30 Bài Tụng Duy Thức

Đẳng vô gián duyên nghĩa là: tâm ban đầu khởi sanh tất có đồng loại tiếp theo mới thành duyên. Cũng như một giọt nước không thành dòng chảy, một đóm lửa không thành sự cháy, một niệm khởi ra phải có đẳng vô gián duyên.

Họ dạy tâm trụ trước với tâm trụ sau làm đẳng vô gián duyên, nghĩa ấy là sai, vì tâm trụ trước đã dứt, tâm trụ sau chưa sanh thì không thành nghĩa vô gián.

Sở duyên duyên nghĩa là: pháp sanh diệt, ấy là đới tướng của mình. Suy nghĩ nương dựa vào Tâm vương và Tâm sở. Đới tướng của mình nghĩa là, ví như thấy một người đến gọi là một pháp, thân người ấy đới có tướng nam hay nữ. Tâm vương hay Tâm sở suy nghĩ nương dựa là, ban sơ thấy một người thì duyên vào chỗ suy nghĩ, là chỗ sở duyên lại nương dựa vào chỗ sở duyên ấy, lại phát khởi tâm phân biệt nam hay nữ, lại duyên một lần nữa. Chữ duyên trên là chỗ, các duyên dưới là sanh duyên.

Duyên thể có hai, một là thân, hai là sơ. Thân là không rời thể năng duyên, như Kiến phần vậy. Do chỗ suy nghĩ nương dựa ấy là thân duyên, còn cách xa thể năng duyên, vì cái chất mà khởi lên sự suy nghĩ nương dựa ấy, là sơ duyên duyên. Thân duyên là duyên vào vật, sở duyên hoặc có hoặc không. Nương dựa suy nghĩ vào trong, tức là tâm duyên tâm. Suy nghĩ nương dựa ở ngoài tức tâm duyên cảnh.

Tất cả giải nghĩa trên đều chưa phải, vì tâm duyên tâm tức ý thức duyên pháp trần (dĩ tâm duyên tâm), vì tâm không thể thấy tâm chính là sơ duyên sao gọi là thân duyên. Tâm duyên cảnh tức 5 thức ở ngoài duyên 5 trần. Tâm cảnh đối nhau chính là thân duyên.

Tăng thượng duyên nghĩa là: pháp ấy có thế lực mạnh hơn, hoặc thuận hoặc trái. Thuận thì khiến tướng nó sanh thêm, trái thì khiến tướng nó diệt thêm. Tăng thượng duyên có rất nhiều nghĩa, mà rõ ràng có 32 căn, có 5 thứ sắc là: nam nữ 2 căn, mạng căn, ý căn, 5 thọ căn (khổ, lạc, ưu, hỉ, xả). 5 căn tức tín, tấn, niệm, định, huệ. Vị tri, đương tri, căn đều có 3: kiến đạo, gia hành, tư lương. Cộng là 22 căn.

Khiến cho những kẻ phàm, bậc thánh đều tăng thêm lên.

Nói về nhân duyên tất phải nói đến nhân quả, có 5 quả: Dị thục, Đẳng lưu, Sĩ dụng, Ly hệ và Tăng thượng.

Dị thục nghĩa là: tập khí từ vô thỉ uôn vầy trong tánh Bát thức, biến đổi thành thục, gọi Dị thục quả. Khác với người giải nghĩa rằng: nhân thiện ác cảm quả vô ký, gọi Dị thục quả. Pháp thiện thì có Dị thục thiện, pháp ác thì có ác Dị thục, pháp vô ký có vô ký Dị thục. Không nên gọi nhân này mà cảm quả kia. Nhân lành sanh quả lành gọi quả Đẳng lưu. Vì nhân với quả là một loại, siêu thoát ra ngoài hữu lậu gọi quả Ly hệ. Tức tánh thiện tánh ác, tánh vô ký đều lìa cả. Ví như có việc làm thì mượn những đồ vật để mà sử dụng, ấy gọi là quả sử dụng. Trừ 4 quả trên còn bao nhiêu đều về quả Tăng thượng.

5 quả này trong một pháp cũng có khi đủ, Dị thục là biến tướng của quả, Đẳng lưu là chánh quả. khi tu chứng chánh quả xong, thì cách xa những pháp hữu vi gọi là Ly hệ. Ví như mặc áo nâu đổi tục thành Tăng gọi là Sĩ dụng, căn lành càng thêm, quả dữ dứt sạch, gọi là Tăng thượng quả.

Luận Du Già nói nương vào chỗ tập khí, mà sanh ra quả Dị thục, tập khí thiện ác, un đúc vào tánh thiện ác, tập khí thiện ác nương vào tánh thiện ác, vì sự un đúc mà thay đổi cho nên mới có quả Dị thục. Lại nói tùy thuận vào chỗ nương mà sanh ra quả Đẳng lưu, tập khí thiện tùy theo tánh thiện, tập khí ác thùy theo tánh ác, vì thế có quả Đẳng lưu. Còn quả Ly hệ là nương vào chỗ chân kiến, quả Sĩ dụng nương vào chỗ sĩ dụng. Còn bao nhiêu đều thuộc quả Tăng thượng.

