Truyện Ký Kinh Hoa Nghiêm

Quyển 2

6. GIẢNG GIẢI (Những vị Tăng giảng giải kinh Hoa Nghiêm) [66]:

6.1. Thích Pháp Nghiệp ở Nam Lâm, sống vào đời Đông Tấn (317. 420):

Không rõ Sư họ gì, thuở nhỏ đã có chí siêu phàm, thoát ly trần thế. Đến tuổi niên thiếu, Sư xuất gia, phong cách cao đẹp, thọ học với nhiều thầy, nên hiểu rộng, tư duy sâu, được người đương thời tôn trọng. Tuy Sư đã xem tất cả kinh điển, nhưng thường cho là chưa đủ để đạt đến nghĩa lý sâu xa.

Về sau, gặp sa môn Phật đà bạt đà la (359. 429) người Ấn Độ, Sư liền thỉnh dịch kinh Hoa Nghiêm. Đích thân Sư ghi chép, lượng định nghĩa lý, không kể ngày đêm. Trải qua vài năm, bỗng nhiên Sư ngộ được yếu chỉ.

Có lần, Sư đến thăm người bạn, vị ấy bảo: “Phép tắc của Thánh giáo tại nơi đây!”. Vì vậy, Sư đã đích thân đọc bản Phạn, lại nỗ lực nghiên cứu, tìm tòi học hỏi, cho nên ngày càng thông đạt nghĩa lý. Từ đó, Sư xiển dương yếu chỉ sâu mầu của kinh Hoa Nghiêm, và trở thành bậc thầy kiệt xuất. Mấy trăm vị Sa môn như Đàm Bân… đều ngưỡng mộ hướng về phương Bắc, cung kính thọ nhận lời dạy cao quý. Vì vậy, chánh pháp được lưu truyền là bắt đầu từ Sư. Vì Thánh giáo mới khai phát, nên chưa thể trình bày chi tiết, chỉ nêu khái quát mà thôi.

Sư soạn bộ Chỉ Quy 2 quyển, hiện đang lưu hành ở đời. Sau không biết Sư viên tịch ở đâu, các bậc tiên hiền chỉ ghi sơ lược vài nét về đạo hạnh của Sư. Thật buồn thay!

6.2. Cầu na bạt đà la ở chùa Trung Hưng, tại Kinh đô, sống vào đời Tống (420. 479):

Cầu na bạt đà la (394. 468) (Hán dịch là Công Đức Hiền), người Trung Ấn Độ, vốn thuộc dòng dõi Bà la môn, vì xiển dương giáo pháp Đại thừa, nên người đời gọi là Ma ha Diễn.

Thuở nhỏ, Sư học tập uyên bác các luận về Ngũ minh, nghiên cứu tinh tường thiên văn, toán học, y học, chú thuật… Về sau, nhờ đọc và hiểu được nghĩa lý của A tỳ đàm Tạp Tâm Luận, Sư càng tin sâu Phật pháp, rồi cạo tóc xuất gia, chuyên cần học tập. Đến khi thọ giới cụ túc, Sư đã tinh thông ba tạng Kinh, Luật, Luận. Chẳng bao lâu, Sư từ biệt vị thầy dạy pháp Tiểu thừa và theo học với vị thầy dạy pháp Đại thừa.

Một hôm, vị Thầy thử Sư bằng cách bảo lấy hòm kinh đem ra, Sư liền lấy bộ Hoa Nghiêm dâng lên Thầy. Thầy vui mừng và khen rằng: “Con có duyên rất lớn đối với giáo pháp Đại thừa”. Thế là, Sư bắt đầu đọc tụng và diễn giảng kinh này, không ai có thể chất vấn được.

Chẳng bao lâu sau khi thọ giới Bồ tát, Sư cảm thấy có duyên với phương Đông, nên theo thuyền vượt biển. Giữa đường gặp nạn, Sư ra sức niệm danh hiệu mười phương chư Phật và danh hiệu bồ tát Quán Thế Âm. Cả thuyền đều được cứu thoát. Nhờ tâm chí thành của Sư nên có kỳ tích như thế.

Vào năm Nguyên Gia thứ 12 (435), Sư đến Quảng Châu. Bấy giờ, Thứ sử Xa Lãng dâng biểu lên Tống Văn Đế (424. 454), nhà vua sai sứ ra nghinh đón. Sư vừa đến Kinh đô, vua sắc những vị danh tăng như Huệ Nghiêm, Huệ Quán đến thăm hỏi Sư ở Tân Đình. Thấy vẻ tinh anh thanh thoát của Sư, cả hai đều kính ngưỡng. Tuy các Ngài nhân việc phiên dịch mới kết giao, nhưng rất vui mừng như gặp lại bạn chí thiết. Ban đầu, Sư trụ ở chùa Kì Hoàn. Không bao lâu, Tống Văn Đế triệu thỉnh diện kiến, vua càng thêm khâm phục.

Nhà thông tài thạc học Nhan Diên Chi ở Lang Da cũng cung kính đến thăm hỏi học đạo. Thế là các danh sĩ xa gần ở Kinh đô cũng tấp nập kéo về. Đại tướng quân Vương Nghĩa Khang ở Bành Thành và thừa tướng Vương Nghĩa Tuyên ở Nam Tiếu đều tôn Sư làm Thầy. Không bao lâu, chúng tăng thỉnh Sư dịch kinh. Vì vậy, Sư vân tập hơn 700 vị Sa môn Nghĩa học[67] dịch kinh Tạp A hàm (50 quyển) tại chùa Kì Hoàn, kinh Đại Pháp Cổ (2 quyển) tại chùa Đông An và kinh Thắng Man (1 quyển) tại quận Đơn Dương. Tổng cộng hơn 100 quyển.

