Quán Vô Lượng Thọ Phật Kinh Nghĩa Sớ

5. Nêu ra sự lạm truyền

Giáo pháp Tịnh Độ được bắt đầu từ Bạch Liên Xã ở Lô Sơn, thời Đông Tấn. Về sau, các tổ tông Tịnh Độ như Thiện Đạo Huệ Nhật, Thiếu Khang …. cho đến các vị Thiền sư, Giảng sư đời trước ở triều ta, phần nhiều cũng diễn xướng pháp môn Niệm Phật. Song chỉ có pháp sư Từ Vân ở chùa Thiên Trúc nghiên cứu tột cùng giáo lý và truyền bá hưng thịnh một thời. Pháp sư biên soạn các tác phẩm Đại, Tiểu Di đà Sám Nghi, Vãng Sinh Truyện, Chánh Tín Kệ, Niệm Phật Tam muội Thi và các biểu đồ minh họa được lưu hành ở đời, nhưng về sau ít người kế thừa.

Thời gian biến chuyển, sự vật đổi thay, việc truyền thừa có nhiều sai phạm, giáo pháp Tịnh Độ này không bao lâu sẽ bị diệt. Cho dù đã từng nghe và tu tập, nhưng phần nhiều chỉ phỏng đoán. Nếu không phân biệt rõ ràng thì e rằng người học đời sau càng bị nhầm lẫn. Nay trích dẫn đại khái năm ba việc, để các bậc thức giả hiểu rõ điều này!

Ở Trung Quốc, sách Nho cũng nói về Tây phương, như Chu Thư Dị Kí nói: “Khi Đức Phật đản sinh, mây lành hiện trong hư không”. Thái sử Tô Do dâng tấu lên vua rằng: “Có bậc Đại Thánh nhân ra đời ở phương Tây, ngàn năm sau, giáo pháp của Ngài sẽ bao trùm khắp cõi này”. Về sau, khi Phật diệt độ, bầu trời xuất hiện 12 đường cầu vồng trắng xuyên suốt từ Nam đến Bắc. Thái sử Hỗ Đa dâng tấu rằng: “Đó là điềm báo bậc Đại Thánh nhân ở Tây phương nhập diệt!”.

Lại nữa, Liệt Tử nói: “Thuở xưa, Thái tể Bĩ nhà Thương hỏi đức Khổng Tử: Ai là bậc Thánh nhân? Khổng Tử đáp: Ở phương Tây có bậc Thánh nhân! Không cai trị mà dân không loạn, không giảng nói mà dân tự tin theo, không giáo hóa mà dân tự thực hành theo…”.

Văn Trung Tử nói: “Phật pháp là giáo ở phương Tây, còn Trung Quốc chỉ có Trọng Ni!”.

Về sau, các nhà Nho phần nhiều cho Phật giáo là giáo phương Tây, vì Thiên Trúc ở phía Tây nước Trung Quốc. Như thế, không đúng với phương Tây được nói trong kinh này.

Thử trình bày sơ lược: Một mặt trời, một mặt trăng, một tòa núi Tu di, bốn châu thiên hạ, thì gọi là một thế giới. Như vậy, 1000 thế giới gọi là Tiểu thiên thế giới; 1000 Tiểu thiên thế giới gọi là Trung thiên thế giới; 1000 Trung thiên thế giới gọi là Đại thiên thế giới. Cảnh giới Đức Phật Thích ca đang giáo hóa, kinh này gọi là Nam Diêm phù đề, chỉ là một châu trong một thế giới. Trung Quốc này chỉ là một góc của châu. Nước Ngũ Thiên Trúc[44] nằm ở chính giữa châu Diêm phù đề; Trung Quốc nằm ở góc Đông Nam của nước đó. Từ phương này nhìn sang phương kia, cho nên gọi là Nam Thiên Trúc là Tây phương. Nếu luận bàn về Tịnh Độ của đức Phật A di đà thì nằm ngoài Đại thiên thế giới, lại vượt xa hơn 10 vạn ức cõi nữa.

Ngài Trí Giả nói: “Tây phương Tịnh độ vượt ngoài ba cõi”. Như thế, đủ biết rõ Tây phương Tịnh độ so với Tây Thiên Trúc của Diêm phù đề này gần xa khác nhau trời vực, làm sao có thể cho là như nhau được!

Trộm xét, xưa nay có hai phương diện làm chướng ngại khiến mọi người không tin Tịnh độ: do người khác làm chướng ngại (tha chướng) và tự mình làm chướng ngại (tự chướng).

Thứ nhất, tha chướng

Thế gian lưu truyền dị thuyết, không phân biệt đúng sai, nên không tin thọ lời Phật dạy. Nay chỉ nêu sơ lược vài điều chứ không thể trình bày hết được.

Như truyện Huệ Bố trong Tục Cao Tăng Truyện, q.7 chép: “Cõi này tuy thanh tịnh, nhưng chẳng phải sở nguyện của ta. Cho dù thọ hưởng pháp lạc trong hoa sen 10 kiếp cũng không bằng chịu cực khổ trong tam đồ để cứu vớt chúng sinh”. Ở đây cho rằng Bồ tát đạt được pháp nhẫn mới có thể chấp nhận được thuyết này, còn Bồ tát chưa đạt được pháp nhẫn thì không thể tự cứu mình làm sao cứu được người khác.

Luận Đại Trí Độ ghi: “Phàm phu bị phiền não trói buộc mà có lòng đại bi cứu chúng sinh, hoàn toàn không có lý này”. Rõ ràng như luận Thập Nghi phá mối nghi thứ nhất. Có người cho rằng: “Nếu tâm thanh tịnh chính là tự tánh Tây phương, cần gì phải cầu sinh về Tịnh độ phương khác?”. Thật có lý này, nhưng đây là Pháp tánh lý độ trong giáo, không phải là điều mà kinh này trình bày. Như vậy phàm phu còn trói buộc chưa đạt được pháp nhẫn, giả sử đốn ngộ tự tâm, thì cũng đâu có thể hằng giữ thanh tịnh? Pháp dù có cao siêu nhiệm mầu đến đâu, nhưng không thâu nhiếp được khắp căn cơ, thì chỉ là lời nói suông, làm sao mà thể nhập.

Lại cho rằng: “Tây phương cách xa cõi này 10 vạn tám ngàn dặm”. Đây cũng là ngộ nhận Tây Trúc là Tây phương Tịnh độ. Kinh ghi: “Từ đây qua phương Tây cách hơn 10 vạn ức cõi Phật có thế giới tên là Cực Lạc”, chứ đâu chỉ khoảng 18 ngàn dặm?

Nêu đại khái một vài ngộ nhận, còn những ngộ nhận khác không cần phải bàn.

Có người cho rằng mười sáu pháp quán này chỉ dành cho hàng hạ căn. Ở đây cho rằng kinh này là pháp tu của hàng thượng thừa viên đốn thành Phật. Câu “Tâm này là Phật” rút ra từ kinh này! Vi đề hi vừa nghe liền phá trừ vô minh, chứng đắc Vô sinh nhẫn, 500 thị nữ phát bồ đề tâm. Há đều là hạ căn sao?

Lại cho rằng người niệm Phật, khi sắp chết cảm được Phật và Bồ tát đến tiếp dẫn đều là nghiệp tự tâm hiện ra, thật ra không có Phật ở phương khác đến. Nay xét kỹ lời này thì có rất nhiều điểm sai lầm.

– Thứ nhất, không tin lời Phật dạy. Bởi vì cảnh chín phẩm mà người niệm Phật sắp chết cảm được trong Quán kinh đều là lời Phật dạy.

– Thứ hai, không tin vào nguyện lực của Phật. Với lòng đại từ bi, các đức Phật và Bồ tát thệ nguyện cứu khổ ban vui, không bỏ sót một chúng sinh nào.

– Thứ ba, không tin vào Phật tánh. Thể tánh của các Đức Phật và chúng sinh đều bình đẳng, có cảm tất có ứng. Nếu Phật không ứng, không đầy đủ ba thân thì chẳng phải là Phật.

Người bị ba điều bất tín này chướng ngăn, làm sao có thể tin được?