Chư nghiệp nghĩa là: gọi nghiệp của 6 thức tạo ra. Khi mới tạo ra gọi là sự, sự đã thành gọi là nghiệp, khi nghiệp đã thành còn đeo đuổi mãi gọi là tập khí.

Nhị thủ tập khí nghĩa là: 6 căn hấp thụ với 6 trần, căn là năng thủ, trần là sở thủ, 2 thủ này do Thất thức tạo ra.

2 tập khí uôn vầy cùng nhau gọi là Câu. Uôn vầy phát khởi vào công năng bổn thức gọi là chủng tử. Công năng này đều do nơi bổn thức mà dấy lên, không thể nói tập khí là công năng vì tập khí có khi hết, chứ công năng không bao giờ hết. Chúng sanh vì tập khí ấy mà sanh ra, cũng vì tập khí này mà diệt. Tập khí này hết tập khí sau lại sanh. Vì thế nên có tiền Dị thục và hậu Dị thục, tức nghĩa Biến dịch sanh diệt, triển chuyển sanh diệt tiếp nối mãi.

Người giải nghĩa rằng sanh tử cùng tiếp nối là do nơi tập khí. Có 3 món tập khí, tập khí Danh ngôn, tập khí Ngã chấp. Bài kệ này nói chư nghiệp tập khí, tức là tập khí của hữu chi, còn tập khí nhị thủ tức hai món tập khí Ngã chấp và Danh ngôn, giải nghĩa như vậy là sai.

1. Danh ngôn tập khí nghĩa là: lời nói ác khẩu lưỡng thiệt, chẳng phải tập khí của các nghiệp vậy sao? Nên biết rằng lời nói để nêu rõ ý nghĩa ra ngoài, gọi nhị thủ tập khí. Phân biệt phải quấy ý nghĩa ấy, gọi là chư nghiệp tập khí. Lại nữa, lời nói để bày tỏ nơi cảnh giới gọi nhị thủ tập khí. Phân biệt tốt xấu trong cảnh giới ấy, gọi chư nghiệp tập khí.

2. Ngã chấp tập khí nghĩa là: câu sanh là cái chưa “tạo tác” nghiệp gọi là nhị thủ tập khí, phân biệt ngã chấp là tạo nghiệp thiện ác, gọi chư nghiệp tập khí.

3. Hữu chi tập khí nghĩa là: có 3 cái ái, Thủ, Hữu tạo ra các nghiệp thiện ác, còn 4 cái Danh sắc, Lục nhập, Xúc, Thọ thì chưa tạo các nghiệp thế gian, chỉ Danh ngôn, Hữu chi và Hữu chấp, thì đủ cả hai món tập khí.

Có người giải nghĩa rằng, dứt đặng vô minh gọi thấy đạo. Trừ đặng hai cái ái và Thủ gọi tu đạo, còn dứt đặng 9 cái kia thì thông suốt cả Kiến đạo và Tu đạo. Lại người gọi Vô minh và ái, Thủ đều dứt đặng cũng thông suốt cả Kiến đạo và Tu đạo. Hai người nói như vậy đều là xuyên tạc cả.

Trong 12 nhân duyên này, có hai lớp nhân quả tam thế: Hành thức và Vô minh là nhân quá khứ. Danh sắc, Lục nhập là quả hiện tại. Xúc, Thọ, ái, Thủ, Hữu là nhân hiện tại. Sanh, lão, bệnh và tử là quả vị lai. Như thế trong quả có nhân và nhân lại cảm vào quả, quả lại tạo thành nhân. Nhân quả tiếp nối không dứt, cho nên mới có tướng luân chuyển (xoay vần). Nếu lấy 10 chi trước làm nhân, hai chi sau làm quả thì trong nhân không quả, trong quả không nhân, nhân quả cách hẳn với nhau. Cũng ví như lưng và mặt không thể thế cho nhau được. Như thế thì làm sao mà gọi là luân chuyển?

12 nhân duyên là: phép tu của bậc Duyên giác, phá được vô minh, bỏ hết các duyên vượt ra ngoài Tam giới, chẳng phải bậc Thanh văn tu về phép Tứ đế mà sánh kịp.

Có người gọi sanh tử cùng nối nhau, là do nhân duyên ở trong không cần duyên ở ngoài nên gọi là Duy Thức.

Họ nói nghiệp hữu lậu và vô lậu chính nó gây ra sanh tử gọi là nhân, còn hai cái duyên làm ngăn che là phiền não và sở tri, là giúp cho sanh tử nên gọi duyên. Nhân hữu lậu và duyên phiền não gây ra sự Phân đoạn sanh tử. Nhân vô lậu và duyên sở tri gây ra sự Biến dịch sanh tử. Người nói như vậy là chưa hiểu biết gì cả.

Họ chỉ biết nhân duyên ở trong gây ra sanh tử mà họ không biết nhân duyên ở trong là do nhân duyên ở ngoài mà có. Nếu không duyên ở ngoài lấy đâu làm chỗ biết cho nó. Đã không chỗ biết lấy đâu gây ra việc phiền não? Cho nên Phật nói chúng sanh phải chịu sanh tử, vì tham mến duyên ở ngoài, nếu dứt bỏ duyên ở ngoài tức là hết sanh tử. Phật dạy lý Duy Thức là để ngăn dứt duyên vì muốn cho ở ngoài chúng sanh thoát khỏi sanh tử. Nếu chúng sanh còn phải bị sanh tử mà không bị duyên ở ngoài dính dấp nhau, thì còn dạy dứt bỏ duyên ở ngoài mà làm gì. Dứt bỏ duyên ở ngoài mà còn sanh tử là trái lý.