Về sau, Thừa tướng muốn thỉnh Sư giảng kinh Hoa Nghiêm, nhưng Sư tự nghĩ chưa thông tiếng Hán, cảm thấy hổ thẹn vô cùng, nên ngày đêm lễ bái sám hối, cầu bồ tát Quán Thế Âm thầm cảm ứng. Đêm nọ, Sư mộng thấy có người mặc đồ trắng, lưng đeo kiếm, tay cầm một cái đầu người, đi đến trước mặt Sư, hỏi:

– Sao Thầy buồn vậy?

Sư trình bày đầy đủ sự việc trên. Vị ấy bảo:

– Đừng buồn gì cả!

Vừa dứt lời, vị ấy rút kiếm chém đứt đầu của Sư, thay vào đầu mới, rồi bảo nó cử động, và hỏi:

– Có đau không?

Sư đáp:

– Không đau!

Lát sau, Sư tỉnh dậy, trong lòng vui mừng khôn tả vì đã thông thạo tiếng Hán. Từ đó, Tăng tục xa gần đều khâm phục sự thành cảm của Sư, cầu thỉnh Sư giảng kinh. Sư bèn giảng kinh Hoa Nghiêm hơn mấy mươi lần.

Cuộc đời của Sư có rất nhiều điều linh cảm, ở đây chỉ dẫn ra vài việc: Cuối năm Nguyên Gia (453), Thừa tướng thường thấy những điềm mộng quái dị, nên đến thưa hỏi. Sư bảo: “Kinh đô sắp có loạn lạc”. Chưa đầy một năm, quả nhiên, bọn phản loạn muốn soán ngôi. Cho đến việc Thừa tướng có âm mưu dấy binh, Sư đã 3 lần can gián. Lần nọ, Hiếu Vũ Đế (454. 465) ngước nhìn từ xa, Sư đã biết trước ý của vua[68]. Hoặc Sư cầm gậy trúc nhảy xuống sông, bỗng có một đứa bé đưa Sư vào bờ. Hoặc Sư dâng hương khấn nguyện dưới lầu, quỷ thần đều đi nơi khác[69]. Khi lâm triều thì vua quan kính ngưỡng, ở Điếu Đài thì cứu giúp muôn dân[70].

Từ nhỏ đến cuối đời, tay Sư thường cầm bình hương, chưa có lúc nào tạm rời. Mỗi lần thọ trai xong, Sư thường lấy thức ăn dư phân phát cho chim chóc. Chim quen dần nên đến đậu trên tay Sư để ăn.

Vào tháng Giêng năm Thái Thủy thứ 4 (468), cảm thấy thân không được khỏe, Sư cáo từ Tống Minh Đế (465. 472) và các quan. Ngày lâm chung, Sư đứng trông xa và nói rằng: “Thấy hoa trời và tượng Phật, Bồ tát”; gần đến giờ Ngọ thì thị tịch, thọ 75 tuổi. Tống Minh Đế đau xót vô ngần, phúng điếu rất trọng hậu. Các quan dự tang lễ cũng buồn thương khôn xiết.

6.3. Lặc na ma đề ở Trung Ấn Độ, sống vào đời Ngụy (386. 534):

Lặc na ma đề (Hán dịch là Bảo Ý) người Trung Ấn Độ. Sư có kiến thức sâu rộng, lý sự đều thông, tụng thuộc một ức bài kệ (mỗi bài kệ có 32 chữ), rất giỏi Thiền học, có chí hoằng pháp.

Vào năm Chính Thủy thứ 5 (508) đời Bắc Ngụy (386. 534), Sư đến Lạc Dương, cùng ngài Bồ đề lưu chi[71] dịch các bộ luận như Thập Địa Kinh Luận, Pháp Hoa Kinh Luận v.v…, tổng cộng 24 quyển. Sư vốn có tư chất phi thường, huệ giải siêu việt, thông thạo tiếng Hán, thấu tỏ nghĩa lý uyên áo. Tuyên Vũ Đế (500. 516) thường thỉnh Sư giảng kinh Hoa Nghiêm, Sư giải thích, khai ngộ cho mọi người, luôn phát huy được ý nghĩa sâu mầu.

Một hôm, Sư đang ở trên pháp tòa, bỗng có người tướng mạo như Thái quan[72], cầm hốt và lệnh, đến nói rằng:

– Thiên đế bảo tôi đến đây thỉnh Pháp sư giảng kinh Hoa Nghiêm.

Sư đáp:

– Nay pháp hội này vẫn chưa hoàn mãn, đợi ta giảng xong sẽ vâng lệnh đến. Tuy nhiên, chỉ một mình ta đâu thể làm cho pháp sự thành tựu được, mà cần phải có Đô giảng[73] thiêu hương[74], Duy na[75] xướng tụng; nên thỉnh ngay hôm nay.

Sứ giả theo như lời Sư dạy, chư Tăng trong pháp hội đều thấy rõ.

Sau đó, pháp sự sắp hoàn mãn, lại thấy Sứ giả ấy đến nói:

– Vâng lệnh Thiên đế nên tôi xuống đây nghinh đón Ngài.

Sư mĩm cười, vui vẻ nói lời từ biệt với đại chúng. Vừa dứt lời, Sư an nhiên thị tịch ngay tại pháp tòa. Các vị Tăng như Đô giảng, Duy na v.v… cũng đồng thời thị tịch. Cả nước nghe thấy thế, đều cho là lạ.

