ Tát tức là tự quán Tâm Phật Bất Sinh, kiến lại chính mặt mũi nguyên ủy, Bản Lai Diện Mục, Phật Tánh của mình. Đơn giản, Bồ Tát là chúng sinh; chúng sanh là Bồ Tát!

Tương tự, A Di Đà không phải là ai xa lạ, chính là bản tâm của mỗi người. Danh từ phiên âm A Di Đà (zh. 阿彌陀) có gốc từ hai chữ trong tiếng Phạn là amitābha và amitāyus. Amitābha dịch nghĩa là vô lượng quang – ánh sáng vô lượng, amitāyus có nghĩa là vô lượng thọ – thọ mệnh vô lượng. Cũng như các chư Phật và những Bồ Tát khác, A Di Đà được thế gian hình tượng hóa thành vị Phật của thế giới Tây Phương Cực Lạc, nơi chỉ có vui mà không có khổ. A Di Đà chính là bản Tâm, bản Tâm chính là A Di Đà. Tâm là Phật, Phật là Tâm!

Figure 10. Phật A Di Đà

Một vị Phật và mỗi vị Bồ Tát được những học giả tiền nhân hệ thống hóa rất khoa học như là những toa thuốc, những tên thuốc, vị thuốc với 84,000 phương cách trị liệu để chữa trị tâm bệnh của mỗi cá nhân, tùy lúc tùy thời, tùy nơi tùy chốn, tùy duyên tùy phận để mà bắt mạch, kê thuốc và dạy cách dùng thuốc.

Khảo sát tiếp theo là ‘hành thâm Bát Nhã Ba La Mật Đa,’ trong Ngũ Uẩn Giai Không, Minh Đức Triều Tâm Ảnh viết: “Hành là thực hành, còn chữ thâm, nguyên văn chữ phạn là gaṃbhirā có nghĩa là sâu thẳm, sâu xa; vậy gaṃbhirā paññāpāramitā (pāḷi) là thực hành trí tuệ sâu mầu của bờ kia. Vậy cả đoạn, như sau: Chúng sanh có trí tuệ, quán chiếu thân tâm ngay bây giờ đây, lúc sử dụng trí tuệ Phật sâu mầu của bờ kia, soi thấy năm uẩn đều là không nên chấm dứt (vượt qua) tất thảy mọi khổ ách. Đến đây, vấn đề tụ lại nơi ‘năm uẩn đều là không’.”

Hành thâm (Gaṃbhirā, Hindi word गंभीर) có nhiều người dịch là thực hành thâm sâu (depth). Ý tuy gần đúng như vậy nhưng không phải hoàn toàn đúng ý như vậy. Theo tôi, cái mấu chốt là biết sử dụng và thực hành viên diệu trí tuệ Phật đầy thâm sâu nhiệm mầu của bờ kia mới kiến được cái bản lai diện mục của ‘ngũ uẩn giai không’. Muốn chiếu kiến ngũ uẫn giai không thì phải giác ngộ, kiến tánh thành Phật và vượt qua bờ bên kia trước đã. ‘GATE GATE PARA GATE PARASAM GATE BODHI SVAHA!’

“Going, going, going on beyond, always going on beyond, always becoming Buddha”. Lúc đó sẽ “Hoa khai kiến Phật ngộ vô sanh”. Hoa khai kiến Phật tức là Minh Tâm Kiến Tánh và Ngộ Vô Sanh nghĩa là không còn sinh không còn diệt tức là chứng được Vô Sanh pháp nhẫn. Đó mới chính là mục đích của trước mong thành Phật, sau cứu độ chúng sinh!

From Wikipedia, the free encyclopedia, In Mahayana Buddhism, bodhisattva is the Sanskrit term for a being with bodhi (enlightenment). A bodhisattva is anyone who, motivated by great compassion, has generated bodhicitta, which is a spontaneous wish to attain buddhahood for the benefit of all sentient beings. A bodhisattva is one of the four sublime states a human can achieve in life (the others being an arhat, buddha or pratyekabuddha).

08.Vũ Trụ vạn pháp trong lỗ chân lông

Theo quan điểm của nhiều tác giả thì tư tưởng Phật Giáo đã đạt đỉnh cao trong phái Hoa Nghiêm, tư tưởng đó đặt nền tảng trong kinh cùng tên. Kinh này được xem là trung tâm của giáo lý Đại Thừa và được thiền sư, Giáo Sư Suzuki tán tụng bằng nhiều lời nhiệt thành sau đây: Tông Hoa Nghiêm thực sự là tổng kết tất cả tư tưởng Phật Giáo, cảm thọ Phật Giáo và chứng nghiệm Phật Giáo. Theo Dr. Suzuki, chưa có kinh sách tôn giáo nào trên thế giới đạt gần được tính siêu việt về mặt chủ trương, chiều sâu của cảm thọ và trình bày trác tuyệt như bộ kinh này. Nó là suối nguồn bất tận của mọi đời sống, không một đầu óc mở mang của bất tôn giáo nào khi đã tìm đến nó, về lại mà còn khao khát hay chỉ thỏa mãn một phần.

Trích lời tựa của Hòa Thượng Thích Đức Niệm ở đầu mỗi cuốn trong bộ Kinh Hoa Nghiêm do Thích Trí Tịnh dịch, “Kinh Hoa Nghiêm là bộ Kinh Đại Thừa, là vua trong các Kinh, với nội dung siêu việt tuyệt luân hùng vĩ, tráng lệ nguy nga, thể hiện Pháp thân, tư tưởng và tâm nguyện của Phật”.

Tiến Sĩ Nguyễn Tường Bách chú thích: Tư tưởng Hoa Nghiêm quan niệm tất cả từ Một mà ra và mọi hiện tượng chẳng qua là dạng xuất hiện của cái Một đó. Đó là các hiện tượng của pháp giới, chúng xuất hiện đồng thời. Dạng tĩnh của thực tại là Không (Lý), dạng động là Sự. Lý và Sự tương tác qua lại mà sinh ra vạn vật.

Hoa Nghiêm Tông xem mọi sự trong thế gian được bao gồm vào bốn loại (Tứ pháp giới) và sáu dạng xuất hiện (Lục tướng). Tứ pháp giới: Sự pháp giới, Lý pháp giới, Lý sự vô ngại pháp giới, Sự sự vô ngại pháp giới. Lục tướng là sáu mối liên hệ giữa cái toàn thể và cái riêng biệt trên ba mặt Thể Tướng Dụng: tổng tướng, biệt tướng, đồng tướng, dị tướng, thành tướng, hoại tướng.

Theo Wikipedia, Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm (zh. 大方廣佛華嚴經, sa. buddhāvataṃsaka-mahāvaipulyasūtra, ja. daihō kōbutsu kegonkyō), thường được gọi tắt là Kinh Hoa Nghiêm (sa. avataṃsakasūtra hoặc gaṇḍavyūha) là một bộ Kinh Đại Thừa, lập giáo lý căn bản của Hoa Nghiêm Tông. Kinh nhấn mạnh đến tính “vô ngại” của mọi hiện tượng và chủ trương rằng tâm con người chính là vũ trụ và đồng thể với tâm Phật. Quan điểm này của Đại Thừa hay được Thiền tông nhấn mạnh và vì thế, kinh này cũng thường được tông này nhắc đến.

Hòa Thượng Thích Đức Niệm viết tiếp, “Tư tưởng Hoa Nghiêm trình bày vạn pháp do tâm sanh. Tâm là thực thể của vạn pháp. Tâm vọng thì vạn pháp hoạt hiện sai biệt, hình hình sắc sắc, trùng trùng duyên khởi, cái này có cái kia có và ngược lại, như lưới đế châu. Tâm chơn thì pháp giới tánh với tâm là một, vạn vật đồng nhất thể....trong Kinh Hoa Nghiêm, đức Phật chỉ cho chúng sanh thấu rõ cội nguồn của xum la vạn tượng do mê thức vọng tưởng nghiệp duyên hình thành, các pháp hiện hành trong vũ trụ là huyễn hóa, như hoa trong gương, như trăng dưới nước. Tất cả vạn pháp trong pháp giới đều từ tâm sanh. Tâm trùm khắp cả pháp giới. Tất cả vạn hữu vũ trụ có thể nằm gọn trong hạt cải. Hạt cải có thể thâu nhiếp tất cả vũ trụ vạn pháp. Thể tánh của tâm nhiếp thâu tất cả. Tất cả là một, một là tất cả”.

Trong ‘Vũ Trụ Trong Một Nguyên Tử,’ Nguyên tác: The Universe in a Single Atom của Đức Đạt Lai Lạt Ma, Dịch Việt: Làng Đậu Võ Quang Nhân, Lời Mở Đầu của Giáo Sư Tiến Sĩ. B. Alan Wallace viết tựa giới thiệu: “Mặc dù được xem như là một tôn giáo, thì Phật Giáo vẫn là một trong các truyền thống tri kiến vĩ đại nhất của thế giới, được dựa trên cơ sở về trải nghiệm và lập luận hơn là việc tin tưởng không điều kiện vào thần quyền. Trong nhiều thế kỷ, đạo Phật đã đối thoại với các truyền thống khác ở châu Á như là Ấn Giáo, Khổng Giáo và Lão Giáo, đó là các truyền thống vốn có các luận điểm riêng về thực tại. Nhưng đến kỷ nguyên mới này, thì sự thống trị lại thuộc về khoa học hiện đại vốn là một hệ thống truy cứu và tri kiến về thế giới tự nhiên một cách có lập luận, cho nên nếu muốn duy trì vị thế sẵn có như là một truyền thống thực nghiệm và tập luận truy cứu nghiêm cẩn, thì Phật Giáo phải đối mặt với khoa học.

Đây chính là điều mà Đức Dalai Lama (Đạt Lai Lạt Ma) thực hiện qua tác phẩm Vũ Trụ Trong Một Nguyên Tử. Trong khi quyển sách mở ra với lời tự thuật cá nhân về việc sớm chạm trán với khoa học, tức là việc Ngài tiến hành thảo luận về mối quan hệ giữa Phật Giáo với vật lý hiện đại cũng như là với vũ trụ học, sinh học, các khoa học về tư tưởng, và đạo đức, thì chúng ta tìm thấy được ở Ngài một tâm trí sáng chói trong công việc khi vật lộn với hầu hết các nan đề thúc bách mà loài người đang đối mặt ngày nay”.

Khoa học vật lý bây giờ đã thấy vũ trụ là một mạng lưới (web) với những liên quan vật chất và tâm linh (virtual intelligence) rối răm chằng chịt (entanglement, mess) mà các phần tử chỉ được định nghĩa trong mối tương quan với cái toàn thể. Thế giới vũ trụ quan này của vật lý nguyên tử được một Lạt MaTantra là Lama Anagarika Govinda tóm tắt rất hay như sau:

Người Phật tử không tin có sẵn một thế giới bên ngoài độc lập và hiện hữu tách biệt mà anh ta tự gắn mình vào những năng lực của thế giới đó. Đối với anh ta, thế giới bên ngoài và thế giới bên trong chỉ là hai mặt của một mạng lưới duy nhất, trong đó những sợi chỉ của các năng lực, của các biến cố, của các dạng tâm thức, của các dạng vật thể, chúng được dệt chằng chịt thành một mạng lưới không sao gỡ nổi, gồm vô số những mối liên hệ tác động lẫn nhau.

Theo David Bohm: Thuyết Tương Đối quan trọng hơn nữa, cơ học nguyên lượng [quantum mechanics] là một ngành của vật lý có đối tượng khảo sát là sự di chuyển của những lượng nhất định [quanta] của vật chất trong thế giới vi mô, thí dụ như điện tử hoặc các hạt nhỏ căn bản khác. Cũng cần phải nói thêm là các hạt nhỏ này khi thì thể hiện dưới dạng vật chất riêng biệt. Khi thì thể hiện dưới dạng sóng (wave) truyền liên tục. Những hạt nhỏ này có cùng lúc hai tính chất, hạt (particle) và sóng đưa đến đề nghị rằng người ta không thể phân tích thế giới thành những phần riêng biệt và độc lập. Hơn nữa mỗi phần có vẻ như bằng cách nào đó liên hệ tới mọi phần khác: chứa đựng lẫn nhau hoặc bao hàm nhau.

Tác giả cuốn The Tao of Physics, Fritjof Capra viết: Thuyết nguyên lượng bắt buộc chúng ta phải quan niệm vũ trụ như là một mạng liên hệ phức tạp giữa các phần của một tổng thể chứ không phải là một tập hợp các vật thể riêng biệt. Mọi hạt nhỏ đều bao gồm các hạt khác một cách tự hợp, và theo nghĩa này, có thể nói chúng chứa đựng lẫn nhau. Trong thuyết này, điểm cần nhấn mạnh là sự tương tác (interaction) hay tương thông (interpenetration) của mọi hạt nhỏ.

Cố Giáo Sư Trần Chung Ngọc viết: “Nếu chúng ta quen thuộc với kinh điển Phật Giáo, nhất là Kinh Hoa Nghiêm, thì chúng ta sẽ thấy rằng những quan niệm của Bohm và Capra đã chậm mất hơn 25 thế kỷ. Hơn nữa, Bohm và Capra chỉ thấy được tính tương thông trong thế giới các hạt vật chất nhỏ nhoi, một phạm vi vô cùng nhỏ của vật lý và vũ trụ, chứ chưa thấy được tính tương thông trong bốn Pháp Giới như trong Phật Giáo: tương thông trong thế giới các “nguyên lý” (Lý Vô Ngại Pháp Giới), thế giới các “vật” (Sự Vô Ngại Pháp Giới), và tương thông giữa các “nguyên lý và vật” (Lý Sự Vô Ngại Pháp Giới) và “giữa các vật” (Sự Sự Vô Ngại Pháp Giới). Trên đây tôi không có ý định so sánh một số quan niệm trong bộ môn vật lý hiện đại (modern physics) với một số quan niệm trong Phật Giáo mà một số tác giả Tây phương như Fritjof Capra, Gary Zukav, Michael Talbot v.v... đã cho là có sự tương đồng trong những tác phẩm Đạo Của Vật Lý (The Tao of Physics), Điệu Vũ Của Các Thầy Vật-Lý (The Dancing of Wu-Li Masters), và Huyền Nhiệm học và Vật-Lý Hiện Đại (Mysticism and the New Physics) của họ. Tôi cũng không có ý định dùng khoa học để “chứng minh lời Kinh xưa” như một vị “Thích Tử” đã viết trước đây. Tôi nghĩ rằng Kinh Phật chỉ có thể chứng nghiệm vào bản thân chứ không thể chứng minh cho người khác được. Chứng minh là tự buộc mình vào trong “trò chơi” của một số quy luật. Người ta có thể mượn khoa học để làm sáng tỏ trên một phương diện nào đó một số quan niệm trong Phật Giáo, nhưng cách hiểu thuần trí thức này nếu không dùng được thì quả là vô ích, vì trong Phật Giáo, hiểu có nghĩa là hội nhập giáo lý Phật Giáo trong đời sống hàng ngày. Vì sự hiểu biết của tôi về Phật Giáo cũng như về Khoa Học đều rất giới hạn, nên tôi xin tự hạn trong chủ đề ‘Tính Chất Tương Đối Của Mọi Sự Vật Trong Phật Giáo và Trong Khoa Học’. “

Kinh Hoa Nghiêm là một trong những bộ kinh xuất sắc của các thiên tài tôn giáo Ấn Độ được các nhà luận sư Trung Hoa và Nhật phiên dịch và lý giải và kết quả là sự hiện diện của triết lý Hoa Nghiêm tại Việt Nam, Trung Hoa và Nhật Bản, theo Suzuki là “đỉnh cao của tư tưởng Phật giáo, tư tưởng đã được phát triển tại miền Viễn Đông trong hai ngàn năm trở lại đây”.