Lại có người nói: “Chỉ có hàng phàm ngu học Phật mới cầu vãng sinh”. Ở đây cho rằng kinh Vô Lượng Thọ nói các Bồ tát trong mười phương đều nguyện vãng sinh Tịnh độ, huống gì các bồ tát Phổ Hiền, Thế Chí đều nguyện vãng sinh Tịnh độ. Các bậc Bồ tát Nhất sinh bổ xứ, chứng đắc Bất thoái chuyển, lẽ nào là hàng phàm ngu sao? Lại nữa, trong Lương Cao Tăng Truyện có nêu ra các cao tăng đời Đông Tấn như Đạo Sinh (355 – 434), Đạo Dung (? –?), Huệ Viễn (334 – 416), Huệ Trì (337 – 412), Nam Nhạc Huệ Tư (515 – 577), Thiên Thai Trí Khải (538 – 597), và 18 vị cao hiền ở Lô Sơn đều tu pháp môn Tịnh Độ này, lẽ nào cũng là hàng phàm ngu sao? Ông nay bị trói chặt trong ba cõi, trôi lăn trong năm trược, chịu đủ các thống khổ mà không muốn cầu giải thoát, hoàn toàn trái ngược với bậc trí, thật là điên đảo! Nếu có được sức nhẫn, thích ở trong ba cõi để cứu độ chúng sinh, thì đâu nói ra lời này làm trở ngại người khác tu tập!

Lại cho rằng: “Niệm Phật, tu quán để cầu sinh Tịnh độ đều là chấp trước và thủ tướng, thật trái với pháp tu vượt ra ba cõi!”. Ở đây cho rằng “trước” và “bất trước”, “thủ” và “bất thủ” đều do chỗ thấy có sáng suốt hay mê muội. Lẽ nào hễ thấy tu trì đều cho là trước tướng; còn buông lung, không thúc liễm tâm ý đều là người thông đạt ư? Hơn nữa, Phật dạy không trước tướng nghĩa là không chấp trước vào bốn tướng[45]: ngã, nhân, chúng sinh và thọ giả, không trụ vào các tướng pháp đang tu để phá trừ chấp nhân và chấp pháp, hầu đạt được nhân không và pháp không, đâu từng cho buộc niệm, tiến tu là trước tướng?

Vả lại, người đời cạnh tranh nhân – ngã, khoa trương quyền lực, tham đắm sắc thanh, chạy theo danh lợi, gom góp tài sản, quyến luyến vợ con…. Các việc này trói buộc người từ vô thỉ, Đức Phật khuyên cần phải xa lìa, nhưng trái lại, càng thêm đắm trước. Niệm Phật tam muội từ vô thỉ chưa từng thực hành, Phật khuyên tu tập, nhưng ngược lại nghi ngờ cho là trước tướng. Chúng sinh thật mê muội, điên đảo đến như vậy đó! Ở đây cho rằng tu niệm Phật tam muội, nhất định không phải là trước tướng. Vì sao? Bởi vì thân Phật là vô tướng, có gì để chấp. Cho nên luận Trí Độ ghi: “Người gieo trồng vào ruộng phước Phật, gọi là chuyên tâm bám chắc vậy! Do đó, nên tùy thuận dâng hương hoa cúng dường vô tận Đức Phật”. Luận sư Long Thọ[46] há chẳng hiểu “Bát nhã” ư, lẽ nào cũng cho “bám chắc” là trước tướng sao? Bát nhã pháp không, vốn giúp cho người tu Lục độ không trụ tướng, nếu không tu Lục độ thì đâu cần Bát nhã! Bậc chân chánh đắc đạo thì liễu đạt được “tu vô tu, niệm vô niệm”. Đây gọi là “trọn ngày tu mà chẳng thấy tu, suốt ngày niệm mà chưa từng niệm”. Kinh Kim Cang Bát nhã ghi: “Không có ngã, nhân, chúng sinh, thọ giả mà tu tất cả thiện pháp thì nhất định chứng đắc Vô thượng Bồ đề. Cho nên biết bậc Bồ tát đã liễu đạt đều đã từng tu thiện.

Lại có người cho rằng: “Khi sắp chết, nếu hành giả thấy tràng phan, hoa sen v.v… hiện trước mặt đều không nên bỏ”. Ở đây cho rằng: “Cảnh giới trước mặt hiện đến khi sắp chết, cũng có cảnh do chánh niệm thiện nghiệp cảm ứng; cũng có cảnh do tà tâm tạo ác chiêu tập, đâu thể hoàn toàn cho là việc ma. Huống chi cảnh giới ác đã mặc nhiên hiện ra theo nghiệp dẫn, há có thể do ý ông muốn lấy hay bỏ được sao? Như người tạo nghiệp đáng bị đọa vào tam đồ, khi sắp chết cảnh giới ác hiện ra trước mặt, sao không bỏ được? Cho nên biết đó là lời nói sai lầm, không đáng tin nhận!

Có người phát nguyện rằng: “Con nguyện từ nay cho đến khi thành Chánh giác, nếu chưa đạt được đạo, thì thân không mắc tật bệnh, không bị chết yểu, ngay lúc lâm chung không thấy cảnh giới ác. Sinh làm người thông minh chánh trực, không sinh vào các nước xấu ác, không gặp bạo chúa; bất cứ sinh vào chốn nào cũng được gặp Phật, nghe pháp, đồng chơn xuất gia, sống hòa hợp trong tăng chúng”. Ở đây cho rằng, nếu sinh về Tịnh độ thì hoàn toàn không có các thứ tai hoạn như tật bệnh, yểu mạng, nước ác, bạo chúa… đương nhiên được gặp Tam bảo, xuất gia làm tăng. Chỉ vì không biết có Tịnh độ nên mới phát nguyện này. Cũng giống như Trần Trừ Lăng nguyện rằng: “Nguyện được trở lại làm người, sinh vào những nơi đồng bằng thành thị…”. Ông ta là nhà Nho, nên cũng không đáng chê trách, nhưng có những vị thiền sư giảng đạo cũng có nhiều kiến giải như thế. Họ đều nói: “Chỉ nguyện đời sau không mất thân người nam, được xuất gia học đạo”. Vậy thử nói rằng: “Ông nay đã là người nam xuất gia rồi, chỉ nên cầu vượt ra ba cõi, cớ sao lại cầu được làm người nam, để trở lại xuất gia, hoàn toàn không có chí cầu tiến sao?”

Thứ hai, tự chướng

Có sáu loại:

Có người tự cho rằng Tịnh độ khó sinh về, ta không đủ sức lực, không dám mong cầu quá sức, chỉ cầu không mất thân người là đủ rồi.

Có người lại cho rằng ta phá giới phạm trai, tạo nhiều ác nghiệp, tội nặng sâu dày, làm sao có thể sinh về Tây phương Tịnh độ!

Lại có người cho rằng đức Phật giảng Tây phương là phương tiện quyền biến để dẫn dắt chúng sinh chuyên tâm làm thiện, chứ hoàn toàn không có thật. Cho nên họ thấy người tu Tịnh nghiệp thì sinh tâm cười nhạo.

Có người cho rằng, người thông minh tài trí căn cơ lanh lợi, ngộ thẳng tâm mình, những việc làm của mình đều khế hợp với đạo, há có thể cùng một hạng với những người thấp kém tu hành niệm Phật kia sao?

Có người cho rằng sinh mạng con người là do khí huyết giả hợp tạo thành gọi là thân, đến khi chết đi thì cốt hài tan nát, tất cả đều trở về không, làm gì có Tịnh độ để sinh về?

Có người nói lúc sắp chết khởi tưởng đoạt thai ấm, trong khoảng sát na liền thay đổi quả báo, không trải qua giai đoạn gá bào thai.

Ở đây cho rằng nghiệp báo thân tâm do nhiều đời tạo thành, làm gì có thần ngã để đoạt lấy quả báo. Trộm nghĩ, thần thức linh diệu đã gá vào thai kia từ trước rồi, báo hết thì thọ sinh, chứ chẳng phải thai ấm nào khác. Giả sử có thể đoạt được, nhọc tâm khởi tưởng cầu nhập bào thai, chưa biết vì ý gì mà trái ngược lại chí nguyện xuất gia, trái với pháp môn giải thoát như thế? Huống chi Đức Phật dùng lòng từ bi chỉ bày Tịnh độ, ân cần khuyến hóa dẫn dắt cùng khắp trong kinh điển Đại thừa. Mắt thấy tai nghe mà còn nghi ngờ hủy báng, thì tự cam chịu chìm đắm luân hồi, không mong giải thoát khỏi ba cõi. Như Lai gọi những người này là kẻ đáng thương vậy. Bởi vì chúng sinh không biết pháp môn này đặc biệt, dị thường, không phân biệt hiền ngu, chẳng kể Tăng tục, không luận tu hành mau chậm, chẳng cần biết tạo tội nặng nhẹ, chỉ cần phát khởi lòng tin quyết định, liền được hạt giống vãng sinh.