6.4. Thích Trí Cự ở Bắc Đài, sống vào đời Ngụy (386. 534)[76]:

Sư họ Lưu, xuất gia từ thuở nhỏ, thờ ngài Đàm Vô Tối[77] làm Thầy. Sư có tư chất thông minh, học vấn uyên bác. Lúc đầu, Sư đọc kinh Hoa Nghiêm đến mấy mươi lần, nhưng vẫn không hiểu được nghĩa lý, trong lòng vô cùng buồn bã, nên ngày đêm tâm càng chí thành khẩn thiết.

Một đêm, Sư mộng thấy bồ tát Phổ Hiền cưỡi voi trắng, phóng ánh sáng. đến bảo Sư rằng:

– Ông theo ta đi về phương Nam, ta sẽ cho ông thuốc uống để hiểu rõ yếu chỉ kinh văn.

Tỉnh mộng, Sư nói điều này với những người cùng chí hướng, nhưng tiếc là quên hỏi phương Nam ở đâu. Những người cùng chí hướng nói:

– Bậc Thánh đã chỉ đi về phương Nam, cứ nên vâng mệnh, lo gì không đến được?

Sư liền khăn gói lên đường. Đi được ba ngày, Sư gặp một ao nước trong xanh, bên trong có cây xương bồ[78], cành lá to lớn, lòng rất vui mừng. Đào lên thì thấy rễ quấn quanh đến mấy thước[79], bằng bầu xe. Bất chợt Sư nghĩ rằng, đó là thuốc của bậc Thánh trao cho, liền lấy uống. Mấy ngày sau, Sư trở nên thông minh hơn trước, những điều uẩn khúc lâu nay chợt sáng tỏ, mà ý thú siêu phàm nhập Thánh, thật là vượt hẳn bậc Tiên hiền.

Từ đó, Sư đi khắp nơi giảng kinh Hoa Nghiêm hơn 50 lần và soạn chú sớ 10 quyển. Về sau, Sư thị tịch ở Bắc Đài, thọ 70 tuổi.

6.5. Thích Huệ Quang (468. 537) ở chùa Đại Giác, Nghiệp Hạ, sống vào đời Tề (479. 502)[80]:

Sư họ Dương, người Trường Lô, Định Châu (Hà Bắc), Năm 13 tuổi, Sư theo cha đến Lạc Dương. Ngày mồng 8 tháng 4, Sư đến lễ ngài Phật đà phiến đa[81] xin thọ Tam quy. Ngài Phật đà lấy làm lạ về ánh mắt sáng rực của Sư, rồi thầm nghĩ: “Đây hẳn là người có khí tiết đặc biệt”, nên cố mời Sư ở lại. Sau đó, Ngài bảo Sư tụng kinh, Sư cầm lên xem và cảm thấy như đã từng học từ trước, nên thông hiểu nghĩa lý sâu xa, thấu suốt yếu chỉ vi diệu.

Đến cuối Hạ, sau khi được ngài Phật đà độ cho xuất gia, Sư thuyết giảng những kinh luật đã học cho mọi người nghe, ngôn từ đã trong sáng, nghĩa lý lại thông suốt, nên người đương thời gọi Sư là “Thánh Sa di”. Đối với những vật dụng có được, Sư đều đem ban phát cho mọi người; không động tâm tới những lời khen chê, khiến mọi người càng trọng khí độ cao xa của Sư.

Ngài Phật đà nói: “Sa di này chẳng phải là người tầm thường. Nếu thọ Đại giới, trước hết nên cho nghe Luật, bởi vì Luật là nền tảng của trí huệ, nếu không thì trí huệ không khai phát”. Do đó, Sư được học tập luật hạnh. Đến khi thọ giới Cụ túc, Sư đã nghe nhiều, hiểu rộng và nghiêm trì Giới luật. Gần được 4 Hạ, Sư giảng luật Ma ha Tăng kỳ và từ đó chỉ theo nghiệp bút nghiên, ghi lại những điều đã nghe, đồng thời dùng ý để lượng định, đối chiếu và giải thích.

Một hôm, ngài Phật đà âm thầm xem văn Sư viết, rồi gọi Sư vào, bảo rằng: “Ta độ ông là mong truyền Thánh quả. Sao cứ khư khư chỉ chạy theo ngôn ngữ thế gian? Ông chỉ có thể làm một bậc Pháp sư cao minh, chứ đạo quả ông không có phần”.

Gặp lúc ngài Phật đà phiến đa và Lặc na ma đề vừa mới dịch kinh Thập Địa, Sư xem cả 2 bản dịch này và phân chương, giải thích; cho nên, công của Sư là lớn nhất. Sư còn soạn sớ cho bộ luật Tứ Phần và nêu rõ chỉ thú, nhờ đó Luật tông cũng được hưng thịnh. Về sau, Sư nghe kinh Hoa Nghiêm, tuy đã tỏ ngộ được yếu chỉ sâu xa, nhưng vẫn nghiền ngẫm những chỗ tinh vi, nhiều phen tư duy khảo xét. Sau khi trải qua nhiều gian khó, truy tầm dấu vết, nghiền ngẫm những điều ẩn kín, Sư đã thấu rõ nghĩa lý uyên áo và trở thành bậc thầy tài giỏi.