Chư Phật đã chứng tánh Duy thức mà còn sanh tử ấy, vì còn nhân sanh tử. Nếu gọi chư Phật còn có sanh tử thì có khác gì phàm phu.

Ta nên biết chúng sanh bị sanh tử là do duyên ở ngoài ây ra. Không có duyên ở ngoài thì không thành nghiệp sanh tử. Muốn dứt sanh tử tất phải không những duyên ở ngoài, lý ấy là nhất định. Ta nên biết nghiệp hữu lậu gây quả sanh tử, nghiệp vô lậu chẳng gây nghiệp sanh tử. Vì vô lậu tức vô sanh. A . la. hán tu nhân vô lậu dứt Phân đoạn sanh tử, chứng một phần ngã không chân như của vô lậu, thành thử chỉ bị Biến dịch sanh tử chưa dứt.

Biến dịch sanh tử, nhân của nó là nhị thủ tập khí. Phân đoạn sanh tử nhân của nó là chư nghiệp tập khí. Tiểu thừa tu một phần chân của vô lậu, dứt chư nghiệp tập khí nên thoát khỏi Phân đoạn sanh tử, song chưa dứt nhị thủ tập khí, nên chưa thoát khỏi Biến dịch sanh tử.

Nguyên chúng sanh vẫn có sẵn nhân Biến dịch sanh tử, không phải sau khi tu vô lậu mới có. Nếu nhân vô lậu mà cảm quả sanh tử, thì chư Phật đã chứng hoàn toàn vô lậu nếu nói như thế thì chư Phật vẫn còn phải bị Biến dịch sanh tử, thì làm sao mà gọi hoàn toàn được. Thế thì lý giải thoát không thành nghĩa. Chư Phật đã chứng toàn phần vô lậu, còn phải bị Biến dịch sanh tử thì sao gọi hoàn toàn vô lậu.

Chúng sanh có hai thân: Một là do thân 6 căn làm nên, có Phân đoạn gọi là Phân đoạn sanh tử. Hai là thân do Thất thức làm nên, không phân đoạn tùy ý biến đổi gọi Biến dịch sanh tử. Thân Thất thức tuy mầu diệu vô cùng nhưng chưa phải là vô lậu. Khi nào chuyển Thất thức thì thân ấy mới tiêu diệt, gọi là dứt được Biến dịch sanh tử.

Có người giải nghĩa rằng bài tụng này nói về chư nghiệp tập khí tức nói về hột giống của hai nghiệp (hữu lậu và vô lậu). Nhị thủ tập khí tức nói hột giống nhị chướng. Lời nói này không đúng vì trong bài tụng này nói về tập khí chư nghiệp, tức nói về đạo sanh diệt không liên can gì đến vô lậu. Tuy có nói đến chư nghiệp tức là nghiệp hữu lậu mà không cần nói đến hột giống của chư nghiệp.

Nghiệp nghĩa là hiện hành, vọng tâm sanh ra nghiệp, nên nói vọng tâm là hột giống của chư nghiệp. Tập khí của chư nghiệp là phân biệt phiền não chướng và sở tri chướng. Nhị thủ tập khí là câu sanh sở tri chướng và phiền não chướng. Hai chướng này không rời nhau và cũng không thể đem hai chướng này mà quy nạp vào nhị thủ tập khí. Nếu nhị thủ tập khí đã dứt hết hai chướng, tức tập khí chư nghiệp sẽ thành thanh tịnh pháp nên không còn chướng ngại.

3 tự tánh này tức là 3 tự tánh tam năng biến ở trước. Phàm phu không hiểu rõ lại cho đó là chân thật, vì thế nên không dứt được sanh tử. Người nào hiểu được 3 tự tánh này do thức tánh biến ra, tức dứt được ngoại cảnh, thì khỏi được sanh tử.

Bỉ bỉ nghĩa là: 51 Tâm sở, phân biệt so tính các pháp, gọi là tánh Biến kế chấp.

Chủng chủng vật nghĩa là: chỉ các pháp thế gian do duyên mà sanh. Các pháp là chỉ vào vũ trụ sơn hà, người, súc vật, cây cỏ và xanh, vàng, trắng, đỏ, dài, ngắn, vuông, tròn, phân biệt sở tính như vậy gọi là Biến kế chủng chủng vật. Tâm biến kế ấy với vật sở chấp ấy, đều do duyên sanh ra, cũng ví như bóng giữa mặt trời, trăng dưới nước gọi Tự tánh Vô sở hữu.