Pháp sư Từ Vân nói: “Chỉ có pháp môn An dưỡng tịnh nghiệp là đường tắt đáng nên tu tập. Nếu bốn chúng, người nào muốn mau chóng phá trừ vô minh, vĩnh viễn diệt sạch tất cả các tội nặng, nhẹ, như năm tội nghịch, 10 tội ác v.v… thì nên tu theo pháp môn này. Nếu có người muốn giới thể Tỳ kheo, Sa di được thanh tịnh trở lại, đạt được niệm Phật tam muội, thành tựu các pháp Ba la mật của Bồ tát, nên tu học pháp này. Nếu có người muốn lúc sắp chết lìa được các cảnh sợ hãi, tự tâm được nhẹ nhàng, các bậc Bồ tát đến trước đưa tay dẫn dắt, vừa lìa trần lao, liền đạt bất thoái; không trải qua nhiều kiếp, liền được Vô sinh, thì nên tu tập pháp môn này”. Pháp ngữ của các bậc Hiền xưa, há không tin theo sao?

Năm ý trên chỉ trình bày sơ lược những điểm cốt yếu, còn những điểm khác, không thể nêu ra hết được, trong văn giải thích sẽ trình bày chi tiết.

Xem trong Khai Nguyên Tạng Lục[47] thì kinh này có hai bản dịch. Bản dịch trước đã mất. Bản này do ngài Cương lương da xá dịch.

Trong Cao Tăng Truyện ghi: “Cương lương da xá, Trung Quốc dịch là Thời Xứng. Sư là người ở Tây Vực, tánh tình cương trực, lòng ít ham muốn, tinh thông Tam tạng. Vào năm Nguyên Gia thứ I (424), đời Lưu Tống, Sư đến Kinh Ấp, Trung Quốc. Vua Văn Đế rất kính phụng, nên ban chiếu thỉnh Sư trụ trì tinh xá Đạo Lâm ở Chung Sơn. Ở đây, ngài Tăng Hàm thỉnh Sư dịch kinh này và kinh Quán Dược Vương Dược Thượng, Tăng Hàm ghi chép. Về sau Sư đến du hóa ở Mân Thục[48], không bao lâu Sư trở về và thị tịch ở Giang Lăng”.

Vả lại, trong những triều đại trước cũng đã có một số Luận sư giải thích kinh này. Như đời Tùy có pháp sư Huệ Viễn[49], đại sư Thiên Thai Trí Giả đều soạn chương sớ giải thích; đời Đường có hòa thượng Thiện Đạo cũng soạn Huyền Nghĩa. Tất cả đều được lưu hành ở đời, nhưng mỗi mỗi vị đều theo chủ trương riêng mà thay nhau phế bỏ, hưng lập. Những giải thích được trình bày ở đây đều chọn lấy những ý hay, tất nhiên có nhiều chỗ sai lầm, nhưng đã được chỉnh sửa.

HẾT QUYỂN THƯỢNG

Chú Thích - Quyển Thượng

[1] Rừng gai: cõi Ta bà uế trọc.

[2] Thai ngục: thai sinh, một trong Tứ sinh. Nỗi khổ mà người nằm trong bụng mẹ phải chịu giống như ở trong ngục. (TĐPH Huệ Quang, t. VI, tr. 5024).

[3] Cõi báu: cõi Tây phương Cực lạc

[4] Ao vàng: ao Bảy báu ở cõi Cực lạc.

[5] Triều âm, (Hải triều âm): âm thanh vang rền như tiếng sóng biển, thường dùng để ví dụ cho âm thanh của Phật và Bồ tát hoặc chỉ cho sự ứng hóa của Phật và Bồ tát.

– Kinh Đại Bảo Tích, q. 40 (Đại 11, 231 hạ) ghi: “Ngôn ngữ của Như Lai tùy theo từng loài mà hiện ra để chuyển hóa họ, không thể nghĩ bàn, nay ta sẽ nói sơ lược. Này Xá lợi tử! Lời nói của Như Lai dễ hiểu, dễ biết, hòa nhã (…) là tiếng nói Phạm thiên, tiếng nói như hải triều, mây sấm, (…) lượng như hư không, là tiếng nói thành tựu bởi tất cả các thứ nhiệm mầu”.

– Kinh Đại Phật Đảnh Thủ lăng nghiêm, q. 2 ghi: “Đức Phật phát khởi lòng từ bi, thương xót A nan và đại chúng, dùng tiếng như hải triều, dạy bảo khắp chúng hội”. (TĐPH Huệ Quang, t. II, tr. 1755).

[6] Danh lý (Danh nghĩa): danh xưng và nghĩa lý. Như nói “Chư hành vô thường” thì “chư hành” là “Danh”; còn “vô thường” là “Nghĩa”.

Danh: tên, biểu hiện bản thể các pháp.

Nghĩa: nghĩa chân thật của bản thể các pháp.

Danh tức là tên gọi (danh) nhờ đó hiểu rõ nghĩa chân thật của bản thể các pháp. Nhưng trong đó, danh chỉ là giả lập, mặc dù nêu lên được nội dung, ý nghĩa vẫn không phải là bản thể của các pháp. Cho nên với nghĩa có hai mối quan hệ là Tương tức và Bất tức.

– Tương tức: như trong danh hiệu các Đức Phật và Bồ tát, đã bao hàm nguyện lực và công đức rộng lớn bất khả tư nghị của các Ngài, nên danh hiệu với thật nghĩa của pháp thể không khác, danh tức nghĩa, nghĩa tức danh, gọi là danh nghĩa tương tức, danh nghĩa bất li, danh nghĩa bất nhị, cũng đồng nghĩa với Danh thể bất nhị. Ngoài ra chân ngôn, chú ngữ v.v… cũng thuộc về danh nghĩa tương tức.

– Bất tức: như lúc nói lửa thì không có nóng (nói lửa thì chỉ là Danh chứ chưa phải là lửa thật, nên không nóng). (TĐPH Huệ Quang, t. II, tr. 1034).

[7] Bản Địa, Thuỳ Tích: (còn gọi là Bản Tích): Phật và Bồ tát vì cứu độ chúng sinh, từ chân thân của chính mình biến hóa ra rất nhiều phân thân thị hiện ra đời để hóa độ chúng sinh. Đức Phật Thích ca Mâu ni đã thành Phật từ lâu xa (Bản môn), nhưng thị hiện ra liệt ứng thân 1 trượng 6 (Tích môn) để hóa độ chúng sinh. (TĐPH Huệ Quang, t. I, tr. 274; t. VI, tr. 5664).

[8] Khai Thị Ngộ Nhập: từ ngữ trong kinh Pháp Hoa nói về mục đích của Đức Phật xuất hiện ở thế gian. Khai: khai mở Như Lai tạng; Thị: hiển thị, chỉ bày; Ngộ: liễu ngộ, giác ngộ; Nhập: thể nhập vào tri kiến Phật. (TĐPH Huệ Quang, t. III, tr. 2263).

[9] Thanh giáo: Giáo pháp được tuyên thuyết bằng âm thanh. Đây chính là thanh trần trong Lục trần thuyết pháp của Phật. Ma ha Chỉ Quán 7, hạ ghi: “Tức là Tiệm, Đốn, Bất định, Bí mật, Tạng, Thông, Biệt, Viên, nếu hiểu được ý này thì biết được Thanh giáo khai hợp, hóa đạo. (PQĐTĐ, q. 7, tr. 6496)

[10] Bán Mãn: Bán Mãn nhị giáo. Bán tự giáo và Mãn tự giáo. Bán tự là chữ cái, còn Mãn tự là ghép những chữ cái thành từ và câu. Trong năm chương của luận Tì già la, chương Tất đàm thứ nhất nêu rõ Bán tự sinh ra từ; nếu học hết năm chương thì gọi là Mãn tự.

Phật giáo mượn từ Bán tự giáo để chỉ chín thể loại kinh của Thanh văn Tiểu thừa, còn Mãn tự giáo chỉ kinh Phương Đẳng của Đại thừa.

Theo kinh Niết bàn, q. 8, ban đầu thuyết pháp, Đức Phật nói bán tự, cho là căn bản các pháp, như: kí luận, chú thuật, văn chương, các ấm đều thuộc về thật pháp. Phàm phu học lấy cho là căn bản, sau đó mới biết được pháp ấy chẳng phải là thật pháp. Lại nữa, thế pháp là bán giáo, xuất thế pháp là mãn giáo.

Tóm lại, về mặt phán giáo mà nói thì toàn bộ giáo thuyết của Phật phân làm Bán, Mãn hay Quyền, Thật. (TĐPH Huệ Quang, t. I, tr. 266 ).

[11] Chánh biến tri hải: biển chánh biến tri, tức Chánh biến tri của Phật vì sự hiểu biết của các Đức Phật đúng đắn sâu rộng như biển, không thể đo lường được nên dụ như biển. (TĐPH Huệ Quang, t. I, tr. 929).