Nội dung trung tâm của Hoa Nghiêm là sự nhất thể và mối quan hệ nội tại của mọi sự và mọi biến cố, một quan niệm không chỉ là cốt tủy của thế giới quan phương Đông mà còn là một trong những yếu tố chủ chốt của thế giới quan ngành vật lý hiện đại. Do đó người ta sẽ thấy Kinh Hoa Nghiêm, bộ kinh tông giáo cổ này, cống hiến những mối tương đồng nổi bật nhất với các mô hình và lý thuyết của vật lý hiện đại.

Mẫu chuyện Thiền: Hạt cải chứa núi Tu Di. Lý Bột là thứ sử tỉnh Giang Châu, triều nhà Đường bên Tàu. Có lần ông hỏi đạo với Thiền sư Trí Thường, rằng: Trong kinh Phật có nói : ‘Núi Tu-di chứa hạt cải, hay cải đựng núi Tu-di,’ con thấy câu kinh này khó hiểu và kỳ bí quá ! Hạt cải bé tí làm sao có thể chứa đựng được núi Tu Di to lớn thế kia? Đúng là nói quá, không hiểu được lẽ thường, phải chăng là lừa dối người đời?

Thiền sư Trí Thường nghe hỏi vậy thì mỉm cười, từ tốn hỏi lại Lý Bột: Ta nghe người ta nói ông đọc hơn cả vạn quyển sách, việc ấy có thiệt không ?

Đương nhiên rồi ! Đương nhiên rồi ! Con đọc hơn cả vạn quyển sách ấy chứ - Lý Bột được một phen đắc ý.

Vậy chứ cả vạn quyển sách ông đọc bây giờ để ở đâu?

Lý Bột đưa tay chỉ vào đầu mình nói: Để trong này!

Thiền sư Trí Thường chậm rãi nói:

Kỳ lạ thật ! Ta xem cái đầu của ông chỉ lớn hơn trái dừa chút xíu thôi, vậy mà sao có thể chứa đựng được cả vạn quyển sách? Vậy có phải ông cũng lừa dối thiên hạ chăng? Lý Bột nghe vậy, trong đầu như có tiếng nổ lớn, ngay đó ông hoát nhiên đại ngộ.

Tất cả các pháp, có khi được nói đến trên mặt hiện tượng (sự), có khi được giải thích từ mặt bản thể (lý). Cần phải biết rằng, mọi việc trong vũ trụ nhân sinh, trong sự đều có lý, trong lý đều có sự. Núi Tu Di mà chứa hạt cải, thì đó là sự; hạt cải mà chứa đựng núi Tu Di, đó là lý. Những ai có khả năng thông hiểu rõ ràng lý – sự vô ngại, thì người đó hiểu rõ mọi pháp viên dung. Nếu vũ trụ là ảo thì đặt vũ trụ trong một hạt vi phân tiềm nguyên tử (subatomic particle) có gì là hoang tưởng và khi hạt vi phân tiềm nguyên tử là ảo thì đặt hạt ảo và vũ trụ, đại dụng, trong bàn tay có gì là vọng ngôn, nói không thật? Tuy khoa học biết đo lường lượng tử nhưng tiếc rằng khoa học đã cố gắng cân đo vũ trụ nhưng chưa biết nguyên lý cân đo vũ trụ theo kiểu trí tuệ này thay vì khoa học dùng kiến thức toán học suy nghiệm kích thước và sức nặng của vũ trụ vĩ mô mà vẫn không đo lường chính xác được.

Thật vậy, một lỗ chân lông chứa cả vũ trụ đầy sum la vạn tượng của Pháp, tánh, căn nghiệp, thanh tịnh, ...Chúng ta hãy đọc đoạn sau đây trong Phẩm Nhập Pháp Giới, lời của nữ nhân Thích Ca Cù Ba giảng một pháp môn giải thoát cho Thiện Tài Đồng Tử:

“Này Thiện Nam Tử!.. Ta quán thân của Bồ Tát, nơi mỗi lỗ chân lông, mỗi niệm thấy vô lượng vô biên thế giới rộng lớn, những sự an trụ, trang nghiêm, hình trạng, những núi, đất, mây, danh hiệu, Phật xuất thế, những đạo tràng, chúng hội, diễn thuyết những khế kinh, những sự quán đãnh, các thừa, những phương tiện, những thanh tịnh.

Lại mỗi niệm nơi mỗi lỗ chân lông của Bồ Tát thường thấy vô biên phật hải, những sự ngồi đạo tràng, những thần biến, thuyết pháp, thuyết kinh hằng không gián đoạn.

Lại nơi mỗi lỗ chân lông của Bồ Tát thấy vô biên chúng sanh hải: những trụ xứ, hình mạo, tác nghiệp, căn tánh...”.

Ngay cả Xá Lợi Phất, đệ tử đệ nhất thông thái của Phật, cũng chưa hiểu nổi lẫn ngộ tới chân lý ở dưới đây thì mong gì hiểu được cái chân lý tối thượng ở trên.

Sau khi cùng các sư huynh đệ tới nhà thăm bệnh Duy Ma Cật và nghe giảng kinh, Xá Lợi Phất hồ nghi chất vấn Duy Ma Cật: “Cư sĩ, thật là việc chưa từng có! Như cái thất nhỏ này mà có thể chứa đựng các tòa sư tử cao rộng! Ở thành Tỳ-da-ly lại không có chi trở ngại. Lại các thôn xóm thành ấp trong cõi Diêm-phù-đề cùng các cung điện của chư thiên, long vương, quỷ thần trong bốn cõi thiên hạ cũng không bị sự dồn ép chật chội”.

Duy Ma Cật trả lời: “Dạ, thưa ngài Xá Lợi Phất! Chư Phật và chư Bồ Tát có một pháp môn giải thoát gọi là ‘không thể nghĩ bàn!’ Thì ra còn có một phương thuốc “pháp môn giải thoát không thể nghĩ bàn,” thứ tám vạn bốn ngàn lẽ một này mà Bác Sĩ Đỗ Hồng Ngọc ‘mới tìm ra,’ của chư Phật và chư Bồ Tát mà bây giờ mới có phương tiện để truyền thông trên internet sau 2600 năm, chưa ai để ý tới.

Đại Ca Diếp hiểu khá hơn Xá Lợi Phất: Nếu những ai tin và hiểu pháp môn giải thoát Bất khả tư nghị này, thì tất cả chúng ma không làm gì được mình!”

Duy Ma Cật khiêm nhường thưa với ngài Ca Diếp: Dĩ nhiên rồi, chẳng những chúng ma không làm gì được mình mà còn trở thành “thị giả” của mình nữa. Tuy nhiên, Nhân giả, trong vô lượng vô số thế giới mười phương, những người làm Ma Vương, đa số là những Bồ Tát trụ ở phép giải thoát Không thể nghĩ bàn. Vì dùng sức phương tiện để giáo hóa chúng sinh nên các ngài hiện làm Ma Vương để thử thách chúng sinh.

Duy Ma Cật giải thích tiếp, “Nếu một vị Bồ Tát trụ ở pháp môn giải thoát gọi là không thể nghĩ bàn ấy, thì có thể đem núi Tu Di cao lớn mà đặt vào trong một hạt cải, nhưng không có bên nào thêm hoặc bên nào bớt. Tướng trạng núi chúa Tu Di vẫn y nguyên như cũ”. Tôi xin giải thích thêm, ‘pháp môn giải thoát gọi là không thể nghĩ bàn ấy’ chính là pháp môn như thị. Và ‘đem núi Tu Di cao lớn mà đặt vào trong một hạt cải, nhưng không có bên nào thêm hoặc bên nào bớt’ có nghĩa là Núi Tu Di không cần phải biến dạng, co nhỏ lại hơn hạt cải hay hạt cải không phải nở ra lớn hơn núi Tu Di để sở để trụ, trong ngoài. Tư tưởng này sẽ được trình bày và giải thích rất logic và khoa học trong bài này. Thí dụ, hiện tượng Nhật Thực, Nguyệt Thực, mặt trăng nuốt mặt trời to lớn hơn mình. Hay như ngày xưa những nhà ảo thuật An Nam ta biễu diễn dẫn trâu chui qua ống tre cho Vua Bão Đại xem ở Ngọ Môn Quan, Huế. Dĩ nhiên, những nhà ảo thuật thần thông này chỉ làm mờ thêm con mắt vô minh của vua quan, khâm sứ Tây, quan khách và dân chúng trong lúc làm ảo thuật đó chứ không mị mắt kẽ trí tuệ được.

Núi Tu Di là tên của một ngọn núi trong truyền thuyết thần thoại cổ Ấn Độ, còn gọi là Tu Di Lâu, Mạn Đà La. Theo quan niệm Phật Giáo, núi Tu Di là vua của các ngọn núi, là trung tâm của thế giới, là vũ trụ quan của Phật Giáo. Theo Wikipedia, Mạn-đà-la (dịch âm theo tiếng Trung: 曼陀羅; gốc tiếng Phạn: 梵語：मण्डल maṇḍala, मंड “tinh túy” + ल “chứa đựng”) là một hình vẻ biểu thị vũ trụ trong cái nhìn của một bậc giác ngộ. Trong tiếng Phạn, mandala có nghĩa là một trung tâm (la) đã được tách riêng ra hay được trang điểm (mand). Có thể coi Mạn-đà-la là một đồ hình vũ trụ thu nhỏ. “Mandala” dịch nghĩa theo chữ Hán là “luân viên cụ túc” (輪圓具足), nghĩa là vòng tròn đầy đủ. Theo ý nghĩa thực tiễn thì Mạn đà la là đàn tràng để hành giả bày các lễ vật hay pháp khí cho nghi thức hành lễ, cầu nguyện, tu luyện... Các tín đồ Ấn giáo, Phật giáo, sử dụng Mạn Đà La như một pháp khí tạo linh ảnh, còn đối với các tín đồ Đại Thừa, Kim Cương Thừa thì Mạn Đà La là một mô hình về vũ trụ hoàn hảo, trong đó có một hay nhiều vị thần ngự trị.

Trong Không thể nghĩ bàn (Bất khả tư nghì), Bác Sĩ Đỗ Hồng Ngọc giải thích: Núi Tu Di tướng trạng cao to cỡ nào thì cũng chỉ là một “pháp,” hạt cải tướng trạng nhỏ bé thế nào thì cũng là một “pháp”… mà “chư pháp Không tướng, bất sanh bất diệt, bất tăng bất giảm… Nên Tu Di và hạt cải cũng đều là không. Thực tướng vô tướng, cái núi kia, cái hạt cải nọ chẳng qua là chút “diệu hữu” bày ra cho đẹp cuộc đời thôi. Không thấy cái đẹp đó thì thật đáng tiếc, mà bám chấp lấy cái tướng giả hợp đó cũng thật đáng tiếc. Nó diệu hữu đó mà vốn là chân không. Nó chân không đó mà…. vốn là diệu hữu. Sắc tức thị không/ Không tức thị sắc. Thấy được vậy là Bồ Tát có được pháp môn giải thoát bất khả tư nghì. Lý đã vô ngại thì Sự vô ngại. Sự đã vô ngại thì Lý cũng vô ngại. Lý lý Sự sự đều vô ngại thì “tâm vô quái ngại, vô hữu khủng bố, viễn ly điên đão mộng tưởng…”

Bồ Tát trụ ở Phép giải thoát không thể nghĩ bàn có thể biến tất cả âm thanh trong thế giới mười phương thành tiếng của Phật, diễn ra những tiếng vô thường, khổ, không, vô ngã. Một tiếng chuông, tiếng mõ, một tiếng chim kêu, tiếng ngói vỡ, lá trúc reo, tiếng sóng vỗ, độc thủ vỗ tay, một tiếng sư tử rống,… đã nói lên tất cả các pháp Phật.

Thế cho nên, khi Đức Phật thành đạo đã nói: Như Lai thì trái với vọng trần, hiệp với Chơn Tâm thường trụ bất sanh bất diệt, biến khắp cả pháp giới cho nên ta mới được tự tại vô ngại. Như Lai ở trong một hiện ra vô lượng, vô lượng hiệp làm một, trong nhỏ hiện lớn, trong lớn hiện nhỏ; không rời nơi đạo tràng mà hiện khắp cả mười phương thế giới. Thân Như Lai bao trùm mười phương hư không vô tận. Trên đầu một mảy lông hiện ra các cõi nước, ngồi trong hạt bụi, mà chuyển đại pháp luân. Vì ta diệt hết vọng trần nên mới được như vậy”. (Phỏng theo Kinh Lăng Nghiêm, PHPT khóa VI, VII trang 132-133)

Đoạn trên với phép tắc thần thông huyền bí hơi khó hiểu và không dễ gì tưởng tượng nổi. Nhưng thật ra Đức Phật muốn nói về cái bản thể của Chơn Tâm có những đặc điểm mầu nhiệm như thế đó. Con người vì vô minh mà đã từ bỏ bản thể mầu nhiệm ấy, để đi vào vòng luân hồi, sanh tử khổ đau. Con người tu hành đạt được đạo quả thì sẽ trở về với Chơn Tâm thường trụ, bất sanh bất diệt, biến khắp cả pháp giới vì có thân “tự tại, vô ngại” không có gì ngăn cản, vướng mắc. Tâm thức hòa vào viên dung với hư không. Vì không có thân xác nên không bị kiềm hãm gò bó trong thân xác hay nói theo Duy Thức là “cái túi- A Lại Da Thức” đã bị phá vỡ và tâm thức rộng khắp theo cùng hư không trong cảnh Đại Viên Cảnh Trí. Tâm thức là tạng minh quang tam muội cùng đốt trong vũ trụ với vô lượng minh quang khác, ở trong một hiện ra vô lượng, vô lượng hiệp lại làm nhất thể quang tạng. Và tại sao lại là, “trong nhỏ hiện lớn, trong lớn hiện nhỏ,” hay “trên đầu một mảy lông hiện ra các cõi nước, ngồi trong hạt bụi mà chuyển đại pháp luân?” Điều nầy trong kinh điển có câu “bất khả tư nghì” hay “không thể nghĩ bàn” nhưng ở vào thời đại hiện nay với những kỹ thuật chúng ta có thể dễ hiểu một phần nào: vũ trụ ở trong TV, trong cái phòng gia đình tụ họp (family room) hàng ngày xem TV hay coi phim ảnh về Trái Đất, Thái Dương Hệ, dải Ngân Hà; rồi cảnh vũ trụ với nhiều hình dáng các Thiên Hà khác được TV hay ciné thu hình cho hình xa dần, xa nhiều và nhiều nữa... Như chúng ta, chúng sinh của Thái Dương Hệ, đang ngồi bên ngoài giống như chư Phật đang dùng Phật nhãn quan sát toàn cảnh trong các cõi khác vậy. Và khi, trên màn ảnh chiếu các Thiên Hà ấy được thu tóm lại trong một bong bóng hình cầu và bóng cầu đó nhỏ dần, nhỏ dần thành một chấm điểm rồi biến mất trên màn ảnh, điều ấy giống như Đức Phật thu nhỏ đi toàn thể thế giới cùng mình đi vào “ngồi trong hạt bụi vi trần” với đầy đủ các cõi nước, và trong đó Đức Phật đang hành đạo: “Chuyển đại pháp luân”. Tại sao như thế? Vì Đức Phật đã được “thân tự tại vô ngại” hòa cùng hư không vô tận, cho nên “không rời nơi đạo tràng mà hiện khắp cả mười phương thế giới. Thân ta bao trùm mười phương hư không vô tận”. Đó là sự mầu nhiệm hay sự thành đạt của người tu hành đạt được đạo Vô Thượng Bồ Đề”. Vì ta diệt hết vọng trần nên mới được như vậy”. Những điều này càng dể chứng minh hơn trong vòng vài năm nữa khi mà quantum 3-D holographic TV, quantum computer được tung ra thị trường chúng ta sẽ ở trong những trò chơi games đó, như thật, chứ không phải ở ngoài quan sát nữa.