Sư thường giảng dạy kinh Hoa Nghiêm và cho rằng: “Căn bản của Chánh pháp không có kinh nào hơn kinh này. Nếu ai thuyết giảng kinh này thì phải cung kính; mỗi lần giảng thì thân tâm phải thanh tịnh, cho đến thính chúng cũng như vậy, phải cởi giày dép để dưới thềm. Mỗi người cần phải trang nghiêm hương hoa, chắp tay cung kính, tỏ lòng tôn trọng pháp, bởi vì ngàn năm khó gặp vậy”.

Đối với việc phán giáo, Sư phán định giáo pháp của Đức Phật ra làm ba giáo: Đốn, Tiệm, Viên[82] và là người đầu tiên xếp kinh Hoa Nghiêm vào Viên giáo. Sư còn chú sớ yếu chỉ sâu xa của các kinh như Niết bàn, Duy ma, Thập Địa, Địa Trì… được người đương thời kính trọng. Các danh hiền đời Tề như quan Tư đồ Cao Tán, Tào bộc xạ Cao Long Chi, cho đến quan Tư Mã Lệnh Hồ Tử Nhu v.v… đều kính Sư như bậc Thánh.

Có lần trời hạn hán, người dân đến thỉnh Sư. Sư liền đến bên ao ở Tung Nhạc[83] thắp hương cầu mưa. Chẳng bao lâu, trời mưa như trút nước, tràn ngập khắp nơi, dân chúng đều được lợi ích. Đó là nhờ sự thành cảm của Sư nên mới ứng hiện mầu nhiệm như thế.

Cuối thời Bắc Ngụy, Sư nhận chức Quốc Tăng Đô ở Kinh đô, không bao lâu chuyển sang chức Quốc Thống, nên được gọi là Quang Thống Luật sư.

Mấy ngày trước khi viên tịch, Sư đi xe đến nhà Tào bộc xạ. Sư vừa ra khỏi cổng chùa, thì nóc nhà tự nhiên sụp đổ. Có lần, Sư ngồi luận bàn công việc, bỗng nhiên có một hòn đá rơi trước ngọn bút, nhìn theo thì không biết từ đâu, mới biết đây chính là tướng thị tịch. Từ đó, Sư phát bệnh, hơn 40 ngày sau, Sư an nhiên thị tịch tại chùa Đại Giác ở Nghiệp Thành, hưởng thọ 70 tuổi.

Trước đây, Sư thường nguyện sanh về cõi Phật, nhưng không xác định cõi nào. Khi sắp tịch, nhìn thấy Thiên chúng xuống nghinh đón, Sư mới nguyện sanh về cõi An Dưỡng[84]. Liền đó, các vị Hóa Phật trong cõi Tịnh hiện đầy hư không, Sư thưa: “Cúi mong chư Phật nhiếp thọ cho con được toại nguyện”. Chỉ trong khoảng khảy móng tay, Sư thị tịch.

Sư soạn Hoa Nghiêm Kinh Sớ 4 quyển, đồng thời trước tác Huyền Tông Luận, Đại Thừa Nghĩa Luật, Nhân Vương Thất Giới và Tăng chế[85] gồm 18 điều, nghĩa lý trong sáng, được người đương thời xem trọng.

6.6. Thích Tăng Phạm (476. 555) ở chùa Đại Giác, Nghiệp Hạ, sống vào đời Bắc Tề (550. 577):

Sư họ Lý, người Bình Hương (Hà Bắc). Thuở nhỏ, Sư từng học thông các sách, nên được người đương thời gọi là Kho sách[86].

Năm 23 tuổi, Sư thông hiểu Lưu Lược[87], lại tinh thông đến cả Thất diệu[88], Cửu chương[89], thiên văn, chú thuật, nên thường có hơn ngàn người theo học. Dù tuổi thanh xuân, nhưng Sư không nghĩ đến việc lập gia đình, mà chỉ để tâm vào Phật pháp, từng đốt ngón tay để cúng dường.

Năm 29 tuổi, vừa mới nghe giảng kinh Niết bàn, Sư đã biết kinh Phật rất sâu kín. Vì vậy, Sư đến lễ ngài Tăng Thỉ ở Nghiệp Thành xin xuất gia. Đầu tiên, Sư học kinh Niết bàn, mong thấu triệt nghĩa lý của kinh. Sau đó, Sư học kinh Pháp Hoa, Hoa Nghiêm nơi ngài Hiến Công ở Lạc Dương, lại học Luật nơi ngài Huệ Quang, lãnh hội được nhiều điều mới lạ. Sau một thời gian, Sư bắt đầu du phương giáo hóa, đem lại nhiều lợi ích an vui cho người dân vùng Tề, Ngụy. Mỗi lần Sư thuyết pháp, thính chúng có hơn ngàn người.

Thứ sử Giao Châu Đỗ Bật đến chùa Hiện Nghĩa ở Nghiệp Hạ[90] thỉnh Sư giảng kinh Hoa Nghiêm vào mùa Đông. Sư giảng đến phần Địa thứ 6, bỗng có một con chim Nhạn từ phía Đông của tháp bay vào giảng đường, đậu đối diện với pháp tòa, nằm yên nghe pháp. Sư giảng xong, nó từ từ bay ra theo phía Tây của tháp, rồi biến mất. Hôm khác, vào mùa Hạ, Sư cũng giảng kinh Hoa Nghiêm ở tại chùa này, có một con chim sẻ bay đến phía Tây Nam pháp tòa, nằm yên nghe pháp suốt 3 tháng Hạ. Có lần, Sư giảng kinh Hoa Nghiêm ở Tế Châu, cũng có một con chim bay đến nghe pháp. Sư giảng xong, nó liền bay đi. Đây là những điềm lành cảm ứng đến loài vật. Nếu không phải là đạo nhuần thấm đến cõi u minh thì làm sao như thế?