Y tha khởi nghĩa là: nguyên không có chất, lại nương vào chất khác mà phát khởi ra tướng của nó như nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt nương thân người mà phát khởi. Tâm trong sạch bị vọng niệm mà sanh ra phân biệt, nên có tánh ngũ đại. Lục căn làm hột giống rồi duyên sanh ra pháp thế gian. Tánh ngũ đại lục căn nương tâm trong sạch mà phát khởi gọi tánh Y tha khởi, vì vọng niệm phân biệt nên có ngũ đại lục căn. Nếu không phân biệt thì chỉ một tâm trong sạch mà thôi. Ví như thân người đem phân biệt ra thì có cả tai, mắt, mũi... Nếu không phân biệt thì chỉ gọi là người mà thôi.

Viên thành thật tự tánh nghĩa là: một thể với tánh Y tha khởi tự, nhưng khác nhau vì tánh Y tha khởi là dính vào tánh Biến kế chấp. Viên thành thật thì xa hẳn tánh Biến kế chấp nên gọi là Phi dị phi bất dị. Dị là khác với tánh Biến kê chấp, Bất dị là không khác tánh Y tha khởi. Trong tánh Y tha khởi này có tánh Viên thành thật. Trong tánh Biến kế chấp cũng đủ hai tánh Y tha khởi và Viên thành thật, nên gọi Phi bất kiến thử bỉ.

Như vô thường đẳng tánh nghĩa là: tánh Biến kế do nhân duyên mà sanh, lại nói tánh Biến kế thể nó là tánh Y tha khởi, thể nó cũng là tánh Viên thành thật, nên không thể ngoài tánh Biến kế mà tìm tánh Y tha và tánh Viên thành. Tánh Biến kế chấp tức pháp nhân duyên sanh, chỉ có Lục thức duyên Thất Bát thức đều chẳng duyên. Tánh Y tha khởi tự tức pháp phân biệt duyên sanh, chỉ có Thất thức duyên Lục Bát thức đều chẳng duyên. Tánh viên thành thật tức tâm thanh tịnh, chỉ có Bát thức chứng Lục Thất thức đều chẳng chứng. Tóm lại, ba tánh chỉ một thể. Lục thức duyên gọi là Biến kế, Thất thức duyên gọi Y tha, Bát thức chứng gọi Viên thành. Lấy những tâm Lục thức của phàm phu mà tìm tánh Y tha cũng như xuống nước tìm lửa. Lấy Thất thức tìm tánh Viên thành cũng giống như thế.

Tất nhiên dứt sạch tánh Biến kế mới thấy tánh Y tha, dứt sạch tánh Y tha mới thấy tánh Viên thành thật. Tâm như thế duyên cảnh như thế không thể vượt bực được. Cũng như mắt không thể nghe được tiếng, tai không thể thấy được sắc, mỗi thứ đều có công dụng riêng đối với Tướng phần, không thể lộn xộn được.

Kinh Lăng Nghiêm dạy rằng: năm ấm, sáu nhập, 12 xứ, 18 giới đều do nhân duyên hòa hợp là có. Tại đây phát sanh cũng tại đây diệt hết, là chỉ các pháp do các duyên mà sanh. Địa, thủy, hỏa, phong, không, kiến và thức là 7 giống lớn tràn ngập pháp giới. Ai ai cũng hiểu đặng, nương theo nghiệp mà phát hiện không phải pháp do chúng duyên mà sanh. Vẫn pháp do phiền não duyên sanh nếu gọi pháp chúng duyên sanh hiệp với tánh Y tha khởi, không những tánh Biến kế không hợp với các pháp, mà 7 giống lớn cũng không tánh nào để quy nạp. Nếu gọi 7 giống lớn cũng là pháp chúng duyên sanh, thử hỏi tánh ướt của nước, tánh nóng của lửa, tánh động của gió, tánh bền của đất, tánh thấy của căn, đủ các duyên mà thành. Chẳng những tánh của các giống lớn và cũng chẳng do nhiều duyên mà sanh, tức như nghiệp tướng các giống lớn hiện thấy trước mắt và cũng chẳng giống với pháp do nhiều duyên mà sanh. Như nước, lửa có tác dụng tự nhiên của nó, chẳng quá là mượn duyên mà sanh, không giống như thân người và thân vật là không có tự tướng, mượn các duyên mà thành tướng. Nếu hiểu nghĩa ấy thì các giống lớn hiệp với tánh Y tha khởi, pháp của chúng duyên sanh hợp với tánh Biến kế chấp, thì đâu vào đó đều đúng phép cả.

Người giải nghĩa rằng: Kiến phần Tướng phần là tánh Biến kế sở chấp như sừng thỏ vậy, chẳng phải sở duyên duyên. Thể tánh của Biến kế sở chấp là không có. Nghĩa ấy cũng sai. Tuy Biến kế sở chấp không có tự thể nhưng có cái giả tướng, chẳng phải như sừng thỏ mà thể tướng đều không. Kẻ phàm phu nhân có người mà gọi là người, nhân có vật mà gọi là vật. Chẳng phải tuyệt nhiên không người mà gọi là người, không vật mà gọi là vật. Sở duyên duyên chính thị là pháp Biến kể sở chấp. Không sở duyên duyên thì không khởi tâm Biến kế sở chấp. Tánh Biến kế tuy không có thể tự nhiên mà có thể hiệp thành. Phật dạy Biến kế cũng gọi tự tánh chẳng phải Biến kế không thể tánh mà gọi Phi sở duyên.