[12] Nhất thật cảnh giới: 1. Cảnh giới giác ngộ bình đẳng chân thật; 2. Tâm thể tự tánh thanh tịnh của chúng sinh; 3. Pháp thân Như Lai. (TĐPH Huệ Quang, t. III, tr. 3241).

[13] Chiêm Sát kinh: kinh, gồm hai quyển, do ngài Bồ đề Đăng dịch vào đời Tùy, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chính Tạng, 17. Nội dung kinh nói về những giáo pháp do Bồ tát Địa Tạng vâng ý Phật hướng dẫn chúng sinh ở đời mạt pháp tu thiện nghiệp. (TĐPH Huệ Quang, t. I, tr. 917).

[14] Thượng cầu hạ hóa: trên cầu giáo pháp của các đức Phật, dưới hóa độ chúng sinh, là nội dung hành Bồ tát hạnh. Tự lợi, lợi tha tu hành một cách chân thật thù thắng, tự cầu bồ đề và hóa độ chúng sinh làm cho họ chứng được bồ đề. Thượng cầu bồ đề là tự lợi, hạ hóa chúng sinh là lợi tha, muôn hạnh Bồ tát không ra ngoài hai điều này. (TĐPH Huệ Quang, t. VI, tr. 5723).

[15] Thân độ: thân thể và quốc độ mà phàm phu hoặc Phật, Bồ tát lãnh thọ. Tức chánh báo và y báo. (TĐPH Huệ Quang, t. VI, tr. 5146).

[16] Đại sự nhân duyên (Nhất đại sự nhân duyên): cảm ứng một việc lớn. Tam Tạng Pháp Số ghi: “Nhất” tức nhất thật tướng; vì thể tánh của Nhất thật tướng rộng lớn nên gọi là “Đại”; nghi thức mà Như Lai xuất thế độ sinh gọi là “Sự”; chúng sinh vốn có nhất thật tướng này mà khéo thành cơ cảm Phật nên gọi là “Nhân”; Như Lai đã chứng Nhất thật tướng này mà khởi ứng độ sinh nên gọi là “Duyên”. Tất cả Như Lai xuất hiện ở đời đều vì khai thị Thật tướng mà chúng sinh vốn có, khiến tất cả được ngộ nhập tri kiến Phật. Lìa việc này thì chẳng phải là bản hoài xuất thế của Như Lai. Một việc lớn (Nhất đại sự), chỉ việc chuyển mê khai ngộ. Luận theo các kinh thì Đại sự trong kinh Pháp Hoa là Phật tri kiến, kinh Niết bàn là Phật tánh, kinh Vô Lượng Thọ là vãng sinh Cực Lạc. Phẩm Phương Tiện, kinh Pháp Hoa ghi: “Các đức Phật Thế Tôn chỉ vì một Đại sự nhân duyên mà xuất hiện nơi đời”. (TĐPH Huệ Quang, t. II, tr. 1307).

[17] Kỳ sơn (Kì xà đa sơn, Quật sơn): núi Kỳ xà quật. Trung Hoa dịch là Linh Thứu sơn, Thứu Đầu Linh sơn. Núi này ở phía Đông Bắc thành Vương Xá, thủ đô nước Ma kiệt đà thuộc Trung Ấn Độ, là nơi đức Phật thường đến thuyết pháp, rất nổi tiếng.

Có thuyết cho rằng đỉnh núi giống hình chim thứu, lại có thuyết cho rằng trên đỉnh núi có rất nhiều chim thứu trú ngụ, nên có tên là núi Thứu.

Đây là nơi mà đức Phật đã nhiều lần diễn thuyết diệu pháp. Vua Tần bà sa la (S. Bimbisra), nước Ma kiệt đà, sống đồng thời với đức Phật, vì muốn đến nghe pháp nên ông đã lập nhiều công ttình to lớn từ lưng chừng núi đến đỉnh núi như đoạn đường lên núi dài khoảng 3km được lát đá thành bậc cấp, mỗi bậc rộng hơn 10 bước. Trên đỉnh núi có một đài thuyết pháp của đức Phật thuở xưa… Ngoài ra, nơi đây ông Đề bà đạt đa lăn đá hại Phật. Thạch thất là nơi đức Phật và ngài Xá lợi phất cùng hàng Thanh văn nhập định, chỗ Tôn giả A nan gặp Ma vương nhiễu loạn, nơi đức Phật tuyên thuyết kinh Pháp Hoa, kinh Đại Phẩm Bát nhã, kinh Kim Quang Minh Tối Thắng Vương, kinh Vô Lượng Thọ. (TĐPH Huệ Quang, t. III, tr. 2115).

[18] Tam Chủng Tịnh Phước (Tam chủng tịnh nghiệp): ba chính nhân Tịnh nghiệp, cũng là ba nhân vãng sinh Tịnh độ:

1 Hiếu dưỡng cha mẹ, thờ phụng sư trưởng, từ tâm bất sát, tu tập mười nghiệp lành;

2 Thụ trì Tam quy, đầy đủ các giới, không phạm oai nghi;

3 Phát tâm bồ đề, tin sâu nhân quả, đọc tụng kinh điển Đại thừa, khuyến tấn người tu hành. (TĐPH Huệ Quang, t. V, tr. 4079).

[19] Ngũ khổ: năm thứ khổ não. Ngũ khổ này, kinh luận đều nói khác nhau. Ở đây nêu ra theo kinh Ngũ Khổ Chương Cú: 1. Chư thiên khổ; 2. Nhân đạo khổ; 3. Súc sinh khổ; 4. Ngạ quỷ khổ; 5 Địa ngục khổ.

[20] Quán địa pháp: pháp quán tưởng đất, một trong 16 pháp quán. Quán tướng phía dưới có kim tràng bảy báu nâng mặt đất lưu li, trên đất lưu li có dây vàng ròng đan khít nhau, mỗi thứ báu đều có 500 tia sáng nhiều màu sắc. (TĐPH Huệ Quang, t. VI, tr. 5246).

[21] Phân đà lợi hoa (puṇḍarỵka): bạch liên hoa, tức hoa sen trắng. Hoa Phân đà lợi rất to và thơm ngát, cánh hoa màu trắng lung linh như bạc, thường mọc trong ao A nậu đạt. Hoa này mọc trong bùn nhưng không bị bùn làm nhiễm ô, cho nên trong kinh luận thường dụ cho Phật tính, Pháp tính tuy ở trong phiền não mà không bị phiền não làm ô nhiễm. Theo kinh Diệu Pháp Liên Hoa, khi hoa này chưa nở thì gọi là Khuất ma la (Utpala), khi sắp tàn thì gọi là Ca ma la (Kamala), khi đang nở gọi là Phân đà lợi. (TĐPH Huệ Quang, t. IV, tr. 3583).

[22] Quyền thừa: còn gọi là Quyền giáo, Phương tiện giáo, là giáo pháp quyền lập, tức giáo môn được lập bày bằng phương tiện quyền giả để thuận theo ý của chúng sinh; là pháp phương tiện được lập ra để dẫn dắt hành giả vào Thật giáo, sau khi đạt đến cảnh giới Thật giáo rồi thì phải phế bỏ Quyền giáo.

Đối lại với Quyền giáo là Thật giáo hay Chân thật giáo là giáo pháp chân thật rốt ráo, tức giáo pháp được nói ra từ thật nghĩa nội chứng của đức Phật. (TĐPH Huệ Quang, t. IV, tr. 3892 – 3893).

[23] Sớ giải của ngài Huệ Viễn: Vô Lượng Thọ Kinh Nghĩa Sớ (1 quyển), do ngài Huệ Viễn Tịnh Ảnh đời Tùy soạn.

[24] Duy tâm: tất cả sự tồn tại trong vũ trụ đều do tâm biến hiện, ngoài tâm khơng có pháp nào tồn tại. Tâm là bản thể chân thật duy nhất của vạn hữu. (TĐPH Huệ Quang, t. II, tr. 1147)

[25] Thiên Thai Thập Nghi Luận (Tịnh Độ Thập Nghi Luận, A di đà Thập Nghi Luận, Tây Phương Tập Nghi): Luận, 1 quyển, do ngài Thiên Thai Trí Khải soạn vào đời Tùy, được xếp vào Đại Chính Tạng, tập 47. Nội dung y cứ vào pháp môn vãng sinh Tịnh Độ mà nêu ra 10 câu hỏi, sau đó theo thứ tự giải đáp… (TĐPH Huệ Quang, t. VI, tr. 5261).