Một lần khác, Sư đang giảng kinh Hoa Nghiêm, có vị tăng hủy báng rằng: “Kiệt đẩu[91]! Ông mà biết gì?” Ngay đêm ấy, có vị thần cầm roi đánh vị tăng chết đi sống lại mấy lần. Những người chứng kiến cảnh đó vô cùng kính sợ.

Lần nọ, Sư nghỉ đêm tại một ngôi chùa khác đúng vào ngày Bố tát. Có vị tăng lên pháp tòa muốn Thụ nghĩa[92], nói rằng: “Lập nghĩa, luận bàn về pháp tướng để lãnh hội sâu xa ngôn giáo của Phật, cần gì phải thuyết giới vì tăng đã thường nghe”. Vừa dứt lời, bỗng có vị thần thân cao hơn một trượng[93], tướng mạo rất uy dũng, đến trước pháp tòa hỏi vị Thụ nghĩa: “Nay là ngày gì?” Đáp: “Là ngày Bố tát”. Vị thần liền lấy tay kéo vị tăng xuống tòa, ngã nhào sắp chết. Kế đó, thần hỏi một vị Thượng tòa khác và cũng giống như trước. Từ đó, Sư nỗ lực nghiêm trì việc Bố tát cho đến trọn đời, dù là việc tăng hay việc riêng, Sư đều không gửi dục[94], cho đến bị bệnh nặng cũng ngồi xe đi đến trong tăng để nghe giới.

Những ngày sắp viên tịch, Sư thỉnh tượng Phật vào phòng, chí thành lễ lạy sám hối những nghiệp nhân đã tạo trước đây. Vào đúng giờ Ngọ, ngày 2 tháng 3 năm Thiên Bảo thứ 6 (555), sau khi dặn dò đệ tử, Sư thị tịch tại chùa Đại Giác ở phía Đông đất Nghiệp Hạ, hưởng thọ 80 tuổi.

Lúc đầu, Sư theo Nho học. Sau đó, Sư bỏ Nho theo Phật, ngày càng kính tin Phật pháp, lắng niệm nơi Thiền môn, xa lìa những điều đã học, lời nói không đề cập đến danh lợi, sắc mặt không lộ nét vui buồn. Sư luôn chuyên tâm đến kinh Hoa Nghiêm để làm phước nghiệp cho đời sau; đêm đến, lạy 1000 vị Phật để làm tư lương cho đời này. Cuối đời, tuổi tác đã cao, sức khoẻ yếu dần, nhưng Sư vẫn giữ đủ ngày đêm 6 thời tâm thành lễ Phật. Những bậc anh tài từ xưa đến nay ít ai bì kịp.

Sư soạn Hoa Nghiêm Kinh Sớ 5 quyển và soạn chú sớ các kinh Thập Địa, Địa Trì, Duy ma, Thắng Man.

6.7. Thích Đàm Diễn ở Trị Châu, sống vào đời Bắc Tề (550. 577):

Sư họ Hạ Hầu, người châu Nam Duyện, lúc mới sanh ra, răng đã mọc đầy đủ. Năm 7 tuổi đi học, Sư thông minh xuất chúng. Năm 18 tuổi, Sư đỗ Tú tài.

Khi gặp pháp hội của ngài Huệ Quang, Sư xin thọ Tam quy Ngũ giới. Năm 23 tuổi, Sư đảnh lễ ngài Huệ Quang xin xuất gia và được Ngài cho thọ Đại giới. Từ đó, Sư miệt mài nghiên cứu kinh điển đến nỗi quên ăn bỏ ngủ. Tuy nhiên, đối với yếu chỉ của Tạng giáo, Sư còn có chỗ nghi ngờ, nên thường tham vấn các bậc thạc học, nhưng không ai thông đạt. Sư bèn xem đọc Tạng giáo, soạn Hoa Nghiêm Kinh Sớ 7 quyển và giảng dạy liên tục để trợ giúp việc nghiên cứu diệu lý. Sư thuyết giảng rất hùng hồn, lời lẽ trong sáng, ngôn từ khế hợp căn cơ thính chúng đương thời. Sư du hóa thuyết pháp khắp các vùng Tề, Trịnh, Yên, Triệu. Có hơn 1000 vị Tăng nghĩa học thường theo Sư nghe pháp và gần 500 vị cư sĩ theo Sư xuất gia.

Triệu Quận Vương Cao Nguyên Hải, thứ sử Giao Châu Đỗ Bật, hoàng thân quốc thích và các trọng thần triều Tề đều hết lòng kính trọng Sư. Bộc xạ Tổ Hiếu Trưng tâu lên vua cho Sư làm chức Quốc Tăng Đô để điều hòa việc đạo, hầu không mất đi cương yếu Phật pháp.

Vào ngày 18 tháng 3 năm Khai Hoàng thứ 1 (581), bỗng nhiên Sư bảo thị giả: “Vô thường đến rồi!” Bấy giờ, Sư nhất tâm niệm danh hiệu Phật Di lặc. Tiếng niệm Phật và hơi thở bặt dứt đúng vào giờ Ngọ. Sư hưởng thọ 79 tuổi. Các vị tăng đứng hầu hai bên đều thấy nét mặt của Sư rất vui tươi.

