Diệu Nghĩa Thành Phật Của Hoa Nghiêm Nhất Thừa

Trong Quảng sớ quyển mười chín có ba cách giải thích: Một, theo sư Tăng Hựu, thì tầng thứ tám chia thành hai tầng là tám và chín, các tầng khác thì vẫn như cũ để phối hợp mười một giai vị, từ Sơ địa đến Đẳng giác. Cho nên Thám huyền kí ghi: “Nói tại tầng thứ chín, thấy Bổ xứ… tức là nói giai vị Thập địa thọ chức cũng là giai vị Đẳng giác. Tại tầng thứ mười, thấy tất cả

Như lai tức là giai vị Diệu giác. Nói từ sơ phát tâm… là nói nghĩa thâu thân thành quả”. Khổng mục chương cũng căn cứ theo ý này mà luận. Cách giải thích thứ hai thì mười tầng phối hợp với mười Hạnh. Cách thứ ba thì nói chung chứ không căn cứ theo các giai vị, chỉ nói ‘mười’ là biểu thị cho vô tận, như trong Thám huyền kí đã nói. Vị này là thiện tri thức Vô si loạn hạnh thứ năm. Pháp Bảo Châu la, trong Hoa nghiêm kinh thám huyền kí ghi: “Châu la, Trung Hoa dịch là Đỉnh Kế, tức dùng pháp mà thành người. Bảo tức dùng báu vật làm búi tóc trên đỉnh đầu. Bản tiếng Phạn ghi: ‘Có pháp trưởng giả tên là Bảo Châu la, hiển thị tướng định dụng của vị này cao tột đáng quí’”.

Nếu căn cứ theo đồng giáo, tức gom bốn thừa trước để nói về đạo lí, thì tất cả đều là nghĩa Nhất thừa, văn tuy đồng mà nghĩa lại khác. Tướng sai biệt của các pháp như thế đều vì hộ trì Thập địa, nên tùy môn phương tiện mà có nhiều thuyết khác nhau khiến chúng sanh đối với Thập địa mà lìa tâm tăng thượng mạn. Kí ghi: “Hàng Tam thừa tu tập nhất định phải trải qua mười Địa mới thành Phật, nên có tâm tăng thượng mạn. Vì muốn họ xa lìa tâm tăng thượng mạn này nên nói từng vị đều đuợc thành Phật”.

Lại nữa, căn cứ sáu tướng, thì nghĩa tổng biệt là Nhất thừa, nghĩa tùy tướng biệt bố chính là Tam thừa; đây là nói theo giáo phần. Còn pháp Thập địa của Nhất thừa, thì toàn bộ ba đời đều đã thông đến cứu cánh; đây là nói theo chứng phần. Kí ghi: “Nơi mười địa này mà dùng sáu tướng duyên khởi với pháp đà la ni, thì vô ngại tự tại, cho nên Thập địa là Nhất thừa. Nếu tùy phần vị ‘trí pháp không’, dùng trí hơn kém để nêu ra Thập địa thì thuộc Tam thừa. Nếu luận theo giáo phần, thì dùng giáo sáu tướng và pháp duyên khởi mới được Nhất thừa, là giải thích theo giáo phần. Nếu nói theo chứng phần, thì tự tại cùng tận ba đời thông đến chỗ cứu cánh là chứng vị.

Như hữu tình vô tình thành Phật, thì trong bộ Hoa nghiêm ngũ thập yếu vấn đáp ghi: “Theo nghĩa Nhất thừa thì tất cả chúng sanh gồm cả y và chánh đều thành Phật, như kinh Hoa nghiêm nói. Dùng nghĩa này để xác định nghĩa của bốn câu trên, thì biết đó là Nhất thừa cộng giáo, chứ chẳng phải Biệt giáo”.

Nếu nói về thành Phật trước sau, thì thành Phật trong từng niệm, thâu nhiếp hết những hữu tình được giáo hóa vào trong các giai vị. Từ Thập trụ cho đến bồ đề đều gồm thâu hết chúng sanh, thành Phật cùng khắp, không có trước sau, đồng nhất duyên khởi đại thụ⁴⁰. Theo Nhất thừa thì thời gian thành Phật không nhất định, vì thời gian ở thế giới mười phương không đồng nhau. Thế giới Nhân đà la đều y cứ vào báo vị đương phần⁴¹ mà nói về kiếp số hữu vi tương tác tương nhập, nên thời gian không nhất định, nhưng cũng không trái qui cách thời gian. Nhất thừa giáo nghĩa phần tễ chương quyển hạ ghi: “Tất cả thời gian đều không nhất định, vì các kiếp tương nhập, tương tức, bao trùm cả thế giới Nhân đà la. Tuy vậy vẫn không trái với qui cách thời gian”. Khổng mục chương ghi: “Theo Nhất thừa thì kiếp số vô tận. Vì sao? Vì theo Nhất thừa thì tất cả chúng sanh đều đã thành Phật, lại vì chúng sanh mới thành Phật cũng không trụ nơi học địa mà thành Chánh giác”. Căn cứ theo thời gian vô hạn này mà nói là vô tận. Dùng nghĩa này so sánh với đức của Thập địa mà sanh tín tâm.

Lại nữa, tâm sở pháp thông với đức của Thập địa. Nếu Phật phương khác ứng hóa đến, theo Nhất thừa thì chỉ có Thập Phật, nếu theo hành phần mà thuyết thì không phân biệt nghĩa tu sanh⁴² và bản hữu.