Đông Phương nhìn vận hành và biến dịch là tự tính nội tại của mọi vật. Trương Tái nói về trời, “Tất cả vật quay tròn, chúng đều có lực tự nhiên nội tại, sự vận hành của chúng không phải từ bên ngoài tác động vào” và trong Kinh Dịch ta đọc thấy, “Nguyên lý của tự nhiên không xem lực nằm ngoài vật, mà chúng biểu hiện sự hòa hợp của sự vận động nội tại của chúng”.

Thế giới hạ nguyên tử trong thế kỷ 20th đã phát hiện tính chất động nội tại của vật chất. Cho thấy, thành phần của nguyên tử, các hạt, đều là những cơ cấu động; chúng không hiện hữu như những đơn vị độc lập, mà là phần tử không tách rời của một thể thống nhất, với nhiều mối phản ứng tương quan. Kết quả, vật lý hiện đại dường như đã xác định lời nói của nhà đạo học Trung Hoa Trương Tái: Khi đã rõ, cái Không to lớn chứa đầy Khí, Thì ai nấy đều biết, không có cái “không có gì”.

Tôi có thể bị giam trong một vỏ hạt

Và tự coi mình là vua của không gian vô tận...

Shakespeare, Hamlet, hồi 2, cảnh 2

Nguyên văn:

“I could be bounded in a nutshell

And count myself a king of infinitive space..”.

Tương tự như những tư nghị ở trên, cuốn sách Vũ trụ trong vỏ hạt dẻ (The Universe in a Nutshell), viết bởi Stephen Hawking về chủ đề vật lý lý thuyết. Sách giải thích nhiều vấn đề liên quan tới các nghiên cứu của các giáo sư toán học Lucas trong quá khứ, tỉ như Thuyết không đầy đủ của Gödel và màng P (một phần của thuyết siêu dây trong vật lý lượng tử). Hawking cũng mô tả về lịch sử hình thành và các nguyên lý của vật lý hiện đại. Ông dẫn dắt người đọc đến những sự kiện xảy ra đằng sau những most intellectual tales khi ông cố gắng “kết hợp thuyết tương đối rộng của Einstein và các ý tưởng của Richard Feynman về đa lịch sử thành một thuyết thống nhất hoàn chỉnh mô tả mọi thứ xảy ra trong vũ trụ”.

Vũ trụ trong vỏ hạt dẻ là tác phẩm đoạt Giải Aventis dành cho sách khoa học năm 2002 và đã bán được hơn 10 triệu ấn bản trên thế giới. Nó thường được xem là phần tiếp theo của tác phẩm nổi tiếng Lược Sử Thời Gian (A Brief History of Time) được ấn hành năm 1988.

Theo tôi, tất cả 84000 cuốn kinh Phật Giáo (chỉ về số lượng tượng trưng) là vua của tất cả các kinh điển, hay diễn tã một cách khác: không có cuốn kinh Phật Giáo nào là vua của cuốn kinh Phật Giáo nào cả. Tất cả Phật Pháp kinh điển như những toa thuốc tuy bất đồng cân lượng và loại thuốc những chỉ chữa đồng một bệnh đau khổ từ gốc vô minh mà ra. Thực ra, Đạo Phật không chủ trương chữa triệu chứng đau khổ mà chữa tận gốc bệnh vô minh. Vì chúng sinh tuy đồng bản tính của bệnh vô minh nhưng căn tính đau khổ thì bất đồng cho nên mới có cái Pharmacy với 84000 loại thuốc trụ sinh, cùng với cách dùng lẫn những phương thuốc nặng nhẹ, để trị liệu cho chúng sinh bất kể vua dân, sang hèn, ngu dốt hay trí thức mà tùy vào căn tính và bệnh tâm lý của mỗi cá nhân để gia giảm phân lượng.

Đôi lời trên đã tóm tắt phần nào những tinh túy thâm diệu của kinh điển Đại Thừa và đặc biệt là Kinh Hoa Nghiêm. Theo tôi, cái mấu chốt của sự đời là ở tâm vọng động sinh ra sum la vạn tượng chứ tâm chơn thì vô sinh không có sinh ra để mà nghị luận. Cho nên tâm động sinh ra vạn vật là một tuyệt đại nhân duyên, đại may mắn cho chúng sinh trong vũ trụ. Chỉ có cái đau khổ là cần giải thoát dù rằng cố tình chữa cái ngọn của vô minh là thậm đại vô minh nhưng con người muốn chữa ngọn, giữ gốc tham sân si cho vui khổ với đời như cố lấy ‘vi hạt Ngã chứa núi Vô minh’.

Tôi xin tóm lược đơn giản cho dễ hiểu hơn: Khỏi cần phải lo lấy hạt Ngã cực vi để chứa đựng vũ trụ cực đại vì vũ trụ vô minh đã sẵn có trong hạt Ngã phàm phu. Cái Ngã giãn nở lớn tới vô cực, bao trùm mười phương hư không vô tận chỉ cần nổi cơn sân là thấy ngay. Cho nên, không cần phải quan tâm là thiên thượng thiên hạ có đặt lọt nổi vào trong cái duy ngã độc tôn hay không. Ngày nào, chúng ta quán được hạt lượng tử Ngã, hạt Ngã Hư Trần cực vi đó, vừa ở trong vũ trụ vô minh và cũng vừa có thể ngồi trong hạt bụi Ngã vô vi đó để chuyển đại pháp luân thần thông mà không bị ngăn ngại thì sẽ quán được vũ trụ giai không, hết vô minh mà độ nhất thiết khổ ách không cần thiết nữa khi đã giác ngộ.

09.Vũ Trụ và Nhân Sinh

Đức Phật đã nói đến tánh không của tâm thức mà chúng ta thường hiểu qua từ ngữ ‘tâm không,’ chính vì bổn tánh ‘hư không’ đó mà chúng sanh khi thành Phật mới nương ‘Hư Vô’ để có thân giãn ra vô cực bao trùm hư không vô tận hoặc có thân thu nhỏ xuống cực vi để ngồi trong hạt lượng tử Lân Hư Trần mà chuyển đại pháp luân.

Khoa học ngày nay đã tình cờ tìm ra những cấu trúc và hình thể trong cơ thể của chúng ta rất là tương tự như kiến trúc và hình thể giống hệt như những vật thể và cấu trúc của thiên hà trong vũ trụ xa Thái Dương Hệ cả tỷ năm ánh sáng. Tiền nhân đã nói về tiểu vũ trụ trong đại vũ trụ (càn khôn) này từ lâu. Cho nên hướng vào nội tâm, quán tự tại, là có thể thấy cả vũ trụ trong ta không cần phải chế ra phi thuyền du hành trong không gian để tìm kiếm đâu xa. Đã tự có của báu vô tận trong đời còn mong ngoại cầu gì nữa?

“Inside our body, we can find structures and features that look strikingly like celestial bodies - millions of light years away.

The universe is just as alive and complex as we are that when we can harmonize with the universe and when you're clear about what it is you want the universe will provide abundantly for us. We're made of the same stuff as the rest of the universe, and this just shows how close we resemble the cosmos”

Khoa học cũng cho chúng ta thấy được những tương đồng giữa cơ thể (tế bào não, cấu tạo của những tế bào trong cơ thể, vân thể của con ngươi) của chúng ta với những hình dạng cấu trúc của vũ trụ. Hay nói một cách khác, từ hơn 2600 năm về trước, Đức Thế Tôn đã thấy qua thiền định và ngộ ra những gì mà khoa học hiện đại với đầy công phu, nghiên cứu, thí nghiệm, đo đạt, và tái khám phá ra. Phật Giáo diễn tã những đại công phu với thành quả khám phá vĩ đại của khoa học qua 5 chữ ngắn gọn: Tất cả từ tâm tạo!

Figure 11. Sự trùng hợp ngẫu nghiên đầy lý thú giữa vũ trụ và cơ thể con người

Như ngài Huyền Sa Sư Bị thường nói: Tam thiên đại thiên thế giới là một phổ nhãn của Sa-môn”. Phổ là khắp, Nhãn là con mắt tức là con mắt thấy khắp nơi.

10.Vũ trụ quan

Tuy vũ trụ quan thấp thoáng đó đây trong kinh điển của Đại Thừa nhưng Đức Thế Tôn chưa ‘trực tiếp’ giải thích mạch lạc cho chúng sinh những luận lý huyền diệu của vũ trụ này vì có thể nó không cần thiết cho nhân sinh mà chỉ cần thiết cho các bật Bồ Tát muốn độ chúng sinh bằng cách ‘quán tự tại’ để chỉ thấy tới ‘kiến ngũ uẩn giai không’ mà ‘độ nhất thiết khổ ách?’ Cho nên, Đức Thế Tôn im lặng không trả lời trực tiếp những vấn đề này 2600 năm về trước. Những điều bất khả lậu đó chỉ dùng để đàm luận suông vì nó bất khả tư nghị bởi ngôn ngữ, cố tranh cãi cũng chỉ vọng ngôn vô ích không đi đến đâu. Ngược lại, khi đạt được giác ngộ, kiến được những điều này rồi thì cũng không có gì để mà tư nghi (nổi nghi ngờ riêng tư) để hỏi nữa.

Tổ Mã Minh (Asvaghosa), luận sư Đại Thừa ấn Độ, sống giữa thế kỷ 1st , 2nd Công Nguyên nói: Nếu vọng tâm sinh khởi, thì các [vũ trụ, THL] pháp đều sinh khởi; Vọng tâm diệt đi thì các pháp [vũ trụ] đều diệt.

Tương tự, nhà Bác Học Stephen Hawking cho rằng có sự sáng tạo [hiện tượng, THL] nhưng không có ai sáng tạo [chủ thể] cả. Phật Giáo có cùng một quan niệm tương tự ‘không có sáng tạo chủ thể và sáng tạo đối tượng’ của vũ trụ quan và vạn vật. Tuy Phật Giáo phủ nhận đấng sáng tạo tuyệt đối nhưng công nhận tất cả tương đối từ Tâm tạo. Ngoài thuyết nhân quả và lý duyên khởi của vũ trụ còn có thêm thuyết Vô Ngã, vô vi lượng tử, rất khó hiểu để tư nghị cho những ai mới học Phật cũng như những ai đang và đã học Phật nhưng chưa hiểu rõ Phật Pháp. Triết Lý Như Thị của vũ trụ quan này rất khó hiểu cho nhiều người nhưng nó đã bắt đầu được công nhận và hoan nghênh bởi Đông lẫn Tây Phương qua nhịp cầu triết lý và khoa học luận lý đưa duyên.

Trong Chân Không Diệu Hữu, cố Tiến Sĩ Nguyễn Tường Bách viết, “Chân không Diệu hữu là một chìa khóa để hiểu nhận thức luận về bản thể và hiện tượng của Phật Giáo. Vì mọi hiện tượng xuất phát từ “Không” nên nó không có một bản chất trường tồn và riêng biệt, đó là thuyết Vô Ngã. Chỉ có Ngũ Uẩn đang vận hành [trong vũ trụ,] không có người vận hành chúng”.

Hawking chứng minh vũ trụ xuất phát từ cái “Không,” ông bác bỏ sự cần thiết của một Thượng Đế nhưng chắc chắn cái “Không” mà ông ta hiểu không phải là cái Không trí tuệ của Phật Giáo. Hơn nữa, Hawking không phải là người đầu tiên trong lịch sử đã ‘bác bỏ sự cần thiết của một Thượng Đế’ nhân tạo.

Tiến Sĩ Nguyễn Tường Bách viết tiếp: “Là một nhà vật lý, ông [Hawking] khó có thể biết hơn [những điều mà Phật Giáo đã biết hơn ông, và trước ông ta cả 25 thế kỷ. THL] Thế nhưng lại đến phiên ta kinh ngạc về khoa học vật lý. Dù [những khoa học gia] tự hạn chế mình trong lĩnh vực vật chất, vật lý [ngày nay] đã đi đến tận cùng biên giới của vật chất, gõ cửa ngành bản thể học và gần như chạm đến “chân lý tuyệt đối” của đạo Phật. Vị trí của Hawking làm ta nghĩ đến Luận Sư Long Thọ, cả hai vị đều cho rằng “Không” là nguồn gốc của muôn vật, nhưng cả hai đến từ hai chân trời khác nhau. Phật và các vị Tổ Phật Giáo biết “Không” là gì bằng trực quan nhưng không miêu tả nhận biết của mình. Tính Không thuộc về một lĩnh vực mà ngôn ngữ không diễn bày được. Cũng như thế trong vật lý lượng tử, người ta thấy ngôn ngữ và cách suy luận thông thường không còn thích hợp. Giữa Phật Giáo và khoa học, sự trùng hợp rất lớn mà sự khác biệt cũng rất lớn”.