Khi Sư còn sanh tiền, việc cứu tế chúng sanh thì ưu tiên cho người nghèo hèn, bệnh tật; việc truyền trao giáo pháp thì lấy việc hợp cơ làm đầu. Hễ thấy kinh sách hay tượng Phật, Bồ tát, Sư liền dâng lễ thỉnh đưa. Giữa đường gặp người nghèo khổ, Sư thương xót đến rơi lệ. Sư thường thích nghe giới. Đối với những vật tanh hôi, cay nồng, Sư chẳng thèm nhìn tới. Mỗi lần muốn hạ phong, Sư bước ra ngoài để giữ tinh sạch cho phòng tăng.

Trước khi Sư thị tịch, có người mộng thấy sư Đàm Diễn mặc áo đỏ, búi tóc, tóc mai phủ xuống ngang lưng, còn 2 đồng tử đang hầu bay lên hư không, rồi biến mất ở phía Tây Bắc. Chỉ trong khoảnh khắc, Sư thị tịch. Bấy giờ, mọi người cho rằng, đó là hình trạng Bà sa bà đà Dạ thiên[95], vị Thiện tri thức[96] thứ 32 trong kinh Hoa Nghiêm mà đồng tử Thiện Tài[97] tham vấn.

6.8. Thích Linh Dụ (518. 605) ở chùa Diễn Không, Tương Châu, sống vào đời Tùy (581. 618):

Sư họ Triệu, người Khúc Dương, Cự Lộc, Định Châu, Trung Quốc. Khi tuổi còn nhỏ, mỗi lần thấy hình tượng Sa môn, Sư đã biết tỏ lòng cung kính; mỗi khi nghe tiếng kêu của con vật bị giết, Sư xót xa, buồn bã, lộ vẻ không vui.

Năm 6 tuổi, Sư theo mẹ đến chùa thọ Tam quy Ngũ giới, người cha dứt khoát không cho, nhưng Sư quyết không bỏ chí nguyện này. Năm 7 tuổi, Sư xin cha xuất gia. Vì thương con, nên cha chưa cho phép. Sư than: “Bảy tuổi mà không được xuất gia, thì hoại cả một đời”. Sư bèn tìm Thầy học đạo, việc học ngày càng tiến bộ.

Năm 15 tuổi, cha mất, Sư dốc lòng cư tang, trải cỏ làm giường, lấy đất làm gối, chẳng nghĩ đến thân, đến nỗi yếu gầy, phải chống gậy mới đứng được. Khi mãn tang cha, Sư âm thầm đến lễ thiền sư Bảo ở chùa Ứng Giác – Triệu Quận, cầu xin xuất gia. Nhìn thấy thần thái của Sư, thiền sư Bảo từ chối, nói rằng: “Ta chỉ là trợ duyên cho ông, chứ không phải là thầy của ông. Ông nên đến nơi tốt hơn”. Sư liền đến Định Châu thọ giới Cụ túc, tụng thuộc 2 bộ luật Tứ Phần và Ma ha Tăng kỳ, rồi tự viết lại. Trong vòng 8 ngày, Sư đã viết và tụng xong 2 bộ Luật này.

Sau đó, Sư đi về phía Nam, đến vùng Chương Phũ[98], học luật Tứ Phần nơi ngài Ẩn Công, nghe giảng kinh Thập Địa nơi ngài Bằng Công; sớm tối âm thầm nghiên cứu, Sư đã phát hiện những ý kỳ diệu, phân tích những nghĩa mới lạ, đều gom chép đầy đủ. Đối với Niết bàn, Địa Luận, Sư tìm hiểu sâu rộng những bộ luận giải xưa, rồi đối chiếu nghiên cứu, đưa ra những điều mới lạ. Riêng bộ Đại Tập, Bát nhã, Sư tự nghiền ngẫm mà liễu đạt, không cần Thầy chỉ dạy. Sư cũng học luận Thành Thật và đều thấu suốt yếu chỉ.

Được 12 Hạ, Sư bắt đầu giảng thuyết ở vùng Nghiệp Kinh, danh tiếng đã vang khắp, trình bày chỉ thú lại mới lạ, khiến thính chúng đều xin quy y và tôn Sư là Dụ Bồ tát. Mọi người đều theo Sư thọ giới Bồ tát, từ đó giới pháp Đại thừa được lưu truyền rộng rãi. Sư rất lưu tâm đến bộ kinh Hoa Nghiêm, nên nghiên cứu cùng tận chỉ thú kinh này, và được người đương thời gọi là “Lệnh gia”[99].

Gặp lúc Hoàng hậu nước Tề bị bệnh, muốn nghe kinh Hoa Nghiêm, Chiêu huyền thống[100] cử Sư đảm đương. Bấy giờ, có một con gà trống thường theo chúng nghe pháp. Buổi giảng vừa xong, nó liền gáy to một tiếng, rồi bay lên cao, đậu trên ngọn cây ở phía Tây Nam, qua một đêm rồi chết. Không bao lâu, Hoàng hậu lành bệnh. Đây cũng là do sự thành cảm mà có linh ứng như thế. Nhân đó, triều đình dâng cúng cho Sư 300 chiếc ca sa, Sư nhận rồi đem phân phát cho chúng tăng.

An Đông Vương Lâu Duệ nước Tề rất trọng chư tăng. Có lần đến trước Sư, tự nhiên ông hoảng sợ đến toát mồ hôi. Sau hỏi ra mới biết đó là do khí độ đặc biệt của Sư. Từ đó, ông thờ Sư làm thầy truyền giới. Lúc Sư đến ngôi chùa trên Bảo sơn, Lâu Duệ làm thí chủ, đã dốc hết tiền của để cúng dường. Đức hạnh sâu dày của Sư đã cảm đến mọi người như thế.