Nếu nói theo nghĩa thể giải đại đạo⁴³, thì thể tức nhất thiết chủng thể, tướng là nhất thiết chủng tướng, dụng tức nhất thiết chủng dụng. Phật hiện ở các phương, thì dù danh hay nghĩa cũng đều nương vào Hải ấn của Phật Thích ca mà hiện, chứ không có Phật nào khác. Nếu là Phật mẫu, theo Nhất thừa thì tất cả các vị Phật đều tại định lực Hải ấn của đức Thích ca. Từ nghĩa này so sánh thì các quyến thuộc cũng đồng như thế. Nghĩa thể tướng dụng và biến hóa cải tánh y cứ theo đây cũng có thể biết.

Về căn cơ hữu tình tương nhập tương tác, theo Nhất thừa thì việc biến hóa cải tánh đều nương vào duyên khởi và bản pháp hiển hiện cũng không có tánh riêng để biến đổi. Hoặc hiện vì người cũng đồng như việc nhiếp hóa ở trên, nhưng thể Nhất thừa đã có thân phàm hữu, lại có cả thể đức. Nếu là nhân quả sai biệt, theo Nhất thừa thì phần hạn biên lượng⁴⁴ tất cả nhân quả thành Phật thông với giới hạn của tất cả cảnh giới vi tế bí mật của Nhân đà la, và tận cùng biên lượng của tam thế gian⁴⁵. Như môn Phổ Hiền trong kinh Hoa nghiêm đã xác định, tất cả nhân quả tu hành đoạn hoặc, chứng chân đều tận và không tận.

Nói tu đạo thành Phật, theo Nhất thừa thì đều đối với căn cơ giáo hóa, như cần thành Phật tức thường thành Phật, đều đoạn kết thành Phật, cũng không trụ tại Giác địa thành Phật. Nếu đối với căn cơ không thành Phật, thì luôn không thành Phật, giống như biển lớn không tràn đầy, không đầy đủ các giai vị, chính là Bồ tát nhất xiển đề nói trong kinh Lăng già. Nếu đối với căn cơ có các bệnh khác, tức không có việc thành và không thành; nếu đối với cơ Phổ Hiền thì cũng thành cũng chẳng thành.

Về tướng mạo Phật, theo giáo Nhất thừa thì là đức là tướng, là phi đức, là phi tướng. Do lí duyên khởi đầy đủ các nghĩa nghịch thuận, tạo tác, không tạo tác. Về chủng tánh, hành vị, thân sở y thì như trong Nhất thừa giáo nghĩa phần tễ quyển hạ đã nói rõ.

4. Những Hạng Người Mau Được Thành Phật

Khổng mục chương quyển bốn ghi: “Theo đoạn văn nói về Bồ tát Di lặc, pháp mà các vị Phật và Bồ tát trải qua vô lượng kiếp tu hành, thì Thiện Tài thì trong một đời đều được. Theo kinh Hoa nghiêm, thì có năm loại mau chóng thành Phật:

- Nương thắng thân trong một đời liền được. Tức từ giai vị Kiến văn, trải qua một đời đến thân sau khi đạt định Li cấu thì thành Phật.

- Nương giai vị Kiến văn trải qua một đời liền thành Phật.

- Trong một khoảng thời gian liền thành Phật.

- Trong một niệm liền thành Phật.

- Nương vô niệm mà chóng thành Phật.

Loại thứ nhất có bốn trường hợp như trên đã trình bày ở trên.

Loại thứ hai, nương giai vị Kiến văn trải qua một đời liền thành Phật: Như tại Sơ địa có ba thời lợi ích là nghe, tu hành và chuyển sanh. Cho nên Địa luận ghi: “Các đức Như Lai gia hộ các Bồ tát, khiến người này nghe và nhớ nghĩ pháp vi diệu nhứ thế, đây là lợi ích khi nghe. Các Địa thanh tịnh, không còn cấu nhiễm, dần dần đầy đủ, chứng mười lực của Phật, thành tựu Vô thượng bồ đề, đây là lợi ích khi tu hành. Tuy trong biển lớn và lửa của kiếp tận, nhưng quyết tin tưởng, không nghi ngờ, nhất định được nghe kinh này, đây là lợi ích khi chuyển sanh. Ý cho rằng Bồ tát Tín hành địa nghe và trì pháp thù thắng do Kim Cang Tạng thuyết thì được chư Phật gia hộ, xa lánh được ma sự, đây là lợi ích khi nghe kinh. Khi nghe pháp thù thắng này thì dần dần tu hành trọn vẹn hạnh Thập địa, cho đến thành tựu bồ đề, đây là lợi ích khi tu hành. Có những chúng sanh bất định thú⁴⁶ nghe pháp Thập địa nhiệm mầu này, thì liền gieo hạt giống kim cang, mai sau dù sanh cõi thiện, cõi ác, nơi nạn⁴⁷ trải qua nhiều kiếp, nhưng nhất định được nghe kinh này tại những nơi ấy, đây là lợi ích khi chuyển sanh.

Hỏi: Nếu vậy thì đã trải qua nhiều đời, sao lại nói là mau chóng thành Phật?