Long Thọ Bồ Tát, (zh. 龍樹; sa. nāgārjuna) vị Tổ thứ 14th của Thiền Tông Ấn Độ có viết cả một bộ sách Trung Quán Luận để giảng giải chữ Không này. Nhưng cách diễn giải của ngài Long Thọ với lý luận rất trừu tượng nên khó hình dung bởi vì thời đó khoa học chưa được phát triển như bây giờ và có thể cái thông thái của tiền nhân thời đó khác xa với kiến thức văn minh của đa số chúng ta bây giờ. Chẳng hạn, Ngài đã nói rằng, “Tâm như hư không vô sở hữu!” (Tâm như trống không không có chủ), đến bây giờ cũng ít ai hiểu nổi là cái chi chi dù có cả rừng sách vở, và nhiều người thuyết giảng về Tâm, Hư Không, Vô Ngã này. Theo cái nhìn Phật Giáo thì hạt quark hay neutrino (không thể độc lập tồn tại mà phải dựa vào nhân duyên, nghiệp quả, cause & effect and causal conditions) và hạt electron (không thể xác định dứt khoát, bất định xứ, không sở, nonlocality) chỉ là hoa đốm trong hư không, không có thật, chỉ vì nhất niệm vô minh mà thấy có nhân duyên kết hợp để xuất hiện nguyên tử vật chất và từ đó cấu thành ngân hà, tinh tú, sơn hà đại địa, xum la vạn vật, con người, chúng sinh khác. Đó chỉ là cảm giác đồng bộ của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, chứ thực ra không có gì cả. Vì vậy mới có câu tổng kết trong tác phẩm Thành Duy Thức Luận mà ngài Huyền Trang đã dịch từ tác phẩm của ngài Hộ Pháp (Dharmapàla), “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức!” Vì không thấy và hiểu được chân lý này nên con người sống trong hiện tượng giam hãm (confinement) vĩnh viễn không bao giờ tách rời ra được mê muội. Phật Giáo gọi hiện tượng giam hãm đó là Tâm cố chấp hay còn gọi là Trước Tưởng sau khi đã khởi nhất niệm vô minh. Vì nhất niệm vô minh nên mới thấy có lượng tử và vũ trụ vạn vật. Điều này đã được giải thích tường tận qua bài giảng Thập Nhị Nhân Duyên của Phật Giáo. Đức Phật thấy rằng tất cả sơn hà đại địa, vạn vật, con người đều chỉ là nhân duyên kết hợp có điều kiện từ cái không trống rỗng, cái hư không vô sở hữu không phải là thật tại tuyệt đối. Chỉ có cái bản tâm bất nhị, bất biến, bất sinh bất diệt, vô ngã, vô lượng, tuyệt đối vô phân biệt, không mâu thuẫn mới đích thực là Bồ Đề Tâm, tất cả chúng sinh đều có chung một tâm đó. Vì thế Ngài nói rằng: tất cả chúng sinh đều là Phật đã thành (chứ không phải sẽ thành) bởi vì cái bản tâm đó đã sẵn có trước khi vũ trụ được thành lập chỉ cần buông bỏ cái tâm nhỏ hẹp, mê muội, chấp trước (không phải là mình thật) để hòa nhập vào cái tâm vô lượng quang, vô lượng thọ của A Di Đà, cái đó còn gọi là Niết Bàn (涅槃, sa. nirvāṇa) tức là bất sinh bất diệt hay là không còn sinh diệt (diệt tận 滅盡). Kinh Phật còn nói rằng Tâm là vô lượng vô biên không bị hạn chế bởi không gian, thời gian vì vậy nên Tâm có khả năng tự giải thoát bằng cách phá vỡ hiện tượng giam hãm. Hay thực ra, Tâm vô sở vô trụ.

Tâm Không vượt không gian lẫn thời gian. Năng lượng vô biên của Tâm đi xuyên qua vật chất, nó còn dư sức tách rời các hạt quarks và Neutrinos của vật chất khiến vật chất biến mất, trở lại với cái Không vốn là Tâm như hư không vô sở hữu. Tu hành theo Phật Đà ngộ đạo là ngộ cái quái dị không hình dung đó. “Tâm như hư không vô sở hữu” chính là thực tướng vô tướng của vũ trụ vạn vật đó vậy.

Einstein viết thư cho gia đình Besso, nói rằng dù Besso chết trước ông ta điều đó không quan trọng. “Đối với những Vật Lý Gia như chúng ta tin sự phân biệt giữa quá khứ, hiện tại, và tương lai chỉ là ảo tưởng, dù một lần thuyết phục. Sau Einstein là Richard Feynman người đã tìm ra phương thức hữu hiệu để giải thích quantum mechanics được biết qua ‘Tổng Cộng trên Lịch sử’ (Sum over Histories) trong vũ trụ là con số không (zero).” Theo tôi, đại khái tất cả vi mô, vĩ mô luôn cả thời gian lẫn energy tổng cọng triệt tiêu bằng con số Không.

“Einstein wrote a letter to Besso's family, saying that although Besso had preceded him in death it was of no consequence, “...for us physicists believe the separation between past, present, and future is only an illusion, although a convincing one”. Einstein was followed in history by the colorful and brilliant Richard Feynman. Feynman developed the most effective and explanatory interpretation of quantum mechanics that had yet been developed, known today as Sum over Histories. For example, for a particle moving from point A to B we imagine the particle traveling every possible path, curved paths, oscillating paths, squiggly paths, even backward in time and forward in time paths. Each path has an amplitude, and when summed the vast majority of all these amplitudes add up to zero”.

Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14th đương thời, đã tìm ra giải pháp bằng cách dùng Vật Lý Lượng Tử (Quantum Physics), Cơ Học Lượng Tử (Quantum Mechanics), Thiên Văn (cosmology), Ý Thức (Consciousness), và Di Truyền Học (genetics), để khám phá ra những chủ đề tương quan về tánh Không của Phật Giáo với khoa học. (The Universe in a Single Atom is a book by Tenzin Gyatso, the 14th Dalai Lama and published in 2006 by Broadway Books. In this book Dalai Lama engages in several scientific areas. He explores the topics of quantum physics, cosmology, consciousness and genetics in relation to Buddhism).

Tôi xin bổ túc về những so sánh ở trên của cố Tiến Sĩ Nguyễn Tường Bách, thứ nhất, ‘Sự trùng hợp rất lớn mà sự khác biệt cũng rất lớn’ là 2600 năm giữa trí tuệ quang minh Phật Giáo và kiến thức khoa học hiện đại và khoảng cách khác biệt này còn có thể sâu rộng và kéo dài thêm theo thời gian. Thứ đến là kiến thức của nhà Bác Học Stephen Hawking không thể so sánh được với trí tuệ của Luận Sư Long Thụ hay trên bất cứ lãnh vực nào. So sánh như vậy cũng như là so sánh đám lá kiến thức trong tay với rừng lá trí tuệ trên núi thẵm hay như ánh sáng của đom đóm trên ngọn đồi với Thái Sơn Bắc Đẩu hay một cây đuốc khoa học gia với Quang Minh Tam Muội Bồ Tát. Nên nhớ Hawking chỉ là một nhà bác học, khoa học lý thuyết thuần túy nổi tiếng hiện đại của Anh Quốc chứ chưa phải là nhất thế giới hay nhất thế kỷ. Những khám phá ‘trên trời’ không biết đâu mà kiểm chứng của Hawking chỉ hấp dẫn tạm thời trên lý thuyết nhưng chưa thực tiển và lợi ích cho nhân loại. Hawking hay thay đổi ý với những khám phá khoa học của mình vì như đa số các khoa học gia khác, ông ta bị vọng tâm lừa dối tưởng lúc nào cũng có thể tắm trong cùng một dòng sông. Tôi đồng ý là khoa học ‘đã đi đến tận cùng biên giới của vật chất, gõ cửa ngành bản thể học và gần như chạm đến “chân lý tuyệt đối” của đạo Phật’. Nhưng nếu muốn gõ cửa Không (vô môn quan của Phật Giáo) thì phải hiểu ý nghĩa của Bát Bất, phải vượt ra ngoài vòng nhị nguyên mới ngộ được Chân Không Diệu Hữu của Vũ Trụ Quan.

Theo nhận xét của những học giả Tây Phương thì Ngài Long Thụ (Long Thọ Nàgàrjuna) quả là một nhà tư tưởng, lý thuyết gia, đại triết gia về logic học và triết học siêu hình, đã mở ra cho Phật Giáo một kỷ nguyên mới. Chúng ta cũng cần nhấn mạnh ngay đến một điều vô cùng chủ yếu là Long Thụ không hề sáng chế thêm bất cứ một khái niệm mới mẻ nào bên ngoài Giáo Huấn (Anuśāsana, the Bengali word অনুশাসন) của Đức Phật, mà chỉ đào sâu, triển khai và giải thích thêm một số các khía cạnh vô cùng sâu sắc và khúc triết trong Giáo Huấn của Ngài mà thôi. Thật vậy, dù Giáo Huấn của Đức Phật luôn thiết thực, ngắn gọn và dễ hiểu nhằm phù hợp với những con người thuộc thời đại của Ngài, thế nhưng bên trong luôn hàm chứa những khái niệm khoa học, triết học, tâm lý học với những chiều sâu khiến nhiều học giả, triết gia và khoa học gia Tây Phương ngày nay phải kinh ngạc lẫn thán phục. Những nhận định tương tự về Phật Giáo đã được nhiều học giả Tây Phương và các bật thiện tri thức công nhận và nói đến như là một khẳng định đầy tự tin về tinh thần triết lý đầy trí tuệ, logic và khoa học của Phật Giáo qua vài dẫn chứng kiêm nhường ở trên đây.

Theo sử sách ghi lại, Ngài Long Thọ (Long Thụ, Nàgàrjuna) là người xứ Tỳ Đạt Bà (Vidharbha, có chỗ gọi Bối Liệp Nhĩ - Berar) ở Nam Ấn, thuộc dòng Bà La Môn, ra đời vào khoảng 700 năm sau Phật diệt độ. Ngài có biệt danh Long Mãnh hoặc Long Thắng, bẩm tánh kỳ ngộ, trí huệ sâu xa, xem nghe một lần là nhớ tất cả, không cần phải hỏi lại. Lúc thiếu thời, ngài đã [là một học giả và khoa học gia] tinh thông các Kinh Điển Phệ Đà, cùng những môn thiên văn, địa lý, y học, toán số và nhiều học thuật khác. Nhưng các môn học đó không làm cho tự tâm được thỏa mãn, nên ngài quyết chí xuất gia tìm đạo lý cao siêu trong Phật Giáo. Lúc đầu ngài học về giáo lý Tiểu Thừa, sau lại nghiên cứu sang Phật Giáo Đại Thừa. Tương truyền rằng sau khi xuất gia, trong vòng ba tháng ngài đã đọc hết ba pháp tạng, muốn tìm kinh khác mà không được. Nhân khi du hành đến Tuyết Sơn, ngài gặp một vị tỳ khưu truyền dạy cho các Kinh Điển Đại Thừa. Thầy của ngài, tục gọi Tuyết Sơn Lão Tỳ Khưu, chính là Tôn Giả La Hầu La Bạt Đà La (cùng với đệ tử ngài Đề Bà tên đồng mà người khác). Khi đã thông hiểu giáo lý thâm huyền, vì chí nguyện hoằng pháp, ngài đi du hóa các nơi, dùng tài biện luận hàng phục ngoại đạo, và lập thành hệ thống Đại Thừa Phật Học. Địa điểm hoạt động của ngài có rất nhiều nơi, những chỗ trung tâm truyền bá là nước Kiều Tát La (Kosala). Vị quốc vương ở bản xứ vì mến đức độ của ngài, nên phát tâm quy y Phật Giáo và kiến tạo một đại tịnh xá ở Hắc Long Sơn (Bhràmaragiti) để cho ngài trụ trì. Tương truyền ngài đã dùng thần thông đi xuống long cung, trong ba tháng đọc thuộc hết lược bản Kinh Hoa Nghiêm, gồm mười vạn bài kệ. Sau Long Thọ Bồ Tát lại đến thiết tháp ở Nam Thiên Trúc, được Kim Cang Tát Đỏa Bồ Tát truyền thọ cho Kinh Đại Nhựt, nên tinh thông cả Trì Minh Tạng. Vì thế người đời gọi ngài là bậc xướng đạo cả hai giáo pháp Hiển và Mật. Về công trình hoằng dương Phật Pháp, ngài được xem như Đức Thích Ca tái hiện.

Trên lãnh vực trứ thuật, Long Thọ Bồ Tát đã soạn ra nhiều bộ luận. Tựu trung các bộ như: Trung Quán Luận, Đại Trí Độ Luận, Thập Trụ Tỳ Bà Sa Luận... là được lưu hành hơn cả. Giáo nghĩa của ngài đề xướng tuy nhiều, nhưng hiển trứ hơn cả là thuyết Bát Bất Trung Đạo và thuyết Vãng Sanh. Ngài Long Thụ đưa ra một học thuyết gọi là Madhymaka, có nghĩa là “Con Đường ở Giữa,” Hán dịch rất chính xác là Trung Quán (Zhōng-guān/中觀), chữ quán có nghĩa là sự quán thấy. Trong Chương I, Quán Nhân Duyên, Bát Bất Trung Đạo là: bất sanh, bất diệt, bất thường, bất đoạn, bất nhất, bất dị, bất lai, bất khứ. Trung Đạo đây không phải ý nghĩa trung gian giữa sự có không, sanh diệt, đoạn thường, mà là ý nghĩa vượt ra ngoài vòng tương đối sai biệt, khẳng định cực đoan để hiển lộ thể Chân Không Diệu Hữu.

Còn thuyết Vãng Sanh, như nơi phẩm Dị Hành trong luận Thập Trụ Tỳ Bà Sa, Long Thọ Bồ Tát đã nói, “Từ địa vị phàm phu cho đến ngôi vị Vô Thượng Chánh Giác có hai đường lối tu tập - Nan Hành Đạo và Dị Hành Đạo. Nan Hành Đạo là dụng công khắc khổ tu trì chẳng tiếc thân mạng, ngày đêm tinh tấn, mà được bất thối chuyển. Dị Hành Đạo là dùng phương tiện niệm danh hiệu chư Phật, mà được bất thối chuyển mau lẹ dễ dàng. Nan Hành Đạo thuộc về tự lực; Dị Hành Đạo kiêm cả tự lực và tha lực”. Trong Dị Hành Đạo, ngài lại thiên trọng về phần niệm thánh hiệu Phật A Di Đà. Hai lập thuyết do ngài đề xướng, đã ứng hợp với lời huyền ký của Đức Phật trong Kinh Lăng Già:

“Sau xứ Nam Thiên Trúc.

Có danh đức Tỳ khưu.

Tôn hiệu là Long Thọ.

Hay phá hữu, vô tông.

Tuyên dương pháp Đại Thừa.

Trong thế gian hiển ngã.

Được Sơ hoan hỷ địa.

Sanh về cõi Cực Lạc”.

(http://niemphat.net/Luan/phathoctinhyeu/thien1_12.htm)

Figure 12. Bồ Tát Long Thụ cùng với 84 vị Ma Ha Tất Đạt

Hình Trên, Bồ Tát Long Thụ cùng với 84 vị Maha Tất Đạt (Mahasiddha, là những người tu hành có những khả năng phi thường và siêu phàm). Bồ Tát Long Thụ luôn được biểu trưng bởi một nhà sư trung niên tức là một người tu hành còn trẻ mà đã đắc đạo, và cũng là nhân vật duy nhất sau Đức Phật được biểu trưng với một cái bướu trí tuệ trên đỉnh đầu. Trong các buổi thuyết giảng Đức Đạt Lai Lạt Ma thường cho biết Long Thụ là một nhà sư Phật Giáo quan trọng thứ hai sau Đức Phật.

Long Thụ là vị luận sư, đầu tiên sử dụng tiếng Phạn trong các trước tác vô cùng phong phú của ông, đã diễn đạt hoàn toàn mới mẽ với những luận lý rất sâu sắc về giáo huấn của Đức Phật. Đối với Đại Thừa Phật Giáo Long Thụ là người mang sứ mạng hoằng Pháp do Đức Phật giao phó với mục đích giải thích những gì thật thâm sâu trong giáo huấn của Ngài, nhằm thích ứng với những sự đòi hỏi của một thế giới tân tiến hơn. Tư tưởng của Long Thụ là một tư tưởng mới giúp duy trì ngọn đuốc Đạo Pháp hầu soi đường cho những chúng sinh hơn 700 năm sau thời đại của Đức Phật. Thế nhưng cũng thật đại nhân duyên hết sức lạ lùng dường như ngọn đuốc ấy vẫn không ngừng rực sáng, soi đường cho cả chúng ta hôm nay và sẽ được tiếp tục ‘truyền đăng tục diệm’ soi sáng nhân loại trong tương lai.