[26] Quán thứ chín: Phật Quán (Phật thân quán, Biến quán nhất thiết sắc thân tưởng): quán tưởng chân thân của Phật Vô Lượng Thọ. Thực hành pháp quán tưởng này sẽ thấy được tất cả các đức Phật.

[27] Thú nhập: Kinh Du già, tr. 22, q. 37 ghi: “Thú nhập nghĩa là đạt được sức tăng thượng tịnh tín; hoặc tại gia xa lìa hạnh ác, thọ trì học xứ; hoặc xuất gia xa lìa các dục, thọ trì học xứ”.

[28] Nhị đế: Chân đế và Tục đế.

Chân đế (Thắng nghĩa đế, Đệ nhất nghĩa đế): lí chân thật bình đẳng mà chỉ có trí của bậc Thánh mới nhận biết.

Tục đế (Thế tục đế, thế đế, Phú đế): chỉ cho sự tướng thế gian mà mê tình nhận biết. (TĐPH Huệ Quang, t. IV, tr. 3313)

[29] Quán tâm: quán chiếu tâm mình để làm sáng tỏ bản tính của tâm. Tông Thiên Thai đặc biệt thường dùng từ “Quán tâm”, như Nhất tâm tam quán, Nhất niệm tam thiên … đều là những dụng ngữ có liên quan đến quán tâm. Tu nhất tâm tam quán tức là đối với một niệm vọng tâm của chính mình phải quán nó là Giả, là Không, là Trung. Đối tượng để quán sát có: Tâm, Phật và Chúng sinh, trong đó, tự quán tâm mình là dễ dàng nhất. Vả lại, quán tâm mình cũng là quan trọng nhất, vì tâm mình là cội gốc của tất cả sự vật, cho nên nhấn mạnh việc quán bản tính của tự tâm. Diệu Pháp Liên Hoa Kinh Huyền Nghĩa 2, q. thượng ghi: “Pháp môn được trình bày ở trên có gì khác với tâm? Chỉ vì chúng sinh pháp thì quá rộng mà Phật pháp thì quá cao siêu, rất khó đối với kẻ sơ học. Nhưng tâm, Phật và chúng sinh cả ba không sai khác, chỉ cần quán sát tự tâm thì dễ dàng hơn”. (TĐPH Huệ Quang, t. IV, tr. 3812)

[30] Tứ biện (Tứ vô ngại biện, Tứ vô ngại giải): bốn năng lực lí giải (tức trí giải) và năng lực diễn đạt bằng ngôn ngữ (tức biện tài) một cách tự do tự tại không trệ ngại. Bốn thứ này đều lấy trí huệ làm bản chất nên gọi là Tứ vô ngại trí; nếu nói theo năng lực lí giải thì gọi là Tứ vô ngại giải, còn nói theo năng lực diễn đạt bằng ngôn ngữ thì gọi là Tứ vô ngại biện. Đây là pháp hóa độ chúng sinh nên cũng gọi là Tứ hóa pháp.

Theo luận Câu xá 27 thì Tứ vô ngại giải là:

1) Pháp vô ngại giải (Dharma pratisaṃvid): tự tại diễn bày, lãnh ngộ danh cú, văn chương của Pháp, đồng thời quyết đoán được vô ngại.

2) Nghĩa vô ngại giải (Artha pratisaṃvid): tinh thông nghĩa lí được trình bày bởi pháp, đồng thời quyết đoán được vô ngại.

3) Từ vô ngại giải (Nirktipratisaṃvid): tinh thông phương ngôn của các địa phương một cách vô ngại, tự tại.

4) Biện vô ngại giải (Pratibhna pratisaṃvid): tùy thuận chính lí, tuyên dương vô ngại cũng gọi là Nhạo thuyết. Tức khéo tùy thuận sự mong cầu của người khác mà ưa thích nói pháp. (TĐPH Huệ Quang, t.V, tr. 4898).

[31] Bát âm: (Bát chủng thanh tịnh âm, Bát chủng phạm âm thanh, Bát phạm): tám loại âm thanh. Tiếng nói của Như Lai là lời nói thanh tịnh hòa nhã, có tám thứ công đức thù thắng, khiến cho các chúng sinh nghe rồi liền giải ngộ:

1) Cực hảo âm (Duyệt nhĩ thanh): tất cả chư thiên, Nhị thừa, Bồ tát tuy vị nào cũng có âm thanh rất hay, nhưng chưa đạt đến chỗ tột cùng; chỉ có tiếng nói của Phật khiến cho người nghe không nhàm chán mà được vào diệu đạo. Đó là tiếng hay nhất trong tất cả tiếng.

2) Nhu nhuyến âm: do tâm tốt lành, Phật nói ra lời dịu dàng làm cho người nghe vui ưa thích, bỏ tâm cố chấp.

3) Hòa thích âm: Phật thường trụ trung đạo, khéo giải thích một cách thong dong, phát ra tiếng hòa nhã, đúng đắn, khiến người nghe sinh tâm ưa thích, thể hội được lí.

4) Tôn huệ âm: địa vị oai đức của Phật tôn quí, trí huệ thông suốt, tiếng Phật nói ra khiến người nghe tôn trọng và trí huệ được khai mở sáng suốt.

5) Bất nữ âm: Phật ở trong định Thủ lăng nghiêm có uy đức đại hùng, tiếng Ngài nói ra khiến tất cả người nghe kính sợ, thiên ma ngoại đạo đều qui phục.

6) Bất ngộ âm: trí huệ của Phật tròn sáng chiếu soi không ngăn ngại, tiếng nói ra chín chắn, chân thật, không sai lầm, khiến người nghe đều được chính kiến.

7) Thâm viễn âm: trí của Phật thâm sâu, địa vị hạnh nguyện cao tột, tiếng Ngài nói ra từ gần đến xa, khắp đến 10 phương, gần nghe không lớn, xa nghe không nhỏ khiến đều ngộ được lí cực kì sâu xa.

8) Bất kiệt âm: hạnh nguyện của Như Lai không cùng tận, ngoài ra trụ pháp tạng vô tận, nên tiếng Ngài nói ra khiến người nghe tìm được ý nghĩa.

Tám điều trên là nói về đức âm thanh của Phật. (TĐPH Huệ Quang, t. I, tr. 366).

[32] Ứng tích: ứng hóa thùy tích. Phật, Bồ tát thích ứng theo cơ duyên của chúng sinh mà từ bản thể thị hiện các thứ thân để cứu độ chúng sinh. (TĐPH Huệ Quang, t. VII, tr. 5934).

[33] Viên quang: hào quang, vầng sáng hình tròn phóng ra từ đỉnh của Phật, Bồ tát.

Kinh Quán Vô Lượng Thọ (Đại 12, 343 trung) ghi: “Viên quang của đức Phật A di đà ví như trăm ức tam thiên đại thiên thế giới, trong viên quang có trăm vạn ức na do tha hằng hà sa Hóa Phật. (TĐPH Huệ Quang, t. VII, tr. 6029).

[34] Quang đài hiện độ: trong đài vàng hiện ra Tịnh độ. Quang đài là đài vàng được tạo thành do hào quang của Đức Phật. Theo phần Tựa kinh Quán Vô Lượng Thọ ghi: “Bấy giờ Đức Thế Tôn phóng hào quang ở giữa chặn mày, ánh sáng đó có sắc vàng ròng, chiếu khắp vô lượng thế giới trong mười phương, rồi thâu trở về trên đảnh của Đức Phật, hóa thành đài vàng như núi Tu di, các cõi nước thanh tịnh vi diệu của các đức Phật mười phương đều hiện bày trong đó”. Phu nhân Vi đề hi chán ngán, muốn xa lìa các khổ vui, mong cầu vãng sinh Tịnh độ, nhân thấy trong các Tịnh độ, thế giới Cực lạc ở phương Tây là thanh tịnh nhất, liền cầu sinh về cõi Tịnh độ của đức Phật A di đà.

Thật ra, các Tịnh độ ở mười phương do đức Thế Tôn thị hiện ra vốn không hơn kém nhau, sự đoạn hoặc chứng chân, hạnh mãn quả viên của các đức Phật cũng như nhau, nhưng vì tùy cơ ẩn hiển, hóa độ theo căn cơ nên đức Thế Tôn ẩn đi sự thù thắng của các Tịnh độ khác mà chỉ hiển bày sự ưu thắng của Tịnh độ Tây phương của đức Phật A di đà để tiếp dẫn phu nhân Vi đề hi. (TĐPH Huệ Quang, t. IV, tr. 3828); (Từ Điển Đinh Phúc Bảo).