Đáp: Nói trải qua nhiều đời là theo ý của giáo môn Tam thừa. Khi ngộ nhập Nhất thừa, thì mau chóng thành Phật. Cho nên Thập huyền môn ghi: “ Hỏi: Đã nói tu hành lâu ngày mới được chứng ngộ, sao nay lại nói một niệm liền chứng? Đáp: Nói lâu ngày tu tập căn lành, đó là ý của giáo Tam thừa, khi từ Tam thừa nhập Nhất thừa, thì trong một niệm sẽ đầy đủ tất cả trước sau.

Cho nên kinh nói: “Sơ phát tâm liền thành Chánh giác”, cho đến đoạn sau nói Thiện Tài phát tâm từ chỗ ngài Văn thù, tìm cầu thiện tri thức, trải qua một trăm mười thành mà không bằng một niệm gặp Bồ tát Phổ Hiền. Cho nên biết, vào dược biển lớn duyên khởi này, thì trong một niệm há không thành Phật sao?

Loại thứ ba, trong một khoảng thời gian liền thành Phật: Như đồng tử Thiện Tài, trong một khoảng thời gian ở tại chỗ thiện tri thức đã đạt được pháp Phổ Hiền. Đây là nói theo vị thiện tri thức cuối cùng, như kế đến là ý của Thập huyền môn đã dẫn ở trên, tức nói Thiện Tài đã đến vị thiện hữu này. Vì đã được pháp Phổ Hiền, nên nhân quả không hai. Cho nên Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển hai mươi ghi: “Thứ năm là Hiển nhân quảng đại tướng, tức chiếu lí bất nhị, thấu suốt chỗ sâu xa, nên mới có khả năng nhận lãnh nhân thành Phật rộng lớn…” . Thiện Tài thấy Bồ tát Phổ Hiền ở trước đức Như Lai trong đạo tràng, là biểu thị Phổ Hiền đồng quả Phật, vì nhân vị đồng quả vị. Lại ghi: “Một thân đầy khắp, tức nói được thân Phổ Hiền, sau đó nêu mười ba chủng loại đồng chư Phật. Đây chính là nói nhân vị đã viên mãn, không còn gì để tu tập. Cho nên chỉ nói đồng chư Phật mà không nói đến việc tiếp tục tìm cầu thiện tri thức để tu nhân, bởi giai vị Phổ Hiền đã hoàn mãn”. Cho nên biết, đây là luận theo lí thành Phật, nhân quả không hai. Trường hợp thành Phật trong một khoảng thời gian này chỉ dành cho những hành nhân cõi thiện chưa vào Tín mãn và Sơ trụ, nên thuộc Vị thành Phật chứ không phải Hạnh thành Phật. Loại thứ tư, trong một niệm liền thành Phật: Nếu khế hợp pháp Phổ Hiền, thì trong một niệm liền thành Phật là y cứ vào niệm tục đế, cũng y cứ vào Thiện Tài. Ở trên căn cứ theo trường hợp nghe thuyết pháp mà nói về thành Phật. Ở đây thì lấy nghĩa niệm niệm thành Phật là Lí thành Phật. Cho nên tùy ý căn cứ theo tục đế mà nói một niệm thành Phật.

Loại thứ năm, nương nơi vô niệm mau chóng thành Phật: Người nào thông đạt tất cả pháp chẳng sanh, tất cả pháp chẳng diệt, thì thấy được Phật chân thật. Cho nên Kí ghi: “Có người cho rằng căn cứ theo kinh Duy ma, thì một niệm chẳng sanh tức là Phật. Nghĩa này không đúng! Vì đồng là niệm tục đế tức vô sanh, mới gọi là vô niệm thành Phật”. Về nghĩa tất cả pháp không sanh, thì có thể xem trong phẩm Thăng Dạ ma thiên cung, kinh Hoa nghiêm.

5. Hỏi Đáp Phân Biệt

Hỏi: Theo chủ ý của tông này, khi chúng sanh đều là Phật, thì Phật và chúng sanh có gì khác nhau?

Đáp: Vì đồng một pháp duyên khởi, khi thành Phật thì toàn là Phật, không có chúng sanh nào khác. Khi là chúng sanh thì toàn là chúng sanh, không có Phật nào khác. Nếu chẳng phải toàn Phật, toàn chúng sanh thì pháp duyên khởi không thành tựu. Cho nên không có chúng sanh cũng không có Phật. Tất cả pháp là pháp duyên khởi được thành tựu từ Nhất như, qua lại toàn thâu lẫn nhau mới lập chúng sanh môn, thì toàn là chúng sanh, lập Phật môn thì toàn là Phật. Cho nên không thể không có Phật giáo hóa và chúng sanh được giáo hóa.

Hỏi: Phật là bậc toàn giác, chúng sanh là kẻ toàn mê, nếu Phật và chúng sanh là một thì chỉ có người mê hoặc, làm sao có người năng hóa? Lại nữa, chúng sanh và Phật là một, thì chỉ có bậc toàn giác, làm sao có người được giáo hóa?

Đáp: Vấn đề này có hai trường hợp: Một là không có năng hóa sở hóa; hai là có năng hóa và sở hóa. Ý của trường hợp thứ nhất, vì toàn là chúng sanh nên không có năng hóa, toàn là Phật nên không có sở hóa. Ý trường hợp thứ hai, vì là toàn làm chúng sanh và toàn làm Phật nên có năng hóa và sở hóa. Vì sao? Vì pháp duyên khởi không chướng ngại, nhất định không thể có một, nên tùy chỗ nào cần thì đều được, như hư không hóa hư không, năng hóa sở hóa không chướng ngại nhau, nhưng năng sở tình chấp thì không thể nào bằng.