“Tương truyền ngài [Long Thụ] đã dùng thần thông đi xuống long cung, trong ba tháng đọc thuộc hết lược bản kinh Hoa Nghiêm, gồm mười vạn bài kệ”. Bây giờ chúng ta thần thông hơn Ngài, chỉ cần 2 giây là download Kinh Hoa Nghiêm từ Google khỏi phải lặn xuống Long Cung học kinh 3 tháng cho mệt xác. Đọc kinh không hiểu thì email hay phone hỏi Phật online.

Trong Chính Định Vương Kinh (Samadhiraja Sutra) có một câu như sau: Hiện hữu và phi hiện hữu là hai thái cực. Tinh khiết và ô nhiễm cũng là hai thái cực. Sau khi đã vượt thoát cả hai thái cực ấy, thì một người thông thái (khôn ngoan/trí tuệ) cũng không dừng lại với vị thế ở giữa. Thật hết sức rõ ràng ý nghĩa chủ yếu của Trung Quán không phải là cách chọn một quan điểm dung hòa hay một vị thế “ở giữa” hầu tránh khỏi các hình thức cực đoan, bởi vì chính cái vị thế “tìm cách đứng ở giữa” đó tự nó cũng là một hình thức [trung] cực đoan.

Một trong những nhận thức quan trọng nhất của Lão Giáo về đặc tính chủ yếu của thiên nhiên là sự biến thiên và thay đổi. Một câu nói của Trang Tử cho thấy rõ tầm quan trọng then chốt của sự biến đổi đã được nhận thức khi quan sát thế giới sinh cơ.

Trong sự sinh, trưởng thành, biến đổi và tiêu diệt mọi vật thì trong mỗi mầm mống, mỗi tính chất đều có dạng quả hình thích hợp với nhân duyên của nó. Qua đó ta thấy sự sinh trụ hoại diệt từng bước của dạng hình đó, thấy dòng chảy liên tục của sự biến dịch trong ý thức.

Trong mọi biến dịch, Lão Giáo thấy đó là hiện thân của sự tác động hai cực âm dương và như thế họ tin rằng trong mọi cặp mâu thuẫn hai đối cực tương tác lên nhau một cách năng động. Tư duy phương Tây bây giờ đã chấp nhận tính nhất thể này của mọi cặp đối lập.

Từ cái nhìn, mọi vận hành của Đạo là một sự tương tác liên tục giữa các cặp mâu thuẫn, Lão Giáo rút ra hai qui tắc cơ bản cho thái độ con người. Muốn đạt cái gì thì người ta phải bắt đầu với cái ngược lại. Đây là nghề ruột của người Trung Hoa thiện chiến về Dương Đông Kích Tây, nói một đường làm một nẻo. Tôi xin so sánh với thuyết “em chả” thèm ăn chả của phái nữ Việt Nam. Hay, theo tình thì tình chạy, chạy tình thì tình theo. Mỹ gọi là play hard to get! Cảnh cáo, không nên áp dụng nguyên tắc này trong lúc make love not war trừ khi muốn giữ nó.

Lão Tử nói: Hòng muốn thu rút đó lại, Là sắp mở rộng đó ra. Hòng muốn làm yếu đó, Là sắp làm đó mạnh lên. Hòng muốn vứt bỏ đó, Là sắp làm hưng khởi đó. Hòng muốn cướp đoạt đó, Là sắp ban thêm cho đó, ấy gọi là ánh sáng huyền vi. Ngược lại khi muốn giữ điều gì, ta nên để cho cái ngược lại được tồn tại: Cái gì cong thì lại ngay; Cái gì sâu thì lại đầy; Cái gì cũ thì lại mới. Đây là chiến lược chiến thuật nhập thế gian trên chính trường, sa trường, thương trường lẫn tình trường, trị quốc an dân bình thiên hạ thay vì xuất thế như chủ trương của Đạo Lão.

Tôi xin giải thích thêm về cái công án nhị nguyên này theo quan niệm Phật Giáo Đại Thừa, bật trí tuệ giác ngộ quán tâm ý không sở trụ vào bờ bên này hoặc bờ bên kia hay ở giữa dòng. Đó là ý nghĩa của câu: Ưng vô sở trụ! Dòng tâm thức trôi nổi không bờ không bến từ vô lượng kiếp, thay đổi vô thường (uncertainty and impermanent) trong từng sátna, không sở tại (non-locality). Chúng ta không bao giờ bơi lội trong cùng một dòng sông. Hay đúng hơn, dòng tâm thức vô thỉ vô chung, không sanh không diệt, không đến không đi, không trôi chảy, không phải là một dòng sông với bến bờ sở tại. Vì không bến không bờ cho nên không có cái giữa dòng để quán thấy. Bát Bất Quán Thấy ứng dụng cho cả nhân sinh lẫn vũ trụ. Ý nghĩa của Bát Bất vượt ra ngoài vòng nhị nguyên, hiển lộ vũ trụ quan.

11.Vũ Trụ chỉ là một khái niệm của ý thức

Trong thuyết ‘khổn tiên thằng’ (sợi dây tiên, string theory) đoán thời gian trước big bang, thuyết sợi dây tiên đề nghị rằng big bang không phải là khởi đầu của vũ trụ nhưng đơn giản là chuổi nhân quả của vô lượng kiếp, Gabriele Veneziano mô tả:

Có phải big bang thật là thời gian bắt đầu? hay có phải vũ trụ có trước đó rồi? Câu hỏi dường như gần như phỉ báng chỉ trong thập niên trước. Hầu hết những nhà thiên văn vẫn quả quyết đơn giản rằng nó vô nghĩa - với quan niệm thời gian trước big bang đã như là hỏi đường đi về hướng Bắc của Bắc Cực vậy. Nhưng đâu có phải hầu hết những khoa học gia điều nói kém tinh thần khoa học như vậy? Nghi vấn, học hỏi, tìm tòi, chứng minh là tinh thần của khoa học không có chuyện cả vú lấp miệng em. Câu hỏi đó nếu khoa học chưa giải thích được thì những khoa học gia lương thiện, hầu hết, điều trả lời: don’t know! Đó là, tinh thần trung thực của những nhà khoa học. Khoa học gia không phải là tiên thánh hay thần biết hết mọi chuyện (know it all) trong vũ trụ. Nhưng những phát triển trong vật lý lý thuyết học, đặc biệt sự nổi tiếng của thuyết dây đã thay đổi lối suy nghĩ của mọi người. Trước big bang trở thành tiền đồn mới nhất của thiên văn học.

Cá tính đổi mới được coi là những gì có thể xảy ra trước big bang là cái khám phá mới nhất của quả lắc đong đưa qua lại cả ngàn năm. Trong một dạng này hay khác, cái vấn nạn của cốt lỏi ban đầu đã được ca nhà triết gia và thần học tham gia tư nghị gần như trong mọi văn hóa. Đó là một chuổi đầy lo lắng và ám ảnh, một gói ghém nổi danh trong một bức tranh 1897 bởi họa sĩ Paul Gauguin: Chúng ta từ đâu tới đây? Chúng ta là cái gì đây? Chúng ta đang đi về đâu? Những mảnh đời này miêu tả như là vòng sinh, sống và chết – là nguyên thủy, căn cước (ngã) và số phận của riêng mỗi cá nhân – mối quan tâm của những người này là sự quan hệ với những vũ trụ. Chúng ta có thể tìm về nguồn cội qua nhiều thế hệ, qua tới những tổ tiên thú vật của chúng ta, cho đến dạng sớm nhất của sự sống, đến những phân tử tổng hợp trong vũ trụ nguyên thủy, đến những năng lượng vô hình tích lũy trong không gian trước đó. Có phải gia phả của chúng ta trở về trước là vô lượng? hay những nguồn gốc chấm dứt? Vũ trụ này sẽ truờng tồn vĩnh viễn như chúng ta?

String Theory Predicts a Time Before the Big Bang, String theory suggests that the big bang was not the origin of the universe but simply the outcome of a preexisting state by Gabriele Veneziano: Was the big bang really the beginning of time? or did the universe exist before then? Such a question seemed almost blasphemous only a decade ago. Most cosmologists insisted that it simply made no sense—that to contemplate a time before the big bang was like asking for directions to a place north of the North Pole. But developments in theoretical physics, especially the rise of string theory, have changed their perspective. The pre-bang universe has become the latest frontier of cosmology.

The new willingness to consider what might have happened before the bang is the latest swing of an intellectual pendulum that has rocked back and forth for millennia. In one form or another, the issue of the ultimate beginning has engaged philosophers and theologians in nearly every culture. It is entwined with a grand set of concerns, one famously encapsulated in an 1897 painting by Paul Gauguin: D'ou venons-nous? Que sommes-nous? Ou allons-nous? “Where do we come from? What are we? Where are we going?” The piece depicts the cycle of birth, life and death—origin, identity and destiny for each individual—and these personal concerns connect directly to cosmic ones. We can trace our lineage back through the generations, back through our animal ancestors, to early forms of life and protolife, to the elements synthesized in the primordial universe, to the amorphous energy deposited in space before that. Does our family tree extend forever backward? Or do its roots terminate? Is the cosmos as impermanent as we are?

Câu hỏi vẫn là: Vũ trụ là cái gì? Một số khoa học gia nói vũ trụ có thể chỉ là một toàn đồ ký (hologram), một computer program, vũ trụ lỗ đen (blackhole), một khối óc khổng lồ (giant brain), và có thể là những bọt bong bóng. Khi mà những bong bóng âm hợp với bong bóng dương, rung động (vibrate) tạo ra những vũ trụ mới, hay những bong bóng này đẩy xa nhau nếu cùng cực âm hay dương. Theo luật vật lý, khác tính thì hấp dẫn nhau (attract;) cùng tính thì đẩy xa nhau ra (repulse). Không hiểu sao các nguyên tắc vật lý đó nó không được luôn luôn đúng cho con người hiện nay nữa?

Con người vẫn chưa tìm ra được câu giải đáp khả tín để có thể hoàn toàn thỏa mãn những câu hỏi từ ngàn xưa: Tôi từ đâu tới, làm cái quái gì ở đây và rồi sẽ đi về đâu? Nghe có vẻ đầy triết lý cãi lương nhưng tôi xin dùng phương tiện Phật Đà để trả lời theo sự hiểu biết nông cạn đầy ngu muội của mình: Tôi là Ta, là Ngã. Nhĩ là Ngã, Ngã là nhĩ. Ngộ là Nị, Nị là Ngộ. Ngộ Nị ái lẫn nhau trở thành Ta. Mà Ta là Như Lai – không đến không đi, không làm cái trò khỉ gì bây giờ cả chỉ quán niệm hơi thở nhẹ nhàng ra vô trong lúc đắm sâu vào thiền định; hay hổn hển như chó tháng bảy trong lúc rượng đực, rượng cái lúc thèm khát, say đắm ái dục; hay thở hào hển, nổi cơn tam bành lục tặc trong lúc sân khi bị người khác xúc phạm đến cái Ngã.

Vũ trụ đang giãn nở từ thế giới cực lớn trở lại thế giới cực nhỏ. Đặc trưng của vật lý thế kỷ 20th là đi càng ngày càng sâu vào một thế giới của kính hiển vi, của nguyên tử, của hạt nhân và các hạt hạ tạo thành nhân. Sự tìm hiểu thế giới vi mô này được thúc đẩy bởi một câu hỏi căn bản: Vật chất được cấu tạo như thế nào? Nhờ phương pháp thực nghiệm hiện đại với kỹ thuật tối tân mà vật lý gia mới tìm hiểu ra được cấu trúc của nguyên tử và nhận ra rằng, nó gồm có nhân và electron. Sau đó người ta ghi nhận nhân gồm có những hạt nucleon, đó là proton và neutron. Trong hai thập niên vừa qua người ta đi thêm một bước và bắt đầu tìm hiểu cấu trúc của nucleon, thành phần của nhân nguyên tử, chúng xem ra không phải là những hạt cuối cùng mà lại là từ những đơn vị khác cấu thành. Những bước đầu tìm hiểu nguyên tử này đã dẫn đến những thay đổi căn bản về cách nhìn của con người về vật chất. Bước thứ hai đi sâu vào nhân nguyên tử và thành phần của nó, kéo theo một sự thay đổi không kém phần quan trọng. Trong thế giới hạt nhân này phải đo lường những loại kích thước nguyên tử và những hạt trong nhân này, vì bị giam trong không gian quá bé, cũng vận động với vận tốc nhanh đến nỗi chỉ có thể dùng thuyết tương đối đặc biệt để mô tả chúng. Tính chất và tương tác của hạt hạ nguyên tử chỉ có thể dùng thuyết lượng tử và thuyết tương đối mà nắm được chúng và những điều này buộc khoa học gia có một sự thay đổi về quan niệm vật chất là gì. (Đạo của Vật Lý, Fritjiof Capra)

Phật Giáo và những thánh nhân Đông Phương đã biết về sự dung thông không gian - thời gian trên một bình diện vĩ mô lẫn vi mô cũng như nhà vật lý nhìn hành tinh và hạt hạ nguyên tử. Đức Phật dạy: Mọi pháp hữu vi đều vô thường. Pháp là từ ngữ mô tả biến cố, hành động và sau đó mới nói thật tại. Phật Giáo xem tiến trình tương quan vận động là chủ yếu của thế giới vũ trụ.

Điều đặc biệt của thuyết tương đối là nó thống nhất những khái niệm căn bản mà ngày trước chúng hoàn toàn độc lập với nhau. Một trong những thí dụ quan trọng nhất là coi khối lượng và năng lượng như nhau, điều này được phát biểu bằng công thức toán học nổi tiếng của Einstein E = mc2. Và muốn hiểu ý nghĩa sâu sắc của mối liên hệ giữa năng lượng và vật chất thì trước hết chúng ta phải xét ý nghĩa của năng lượng và khối lượng. Năng lượng (energy) là một trong những khái niệm quan trọng nhất để mô tả các hiện tượng tự nhiên. Như trong đời sống hàng ngày ta nói, một vật thể chứa năng lượng khi nó có thể thực hiện một công xuất. Năng lượng này có thể xuất hiện dưới nhiều dạng khác nhau. Còn vật chất (matter) là một khối lượng có tỷ trọng.