[35] Phạm vương Loa Kế: vị Phạm thiên vương có búi tóc hình xoắn ốc trên đảnh đầu. Vị này đã từng cùng tôn giả Xá lợi phất vấn đáp trên hội Duy ma. Kinh Tâm Giới Quán Pháp, q. thượng, ghi: “Đức Loa Kế phạm vương có năng lực thấy được Tây phương Tịnh độ (TĐPH Huệ Quang, t. III, tr. 2471).

[36] Đắc ích: một khoa trong Quán Vô Lượng Thọ Kinh Sớ do ngài Thiện Đạo đời Đường, Trung Quốc phân chia khi trùng tân kinh văn trong hội Vương Cung của kinh Vô Lượng Thọ.

Thông thường, kinh văn được chia thành ba phần: phần Tựa, phần Chính tông, và phần Lưu thông, tức là Tam phần khoa kinh. Nhưng ngài Thiện Đạo đem ba khoa vốn có trong hội Vương Cung chia làm bốn khoa, tức sau phần Chính tông có thêm phần Đắc ích. Phần này bắt đầu từ câu “Thuyết thị ngữ thời…” đến câu “chư thiên phát tâm”. Theo cách phân biệt của ngài Thiện Đạo thì gồ có năm hạng mục: Nội phần tổng điệp (toàn bộ phần trong), Năng văn pháp nhân (người có thể nghe pháp), Vi đề đắc ích (Vi đề được lợi ích), Thị nữ đắc ích (người hầu nữ được lợi ích), chư thiên đắc ích (chư thiên được lợi ích). (TĐPH Huệ Quang, t. II, tr. 1461).

[37] Phước quán: còn gọi là phước huệ, tức là sự trang nghiêm của phước đức và trí huệ. Phước là tu các nghiệp thiện như bố thí, v.v…. Quán là Quán niệm chân lý. Phước thuộc về lợi tha, Quán thuộc về tự lợi. Trong Tịnh Độ Nguyên Lưu Chương Huyền Tự ghi “Phước Huệ song tu” (Từ điển Đinh Phúc Bảo)

[38] Định thiện, Tán thiện: Định thiện là định tâm tu thiện, là pháp tu quán Phật Tam muội. Tán thiện là Thiện nghiệp được tu tạo với tâm tán loạn. Các ngài Huệ Viễn, Trí Khải, Cát Tạng đều cho 16 pháp quán trong kinh Quán Vô Lượng Thọ là Định thiện và Tán thiện. Ngài Huệ Viễn cho rằng tu tập ba thứ phước gọi là Tán thiện vãng sinh, tu tập 16 chính quán gọi là Định thiện vãng sinh. Nhưng ngài Thiện Đạo thì cho 13 phép quán trước là Định thiện, ba phép quán sau là Tán thiện.

Quán Kinh Huyền Nghĩa Phần (Đại 37, 246 trung) ghi: “Yếu môn chính là Định môn và Tán môn trong Quán Kinh này. Định là dứt nghĩ để lắng tâm, Tán là bỏ ác để tu thiện”. (TĐPH Huệ Quang, t. II, tr. 1531; t. V, tr. 4243).

[39] Chánh thọ: (Sampatti): trạng thái thiền định đã dứt hết loạn tưởng, duyên lự, lãnh thọ được cảnh sở quán. Nhờ sức định khiến cho thân tâm được an lạc, cũng như gương sáng vô tâm hiện rõ mọi vật. Quán Kinh Huyền Nghĩa Phần ghi: “Chánh thọ: tâm tưởng đều dứt, tất cả duyên lự đều quên, tam muội tương ưng”. (TĐPH Huệ Quang, t. I, tr. 945).

[40] Huyền Nghĩa phần: phần nói về yếu chỉ sâu xa của một bộ kinh. Huyền Nghĩa Phần này được thấy trong Quán Vô Lượng Thọ Kinh Sớ (4 quyển) của ngài Thiện Đạo đời Đường. Nội dung gồm một bài kệ phát nguyện qui y Tam bảo và bảy môn huyền nghĩa như Tự đề, Thích danh v.v…. để giải thích về yếu chỉ của kinh Quán Vô Lượng Thọ. (TĐPH Huệ Quang, t. II, tr. 2016).

[41] Lưỡng phàm Tứ quả:

* Lưỡng phàm, tức Nhị phàm: hành giả Tam thừa trước giai vị kiến đạo là phàm vị. Phàm vị có hai:

1. Ngoại phàm: chỉ người do nghe giáo pháp mà tin, như bậc Tam hiền Tiểu thừa, hay giai vị Thập Tín của Đại thừa.

2. Nội phàm: chỉ người chân chính thực hành giáo pháp và gần đến Thánh vị, như Tứ thiện căn của Tiểu thừa, hay giai vị từ Thập trụ Đại thừa trở lên. (TĐPH Huệ Quang, t. IV, t. 3332).

* Tứ quả: bốn quả vị mà hàng Thanh văn thuộc Tiểu thừa chứng được. Giai đoạn theo thứ lớp là: quả Dự Lưu, quả Nhất Lai, quả Bất Hoàn và quả A la hán. Ngoài ra, luận Câu xá 6, có liệt kê: quả An Lập, quả Gia Hành, quả Hòa Hợp và quả Tu Tập. (TĐPH Huệ Quang, t. V, tr. 4837)

[42] Bốn ma (S. Catvro mrh): bốn thứ ma cướp đi sinh mạng và huệ mạng của con người.

1. Uẩn ma (Skandha mra): cũng gọi là Ngũ ấm ma, Ngũ chúng ma, tức là năm uẩn sắc, thọ, tưởng, hành, thức chứa nhóm thành quả khổ sinh tử. Pháp sinh tử này có tác hại cướp đi huệ mạng.

2. Phiền não ma (S. Kle‘sa mra): tức là 108 phiền não trong thân làm não loạn tâm thần của chúng sinh, cướp đi huệ mạng, làm cho không thành tựu Bồ đề.

3. Tử ma (Mṛyu mra): làm phân tán thân tứ đại của chúng sinh, gây ra sự chết chóc, làm cho người tu hành không thể kéo dài huệ mạng.

4. Thiên tử ma (Deva putra mra): Cũng gọi là Tha Hóa Tự Tại Thiên tử ma: Ma vương ở từng trời thứ sáu của cõi Dục, thường làm hại việc thiện của người, ganh ghét pháp Hiền thánh, gây ra những việc nhiễu loạn làm cho người tu không thành tựu thiện căn xuất thế.

Trong bốn loại ma trên, ba loại ma trước thuộc nội ma, loại ma thứ tư thuộc ngoại ma. (TĐPH Huệ Quang, t. V, tr. 4083).

[43] Thời mị (Tinh mị quỉ): một trong ba thứ quỉ. Vào giờ Tí (nửa đêm), quỉ này hóa thành tinh linh con chuột hoặc hình dáng thiếu nam, thiếu nữ hoặc biến ra các tướng đáng sợ để dọa nạt hay mê hoặc người tọa thiền. Bấy giờ, người tọa thiền đều biết giờ ấy là giờ gì, nếu là giờ Tí, biết nó là loài chuột, kêu thẳng tên nó thì nó sẽ tự tan biến. (TĐPH Huệ Quang, t. VI, tr. 5619).

[44] Ngũ Thiên Trúc: năm khu vực: Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung của nước Ấn Độ thời Trung cổ.

Theo Đại Đường Tây Vực Kí 2, địa phận của Ngũ Ấn như sau: chu vi rộng hơn 90. dặm, ba mặt đều giáp biển, phía Bắc giáp núi Tuyết, về địa hình thì phía Bắc rộng, phía Nam hẹp, có hình bán nguyệt, gồm hơn 70 nước (TĐPH Huệ Quang, t. III, tr. 3029).

[45] Tứ tướng, (Ngã nhân tứ tướng, Tứ kiến, Thức cảnh tứ tướng): bốn tướng lầm chấp đối với cá thể thân tâm của chúng sinh được nói trong kinh Kim Cương Bát nhã Ba la mật do ngài Cưu ma la thập dịch, đó là:

1. Ngã tướng: đối với pháp ngũ uẩn, chúng sinh vọng chấp Ngã sở là thật có.

2. Nhân tướng: đối với pháp Ngũ uẩn, chúng sinh vọng chấp Ngã sinh trong nhân đạo là người, khác với các đường khác.

3. Chúng sinh tướng: đối với pháp Ngũ uẩn, chúng sinh vọng chấp Ngã nương năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức hòa hợp mà sinh.

4. Thọ giả tướng: đối với pháp Ngũ uẩn, chúng sinh vọng chấp Ngã được sống trong một thời gian (từ sinh đến chết), dài ngắn khác nhau, do người mà có khác nhau. (TĐPH Huệ Quang, t. V, tr. 4854).