Hỏi: Khi Phật thấy chúng sanh mê hoặc thì dùng tâm mê hoặc để thấy hay dùng trí giác ngộ để thấy? Nếu dùng tâm mê hoặc để thấy, thì mê hoặc chẳng thể thấy đúng, vậy sao có thể thấy? Nếu trí giác ngộ thấy, thì giác này bặt thấy biết, vậy sao có thể thấy?

Đáp: Vấn đề này cũng có hai ý: Một, mê thấy giác cũng thấy; hai, đều không thấy. Thứ nhất thì như loài quỉ, quỉ thấy mà người không thấy, tức mê thì dùng mê mà thấy, giác không thấy. Như người thấy gốc cây thành quỉ tức mê, quỉ thấy quỉ thì chẳng phải mê. Nghĩa này cũng như vậy, mê thấy mê cũng là giác, chứ chẳng phải mê. Cho nên Phật nói: “Ta với ngươi chẳng khác nhau, chỉ tự ngươi phân biệt”. Ở đây ‘Ta’ chỉ cho người giác, ‘ngươi’ chỉ cho người mê chấp. Cho nên biết mê và giác chẳng khác. Ý thứ hai, vì mê lầm nghĩa thấy này nên chẳng phải là mê thấy, vì mê thấy mê nên chẳng phải là giác thấy, vậy cả hai đều chẳng thấy.

Hỏi: Phật đã là bậc giác ngộ, vì sao dùng mê thấy mê?

Đáp: Thể của giác và mê chỉ một, mà giác tùy thuận mê của chúng sanh mà thấy, nên gọi là mê, như trong Hương Tượng vấn đáp đã giải thích.

Hỏi: Ý nghĩa “một người tu thành thì tất cả mọi người đều thành Phật” là gì?

Đáp: Có hai nghĩa: Một là luận theo người, hai là nói theo giai vị. Luận theo người, thì như trong Hương Tượng vấn đáp ghi: “Luận theo người duyên khởi thì một người tức tất cả người là ‘một người’, tất cả người tức một người là ‘tất cả mọi người’. Nói theo tu cũng như vậy, một tu tức tất cả tu, tất cả tu tức một tu, nên đồng được nói như thế”.

Hỏi: Hiện chỉ có một người tu còn những người khác không tu, cũng là nói một người chẳng phải là những người khác. Vậy vì sao lại được tất cả như thế?

Đáp: Cảnh ông thấy chỉ là cảnh biến kế sở chấp, không liên quan gì pháp duyên khởi, cho nên không đáng nói. Còn ý sau, như trong chương Lục tướng nghĩa nói: “Về hành đức thì một người thành tất cả đều thành, về lí tánh thì một hiển tất cả đều hiển, chung riêng đầy đủ, trước sau đồng nhau, vừa phát tâm liền thành Chánh giác…”. Thám huyền kí cũng nói như thế.

Hỏi: Hàng Tam thừa đạt đến cùng tột là giai vị nào thì vào Nhất thừa mà thành Phật?

Đáp: Ngũ giáo chương quyển thượng ghi: “Đến Tự vị Cứu cánh xứ thì đều tiến nhập Nhất thừa Biệt giáo”. Đến đây thì mỗi mỗi đều được quả xuất thế. Xứ tức là Tự vị cứu cánh xứ, là nói theo giai vị Bồ tát. Hàng Tam hiền đạt được lợi ích xuất thế. Về xứ thì giống như nghĩa Nhất thừa.

Hỏi: Một người ở đời hiện tại, vị lai sẽ thành Phật, người này có thể giáo hóa thân ta hiện tại tu hành chăng?

Đáp: Có thể giáo hóa khiến tu hành.

Hỏi: Người hiện tại tu hành có thể thành Phật như thế kia, người này có thể giáo hóa thân ta hiện tại tu hành chăng?

Đáp: Phật kia không giáo hóa, thì nay thân ta không thể làm Phật; cho nên khi Phật kia giáo hóa thì ta mới có thể tu hành thành Phật ấy. Ý nói đạo lí duyên khởi: Khi không có Phật kia thì không có thân ta, khi không có thân ta hôm nay thì không có Phật kia. Cho nên biết được như thế. Quá khứ và vị lai cũng như thế.

Hỏi: Nếu vậy chỉ có Phật, thì sẽ giáo hóa ai?

Đáp: Người quá khứ sánh với Phật vị lai là đồng một thể, vì chẳng phải là người khác, nên Phật vị lai giáo hóa người hiện tại. Nếu là người khác, thì không được giáo hóa, vì sao? Vì ngoài năng hóa có sở hóa, cho nên chẳng phải tự thân sở hóa.

Hỏi: Có thể giáo hóa người bên ngoài, tai sao nói người khác không được giáo hóa?

Đáp: Nếu năng hóa và sở hóa khác nhau thì pháp duyên khởi không thành. Cho nên không thể giáo hóa người khác ngoài chính mình.

Hỏi: Tự thân đã là Phật thì đâu cần được giáo hóa nữa?

Đáp: Là Phật cho nên phải giáo hóa, nếu chẳng phải Phật thì suốt ngày giáo hóa mà chẳng được thành Phật.