Đối với Phật Giáo, không có thế giới khách quan nên Phật Giáo không có kiến lập chân lý. Cái mà chúng ta gọi là thế giới khách quan chỉ là thế giới trong tâm niệm của chúng sinh, do chúng sinh có cùng cộng nghiệp nên họ có cấu tạo giác quan (lục căn) giống nhau và thấy các đối tượng bên ngoài (lục trần) giống nhau, nên phát sinh lục thức tương tự nhau, cảm nhận giống nhau đó gọi là khách quan. Khoa học thế kỷ thứ 20th đã bắt đầu hiểu được điều này, một số nhà khoa học hàng đầu thế giới đã hiểu rằng ý thức, tâm niệm, có góp phần tạo ra vật thể. Trước hết là nhà khoa học Niels Bohr, ông nói rằng, “Isolated material particles are abstractions” (Hạt vật chất cơ bản cô lập là những sự vật trừu tượng- tức không phải vật thật). Rõ ràng hơn, các hạt quarks, electrons chỉ là những hạt ảo, nếu tách riêng, cô lập thì chúng không tồn tại. Eugene Wigner, giải Nobel Vật Lý năm 1963 cũng nói, “The very study of the external world led to the conclusion that the content of the consciousness is an ultimate reality. Particles only exist when observed, and so the reality of particles entails that consciousness is a fundamental element of reality”. (Càng nghiên cứu thế giới bên ngoài, càng dẫn tới kết luận rằng nội dung của ý thức là thực tại tối hậu. Hạt chỉ hiện hữu khi được quan sát, và như thế thực tại của hạt bắt buộc rằng ý thức là yếu tố cơ bản của thực tại).

Phật Giáo gọi vũ trụ là Phật Tánh, Tâm Bồ Đề hay Tri Kiến Phật. Vũ trụ toàn là chân không (emptiness) với hơn 70% là dark energy và 25% matters, còn lại 5% là những vật thể mà chúng ta có thể biết được nhờ có ánh sáng rọi tới. Vũ trụ là không; không là vũ trụ. Cách đây 16 thế kỷ, nhà Triết Học Phật Giáo Vô Trước đã nói rằng vũ trụ chỉ là một khái niệm.

Đức Phật thuyết: “Nhơn có hư không thế giới nên mới có chúng sanh. Đã có thế giới và chúng sanh lăng xăng đối đãi nhau, nên khởi lên vô số vọng tưởng phân biệt: Tốt, xấu, phải chẳng v..v...Vì thế mà sanh ra đủ các phiền não trần lao nhiễm ô. Cái có hình tướng và sanh diệt là thế giới, cái không hình tướng và yên tịnh là hư không, khác với hư không, thế giới là chúng sanh vậy” (Kinh Lăng Nghiêm khóa VI, VII trang 121). Và trong một đoạn sau đó Đức Phật lại kể rõ hơn: “Này ông Phú Lâu Na, thế giới, chúng sanh và nghiệp quả ba món tương tục này đều ở trong chơn tâm, vì vô minh vọng động sanh ra “năng phân biệt” và “sở phân biệt” tương đới, nên vọng thấy có sơn hà đại địa, thế giới và chúng sanh, rồi tiếp tục sanh hóa, vô cùng hư vọng” (Trang 127, PHPT khóa VI, VII). Những điều nầy cho chúng ta có thể hiểu rằng: Hư không là căn bản của tất cả, nó vô sanh tức không bị diệt. Hư không bao la không biên tế (không biên giới, vô biên). Trong hư không viên dung tứ đại (đất, lửa. gió, nước); kiến đại (thấy, nghe, hay, biết, 6 giác quan: nhãn, nhĩ, tĩ, thiệt, thân, ý); và thức tâm (của mọi chúng sanh). Tánh của bảy đại nầy đều là chơn tâm. Nhưng vì vô minh, nên thức tâm của mọi chúng sanh đã phát khởi vọng tâm và có tâm phân biệt: năng sở, bỉ thử...Vì thế thức tâm đã mượn tứ đại kết hợp thành thân xác và kiến đại để tạo thành các giác quan và thấy, nghe, hay, biết. Từ đó mọi chúng sanh thành hình; các cái có hình tướng, sanh diệt là thế giới, và cái khoảng trống ở giữa không có hình tướng và yên tịnh là hư không. Đó là các giai đoạn thành hình thế giới, hư không và chúng sanh. (Nhập Thế Gian, Nguyên Thảo)

Phật biết rằng thế giới là vọng tưởng, không có thật. Kinh điển gọi đó là thế lưu bố tưởng, tức là tưởng tượng đã được lưu truyền phổ biến rộng rãi ở thế gian. Nhưng khi nói vũ trụ quan Phật giáo là nói cách diễn giải, mô tả của Phật Giáo về thế giới tâm niệm của loài người, mà đã là tâm niệm thì tất nhiên không phải là chân lý vĩnh cửu. Đó là khái niệm cộng nghiệp chủ quan của 7 tỉ người hiện nay trên thế giới, họ cảm nhận thế giới đại thể là giống nhau, nhưng nếu đi vào chi tiết cũng không phải hoàn toàn giống nhau, vì vậy mà có bất đồng, mâu thuẫn, xung đột, tư nghi không lúc nào chấm dứt.

Phật Pháp từ lâu đã nói rằng không gian, thời gian, số lượng, cả ba cái đó đều chỉ là khái niệm trong tâm tưởng, là biểu kiến chứ không phải sự thật, không phải chân lý. Phật pháp cũng nói rằng các pháp không có tự tính.

《華嚴經》所云：”心如工畫師，畫種種五陰。一切世界中，無法而不造。”而“一切法無自性” Hoa Nghiêm Kinh sở vân, “Tâm như công họa sư, họa chủng chủng ngũ ấm. Nhất thiết thế giới trung, vô pháp nhi bất tạo” nhi “Nhất thiết pháp vô tự tính”. Kinh Hoa Nghiêm nói, “Tâm như nghệ nhân vẻ hình tượng, vẻ ra đủ loại ngũ ấm (sắc, thọ, tưởng, hành, thức), tất cả sự vật trong thế giới, không vật gì không làm được” vậy “Tất cả các pháp đều không có tự tính”.

Trong cuốn “Đạo Phật và Đời Sống Hiện Đại” (Budhism and Present Life), Tiến sĩ K. Sri Dhammananda đã viết về Nguyên Tử như sau:

“Sau khi nghiên cứu tận tường, những quan niệm về Nguyên tử của thế giới đã hoàn toàn thay đổi. Chẳng có Vật gì cả như trước đây người ta cho là có bởi vì Vật chất chỉ là Năng lượng. Rồi quan niệm về Năng lượng dần dần biến đi khiến các khoa học gia không biết gọi Nguyên tử là gì? Bây giờ họ đi đến kết luận là Nguyên tử chỉ là một quan niệm; và nói rộng ra, cả thế giới này cũng chỉ là một quan niệm. Càng đi sâu vào việc nghiên cứu cấu tạo của Nguyên tử, các khoa học gia càng tin rằng kết luận nói trên rất đúng.

Các bộ luận Duy Thức và Trung Quán mô tả rất nhiều về thế giới, cả vật chất lẫn tinh thần đều chỉ là tâm thức, bản chất chỉ là không. Tuy nhiên cách lý luận trong các bộ kinh là rất trừu tượng, khó nắm bắt dễ dàng.

Phật Giáo từ lâu đã nói rằng vũ trụ, vạn pháp chỉ là ảo, do tâm tạo. Chính vì bản chất là ảo, không phải thật, nên Phật Giáo có thuyết vô sinh hay còn gọi là vô sinh pháp nhẫn 无生法忍 là trạng thái không có sinh diệt, đó cũng là cứu cánh niết bàn hay bản tâm của mọi chúng sinh, là nguồn gốc của vũ trụ vạn vật. Nhân quả cũng không có thật, chỉ có trong vọng tưởng mới có nhân quả. Chúng ta thử xem phẩm thứ 20 quán nhân quả. Phẩm này có 24 bài kệ nhưng chúng ta chỉ cần xem hai bài mở đầu và bài kết thúc của phẩm quán nhân quả.

若眾緣和合 Nhược chúng duyên hòa hợp

而有果生者 Nhi hữu quả sinh giả

和合中已有 Hòa hợp trung dĩ hữu

何須和合生 Hà tu hòa hợp sinh

若眾緣和合 Nhược chúng duyên hòa hợp

是中無果者 Thị trung vô quả giả

云何從眾緣 Vân hà tòng chúng duyên

和合而果生 Hòa hợp nhi quả sinh

Tóm lại :

是故果不從 Thị cố quả bất tòng

緣合不合生 Duyên hợp bất hợp sinh

若無有果者 Nhược vô hữu quả giả

何處有合法 Hà xứ hữu hợp pháp ?

Nếu các duyên (điều kiện) hòa hợp để sinh ra kết quả thì trong sự hòa hợp đó đã có sẵn kết quả thì đâu phải do hòa hợp mà sinh ra. Nếu các duyên hòa hợp mà lại không có kết quả thì cũng không đúng vì các duyên hòa hợp thực tế có cho ra kết quả, tức là có một hiệu ứng mới.

Kết luận, kết quả không phải do duyên hợp hay bất hợp mà sinh ra. Mà nếu không có kết quả thì sự hòa hợp biến đi đâu ?

Lý luận này rất trừu tượng khó hiểu. Cần phải có ví dụ thích hợp mới hiểu được. Chẳng hạn nguyên tử vật chất hình thành do hai hoặc ba loại hạt là proton, neutron và electron như các hình vẻ bên trên đã chỉ rõ, xin lặp lại :

Trong sự kết hợp thành nguyên tử hydrogen này, proton vẫn là proton, electron thì vẫn là electron, đâu phải do sự kết hợp mới phát sinh. Điều khó hiểu chính là ở chỗ này. Như Heisenberg đã nói ở trên, nguyên tử không phải là vật mới phát sinh, nguyên tử không có thật, nguyên tử hydrogen vẫn chỉ là hạt proton làm hạt nhân và hạt electron quay chung quanh, chứ chẳng phải cái gì khác (đó là ý nghĩa câu trong hòa hợp đã có sẵn) đâu phải do hòa hợp mà sinh ra. Mặt khác nếu nói các duyên kết hợp mà không sanh ra kết quả gì, chẳng hạn một hạt proton kết hợp với một hạt electron mà không sinh ra nguyên tử hydrogen thì cũng không đúng thực tế. Để thấy rõ hơn nữa, hãy xem một thí dụ khác là nước, H2O, do sự hòa hợp giữa hai nguyên tử hydro và một nguyên tử oxy. Trong kết quả này thì H2 vẫn là H2, O vẫn là O chứ chẳng phải cái gì khác, nhưng cảm nhận của con người thì rất khác, nước là một chất khác hẳn hai loại khí kia, đây phải là một sự tưởng tượng đồng bộ của cả lục thức chứ không phải chỉ là tưởng tượng suông của ý thức, nghĩa là cả mắt thấy, tai nghe, mũi ngửi, lưỡi nếm, có tác dụng giải khát, sinh hóa, tăng trưởng của cơ thể. Kết quả này không phải chỉ do sự hòa hợp, bởi vì nếu không có chủ thể nhận thức, phân biệt thì không có gì khác nhau. Như vậy sự khác nhau phải là do có người phân biệt, tưởng tượng chứ không phải chỉ là do sự hòa hợp. Đây là một vấn đề rất lớn trong nhận thức luận. Einstein đã từng đưa ra thách thức: “Nếu không có ai nhìn mặt trăng thì mặt trăng không tồn tại hay sao ?” Long Thọ ắt trả lời rằng: đúng vậy, nếu không có người phân biệt thì mặt trăng chỉ là một cấu trúc ảo, làm bằng quark, electron chứ không có thật, bản chất nó là không.

Như vậy kết luận, kết quả hay hiện tượng xảy ra không phải là do duyên hợp hay không hợp, nếu không có kết quả thì sự kết hợp đâu có tác dụng gì, nhưng thực tế là có tác dụng, chẳng hạn sự kết hợp của một hạt proton và một hạt electron thì có kết quả là nguyên tử hydrogen. Nhưng kết quả này không phải do hòa hợp mà là do tưởng tượng.

Đó là ý nghĩa của ba bài kệ về quán nhân quả ở trên. Ở đây cần phải phân tích thêm tại sao bài kệ thứ ba nói kết quả không phải sinh ra do duyên hợp hay không hợp (Thị cố quả bất tòng, Duyên hợp bất hợp sinh). Đây là một điểm rất quan trọng mà khoa học thế kỷ 20 mới phát giác, phải cần có người khảo sát hoặc thiết bị thăm dò để nhận thức, phân biệt vật, tưởng tượng ra thì vật mới hiện hữu. Đây chính là điều mà nhà vật lý học và khoa học máy tính Von Neumann nói “Nothing would be real unless consciousness exists, that all real things are constituents of consciousness – which is a complete reversal of materialism” (Không có cái gì là thật trừ phi ý thức hiện hữu, tất cả vật thật đều cấu thành từ ý thức- điều này hoàn toàn trái ngược với chủ nghĩa duy vật). Đây cũng chính là thế giới quan cơ bản của Phật giáo, tâm chính là nguồn gốc và động lực của tất cả các pháp. Nhân cũng là tâm mà quả cũng là tâm. Tại sao như vậy ? Vì quark và electron chỉ là hạt ảo, các cấu trúc nhân duyên của nguyên tử, của vật chất đều là cấu trúc ảo. Dưới tác dụng của chánh biến tri, các cấu trúc ảo hình thành lục căn, lục trần, 12 giới này tương tác với nhau theo từng cặp phát sinh ra lục thức, 18 giới (lục căn, lục trần, lục thức) này chính là điều kiện căn bản để vũ trụ vạn vật hình thành. Trong quá trình hình thành vũ trụ, lại phát sinh thêm 2 giới nữa là mạt-na và a-lại-da. Mạt-na là thức chấp ngã của chúng sinh, phân biệt chúng sinh này với chúng sinh khác. A-lại-da là kho chứa tất cả mọi dữ liệu phát sinh trong quá trình hình thành tam giới của tất cả chúng sinh. A-lại-da cũng chính là tâm bất nhị, là nguồn gốc chung của tam giới.

Vì tất cả chỉ là ảo hóa nên Phật Giáo (Bát Nhã Tâm Kinh) mới nói ngũ uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) giai không, khổ tập diệt đạo cho tới cứu cánh niết bàn đều không phải thật. Giác ngộ tam giới duy tâm, tất cả chỉ là ảo hóa thì tất nhiên giải thoát tất cả mọi khổ nạn (độ nhất thiết khổ ách) vì tất cả mọi cảnh giới, mọi hiện tượng đều chỉ là nằm mơ giữa ban ngày.

Tuy nhiên, Long Thọ Bồ Tát không phủ nhận cuộc sống thế gian dù biết đó là ảo, nên mới có Trung Quán Luận, chỉ ra con đường ở giữa. Không quá chấp trước cảnh mộng huyễn của thế gian để chuốc lấy phiền não, cũng không thiên chấp ở tánh không, bởi tất cả mọi diệu dụng đều nằm ở chỗ ảo hóa. Mọi người có thể tự do tự tại sống cuộc sống của mình, đừng có quá cố chấp cũng không có cái gì phải bỏ.

Ngày nay không phải chỉ có Phật Giáo nói vạn pháp duy thức. Một số nhà khoa học cũng nói và viết sách trình bày sự việc rất là cụ thể với vạn pháp duy thức của Phật Giáo. Hai trong những người đó là Craig Hogan và David Bohm.