[46] Luận sư Long Thọ (Long Mãnh, Long Thắng): Tổ của phái Trung Quán ở Ấn Độ, Tổ thứ 13 phó pháp trạng Trung Quốc, Tổ của tám tông tại Nhật Bản, sinh vào khoảng thế kỉ II, III thuộc dòng dõi Bà la môn, Nam Ấn Độ. Từ nhỏ, Ngài rất thông minh, đĩnh ngộ, học thông bốn bộ Phệ đà, thiên văn, địa lí, sấm vĩ, bí tạng và các đạo thuật. Ngài từng cùng ba người bạn thân học phép tàng hình, lén vào cung vua để hành lạc. Sự việc bại lộ, ba người bạn bị vua chém đầu, riêng Ngài thoát khỏi. Do việc này, Ngài cảm ngộ được ái dục là gốc của sự khổ đau, liền vào núi đến trước tháp Phật xuất gia thọ giới. Sau khi xuất gia, Ngài nghiên cứu Tam tạng nhưng thấy chưa đủ, lại đến núi Hymalaya, được gặp một lão Tì kheo trao cho kinh điển Đại thừa, mặc dù biết thật nghĩa, nhưng Ngài chưa thể thông suốt. Bởi Ngài từng đả phá giáo nghĩa của Luận sư ngoại đạo, cho nên sinh khởi tâm tà mạn, tự lập ra giới mới, mặc áo mới, ở riêng trong căn phòng thủy tinh. Khi ấy bồ tát Đại Long thấy vậy thương xót, liền dẫn Ngài vào Long cung, trao cho vô lượng kinh điển Đại thừa. Lúc bấy giờ, vua Nam Thiên Trúc tin thờ Bà la môn giáo, công kích Phật giáo, Ngài đến đó giáo hóa, khiến vua bỏ Bà la môn giáo, quy y Phật giáo. Từ đó về sau, Ngài nỗ lực hoằng pháp, viết nhiều sách chú thích kinh điển Đại thừa, dựng lập thể chế cho giáo học Đại thừa, khiến cho học thuyết Bát nhã Tánh Không đựơc truyền bá rộng rãi khắp Ấn Độ. Về già, Ngài ở núi Hắc Phong, có vị đệ tử là Đề bà. (TĐPH Huệ Quang, t. III, tr. 2491).

[47] Khai Nguyên Tạng Lục (Khai Nguyên Lục, Khai Nguyên Mục Lục, Trí Thăng Lục): mục lục, 20 quyển, do ngài Trí Thăng biên soạn vào năm Khai Nguyên 18 (730) đời Tống, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chánh tạng, tập 55. Toàn bộ mục lục được chia làm hai phần:

1/ Tổng Quát Quần Kinh Lục: (từ quyển 1 đến quyển 10), tương đương với Đại Lục. Phần này theo thứ tự thời gian phiên dịch để nêu lên 176 tên người dịch 2278 bộ Kinh, Luật, Luận thuộc Đại, Tiểu thừa, tổng cộng 7046 quyển trong thời gian 664 năm, từ năm 67 đời Đông Hán đến năm 730 đời Đường….

2/ Biệt Phần Thừa Tạng Lục: (từ quyển 11 đến quyển 20), phần này phỏng theo cách phân loại mục lục của Pháp Kinh Lục, tương đương với Tiêu Chuẩn Nhập Tạng Mục Lục và Hiện Tạng Nhập Tạng Mục Lục. Biệt Phần Thừa Tạng Lục này lấy Kinh làm chủ yếu, phân làm bảy loại:

a) Hữu dịch hữu bản lục: có tên người dịch và có bản dịch (q. 11 đến 13).

b) Hữu dịch vô bản lục: có tên người dịch nhưng không có bản dịch (q. 14 đến 15).

c) Chi phái biệt hành lục: những bản kinh lưu hành có riêng một chi phái (quyển 16).

d) San lược phồn trùng lục: lược bỏ những rườm rà trùng lặp (q. 17).

e) Bổ khuyết thập di lục: thêm vào những chỗ còn thiếu sót (q. 17).

f) Nghi hoặc tái tường lục: giải thích rõ lại những nghi hoặc (q. 18).

g) Ngụy vọng loạn chân lục: mục lục các bản ngụy kinh (q. 18).

h) Nhập tạng mục lục: mục lục của 1076 bộ kinh điển gồm 5048 quyển được đưa vào Tạng (2 quyển cuối).

Câu “Tất cả gồm trên 5000 quyển kinh điển” bắt đầu từ đây.

Sách này ghi chép rất đầy đủ và rõ ràng, là khuôn mẫu cho các Kinh Lục và Đại Tạng Kinh đời sau. (TĐPH Huệ Quang, t. III, tr. 2255).

[48] Mân Thục: tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc.

[49] Pháp sư Huệ Viễn (523 592) (còn gọi Tùy Viễn, Tiểu Viễn, Đại Viễn, Bắc Viễn): danh tăng Trung Quốc, thuộc phái Nam Đạo, tông Địa Luận, sống vào đời Tùy, họ Lý, người Đôn Hoàng (Cam Túc). Năm 13 tuổi Sư lễ sa môn Tăng Tư cầu xuất gia. Năm 16 tuổi, theo Luật sư Trạm đến huyện Nghiệp Đô (tức huyện Lâm Chương, tỉnh Hà Nam), nghiên cứu nhiều kinh điển Đại Tiểu thừa. Năm 20 tuổi, Sư y chỉ ngài Pháp Thượng thọ giới Cụ túc, học Luật Tứ Phần và những bộ luật khác với ngài Đại Ẩn….

Thời Bắc Chu, vua Vũ Đế ra lệnh phá hủy kinh tượng, bắt sa môn hoàn tục, chúng tăng không ai dám kháng cự can ngăn, chỉ có một mình Sư dũng cảm ra biện bác. Sư nghiêm giọng tâu vua rằng: “Nay Bệ hạ cậy mình là vua nên phá diệt Tam bảo, đó là người tà kiến. Địa ngục A tì không lựa sang hèn, Bệ hạ không sợ hay sao?” Vua nổi giận nói rằng: “Nếu làm cho trăm họ được an vui, trẫm sẵn sàng chấp nhận mọi điều khổ ở địa ngục”. Rốt cuộc nhà vua cũng phá diệt Phật pháp. Lúc ấy Sư ẩn tu ở Tây Sơn, quận Cấp, chuyên tâm trì tụng kinh Pháp Hoa, kinh Duy ma để nguyện cầu cho Phật pháp không bị diệt mất.

Đến khi nhà Tùy hưng khởi, Sư mới khai đường giảng pháp ở Lạc Ấp, danh tiếng vang khắp xa gần, người đến qui y rất đông. Sư lại được vua Văn Đế kính trọng, ban sắc cho Sư làm chức Sa môn Đô ở Lạc Châu. Sư mở thêm giảng đường ở các nơi như Trạch Châu, Định Châu, Thượng Đảng v.v…. và nhiều lần vâng chiếu trở về Tây Kinh, đích thân vào cung thuyết pháp cho vua quan. Vua rất vui mừng, bèn ban sắc cho Sư trụ chùa Hưng Thiện. Không bao lâu lại xây chùa Tịnh Ảnh, chuyên việc giảng dạy. Vì Sư trụ ở chùa Tịnh Ảnh nên còn gọi là Tịnh Ảnh Tự Huệ Viễn, để phân biệt với ngài Lô Sơn Huệ Viễn. Năm 587, vua sắc phong cho Sư danh hiệu Đại Đức. Năm 592, Sư lại được vua ban sắc chủ trì Dịch trường, chứng nghĩa và nhuận sắc văn. Về già, Sư lại thọ học Nhiếp Đại Thừa với ngài Đàm Thiên. Vì Sư nghiên cứu sâu xa hầu hết các học thuyết đương thời và tinh thông văn lí nên người đời gọi Sư là Thích Nghĩa Cao Tổ.

Sư thị tịch vào năm 592, thọ 70 tuổi.

Tác phẩm: Đại Thừa Nghĩa Chương (26 quyển), Thập Địa Kinh Luận Nghĩa Kí (14 quyển), Hoa Nghiêm Kinh Sớ (7 quyển), Đại Bát Niết bàn Kinh Nghĩa Kí (20 quyển), Pháp Hoa Kinh Sớ (7 quyển), Duy Ma Kinh Nghĩa Kí (4 quyển), Thắng Man Kinh Nghĩa Kí (3 quyển), Vô Lượng Thọ Kinh Nghĩa Sớ (1 quyển). (TĐPH Huệ Quang, t. II, tr. 2007).