Bài tụng thành lập 3 tự tánh, mà họ giải nghĩa Biến kế là không, Y tha Viên thành là có. Thế thì họ không thừa nhận ngài Thế Thân đã thành lập 3 tự tánh, vậy nên chi họ không chịu thành lập 3 tự tánh ấy, thì sao lại chịu thành lập 3 cái năng biến. Tâm năng biến đã có 3 thì cảnh sở biến cũng phải có 3. tất nhiên là phải có 3 tánh. Chẳng những Biến kế là không mà Y tha, Viên thành cũng đều là không. Vì đều là chuyển biến ra nên không cái sẵn có. 3 tánh ấy đều do sự chuyển biến mà ra. Chẳng những Y tha Viên thành là có mà Biến kế cũng là có. Vì do cái chuyển biến sanh ra chưa diệt được vậy.

Lấy 3 tánh thâu gồm các pháp. Pháp phàm phu thế gian đều thâu vào tánh Biến kế. Pháp Nhị thừa xuất thế gian thâu vào tánh Y tha khởi. Pháp Bồ . tát thâu vào tánh Viên thành thật. Phật pháp thâu vào 3 cái không tánh.

Nương 3 tánh có mà thành lập 3 tánh không, đều do thức tánh biến khởi nên tánh thật không có 3 tánh, không phải là nguyên có sẵn nên gọi là 3 tánh không.

Mật ý thuyết nghĩa là: chỉ ngay vào thể tánh mà nói, tức nói rốt ráo không phải lời nói phương tiện. Tánh chân như trong sạch không một chút dơ bụi. Những tướng có ấy đều là hư vọng. Vì thế nên tất cả pháp là không tánh, ấy chỉ ngay vào pháp thể mà nói.

Kinh Giải Thâm Mật, dạy thời thứ 2 rằng: Tu Đại thừa là tu tánh, vì không phiên giải gì thêm nữa. ấy là lời nói rốt ráo rất mật thiết. Thời thứ 3 dạy cả 3 thừa là các pháp đều không tánh. Lại thêm giải thích thuyết ấy là liễu nghĩa. Dạy thời thứ 2 chưa liễu, đến thời thứ 3 nói tất cả pháp là không tánh, chỉ giải thích thêm chừng ấy thôi. Ngoài lý không tánh đó, không còn lý nào khác. Bài tụng này trước nói Nhất thiết pháp vô tánh, lại thêm giải thích rằng sơ tức tướng . vô tánh, ấy rõ ràng là kín nhiệm rất mật thiết là nghĩa vị liễu. Người giải nghĩa lại hồi hộ tánh Y tha và tánh Viên thành là có mà không thừa nhận 3 tánh là không, chỉ tự ý của họ giải nghĩa rằng chẳng phải hoàn toàn tánh là không, là lời nói mật ý để rõ nghĩa chưa liễu. Chính họ bài bác thuyết nhà Phật, để thành lập lấy thuyết riêng của mình, nên họ lại giải nghĩa rằng thể của hai tánh Viên thành và Y tha chẳng phải là không. Vì sợ kẻ phàm phu sanh chấp nên Phật dạy có với không, tóm gọi là không tánh. Giải nghĩa như thế chính là bài báng lời Phật dạy. Ta nên biết Phật thuyết pháp là ùy thuận theo tánh có thì nói có, không thì nói không, chẳng hề gọi không là có, gọi có là không, chỉ vì chúng sanh gọi không là có, cho nên phải phá trừ, khiến chúng sanh bỏ tà về chánh. Nếu pháp tánh có, mà chúng sanh vẫn chấp lấy làm có tức hiệp với pháp tánh mà lại bảo phá trừ. ấy là dạy chúng sanh bỏ chánh về tà, đức Phật đâu có cái ý mật thuyết lạ lùng như thế? Nên biết tất cả pháp xưa nay chẳng có và cũng chẳng không, chỉ do thức tánh chuyển biến mà có cái có ấy chẳng phải là thật, nên Phật tùy phương tiện gọi có, đến khi được có lại khiến về chỗ không, là thuyết rốt ráo căn bản, và ta nên biết các pháp đều không tánh. Chẳng những không cái có lại cũng không cái không, cho đến cái có cái không hoàn toàn đều không ấy là 3 tánh không (tam vô tánh).

Sơ tức tướng, vô tánh nghĩa là : những món món của vật Biến kế đều là tướng mơ màng của nhân duyên mà hòa hợp sanh ra, không có tự tánh.

Người giải nghĩa rằng, nương tánh Biến kế sở chấp gọi tướng không tánh. Vì tướng ấy hoàn toàn chẳng có. Họ nói như thế gọi tánh Biến kế sở chấp không thể có tướng tức hoàn toàn trống không. Vì họ không hiểu chữ tướng ấy, vì đâu mà nói. Nếu cái tướng cũng không thì gọi cái gì là không tánh. Ta nên biết câu tướng ấy là chỉ tướng Biến kế sở chấp. Do nhiều duyên sanh ra nên không tánh thật, chẳng phải là không tướng. Nếu gọi tướng là không thì lấy đâu mà sanh chấp. Cũng như câu của họ ví dụ rằng, cái bông trên không trung là không có thể và cũng không có tướng. Theo riêng ta thấy có bông trên không tức là thấy cái tướng của bông. Nếu cái bông đó không có tướng thì cái bông ấy ta cũng không thể thấy được. Đối với tướng mà gọi rằng không tướng là họ chẳng biết tướng vậy.