Tạp chí Scientific American số tháng 2/2012 có đăng bài viết “Is Space Digital?” (phải chăng vũ trụ là thông tin số hóa?) của Michael Moyer về một thí nghiệm đang được tiến hành ở Chicago bởi Craig Hogan (Giám đốc Trung tâm Vật lý thiên văn và các hạt cơ bản, Phòng thí nghiệm gia tốc Quốc gia Fermi, GS Đại học Chicago, Illinois ) nhằm đo tiếng ồn toàn ảnh (holographic noise), nó biểu hiện mối liên quan sâu xa giữa thông tin, vật chất và thời-không. Nếu tồn tại tiếng ồn toàn ảnh thì theo Craig Hogan, vũ trụ của chúng ta là số (digital) và chúng ta có một hình mẫu (paradigm ) mới cho vũ trụ quan của thế kỷ 21th. Vũ trụ không liên tục mà là gián đoạn bao gồm những bit thông tin. Vũ trụ 3D phát sinh (emerge) từ những bit thông tin chứa trên một mặt phẳng 2D.

Thông tin về vũ trụ ba chiều có thể được ghi lại trong mặt phẳng hai chiều bằng phương pháp toàn ảnh (hologram). Kỹ thuật này gọi là holography (phương pháp toàn ảnh). Chữ holography có gốc từ tiếng Hy lạp holos whole ( toàn thể ) + graphe writing (ghi ảnh). Đây là một phương pháp chụp ảnh hiện đại. Holography được sáng chế năm 1948 bởi nhà vật lý Dennis Gabor (1900-1979), nhờ thành tích này ông được nhận giải Nobel năm 1971.

Nguyên lý toàn ảnh đưa đến một triết học sâu sắc của David Bohm quan niệm rằng thực tại mà chúng ta tiếp xúc hằng ngày chỉ là một loại ảo tưởng giống như một bức tranh toàn ảnh (hologram). Dường như thực tại có hai mức: một mức ở sâu hơn gọi là mức tiềm ẩn (cuộn lại) /implicate (enfolded) và một mức gọi là mức tường minh (mở ra) /explicate (unfolded). Một film toàn ảnh (hologram) và hình ảnh nó tạo ra trên màn hình là ví dụ của hai mức tiềm ẩn và tường minh. Cuộn film thuộc mức tiềm ẩn vì hình ảnh được mã hóa trong các dạng giao thoa chứa trong film còn hình ảnh chiếu ra thuộc mức tường minh vì các giao thoa mã hóa được mở ra (unfolded).

Theo David Bohm, sóng và hạt đều bị cuộn lại trong một thực thể lượng tử, chỉ có quá trình tương tác mới bộc lộ tường minh một khía cạnh nào đó, còn khía cạnh kia vẫn nằm tiềm ẩn. Vì danh từ toàn ảnh (holographic) có tính tĩnh tại (static) nên để mô tả những quá trình động (dynamic) cuộn lại và mở ra liên tục của thực tại nên David Bohm đưa ra danh từ toàn ảnh động (holomovement).

Bohm quan niệm rằng mọi vật trong vũ trụ đều là những phần tử của một continuum . Bohm cho rằng phân biệt thế giới sống (living) và không sống (nonliving) là điều vô nghĩa.

Vì mỗi phần của một bức toàn ảnh (hologram) đều chứa thông tin của toàn ảnh cho nên mỗi bộ phận của vũ trụ đều chứa thông tin của toàn vũ trụ. Điều đó có nghĩa là nếu biết cách tiếp cận thì chúng ta có thể tìm thấy thiên hà Tiên nữ (Andromeda) trong móng ngón tay bàn tay trái. Bài thơ của William Blake (thi sĩ Anh 1757-1827) sau đây diễn tả cùng một ý.

To see a World in a Grain of Sand,

And a Heaven in a Wild Flower.

Hold Infinity in the palm of your hand,

And Eternity in an hour.

Dịch nghĩa:

Để thấy Vũ trụ trong một Hạt cát,

Và Bầu trời trong một Đóa hoa Rừng.

Hãy giữ Vô cùng trong lòng tay bạn,

Và Thiên thu trong một khắc đồng hồ.

(Cao Chi- Vũ trụ toàn ảnh: một kỷ nguyên khoa học mới? và Vũ trụ là số?)

Cái liên tục (continuum) mà Bohm đề cập chính là Tâm như hư không vô sở hữu mà Long Thọ nói. Đó không phải là thời-không, vì thời-không cũng cấu tạo bằng lượng tử tức rời rạc, chỉ có Tâm bất nhị mới là liên tục, không có gián đoạn, không bị hạn chế bởi không gian, thời gian hay số lượng, không có vấn đề tồn tại hay không tồn tại, vì nó là tuyệt đối, không có nhị nguyên đối đãi. Tâm là bất khả tư nghị, tất cả mọi lượng tử rời rạc đều liên thông trong tâm ấy, thậm chí vô lượng lượng tử cũng chỉ là một, mà không phải là một, nên mới tạm gọi là bất nhị. Ngôn ngữ không thể diễn tả được thực tế đó, điều này đã được trình bày trong Kinh Kim Cang, nếu cố dùng ngôn ngữ để diễn tả thì sẽ như sau “Thế giới tức phi thế giới thị danh thế giới” (Thế giới tức không phải thế giới gọi là thế giới) diễn tả như vậy thì lý trí không thể hiểu được vì nó phi lý. Nhưng phi lý cũng tức là có lý. Bát nhã Tâm kinh đã nói rõ ràng : Sắc bất dị Không, Không bất dị Sắc; Sắc tức thị Không, Không tức thị Sắc. (Sắc là vật chất hữu hình, Không là trống rỗng không có gì cả) Trong kinh điển Phật giáo thì vạn pháp duy thức, hay nói cách khác, vũ trụ vạn vật chỉ là ý thức, là thông tin (Information Technology), là số (digital) đã được khẳng định gần 2000 năm trước, khi ngài Thế Thân (zh. 世親, sa. Vasubandhu 316-396 CN) đưa ra hai bộ luận : Duy thức nhị thập luận và Duy thức tam thập tụng khẳng định rằng thế giới chỉ là thức, là thông tin, bởi vì bản chất của thức là thông tin. Nhưng ngày xưa ít có ai hiểu được tư tưởng này, hoặc chỉ hiểu lờ mờ không rõ ràng, ngay cả việc xác định thức chính là thông tin cũng không được bàn luận tới. Mãi tới cuối thế kỷ 20 khi con người phát minh ra computer, ngành công nghệ thông tin, internet phát triển mạnh mẽ, mới có người vỡ lẽ ra thức chính là thông tin (Information Technology [IT]). Trong giới Phật tử, hầu như không ai không nghe câu “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức,” thế nhưng có hiểu, có tin hay không lại là chuyện khác.

Chính vì thế giới chỉ là thông tin (Information Technology, IT) chứ không có thực thể, không có thực chất, nên người làm chủ được thông tin thì sẽ có thần thông hay công năng đặc dị, có thể làm được những điều mà quần chúng cho là phép tắc thần tiên. Khoa học kỹ thuật cũng là một dạng làm chủ tri thức, làm chủ thông tin. Nhưng khoa học kỹ thuật dùng tri thức để sản xuất ra vật dụng, máy móc thiết bị và sử dụng máy móc thiết bị đó để sản xuất ra vật phẩm ngày càng nhiều và tinh vi, cũng tạo được công năng thần kỳ, chẳng hạn Quantum computer, điện thoại di động, 3-D Printer, teleportation. Còn người có thần thông hay đặc dị công năng thì dùng sức mạnh tâm linh để điều khiển vật chất như ý muốn không phải dùng phương tiện khoa học.

Bộ Thành Duy Thức Luận 成唯識論 của đại sư Huyền Trang đã dịch và tổng hợp từ nhiều tác phẩm về duy thức học của các luận sư Ấn Độ mà cơ bản là Duy Thức Tam Thập Tụng (zh. 唯識三十頌, sa. triṁśikā-vijñaptimātratāsiddhi-kārikā) là một trước tác của Thế Thân (sa. Vasubandhu, zh. 世親), trong đó tổng kết mô tả của Phật Giáo về thế giới là “Tam giới duy tâm, vạn pháp duy thức” (tam giới : dục giới, sắc giới, vô sắc giới, đều chỉ là tâm niệm, tất cả các pháp đều chỉ là tâm thức).

Trung Quán Luận, gọi đầy đủ theo tên Phạn Văn là Căn Bản Trung Luận Tụng (sa. mūlamadhyamakakārikā) của Long Thọ Bồ Tát (zh. 龍樹; sa. nāgārjuna) mô tả tả thế giới chỉ là Không, không có gì cả, thế giới chỉ là Tâm như hư không vô sở hữu (thế giới tuy có hiện tượng nhưng đó chỉ là ảo hóa, không có thật).

Trong một tác phẩm của Thế Thân 世親 Vasubandhu (316-396CN), Tổ thứ 21st của Thiền tông Ấn Độ, sống vào thế kỷ thứ IV Công Nguyên, Duy Thức Tam Thập Tụng 唯識三十頌 sa.triṁśikā-vijñaptimātratāsiddhi-kārikā là 30 bài tụng hiển bày ý nghĩa duy thức. Theo Duy Thức Tam Thập Tụng, Nội Dung Và Ứng Dụng, Posted on 03/09/2015, Truyền Bình viết: 30 bài Duy Thức tụng hiển bày nền tảng của vũ trụ vạn vật là thức, thức cũng tức là thông tin (information technology [IT]) nên có thể nói vũ trụ vạn vật cũng là thông tin, là số (the universe is digital, 1 and 0).

Ngài Thế Thân không có chú giải tác phẩm này của mình, sau khi ông tịch diệt, có nhiều người chú giải, trong số đó, đáng chú ý là chú giải của An Huệ 安慧 sa. Sthiramati (510570CN) hiện vẫn còn bản Phạn ngữ. Duy Thức Tam Thập Tụng đã được đại sư Huyền Trang 玄奘 (602-664CN) biên dịch và đưa vào trong bộ Thành Duy Thức Luận 成唯識論. Trước Huyền Trang, Chân Đế 真諦 (Parāmartha 499 -569) cũng có dịch tác phẩm này ra Hán văn. Năm 1922, Sylvain Lévi tìm thấy bản tiếng Phạn (Sanskrit) tại Nepal. Ngài Thế Thân (Vasubandhu) là một tỳ kheo từ Gandhara một trong những người sáng lập trường phái triết lý Phật Giáo Duy Thức Học (Yogacara school of Buddhist philosophy). Ngài Thế Thân là một trong hầu hết những biểu tượng ảnh hưởng trong toàn thể lịch sử của Phật Giáo.

Theo Wikipedia, Thế Thân (zh. shìqīn 世親, ja. seshin, sa. vasubandhu, bo. dbyig gnyen དབྱིག་གཉནེ་), ~316-396, cũng được dịch là Thiên Thân (zh. 天親), gọi theo Hán âm là Bà-tubàn-đầu (zh. 婆修盤頭), Bà-tẩu-bàn-đậu (zh. 婆藪槃豆), là một Luận sư xuất sắc của Thuyết nhất thiết hữu bộ (sa. sarvāstivādin) và Duy thức tông (sa. vijñānavādin), được xem là Tổ thứ 21 của Thiền tông Ấn Độ. Người ta cho rằng Sư sinh tại Peshāwar (địa danh ngày nay), sống tại Kashmir và chết tại A-du-đà (ayodhyā). Sư vừa là em vừa là đệ tử của Vô Trước (sa. asaṅga), người sáng lập phái Duy thức. Vô Trước là người đã khuyến dụ Thế Thân theo Đại thừa.

Có nhiều giả thuyết về con người Thế Thân, trong đó Erich Frauwallner – một nhà Phật học người Đức – cho rằng có hai người tên Thế Thân, một là luận sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ, là người soạn A-tì-đạt-ma-câu-xá luận nổi danh của phái này. Người kia là em của Vô Trước, đã soạn bộ Duy thức nhị thập luận. Thuyết này đã bị Lê Mạnh Thát biện bác trong tác phẩm Triết học Thế Thân (The Philosophy of Vasubandhu). Bộ Duy thức nhị thập luận này là sự tổng kết quan điểm của Duy thức tông, được dịch ra chữ Hán và Tây Tạng. Sư cũng là tác giả của Duy thức tam thập tụng, luận giải quan điểm của Duy thức tông, cũng như tác giả của nhiều bài luận về các tác phẩm của Vô Trước và về giáo lí Đại thừa như Thập địa, Kim cương kinh, Diệu pháp liên hoa kinh, A-di-đà kinh (sa. sukhāvatī-vyūha).

Giáo sư, tiến sĩ, sử gia, thiền sư Lê Mạnh Thát, pháp danh là Thượng tọa Thích Trí Siêu sinh ngày 15 tháng 4 năm 1944 tại Làng Cu Hoan, Xã Hải Thiện, Huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị. Giáo Sư Lê Mạnh Thát được biết nhiều bởi những công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo cũng như lịch sử Việt Nam. Một số các phát hiện mới của ông về lịch sử Việt Nam gây chấn động giới nghiên cứu sử.

Thượng tọa Thích Trí Siêu và Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ là những lãnh tụ của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất, đã bị chính quyền Cộng Sản Việt Nam bắt giữ, giam cầm và bị tuyên án tử hình vào tháng 9 năm 1988 vì tội “hoạt động lật đổ chính quyền nhân dân”. Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ tục danh Phạm Văn Thương sinh ngày 15 tháng 2 năm 1943 tại Paksé, Lào, quê tại Quảng Bình, Việt Nam, là một học giả uyên bác về Phật giáo, nguyên giáo sư thực thụ của Đại học Vạn Hạnh tại Sài Gòn, nhà văn, nhà thơ, dịch giả và là một người bất đồng chính kiến với chính phủ Việt Nam Xã hội Chủ Nghĩa hiện nay.

Theo Sự Phát Triển Của Đại Thừa, Ngài Thế Thân (Vasubandhu Bà-Tu-Bàn-Đầu) sanh cùng mẹ khác cha sau Vô Trước luận sư độ hai mươi năm. Thế Thân Bồ-Tát là một bậc thông minh tài tuấn. Ngài xuất-gia theo Hữu-bộ, đến xứ Ca-Thất-Di-La học giáo nghĩa Đại-Tỳ-Bà-Sa, rồi trở về bản quốc là nước Kiền-Đà-La thuộc miền Bắc-Ấn, soạn ra bộ Cu-Xá-Luận. Lúc đầu ngài hết sức hoằng dương giáo lý Tiểu-thừa, bài bác Đại-thừa. Sau nhờ anh là Vô-Trước điểm hóa, ngài được khai ngộ, trở lại tuyên dương Đại-thừa Phật-giáo. Trước sau ngài trứ tác tất cả 500 bộ luận Tiểu-thừa và 500 bộ luận Đại-thừa. Căn cứ theo những bộ đã dịch sang chữ Hán, ta có thể chia tư tưởng học thuật của ngài thành năm thời kỳ: Tiểu-thừa Hữu-bộ, Đại-thừa Duy-thức, Kim-Cang-Bát-Nhã, PhápHoa, Niết-Bàn và Tha-Lực-Tịnh-Độ.