Hỏi: Vì sao khi tự thân không phải là Phật thì cũng không được giáo hóa?

Đáp: Tất cả chúng sanh xưa nay đã thành Phật, mà chẳng biết tự tâm tức Phật, cho nên giáo hóa khiến họ biết lí này, nên gọi là giáo hóa. Cho nên theo lẽ thật, thì hóa mà không có chỗ giáo hóa, thành mà không có chỗ thành.

Hỏi: Như vậy, thì chỉ có giáo hóa mà không có nghĩa hóa tha sao?

Đáp: Cũng có nghĩa hóa tha, vì chẳng có tha thì không có tự, vì duyên tự tha thành, không phân biệt; nên Phật thấy tự toàn là tha mà tha không thâu nhiếp chúng sanh.

Hỏi: Căn cứ vào nghĩa giáo hóa và chẳng giáo hóa, tự và tha này mà lập bốn câu phân biệt thì đáp như thế nào? Có phải giáo hóa tự không?

Đáp: Không phải! Vì không có tha thì chẳng có tự.

Hỏi: Có phải hóa tha không?

Đáp: Không phải! Vì người giáo hóa là Phật.

Hỏi: Có phải tự tha cùng được giáo hóa không?

Đáp: Không phải! Vì hai chấp không còn.

Hỏi: Có phải tự tha cùng không được giáo hóa chăng?

Đáp: Không phải! Vì cả hai đều lìa chấp.

Đây là phá bốn câu sai, nêu ra bốn câu chấp trước, căn cứ theo môn ba tánh cũng có thể biết. Tự và tha cũng có ba loại bốn câu như thế, chiếu theo trên cũng có thể biết. Hỏi: Ngài nói Phật vị lai giáo hóa tự thân hiện tại, có kinh văn y cứ chăng?

Đáp: Có văn y cứ. Trong phần nói về Bồ tát Địa thứ tám, kinh Anh lạc ghi: “Tự thấy đương quả của tự thân được chư Phật xoa đảnh thuyết pháp”. Từ lời này thì rõ ràng có thể biết. Hơn nữa trong các kinh thường nói do lễ lạy chư Phật ba đời mà tiêu trừ tội nghiệp, thì lễ chư Phật vị lai có là gì?

Hỏi: Người khác tu hành đã thành Phật đến tận đời vị lai, cũng có thể nói là lễ Phật vị lai, nhưng vì sao lễ Phật ấy mà tự thân thành Phật?

Đáp: Ý nghĩa lễ Phật khác chẳng phải không có, nhưng Phật khác thì xa mà Phật nơi tự thân thì gần. Vì sao? Chư Phật vì chúng sanh mà thuyết Phật đức, muốn tự thân chúng sanh cũng đạt được quả ấy, nên mới khiến họ tu hành. Cho nên chúng sanh chứng quả đức của chính mình ở đương lai. Vì muốn được quả ấy, nên không tiếc thân mạng tu hành, chứ chẳng phải vì mong được quả Phật khác mà tu hành. Cho nên hôm nay Ta muốn khiến phát tâm tu hành. Phật chỉ là đương quả của ta đã thành Phật, chứ chẳng phải Phật nào khác, không nên nghi ngờ nghĩa này.

Hơn nữa có Phật đã thành khác tức Phật đương quả của ta. Vì sao? Vì khi người khác thành Phật thì được quả bình đẳng của chư Phật ba đời. Lại nữa Phật đương quả của ta tức là Phật hôm nay thành của người khác. Vì sao? Vì khi ta được Phật đương quả thì được pháp bình đẳng của chư Phật ba đời. Như vậy xoay vần bình đẳng lẫn nhau. Quả đức bình đẳng không sai biệt đều giáo hóa khiến ta ngày nay tu hành. Như vậy, nghĩa này chẳng phải là không có y cứ. Nay hằng hữu trong toàn thể thân ta chính là Phật Như Lai tạng vậy. Nay ta duyên Phật tánh trong ta, chính như vậy mà ta chẳng biết, nên khởi lòng cảm thương kinh ngạc, chí tâm tu hành chuyển mê thành ngộ. Vì thế quán Phật giáo hóa ta tức Phật nơi thân ta, chứ không hướng ra ngoài mà cầu Phật khác. Nghĩa này rất quan trọng của người tu hạnh chánh quán. Lại nữa, Phật nơi tánh ta hiện hữu trong tất cả hữu tình vô tình nơi pháp giới, không một vật nào chẳng phải là Phật tự thể của ta. Cho nên lễ bái Phật tự thể, không lễ bái tất cả chúng sanh. Nghĩa này cũng rất quan trọng, phải luôn luôn quán xét. Nếu người tu hành quán xét như vậy, thì trong tất cả thời gian, tất cả nơi chốn không bao giờ khởi phiền não ba độc, bước vào phương tiện quán Nhất thừa. Các Đức Phật trong ba đời đều tu tập như vậy mà thành Phật, như trong Hương Tượng vấn đáp đã nói rõ.

Hỏi: Tất cả hữu tình, vô tình đều có Phật tánh thành Phật chăng?