Đến lúc nhà Chu diệt nhà Tề[101], Phật giáo và Nho giáo đều bị hủy diệt, nên Sư đã lẫn mình vào thế tục, thân mặc áo vải thô, đầu đội mũ gai, giống như để tang cha mẹ, một lòng cầu nguyện Phật pháp hưng thịnh như lúc trước, thì Sư mới trở lại hình thức tu sĩ. Bấy giờ, Sư hướng dẫn hơn 20 vị đồng học vào các thôn xóm vắng vẻ, ngày đọc sách đời, đêm bàn Phật lý.

Đến đời Tùy, giáo pháp lại hưng thịnh, Sư tiếp tục xiển dương Phật pháp. Đức hạnh của Sư toả sáng, nên Văn Đế hỏi các bậc anh hào, đều nói rằng: “Đức độ của pháp sư Dụ cao vòi vọi”. Nhân đó, vua hạ chiếu rằng: “Kính vấn an pháp sư Linh Dụ ở chùa Đại Từ, Tương Châu. Trẫm rất tôn trọng và hết lòng quy hướng Tam bảo, mong Pháp sư xiển dương Đại thừa, giữ gìn chánh pháp. Pháp sư phạm hạnh thanh cao, uyên bác nghĩa lý, hoằng dương Thánh giáo, dẫn dắt kẻ mê mờ. Đạo tục đều kính ngưỡng, mong làm ruộng phước. Cả nước đều ngưỡng mộ, bốn phương kéo về. Vì vậy, từ xa kính thỉnh Pháp sư cùng tạo công đức, nên hiểu ý trẫm, sớm vào Kinh đô”.

Lúc vào Trường An, Sư đã 74 tuổi, vua sai sứ đến thăm hỏi và mời Sư ở lại chùa Hưng Thiện. Vua lại hạ chiếu cho quan, triệu tập các Cao tăng chọn người làm Quốc thống. Tất cả đều suy cử Sư, nhưng Sư một mực từ chối, quyết không thay đổi, rồi dâng biểu từ chức và xin trở về, nhà vua chấp thuận. Sau đó, Bộc xạ Cao Dĩnh… dâng sớ thỉnh Sư lưu lại, vua liền hạ chiếu. Sư nói: “Là vua của một nước không nên nói hai lời. Nay Bệ hạ lại mời tôi, theo lý thật không thỏa đáng”. Thế rồi, Sư nói với đệ tử: “Từ lâu, ta đã có thệ nguyện không thân gần vua quan hoàng tộc, vì ở gần thì họ khinh chư tăng, xem thường giáo pháp; nhưng ở xa thì tất cả đều cung kính hướng về. Vì vậy, ta rất đắn đo, chưa định được ”.

Không lâu sau, vua ban chiếu lần thứ 3, cố mời Sư ở lại, nhưng Sư vẫn giữ vững ý định ban đầu. Vua bảo Tô Uy: “Trẫm biết pháp sư Linh Dụ tánh tình cương trực, là người tự tại, thật không thể khuất phục được chí tiết của Ngài”. Vua bèn sắc các quan, như Tả bộc xạ Cao Dĩnh, Hữu bộc xạ Tô Uy… đến chùa tuyên đọc Thánh chỉ, thay vua thọ giới và sám hối, lại dâng cúng 300 bộ y bằng gấm lụa, đồng thời trợ giúp việc tu sửa chùa. Vua ban bảng hiệu chùa là “Linh Tuyền tự”.

Khi Sư trở về quê hương, nhà vua nhiều lần ban chiếu thăm hỏi. Sau đó, ở vùng Nghiệp Hạ có lời truyền Sư sắp thị tịch, nên mọi người đều vân tập xin quy y, thọ giới, lại hỏi khắp thì không biết lời truyền từ đâu. Nhưng Sư cũng tin là phước mạng sắp hết; do đó, chỉ dạy cho họ điều ác, điều thiện; đồng thời sách tấn các đệ tử nên gắng tu hành.

Đến ngày thứ 7, nhằm ngày 22 tháng Giêng năm Đại Nghiệp thứ 1 (605), tại chùa Diễn Không, Sư cầm bút viết 2 bài thơ “Buồn một đời chóng qua”[102] và “Buồn vĩnh biệt”[103]. Đến canh 3, bỗng có mùi thơm lạ bay khắp phòng, mọi người đều kinh ngạc. Sư lắng tâm niệm danh hiệu Phật liên tục cho đến sáng thì thị tịch, hưởng thọ 88 tuổi. Mọi người buồn thương, làm chấn động cả vùng núi ấy. Các đệ tử an táng Sư bên cạnh chùa Linh Tuyền ở Bảo Sơn, và xây tháp tôn thờ.

Lúc sanh tiền, Sư luôn giữ mình trong sạch, chí khí ngút trời, đức hạnh cao vút, mọi hành động đều là mô phạm cho người. Một hôm, mẹ bệnh nặng, Sư trở về thăm. Trên đường đi, nghe tin mẹ đã mất và việc an táng đã xong, Sư liền quay trở về chùa, chuyên tâm hoằng đạo, dứt bỏ tình thân.