Sau các đại học giả: Mã Minh, Long Thọ, Vô Trước, ta có thể nói Thế Thân luận sư là một ngôi sao sáng chói nhất trên nền trời Phật Học ở Ấn Độ thời bấy giờ. Những đặc sắc của ngài cũng đi song song với Bồ Tát Long Thọ. Nếu Bồ Tát Long Thọ là bậc hưng long Đại Thừa Phật Giáo ở thời đầu, thì ngài là bậc trung hưng giáo pháp nầy ở thời giữa. Bồ Tát Long Thọ hoằng truyền Phật Giáo ở Nam Ấn, ngài thạnh truyền chánh pháp ở Bắc

Ấn. Bồ Tát Long Thọ kế thừa hệ thống giáo lý của Đại Chúng Bộ, ngài kế thừa hệ thống tông nghĩa của Thượng Tọa Bộ. Bồ Tát Long Thọ xương minh tư tưởng Chư Pháp Thật Tướng thuộc lập thuyết “Không,” ngài đề xướng tư tưởng A-lại-da-duyên-khởi thuộc lập thuyết “Hữu”. Bồ Tát Long Thọ vang danh là Thiên bộ luận chủ, ngài cũng nổi danh là

Thiên bộ luận sư. Qua thời gian du hóa đó đây, cuối cùng Thế Thân luận sư trở về nhập diệt tại nước A Du Đà, hưởng thọ 80 tuổi.

Cư Sĩ Truyền Bình viết tiếp: Nội dung tác phẩm Duy Thức Tam Thập Tụng là luận vạn pháp là do thức biến hiện, chia thức năng biến và sở biến thành ba nhóm: dị thục (thức thứ tám), tư lượng (thức thứ bảy), liễu biệt cảnh (tiền ngũ thức và ý thức). Kế đó nói về nhị thủ tức cặp phạm trù mâu thuẫn, nêu một đại biểu là cặp thiện-ác (tốt-xấu). Tiếp theo, giải thích hoạt động của thức dựa vào ba tính chất: biến kế sở chấp (vọng tưởng), y tha khởi (dựa vào vật khác) và viên thành thật (tạo ra vật như thật), đó là cách mà thế giới xuất hiện. Cuối cùng trình bày mật ý của Phật rằng tất cả các pháp đều không có tự tính và đi đến kết luận rằng thức không phải chỉ là thuộc tính của chúng sinh, mà thực tế là thực trụ duy thức, nghĩa là thức chính là nền tảng của vũ trụ vạn vật, là chân như bất sinh bất diệt. Giác ngộ như thế sẽ đưa đến an lạc giải thoát, là đại mâu ni tức là đại tịch nhiên, cảnh giới vô lậu không thể nghĩ bàn, đó mới là chân thiện không còn đối đãi.

Tương tự, Ngài Vô Trước (Asanga), – một triết gia Phật Giáo, đồng sáng lập tông phái Duy Thức, đã triển khai lý thuyết Duy Thức này. Căn cứ theo tài liệu kinh điển Nguyên thủy cho rằng thế giới chỉ là một khái niệm, một tư tưởng, một ý kiến. Để chứng minh lý thuyết này, Ngài Vô Trước đã định nghĩa Nguyên Tử, và định nghĩa của Ngài từ 16 thế kỷ trước, khoảng vào thế kỷ thứ 4th sau Công Nguyên, đã qua vẫn còn giá trị cho nhân sinh đến ngày nay.

Theo Sự Phát Triển Của Đại Thừa: Sau Phật diệt độ 900 năm, có hai bậc đại học giả Phật-giáo ra đời. Đó là Ngài Vô Trước (Asanga) và Thế Thân (Vasubandhu, Bà-Tu-BànĐầu). Sanh quán của hai ngài ở tại thành Bá-Lộ-Sa (Purasapura), thuộc nước Kiền-Đà-La miền Bắc-Ấn. Hai ngài nguyên dòng dõi Bà-La-Môn, thân phụ là Kiều-Thi-Ca (Kausika), thân mẫu là Tỷ-Lân-Trì (Virinci). Vô-Trước có ba anh em, ngài là anh cả, Thế-Thân là em lớn, Tỷ-Lân-Trì-Tử (Virincivaisa) là em út. Cả ba anh em đều xuất-gia đầu Phật. Ban sơ ngài Vô-Trước tin theo đạo Bà-La-Môn, sau bỏ Bà-La-Môn đi xuất-gia, học tập đạo pháp Tiểu Thừa thuộc Hữu Bộ. Nhưng vì không mãn nguyện với giáo lý ấy, ngài lại chuyển sang nghiên cứu Kinh Điển Đại Thừa. Tương truyền, ngài đã dùng sức thần thông lên cung trời Đẩu Suất (Tusita) để nghe BồTát Di Lặc (Maitreya) giảng về pháp Đại-thừa. Sau khi đó, ngài lại thỉnh Bồ-Tát giáng xuống hạ giới, ngự tại một giảng đường thuộc nước A-Du-Đà (Ayodhyà) miền Trung-Ấn. Trong khoảng thời gian bốn tháng, cứ về đêm thì ngài nghe Bồ-Tát thuyết pháp, ban ngày lại đem những điều đã nghe được tuyên giảng cho đại chúng. Và cũng trong vòng bốn tháng. Bồ Tát Di Lặc đã nói xong năm bộ đại luận: Du-Già-Sư-Địa-Luận, Đại-Thừa-Trang-Nghiêm-Kinh-Luận, Thập-Địa-Kinh-Luận, Trung-Biên-Phân-Biệt-Luận, Kim-Cang-Bát-Nhã-Luận.

Ngài Vô Trước cũng có nhiều trứ tác riêng, gây thành hệ thống Pháp-Tướng Duy-thứchọc. Nơi trung tâm hoằng pháp của ngài là hai nước A-Du-Đà và Ma-Kiệt-Đà. Ngài thọ được 75 tuổi. Theo Wikipedia, Vô Trước (zh. 無著; sa. asaṅga, nghĩa là “không bị ô nhiễm, vướng mắc”), cũng được dịch âm là A-tăng-già (zh. 阿僧伽), khoảng thế kỷ 4, là một Đại luận sư của Phật giáo Ấn Độ, người sáng lập Duy Thức Tông (sa. vijñānavādin). Sư khước từ quan điểm của Long Thụ (sa. nāgārjuna) về tính Không tuyệt đối và thiết lập giáo pháp của mình dưới ảnh hưởng của Thuyết nhất thiết hữu bộ (sa. sarvāstivādin). Tương truyền Sư được Bồ Tát Di-lặc trực tiếp giáo hoá. Có một số luận sư cho rằng Di Lặc này là một nhân vật lịch sử với tên Maitreyanatha (sa. Maitreyanātha). Theo Bà-tẩubàn-đậu pháp sư truyện (zh. 婆藪槃豆法師傳, tức là Thế Thân truyện) của Chân Đế (sa. paramārtha), Sư sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn và là người anh cả, Thế Thân (sa. vasubhandu) là người em kế và người em út có tên Tỉ-lân-trì-bạt-bà (zh. 比鄰持跋婆, sa. viriñcivatsa). Cả ba anh em đều tu học giáo pháp của Thuyết nhất thiết hữu bộ.

Tâm Không với khả năng sáng tạo vô tận. Tính Không của đạo học phương Đông dễ dàng được so sánh với trường lượng tử của vật lý hạ nguyên tử là cơ bản tạo ra vũ trụ vạn vật. Cũng như trường lượng tử, Không có thể sản sinh thiên hình xum la vạn trạng sắc thể, Tính Không giữ vững, đưa chúng ra và có khi thu hồi chúng lại – có không, không có.

Như bài thơ Hữu Không của Thiền sư Từ Đạo Hạnh:

“Tác hữu trần sa hữu,

Vi không nhất thiết không.

Hữu không như thủy nguyệt,

Vật trước hữu không không”.

Phan Kế Bính phóng dịch:

“Có thì có tự may may,

Không thì cả thế gian này cũng không.

Kìa xem bóng nguyệt lòng sông,

Ai hay không có, có không là gì!”

Trong các bài thuyết giảng (Upanishad) ta nghe: Trong tĩnh lặng, hãy cầu khẩn Nó. Nó là tất cả, suối nguồn xuất phát. Nó là tất cả, nơi chốn trở về. Nó là tất cả, trong đó ta thở. Trong Đạo của Vật Lý, Capra viết: Mọi dạng hình của tính Không huyền bí đó cũng như các hạt nhân, chúng không tĩnh lặng và bền vững, mà luôn luôn động và biến dịch; chúng sinh thành và hoại diệt trong một trò nhảy múa không nghỉ của vận hành và năng lượng.

Cũng như thế giới hạ nguyên tử của nhà vật lý, thế giới sắc thể của Đông Phương đạo học là một thế giới của lang thang luân hồi, gồm liên tục những sống chết nối tiếp nhau. Là sắc thể vô thường của Không, sự vật của thế gian này không hề có tự tính căn bản gì cả. Điều này được nêu rõ đặc biệt trong triết lý Phật giáo, lý thuyết này phủ nhận sự hiện hữu của một chất liệu vật chất; và nhấn mạnh rằng, hình dung về một cái Ta (ngã) bất biến, cái ta đó là kẻ thu lượm những kinh nghiệm khác nhau, hình dung đó chỉ là ảo giác. Phật giáo hay so sánh ảo giác về một tự thể vật chất và một cái ngã cá thể như những đợt sóng, trong đó sự vận động lên xuống của những hạt nước làm ta nghĩ rằng có một khối nước di chuyển trên bề mặt, đi từ chỗ này đến chỗ kia. Thật thú vị khi thấy rằng nhà vật lý cũng dùng ẩn dụ tương tự để nói về ảo giác tưởng rằng có một chất liệu do hạt di chuyển sinh ra. Hermann Weyl viết như sau: Theo lý thuyết trường của vật chất thì một hạt khối lượng - như một electron chẳng hạn - chỉ là một phạm vi nhỏ của điện trường, trong đó đại lượng trường mang một trị số cực cao, xem như năng lượng rất lớn của trường tập trung vào một không gian rất nhỏ. Một điểm nút năng luợng như thế, nó không hề tách biệt với trường bọc xung quanh, lan rộng ra ngoài xuyên qua không gian trống rỗng cũng như một đợt sóng lan ra trên mặt hồ. Cho nên cái tưởng như là chất liệu duy nhất mà electron luôn luôn được cấu tạo nên, cái đó không hề có. Trong triết học Trung Hoa, ý niệm về trường không những được hàm chứa trong Không và vô sắc mà cả trong khái niệm Khí luân lưu từ các huyệt đạo trong cơ thể. Khái niệm này đóng một vai trò quan trọng trong từng trường phái của khoa học tự nhiên Trung Hoa và trong trường phái Tân Khổng Giáo.

Nguyên tử (Paranamu) được hiểu như không có Thực thể (Nissarira). Nhưng các nhà thông thái lại xác định bản chất của Nguyên tử qua việc phân tách Trọng khối của Vật thể. Tất nhiên Ngài Vô Trước không chú ý đến khoa Vật lý, Ngài chỉ nói về Siêu hình và Triết học. Điều quan tâm của Ngài là bày tỏ rằng thế giới mà mọi người cho là Vật chất thực ra không có thật mà chỉ là một khái niệm.

Theo Albert Einstein, “khi được phân tích đến cùng, vũ trụ chẳng còn được gọi là vật chất mà chỉ là những âm ba rung chuyển, hay những làn sóng”.

Gần đây, quan niệm của Ngài Vô Trước đã được triển khai trong cuốn “Khuôn Mẫu Toàn Ký” (The Holographic Paradigm) của Ken Weiber, và cuốn “Pháp Giới Như Huyễn” (The Holographic Universe) của Michael Talbot. Michael Talbot cho rằng vũ trụ như huyễn (The Hollographic Universe), và Ken Welber chủ trương rằng vạn vật trong vũ trụ chỉ là những ảnh tượng (The Hollographic Paragdigm). Cả hai đều cùng đồng quan điểm với Phật Giáo là vũ trụ vạn vật đều là như huyễn, như ảo.

Bộ mặt thật của những hạt ảo này đã được John Ellis trong thuyết tơ trời (STT) khám phá và định nghĩa như sau:

“Trước đây, những hạt cơ bản tức là những điểm cực nhỏ không tạo thành được cấu trúc, thật ra chỉ là những bụng sóng vi tế như của cây đàn đang rung, di chuyển trong không trung .. Ta biết rằng khi ta gẫy một dây đàn thì nó sẽ rung theo những tần số khác nhau. Vậy ta có thể hình dung các loại hạt cơ bản trên dây tương ứng với các bụng sóng khác nhau của dây đàn đã rung được truyền đi, giống với các “nốt nhạc” khác nhau cùng được gẫy trên một dây đàn …”

Trước đây, với cơ học lượng tử, hạt được quan niệm là một điểm thì khi chuyển động trong không gian, nó vạch thành đường thẳng mà ta có thể gọi là “đường trời” (World line). Đến nay thuyết STT, hạt được giải thích là bụng sóng, thì ta có thể tưởng tượng đường đi của nó tựa như cái đơm (lasso) chập chờn trong không gian mà ta gọi là giãi “buồm trời” (World sheet) niệm, một tư tưởng, một ý kiến.

Cũng như Ngài Vô Trước đã nói, Albert Einstein cho rằng Vật Chất chỉ là Năng Lượng qua công thức E = mc2 . Ông là người hiểu rõ thực tại của các Lượng Tử (Hạt Ảo) nên ông đã quan niệm rằng chúng chỉ là những âm ba rung động, hay những làn sóng.

Albert Einstein cũng cho rằng vũ trụ khi được phân tách đến cùng chẳng có gì là vật chất [sắc là không] mà chỉ còn lại những rung động (Vibrations), hay những Làn sóng (Waves).

Sau đó, một số đệ tử của ông đã nêu lên thuyết Siêu Tơ Trời (Superstring) cho rằng xuống đến bình diện những Hạt Hạ Nguyên Tử (Subatomic particles hay Hạt Ảo), những phân tử chỉ là những bọt sóng, những nốt nhạc rung lên của cung đàn.

Nhờ khái niệm trường lượng tử nên vật lý hiện đại tìm ra được một câu trả lời bất ngờ cho câu hỏi chưa được trả lời xưa, liệu vật chất do những hạt nguyên tử bất phân cấu thành hay từ một thể liên tục sinh ra? Trường là một thể có mặt cùng lúc khắp nơi trong không gian, thế nhưng ở khía cạnh hạt của nó có một cơ cấu hạt phi liên tục. Hai khái niệm tưởng chừng như mâu thuẫn đó được thống nhất với nhau và được xem như hai khía cạnh của một thực tại duy nhất. Như mọi lần khác trong thuyết tương đối, sự thống nhất này cũng thực hiện theo cách động: hai khía này của vật chất chuyển hóa lẫn nhau liên tục không nghỉ. Phật Giáo diễn tả tính nhất thể động giữa Không và Sắc, Sắc do Không tạo ra. Sắc chính là Không, Không chính là Sắc. Sắc chẳng khác Không, Không chẳng khác Sắc. Cái gì là Sắc, cái đó là Không. Cái gì là Không, cái đó là Sắc.

Lama Govinda nói: Mối liên hệ giữa Sắc và Không không thể được xem là hai tình trạng loại bỏ lẫn nhau, mà chỉ là hai khía cạnh của một thực tại duy nhất, nó cùng hiện hữu và liên tục kết nối với nhau.