Quyển Trung

Giải thích văn kinh. Chia làm hai phần: giải thích đề kinh; giải thích văn kinh.

GIẢI THÍCH ĐỀ KINH

Căn cứ đoạn kinh A nan thưa hỏi Đức Phật ở sau, thì kinh nầy có hai tên: Một là Quán Cực Lạc Quốc Độ Vô Lượng Thọ Phật Quán Thế Âm Bồ tát Đại Thế Chí Bồ tát Kinh. Đây là căn cứ theo tâm và cảnh mà đặt tên. Hai là Tịnh Trừ Nghiệp Chướng Sinh Chư Phật Tiền Kinh. Đây là ý cứ theo việc phá chướng cảm báo mà đặt tên.

Trong tên thứ nhất, chữ “Quán” là chỉ cho trí năng quán; 18 chữ sau là cảnh sở quán. Cực lạc quốc độ tức y báo, bao gồm sáu pháp quán trước. Vô Lượng Thọ … tức chánh báo, bao gồm 10 pháp quán sau. Trong đó quán Phật gồm ba pháp quán trước, quán hai vị Bồ tát gồm bảy pháp quán sau. Cho nên đề kinh này nêu đầy đủ 16 pháp quán.

“Tịnh Trừ Nghiệp Chướng” trong tên thứ hai là nêu công dụng, năng lực của 16 pháp quán. Quán thành tựu, phá chướng là thấy nhân hiện tại. “Sinh Chư Phật Tiền” là quả vị lai. Không nói riêng đức Phật A di đà mà nói “Chư Phật”, tức căn cứ đoạn kinh sau nói “Thấy đức Phật Vô Lượng Thọ, tức thấy vô lượng các Đức Phật trong mười phương v.v…”. Nay các nhà phiên dịch chỉ dùng tên thứ nhất, nhưng đã tỉnh lược, vì chỉ cần căn cứ vào nghĩa Chư Phật thì đã rất hợp với yếu chỉ kinh. Sớ giải của ngài Thiên Thai ghi: “Nêu chánh báo là gồm thâu y báo; nói Giáo chủ là bao hàm đồ chúng. Quán tuy có 16 pháp, nhưng pháp quán Phật là đủ khắp”. Đó là y cứ vào nghĩa nêu điểm chính yếu mà bao gồm tất cả để giải thích. Sớ giải của ngài Huệ Viễn ghi: “Kinh này lấy pháp Quán Phật làm chính, cho nên chỉ nêu pháp quán đó”. Đây là căn cứ theo nghĩa các pháp quán trợ nhau theo tông chỉ của kinh mà giải thích. Nay cho rằng hai cách giải thích sau rất đúng. Vì quán Phật là chính, nên trước phải quán cõi nước để làm nhân duyên gần, rồi từ đó quán chung quanh Phật và đồ chúng để hiển bày ý nghĩa cùng khắp. Do đó quán Phật, trong văn gọi là Niệm Phật tam muội. Bảy chữ trước “Phật Thuyết Quán Vô Lượng Thọ Phật” là tên riêng, chỉ riêng cho kinh này. Còn chữ “Kinh” là tên chung, chỉ chung cho các kinh. Hai chữ “Phật Thuyết” là nêu lên Đức Giáo chủ năng thuyết. Năm chữ “Quán Vô Lượng Thọ Phật” là trình bày pháp quán được Phật giảng thuyết.

Thứ nhất, chữ Phật trong phần năng thuyết là một trong mười hiệu của Phật. Chữ “thuyết” nghĩa là làm vừa ý mọi người. Giáo chủ cõi này nhất định là Đức Phật Thích ca, cho nên nêu danh hiệu chung. Sợ rằng cảnh sở quán ở sau lạm đến các Đức Phật khác, nên nêu cả hiệu chung và riêng.

Luận Trí Độ ghi: “Tất cả các kinh đều do năm hạng người nói ra: 1. Phật; 2. Thánh đệ tử; 3. các vị tiên; 4. các thiên ma, quỷ thần; 5. người biến hóa”.

Muốn trình bày kinh này là do chính Đức Phật thuyết, chứ chẳng phải người khác thuyết để mọi người tin thọ. Nhưng giáo pháp và giới luật chỉ do Đức Phật thuyết mới hiểu rõ những nghĩa bí mật thù thắng, nên những kinh do những người khác thuyết cần phải có Phật ấn chứng. Nhưng pháp môn Tịnh Độ trình bày trong kinh đã quyết định là do Phật thuyết thì rõ ràng chẳng phải do Tiểu thừa và phàm phu thuyết. Vì thế, có thể những kinh khác thì không cần nêu, nhưng các kinh Tịnh Độ cần phải nêu ra để chúng sinh nhận rõ.

Thứ hai, chữ “Quán” trong phần sở thuyết (Quán Vô Lượng Thọ Phật), là tâm năng quán. Bốn chữ sau là cảnh sở quán.

– Về pháp quán thì Đại thừa, Tiểu thừa đều cho thức thứ sáu (Ý thức) là thể năng quán. Trong ngũ ấm thì thuộc về hành ấm thiện, tâm thể của ba ấm trước hành ấm (sắc, thọ, tưởng) chỉ là vô ký, nên nhất định phải giữ lấy hành tạo thành nghiệp mới có thể cảm báo thọ sinh. Căn cứ đoạn văn kinh sau, hoặc gọi là quán tưởng, hoặc gọi là tư duy. Tên khác nhưng thể đồng, tất cả đều chỉ cho ý tư duy là năng quán.

– Vô Lượng Thọ còn gọi là Vô Lượng Quang, tiếng Phạn là A di đà, cũng chính là nguyện thứ 12 “Quang minh vô lượng” và nguyện thứ 13 “Thọ mạng vô lượng” trong 48 lời nguyện của tỳ kheo Pháp Tạng. Thọ biểu thị cho phước, chính là đức Giải thoát; quang biểu thị cho trí, chính là đức Bát nhã. Bát nhã và Giải thoát cùng trang nghiêm Pháp thân. Tức là Đức Giáo chủ hóa độ chúng sinh ở Đồng cư tịnh độ. Lại, bồ tát Quán Thế Âm là bậc Nhứt sinh bổ xứ, thật có thọ mạng hữu lượng, nhưng so với Thanh văn và phàm phu thì thọ mạng các ngài không thể tính đếm được, nên gọi là vô lượng. Phật, gọi đủ là Phật đà, Trung Quốc dịch là Giác giả. Giác có hai nghĩa: Một là Giác sát: Tứ trụ[50] như giặc, chỉ có bậc Thánh giác tri mới không bị nó làm hại. Hai là Giác ngộ: Vô minh như ngủ, trí huệ của bậc Thánh một khi khởi thì như tỉnh cơn ngủ. Để phân biệt với giác ngộ của hàng Nhị thừa cho nên gọi là Đại giác; vì vượt Đẳng giác cho nên gọi là Diệu giác. Lại nữa, ở đây chỉ luận một tướng, những tướng khác sẽ nói ở phần Biệt thuyết, còn ánh sáng của thân, sẽ nói rõ trong phần Quán Phật.

Kinh, tiếng Phạn là Tu đa la, Trung Quốc dịch là Tuyến, nghĩa là xâu kết nghĩa lí, giữ gìn chúng sinh. Kinh có công năng xâu kết, giữ gìn giống như sợi chỉ; đó là âm thanh, danh từ, câu chữ, đoạn văn…, những phương tiện có thể diễn đạt, trình bày giáo nghĩa. Từ giáo mới biết được lý, nương vào lý mà khởi hạnh tu, nhờ tu tập nên cảm được quả. Ba phần Lý, Hạnh, Quả đều được phát sinh từ Giáo. Cho nên biết rằng vào thời Tượng pháp, Mạt pháp chỉ có Giáo là công hiệu nhất. Giáo chính là nhân duyên chứng đắc đạo quả, là nền tảng căn bản để vượt ra ba cõi. Cổ nhân chê kinh là để phá trừ tình chấp, còn người học đời sau vì vô minh mà sinh tâm khinh thường thì đoạn mất hạt giống Phật, hoại Pháp thân Phật, vĩnh viễn rơi vào đường tà, mãi chịu khổ nạn. Giả sử có người chấp ngón tay là mặt trăng, nhận lầm bè là bờ cũng chỉ bị cách xa duyên giải thoát mà thôi, chứ không mất phước báo trời người. Huống chi căn trí siêu việt thì lợi ích không thể cùng tận. Sớ xưa cho rằng: “Kinh nghĩa là phép tắc, là thường hằng; từ miệng của Thánh nhân nói ra, cho nên gọi là Kinh”.