Thứ vô tự nhiên tánh nghĩa là: tánh Y tha khởi do duyên phân biệt sanh, thể của nó là có, chẳng giống tánh biến kế do các duyên hòa hợp mà thành, nên gọi là tự nhiên. Chữ tự nhiên đây chẳng phải thật là tự nhiên, vì phân biệt mà có, nếu không phân biệt thì không gọi tự nhiên. Tự nhiên này cũng gọi là vô tánh.

Hậu do viễn ly tiền

Sở chấp ngã pháp tánh.

Có người nói rằng: Y thử y tha lập vô tánh, cũng như việc mơ màng dựa vào chúng duyên mà sanh, không như vọng chấp tánh tự nhiên những giả thuyết nói là vô tánh chứ không phải toàn là không tánh.

Họ coi tánh tự nhiên cũng giống như tánh duyên sanh, vì họ không hiểu tánh tự nhiên và tánh duyên sanh là tương phản nhau. Duyên sanh tức không phải tự nhiên. Tự nhiên nghĩa là “bổn tự kỳ nhiên”, tức tự nó mà sanh ra tánh nó, không nương dựa vào các duyên khác. Nếu cần các duyên khác mới sanh ra đặng thì làm sao gọi là tự nhiên. Họ chưa hiểu rõ được nghĩa tự nhiên mà lại dám chê cười giả thuyết vô tánh của Phật. Đó là một điểm sai rất đáng tiếc.

Sở chấp ngã pháp tánh nghĩa là: Hậu là sau, tức chỉ tánh Viên thành thật, vì gọi tánh Viên thành là không tức là không rốt ráo, cách xa tánh Biến kế và tánh Y tha. Tánh Viên thành vẫn không có tên Viên thành vì tánh Biến kế chấp có tướng, tánh Y tha chấp không tướng, đều gọi là thiên lệch về một bên nên không được Viên thành thật tánh. Đối với hai tánh ấy nên đặt tên là Viên thành.

Người giải nghĩa rằng: nương tánh Viên thành thật mà lập tánh Thắng nghĩa là không tánh. Gọi Thắng nghĩa vì xa cách tánh Biến kế sở chấp và giả nói là không tánh chứ chẳng phải hoàn toàn là không tánh. Vì họ chẳng hiểu bài tụng này nói Viên thành là không tánh, đâu có nói Thắng nghĩa là không tánh. Nghĩa Viên thành đối với Phật quả chưa đầy đủ, mà phát khởi nên cũng chẳng phải là tánh sẵn có, cho nên gọi là không.

Thắng nghĩa là tánh bổn nhiên của chư pháp, không phải là hữu lậu. Trong bài tụng đã có dạy rằng “Ly tiền sở chấp ngã pháp tánh”, tức là rời khỏi tánh sở chấp của ngã, chứ không phải rời khỏi cái ngã năng chấp. Theo như họ nói thì chỉ rời khỏi nhân ngã chấp trên thế gian, chứ chưa rời khỏi pháp xuất thế gian.

3 tánh ấy đều là lìa dứt, thì chân tánh của Thắng nghĩa và của các pháp hiện ra ấy gọi là tánh chân như. Chân là không hư vọng. Như là chẳng biến đổi. Chẳng hư vọng và chẳng biến đổi tức thật tánh Duy Thức nên tuy có hai mà thể vẫn là một.

Người giải nghĩa rằng, Phật nói tánh Y tha không thật chứ chẳng phải là không, lại nói là không. Không ấy cũng như là vọng chấp có thật ngã thật pháp. Họ chẳng hiểu sở dĩ Phật phá chấp của chúng sanh, vì pháp duyên sanh là không, chúng sanh vọng cho là có nên mới phá. Nếu pháp duyên sanh thật có, mà chúng sanh chấp rằng thật có thế là chân thật bất hư, cần gì phải phá trừ. Họ không hiểu kẻ chấp duyên sanh là thật, ấy là bệnh chấp. Và kẻ chấp duyên sanh giả có cũng là bệnh, vì vọng chấp cho pháp là thật. Đức Phật không sợ chúng sanh tại nơi thức tánh chân như mà phát khởi tánh có. Phật là một vị chân thật vô vọng, lẽ nào tánh chân thật có lại dạy là không? ý của pháp tướng gọi 3 tánh hoàn toàn đều không, là phạm về lỗi ác thủ không, và họ quên rằng 3 tánh chẳng không, thì tánh chân như không thể bày ra ấy chẳng đến thực tế rốt ráo ấy.

Đây nói sự bắt đầu làm đạo, từ khi tin lý Duy Thức, cho đến khi hiểu được (dứt được) các pháp đều không, tập khí của các nghiệp chẳng sanh gọi là đạo thì hành.