Đáp: Về điều này, các giáo nói khác nhau. Như Tiểu thừa thì cho chỉ Phật mới có chủng tánh Phật, còn tất cả đều không có. Đại thừa Thủy giáo căn cứ theo pháp hữu vi vô thường mà lập chủng tánh, cho nên không cùng khắp tất cả. Đại thừa Chung giáo vì chân tánh mà lập chủng tánh, nên tất cả đều có tánh. Đốn giáo nói chân như lìa ngôn ngữ, bặt danh tướng là chủng tánh, chẳng phân biệt tánh và tập. Nhất thừa thì lập hai thuyết: một, vì thuộc phương tiện, nên các giáo khi nói về chủng tánh thì đều đầy đủ chủ bạn; như tông Thành Thật vì đồng giáo nên thuộc phương tiện. Hai, theo chủng tánh của Biệt giáo, thì nhân quả sâu xa không hai, thông cả y và chánh, xuyên suốt ba thế gian, gồm thâu tất cả sự lí, giải hạnh, như trong Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phần tễ chương quyển hạ đã nói.

Hỏi: Các giáo nói có không chủng tánh, là có không Lí Phật tánh hay hạnh Phật tánh?

Đáp: Cả hai. Vì sao? Vì hai loại Phật tánh này chỉ một thể mà hai nghĩa, như Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phần tễ chương quyển hạ đã nói.

Hỏi: Theo Nhất thừa, thì hữu tánh hay vô tánh, hữu tình hay vô tình đều thành Phật, vậy thì làm sao dung hội với thuyết năm tánh sai biệt? Đáp: Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phần tễ chương quyển hạ giải thích nghĩa này như sau: “Luận tự có cách giải thích, cho nên luận Bảo tánh ghi: ‘Vừa rồi nói hàng Xiển đề không có tánh niết bàn, không vào niết bàn, nghĩa này như thế nào? Đó là vì muốn nói rõ nhân hủy báng Đại thừa. Câu này có nghĩa gì? Đó là muốn xoay chuyển tâm hủy báng Đại thừa. Vì y cứ vào vô lượng thời gian mà lập thuyết này. Vì họ thật có tánh thanh tịnh”.

Hỏi: Nếu vậy thì chỉ có thể lập bất định tánh, sao lại lập định tánh?

Đáp: Tu Lục độ Quán tập hạnh rồi, đến giai vị Kham nhẫn thì thành tựu chủng tánh Bồ tát. Nếu tu hạnh Tiểu thừa, khi đến Nhẫn vị thì thành tánh Thanh văn. Cho nên luận Trí độ ghi: “Noãn, Đãnh, Nhẫn thuộc Tánh địa”. Độc giác thì căn cứ theo đây cũng có thể biết. Nếu trong ba hạnh, tùy một hạnh tu hành thì chưa thể đạt đến bản vị, bấy giờ sẽ lập chủng tánh bất định. Nếu hoàn toàn chưa tu ba hạnh, thì sẽ lập không có chủng tánh.

Hỏi: Căn cứ theo chủng tánh lập bốn câu phân biệt như thế nào?

Đáp: Chung Nam vấn đáp ghi: “Có Phật tánh, căn cứ theo hạnh thì xiển đề không có, người thiện có. Căn cứ theo vị thì người thiện có, hàng xiển đề không có. Căn cứ theo nhân thì hai hạng người trên đều có. Căn cứ theo quả thì hai hạng người trên đều không có”.

Hỏi: Xiển đề thì đoạn thiện căn hiện tại, do đâu mà có tánh hành thiện?

Đáp: Đây là căn cứ theo vị mà nói. Đời này sanh thiện căn thì có thể cứu, vì có tánh thiện hiện hành; đời khác sanh thiện căn, thì hiện tại không thể cứu, vì có chủng tử hành nhân. Nghĩa này không giống với Thanh văn. Bốn vị này có đủ hai loại Phật tánh là tánh đắc và tu đắc⁴⁸. Vì sao? Vì hai tánh này giống với phần tín giải tịnh tâm đã nói, vì làm nhân cho nhau mà thành. Hai loại Phật tánh là tánh đắc và tu đắc này chẳng thuộc sơ trung hậu, tiền trung hậu. Hơn nữa xét kinh văn thì Phật nói Như Lai tạng là vì hàng Bồ tát Trực tiến, nói Phật tánh là vì hàng

Thanh văn căn tánh thuần thục. Trong đó tuy Như Lai tạng và Phật tánh tuy nghĩa có sai biệt, bất đồng, nhưng đều thuộc nghĩa Đồng giáo Nhất thừa. Vì sao? Vì thành Phổ pháp, từ Phổ pháp mà thành.

Hỏi: Bản tánh, trụ tánh và tập sở thành chủng tánh thứ tự trước sau như thế nào?