Vị khởi thức nghĩa là: hai năng thủ sở thủ ấy ví như khi ngủ mê bị che tánh biết nên không phát hiện. Tâm thấy thức tánh ấy chưa dấy lên, tức là chưa thấy đạo. Nói về hành đạo mà chưa thấy đạo thì ngừng tại đó, đến khi khởi tánh biết ấy là thấy đạo, tức gọi là vị thông đạo cầu an trụ vào tánh Duy Thức, chính thị là chưa thấy tánh thức, phải lựa chọn quyết theo.

ư nhị thủ tùy miên nghĩa là: tập khí các nghiệp đã dứt xong thì tập khí nhị thủ lại dấy lên, như khi ngủ mê bị che tánh biết vì chưa có thể đè ép được. Vì tập khí của nhị thủ, đương còn ẩn núp nơi sâu kín đáo, đạo diệt là nơi tu đạo.

Sau khi hành đạo đè ép được nhị thủ thì tánh thức mới phát bày. Người đã thấy đạo tức thấy tánh Duy Thức. Cảnh thấy ngày xưa nay thấy toàn thể là tâm, ngoài tâm không cảnh gọi thấy tánh Duy Thức. Cái tánh thấy ấy cũng phải bỏ đi mới gọi thật trụ Duy Thức. Thời kỳ trụ Duy Thức này không còn một pháp nào đứng vững cả.

Tập khí nhị thủ tuy đè ép được nhưng chưa dứt hẳn, người tu cần phải đới tướng mà quán tâm, hiện tiền lập thiểu vật (còn có một tí thấy mình an trụ Duy Thức là chưa được vì còn ý hữu sở đắc) chỉ ngay vào tâm năng thủ chưa dứt hết vì còn thấy được thức tánh tức tướng năng thủ chưa dứt hết nên gọi tâm năng thủ ấy là tánh thức và cũng gọi tánhY tha khởi là tánh thức, nhưng tánh Y tha khởi chẳng phải là tánh thức, vì còn có hữu sở đắc nên chưa phải chân thật Duy Thức.

Sau khi thấy đạo lìa bỏ các pháp hữu vi, dứt mọi sự lầm lạc, chứng chân gọi là tu đạo. Trong thời kỳ kiến đạo những cảnh sở duyên đã không hẳn, và chẳng những không sở duyên mà trí năng duyên cũng đều không. Không cảnh sở duyên tức rời khỏi tướng sở thủ; không trí năng duyên tức rời tướng năng thủ. Năg thủ sở thủ hai thủ ấy đều rời khỏi, thì chứng được thức tánh. Trong lúc tu đạo tức diệt được hai tập khí ấy. Sở thủ là cảnh giới Y tha, năng thủ là tâm Thất thức, Lục thức đều chuyển dứt thì tâm sanh diệt không còn thức tánh chân như bày ra. Thế là công phu tu đạo thành tựu.

Người xưa giải nghĩa đến câu “Trí đô vô sở đắc”, nghi lầm không dứt khoát; hoặc kẻ gọi trí ấy là Kiến phần, Tướng phần đều không; hoặc kẻ gọi trí ấy là Kiến phần, Tướng phần đều có. Tóm lại gọi “tướng” thì không “kiến” thì có. Theo ý riêng họ như thế là trái với chánh lý. Nói có Kiến phần tức có năng thủ trái với lời tụng là “Ly nhị thủ tướng cố” và trái với câu “Trí đô vô sở đắc”, vì trí đã không thì Kiến phần của trí khởi ra do đâu mà tồn tại. Tóm lại tông Pháp tướng không chịu rời khỏi hai tướng nhị thủ nên họ gọi sau khi chuyển y còn có Tâm vương, Tâm sở còn có Kiến phần, Tướng phần, tuy là cưỡng chấp như vậy, nhưng đối với câu “Ly nhị thủ tướng cố” của bài tụng này thì họ nghĩ ra làm sao. Vì ý họ là tôn trọng pháp tướng mà trái với giáo lý Duy Thức.

Công tu hành đã hết vọng chứng chân tức chứng Phật quả. Trong thời kỳ tu đạo này tâm cảnh đều không, nên gọi Vô đắc bất tư nghì. Những cái còn suy nghĩ được là tâm đối với cảnh, dầu khôn khéo đến đau cũng đều ở trong cảnh suy nghĩ cả. Tóm lại trong tâm lượng nếu tâm đã lìa cái biết, cảnh lìa cái tướng thì tâm không khác gì cảnh, cảnh chẳng khác gì tâm, tâm cảnh như một chẳng còn gọi danh tướng, nghĩa bất tư nghì là thế, tức cảnh giới của Phật, ấy là trí xuất thế gian.

Xả nhị thô trọng nghĩa là: bỏ tập khí các nghiệp và bỏ tập khí nhị thủ, vì hai tập khí ấy ràng buộc nơi tâm, trầm luân bể khổ không đặng siêu thăng nên gọi thô trọng, tức tâm nhiễm ô, Lục thất thức vậy, và là tánh huyễn hóa của Biến kế và Y tha vậy. Lại cũng cái chướng ngại của phiền não sở tri vậy, và lại là hai giống sanh tử của Phân đoạn và Biến dịch vậy.

Tiện chứng đắc chuyển y nghĩa là: chuyển Phân đoạn sanh tử mà nương hữu dư Niết . bàn, chuyển Biến dịch sanh tử mà nương vô dư y Niết . bàn, chuyển phiền não mà nương Bồ . ñeà, chuyển sở tri mà nương chánh giáo, chuyển Bát thức mà nương Tứ trí, chuyển Biến kế tự tánh mà nương vào tánh biến chân, chuyển Y tha tự tánh mà nương vào tánh viên chân.

Có người giải nghĩa rằng bậc hữu lậu trí yếu thức mạnh, bậc vô lậu trí mạnh thức yếu.

Nên biết những gì hiểu biết được cảnh giới là thức, bỏ hết thế gian gọi là trí, trí với thức cùng nhau trái hẳn.

Chúng sanh là bậc hữu lậu tức hữu thức vô trí. Chư Phật là bậc vô lậu tức hữu trí vô thức. Trí và thức cùng đối đãi nhau là thế. Có người giải nghĩa rằng: y là sở y tức là tha khởi, sở y với pháp nhiễm tịnh. Nhiễm nghĩa là hư vọng. Tịnh nghĩa là chân thật, tức thật tánh của Viên thành. Chuyển hai phần ấy tức là xả chuyển và đắc chuyển. Họ nói như thế là lấy tánh y tha khởi làm thể của chư pháp, và lại là then chốt của pháp nhiễm tịnh. Kẻ phàm phu do tánh Y tha khởi mà sanh vọng chấp, tức là tự tánh Biến kế chấp. Bậc trí giả dứt hết tánh Biến kế chấp và hư vô gọi là tự tánh Viên thành thật. Viên thành và Biến kế có thể xoay đổi biến hóa, chỉ có tánh Y tha là thường trụ bất động. Như thế thì trái mệnh danh là Y tha khởi. Bài trước họ nói tánh Y tha khởi là nương theo các duyên mà sanh, sao trước sau lại có sự trái chấp với nhau?

Không tất cả quá khứ hiện tại vị lai, không những sanh diệt biến dị gọi vô lậu giới. Vì những sanh diệt biến dị là thế gian hữu lậu. Những sanh diệt là còn tư nghì chẳng thiện chẳng thường vậy. Không sanh không diệt dứt cả lời nói và vọng tưởng, là cảnh mầu diệu bất tư nghì, là thiện là thường tức là chân thường, nhưng không giống với cái thường có và đoạn trên thế gian, là rõ ràng chỗ y báo của Phật, . ngoài thân không còn xứ sở hành động, phước huệ đều đủ nên gọi an lạc, bỏ hai thô trọng gọi là giải thoát thân. Khi Phật thuyết pháp là lìa tướng ngôn thuyết dứt lời hí luận, tỏ bày tự tánh chư pháp nên gọi đại Mâu . ni danh pháp. Mâu . ni nghĩa là lặng lẽ tức rời tướng ngôn thuyết vậy. Chân tướng của Phật như thế, nhưng đến khi tùy cơ ứng hóa, hoặc thắng ứng (tối cao), hoặc liệt ứng (phương tiện), tùy phương tiện trong nhất thời chẳng đặng lấy phương tiện mà luận bàn. Chỗ tu chứng của Phật khác nhau. Phật nói pháp cho chúng sanh cũng như người tỉnh nói cảnh trong mộng, tuy nói mà thật không nói gì vậy. Vậy Phật thân với Phật độ không khác nhau, thoát ly kiến phần năng thủ, thoát ly tướng phần sở thủ, thoát ly tất cả Tâm vương và Tâm sở. ấy lập thành nghĩa Duy Thức.

Có nhiều người gọi phàm phu không hiểu cảnh ngoài, do tâm biến ra nhận mình làm có. Việc ấy nên phá trừ. Nếu rõ được cảnh ở ngoài là do tâm biến ra tức nội cảnh thì còn phá trừ gì nữa. Nhưng xét lại sự thật của nó là không phá gì cả, chỉ hiểu là do tâm chuyển biến mà thôi. Lại chẳng hỏi đến tâm duyên vào đâu mà biến cảnh sắc ở ngoài, dứt duyên ấy chẳng sanh, tiêu diệt cái tâm biến ra ngoài sắc mà trở về tâm, quyết định ngoài thức không sắc gọi trụ Duy Thức, vì chẳng hiểu nghĩa nên họ gọi những duyên sanh ra, tức là chân chánh của các pháp. Vì thế họ gọi Phật có cái xứ sở ngoài thân và lại cũng có cái thân ngoài xứ sở. Có cái kiến phần năng thủ, có tướng phần sở thủ. Tất cả đều có như chúng sanh không khác gì, chỉ khác nhau tịnh với nhiễm.

Chẳng biết họ gọi cái gì là nhiễm, cái gì là tịnh. Ta nên biết tâm không rời khỏi sắc là nhiễm, tâm rời khỏi sắc là tịnh, ngoài trừ sắc ra không còn gọi cái gì là nhiễm cả. Họ chẳng hiểu nghĩa ấy, cứ nhất định gọi sắc chẳng rời thức gọi là Duy Thức. Thế là trái lời Phật dạy, ngoài tâm không pháp, trái với bài tụng này, rời bỏ tướng nhị thủ, trái với tông Duy Thức, chỉ có thức mà thôi. Kẻ học nên biết chỗ ấy.