Đáp: Tùy theo cơ duyên, nên trước sau không nhất định. Hương Tượng vấn đáp ghi: “ Hỏi: Trong bốn câu về bản hữu tu sanh… hai câu: có tu sanh thì có bản hữu, có bản hữu thì có tu sanh, thuộc pháp duyên khởi. Hai câu: chẳng có bản hữu thì không có tu sanh, chẳng có tu sanh thì không có bản hữu, cũng có thể biết thuộc pháp nhân duyên. Hai câu: Chỉ có bản hữu, chỉ có tu sanh thì thuộc pháp nhân duyên chăng? Nếu không do tu sanh mà lại có bản hữu, thì so với nghĩa có bản hữu trước tập chủng tánh khác biệt thế nào? Đáp: Bậc thánh thấy được lợi ích các loại căn cơ, nên khéo nói chung bốn câu. Nếu chúng sanh có cơ duyên lấy tánh chủng làm lợi ích trước, tập chủng làm lợi ích sau, thì nói bản hữu trước, tu sanh sau. Nếu có chúng sanh lấy tu sanh làm lợi ích trước, bản hữu làm lợi ích sau, thì nói tánh chủng sau, tập chủng trước. Chỉ tùy thuận căn cơ, nơi chốn mà thuyết vậy, chớ nên thấy pháp nhất định có trước sau. Vì pháp không có trước sau, cho nên phải khéo léo định đặt trước sau vậy. Bậc thánh giáo hóa, thuyết trước hay sau không nhất định. Nếu chấp ngôn từ, rồi quyết định trước bản hữu có pháp, thì đánh mất yếu chỉ nhân duyên, trái ý bậc thánh, không đồng với người kia. Tất cả pháp môn khác cũng đều như thế, cần phải hiểu nguyên nhân lập giáo và thật tánh các pháp.

Diệu nghĩa thành Phật của Hoa nghiêm Nhất thừa

Chú Thích

[1] Phi tình 非情: Tức vô tình, loài không có tình thức, như cỏ, cây, ngói, đá…

[2] Chung giáo 終教: Thời giáo thứ ba trong năm thời giáo: Tiểu thừa, Đại thừa thỉ giáo, Đại thừa chung giáo, Đốn giáo và Viên giáo do tông Hoa Nghiêm lập. Trong đó Chung giáo luận về năm tính sai biệt, Định tánh Nhị thừa và Nhất xiển đề đều có thể thành Phật, chủ trương tất cả chúng sinh đều có khả năng thành Phật.

[3] Sáu tướng 六相: Sáu tướng mà mỗi sự sự vật vật đều có đủ: tổng, biệt, đồng, dị, thành, hoại.

[4] Sáu vị 六位: Sáu giai vị tu hành từ Bồ tát đến Phật: Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác, Diệu giác.

[5] Năm vị 五位: Sáu giai vị trên trừ Thập tín.

[6] Kí vị 寄位: Tạm mượn sự sai biệt của các hành vị để nêu lên chỗ sâu cạn của giáo môn.

[7] Thập tín mãn 十信滿: Tức Thập Tín mãn tâm, tâm cuối cùng của giai vị Thập tín.

[8] Tín mãn nhập vị 信滿入位: Mãn mười Tín mà vào giai vị Sơ phát tâm trụ.

[9] Quả Tánh khởi 果性起: Hoàn thành diệu quả Phật mà khởi tác dụng giáo hóa.

[10] Y tha 依他: Gọi đủ là y tha khởi tánh, tức đặc tánh nương vào một nhân duyên khác mà khởi, không phải là tánh tự khởi. Cũng gọi là pháp y tha khởi.

[11] Trụ vị 住位: Giai vị Thập trụ, kế sau Thập tín.

[12] Hương Tượng vấn đáp 香象問答: Tức bộ Hoa nghiêm kinh vấn đáp do đại sư Pháp Tạng

Hiền Thủ soạn. Vì ngài có hiệu là Hương Tượng đại sư, nên người đời gọi sách này là Hương Tượng vấn đáp.

[13] Tám tướng thành đạo 八相成道: Tám tướng nói lên quá trình từ giáng thần cho đến nhập diệt của đức Thế Tôn: Từ Đâu suất cưỡi voi trắng xuống nhân gian, nhập thai mẹ, ở trong thai, ra khỏi thai, xuất gia, thành đao, chuyển pháp luân và niết bàn. Trong đây, thành đạo chỉ là một trong tám tướng, nhưng lại đặt tên cho tám tướng, bởi thành đạo là việc quan trọng nhất và là tướng chủ đạo trong quá trình này.

[14] Đương tướng 當相: Ngay nơi tướng trạng hiện tiền.

[15] Mười pháp giới 十法界: Mười loại pháp giới do tông Thiên Thai lập, tóm thâu hằng sa sự tướng sai biệt: pháp giới Phật, pháp giới Bồ tát, pháp giới Duyên giác, pháp giới Thanh văn, pháp giới Thiên, pháp giới Nhân, pháp giới A tu la, pháp giới Ngạ quỉ, pháp giới súc sanh và pháp giới Địa ngục.

[16] Ngũ giáo chương 五教章: Tức là bộ Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phần tễ chương của đại sư Pháp Tạng Hiền Thủ.

[17] Thiện Hiện Không Sanh 善現空生: Chính là A la hán Tu bồ đề. Hoặc gọi là Thiện Hiện, hoặc gọi Không Sanh, đều là tên Hán dịch của ngài Tu bồ đề.

[18] Đăng địa 登地: Từ giai vị Hồi hướng thứ mười bước lên giai vị Sơ địa.

[19] Li cấu tam muội tiền 離垢三昧前: Hoa nghiêm Nhất thừa giáo nghĩa phần tễ chương nêu ra hai nghĩa: Một, Li cấu tam muội hiện tiền. Hai, chỉ cho giai vị Thập địa.

[20] Bốn loại phát tâm 四種發心: 1. Duyên phát tâm: Kính duyên theo bồ đề mà phát tâm mong cầu. 2. Giải phát tâm: Biết tất cả pháp đều là bồ đề. 3. Hành phát tâm: Thực hành tất cả hạnh đều hợp với bồ đề. 4. Thể phát tâm còn gọi là Chứng phát tâm: Chứng tất cả pháp đều từ tự thể bồ đề hiển phát.

[21] Ba loại phát tâm 三種發心: Tín thành tựu phát tâm, giải hạnh phát tâm, chứng phát tâm ghi trong luận Khởi tín.

[22] Kinh Già da sơn đỉnh kinh 伽耶山頂經: Tức kinh Văn thù sư lợi vấn bồ đề do ngài Cưuma la thập dịch và đời Diêu Tần, Trung Quốc.

[23] Biên tế định thứ tư 第四邊際定: Thiền định cao nhất của Tứ thiền cõi Sắc.

[24] Chung Nam vấn đáp 終南問答: Chính là bộ Hoa nghiêm ngũ thập yếu vấn đáp do sư Trí Nghiễm chủa Chí Tướng, núi Thái Nhất, Chung Nam soạn vào đời Đường, Trung Quốc. [25] Ái hành, kiến hành 愛行見行: Hai loại căn tính của chúng sanh. Trong đó, ái hành là tùy theo lời dạy của người khác mà hành; kiến hành là tự ý mình làm, không theo lời người khác dạy bảo.

[26] Tu sanh 修生: Do tu tập mới sanh khởi.

[27] Hướng 向: Tức là bốn quả vị Hướng trong tám quả Thanh văn: Tu đà hoàn hướng, Tư đàhàm hướng, A na hàm hướng và A la hán hướng.

[28] Vấn đáp 問答: Bộ Chung Nam vấn đáp.

[29] Câu lê 俱梨: Một đơn vị đo số lượng của Ấn Độ thời xưa, tương đương với trăm nghìn trăm nghìn.

[30] Hóa nghi 化儀: Phương thức, phép tắc giáo hóa mà Đức Phật Thích ca đã vận dụng để độ sanh trong một đời. Đó là bốn phương thức: Đốn, Tiệm, Bí mật và Bất định. Gọi là bốn giáo Hóa nghi.

[31] Nhất xiển để ca 一闡提迦: Hán dịch là Nhạo dục, tức ưa thích sanh tử. Thuyết khác cho Nhất xiển để ca nghĩa là đốt cháy tất cả căn lành.

[32] Luận Hiển dương 顯揚論: Luận Hiển dương thánh giáo 20 quyển do ngài Vô Trước người Ấn Độ soạn, đại sư Huyền Trang dịch sang Hán vào đời Đường, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chính tạng tập 21.

[33] Lương Nhiếp luận 梁攝論: Tức bộ luận Nhiếp Đại thừa do sư Chân Đế dịch vào đời Lương, Trung Quốc.

[34] Bì, nhục, tâm 皮肉心: tức ba chướng: phiền não chướng, nghiệp chướng và báo chướng.

[35] Bốn thủ 四取: Theo nghĩa rộng thì bốn thủ là chỉ cho tất cả phiền não; theo nghĩa hẹp thì chỉ cho bốn loại chấp trước: Dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ và ngã ngữ thủ.

[36] Thượng lưu bát 上流般: Một trong năm quả vị Bất hoàn. Tức hàng A na hàm từ cõi Dục qua đời lại sanh lên Sơ thiền cõi Sắc, nhưng không thể lập tức vào niết bàn mà phải thứ tự thọ sanh vào các cõi trời kế tiếp trong cõi Sắc, đoạn hết phiến não của cõi trên rồi mới chứng A lahán mà vào niết bàn.

[37] Tự địa 自地: Cõi nước hay giai vị mà mình đang an trú.

[38] Sự thức 事識: Tức phân biệt sự thức, chính là ý thức.

[39] Kinh Đại thừa đồng tánh 大乘同性經: Kinh, 2 quyển, do sư Xà na da xá dịch vào thời Bắc Chu Trung Quốc, được xếp vào Đại Chánh tạng tập 16.

[40] Duyên khởi đại thụ 緣起大樹: Cây lớn duyên khởi, dụ cho pháp đại duyên khởi bao trùm tất cả các đường; hoặc chỉ cho sơ phát tâm bồ đề đồng với bồ đề vốn có.

[41] Báo vị đương phần 當分報位: Quả vị đang an trụ.

[42] Tu sanh bản hữu 修生本有: Do tu mới thành và cái vốn có.

[43] Thể giải đại đạo 體解大道: Thể hội được đạo lớn.

[44] Biên lượng 邊量: Giới hạn và định lượng.

[45] Tam thế gian 三世間: Ba loại thế gian: 1. Ngũ chúng thế gian còn gọi là ngũ ấm thế gian, ngũ uẩn thế gian. 2. Chúng sinh thế gian còn gọi là giả danh thế gian. 3. Quốc độ thế gian còn gọi là khí thế gian.

[46] Bất định thú 不定趣: Không nhất định sanh vào nơi nào.

[47] Nơi nạn 難處: Tám trường hợp hay nơi chốn không thể gặp Phật, không được nghe pháp: Địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh, trời Trường Thọ, cõi Uất đơn việt, mù điếc câm ngọng, thế trí biện thông, sinh trước Phật hoặc sau Phật xuất thế.

[48] Tánh đắc tu đắc 性得修得: Tánh vốn có xưa nay là tánh đắc, do tu học mà được là tu đắc.