Có lần, Sư đến nơi nọ giảng pháp, gần được một nửa, chợt thấy vị Giảng chủ vẫn đang chăm bón vườn hẹ, Sư bảo:

– Việc hoằng pháp đầu tiên là dứt trừ nguồn gốc tội lỗi; nếu nghiệp ác chưa trừ, thì Phật đạo làm sao thành tựu; buổi giảng không thể tiếp tục, nên giải tán.

Nói xong, Sư đắp y, cầm tích trượng từ biệt ra đi. Vị Giảng chủ nói:

– Pháp sư cứ tiếp tục, việc này dễ giải quyết thôi.

Vừa dứt lời, vị Giảng chủ liền mượn chiếc cày của người trong xóm, cùng một lúc cày sạch 40 mẫu[104] hẹ. Điều này có thể nói rằng: Theo lời dạy mà làm.

Lần nọ, trong giảng hội, các vị Đại đức tụ tập nói chuyện, cười đùa. Khi Sư bước lên pháp tòa thì tất cả đều im lặng, rất mực cung kính. Lúc Sư xuống pháp toà, Ni chúng cũng không dám đối diện thưa hỏi.

Sư tánh khí cương trực, dứt khoát, ăn mặc giản dị. Dù người giàu sang hay kẻ thấp hèn, Sư đều đối xử như nhau, đến đi tùy họ, chưa từng đưa đón. Cho nên, người dân đất Nghiệp Hạ thường nói: “Pháp sư Đàm Diễn hạ mình trước Tăng chúng, không hạ mình trước người đời; còn pháp sư Linh Dụ hạ mình trước cả Tăng và tục”.

Sư đối đáp không cần suy nghĩ, lời nói ra đều trở thành luận. Suốt cuộc đời, Sư đều thể hiện trọn vẹn cả bi và kính trong bố thí; phân phát 1000 chiếc ca sa cho chúng tăng, cấp phát thuốc men cho nhiều người bệnh. Hễ có thức ăn ngon, Sư cúng cho chúng tăng trước. Sư sống hòa đồng với đại chúng, không cất riêng bất cứ vật gì. Lúc truyền dạy cho người, mặt đều hướng về phương Tây.

Cả một đời, Sư không bao giờ khạc nhổ. Sư làm không chọn việc, nói không trau chuốc lời. Răn dạy người và vật, Sư không bao giờ la rầy đánh đập, cho đến chỉ bảo trẻ em, răn dạy đệ tử, Sư đều tự xưng tên mình và gọi họ là “Nhân giả”, lời lẽ ân cần tha thiết khiến người nghe phải rơi lệ. Nếu người nào lời nói trái với việc làm, thì không cho ở chung; còn không giữ đúng luật, thì phép chùa chẳng dung chứa.

Sư nguyện không truyền giới cho người nữ và Ni chúng, cũng không cho họ bước vào phòng mình. Đây là khuôn phép rộng lược để răn dạy người sau. Hòa thượng đàn đầu truyền giới Cụ túc cho Sa di phải đầy đủ đức độ, Sư cho là rất khó, nên suốt đời không làm; còn những việc khác, Sư đều đảm nhận và làm việc với chúng rất đúng giờ. Chỉ lúc truyền giới Bồ tát thì mới đầy đủ 7 chúng; hoặc khi giảng pháp, Sư mới cho phép người nữ vào chùa, mà phải vào sau, ra trước, đi thẳng về, không được ở lại, làm cho pháp hội trang nghiêm thanh tịnh, tiếng Sư vang khắp thiên hạ.

Sư không cho Sa di làm thị giả. Thân mặc vải thô, không dùng gấm lụa. Quần dài thì cách gót chân 4 ngón tay. Tay áo chỉ dài đến khuỷu tay, Tăng kì chi[105] chỉ đến cẳng chân mà thôi. Nếu thấy y may quá mức quy định, thì sai chúng cắt bớt. Cho nên, y phục của Tăng phải đúng kích cở. Còn các vật dụng như chăn nệm bằng dạ, da hảo hạng, tiền bạc, châu báu… đều không được đem vào phòng. Tăng kì chi và y năm điều đắp hằng ngày đều may bằng vải thô. Nếu có người dâng cúng lụa tốt, Sư đều phân phát cho người, còn những y khác chỉ dùng những vải cũ rách mà thôi.

Năm 30 tuổi, Sư đã bắt đầu trước tác. Sư soạn Hoa Nghiêm Sớ và Chỉ Quy gồm có 9 quyển; ngoài ra còn có các bộ Chương sớ, Truyện ký… tổng cộng hơn 100 quyển, hiện đang lưu hành ở đời. Từ khi giáo pháp lưu truyền sang Trung Quốc, nghi thức giáo hóa có khác, nhưng chỉ có pháp sư Linh Dụ là người đã lập giáo và thực hành tạo được niềm tin mãi mãi về sau.

6.9. Thích Huệ Tạng (522. 605) ở chùa Không Quán, Tây Kinh, sống vào đời Tùy (581. 618):

Sư họ Hác, người Bình Cát, nước Triệu, xuất gia năm 11 tuổi. Khi chưa thọ giới Cụ túc, Sư đã giảng kinh Niết bàn. Sau nghe giảng các kinh luận như luận Đại Trí Độ, kinh Thập Địa, Hoa Nghiêm, Bát nhã…, Sư đều thông suốt nghĩa lý, ai cũng khâm phục.

Năm 40 tuổi, Sư ẩn cư ở Thước Sơn, sống đời gian khổ, gối đầu trên đá, uống nước dưới khe, lắng tâm nơi yếu chỉ sâu mầu. Sư từng nghiên cứu các kinh điển, nhưng lấy kinh Hoa Nghiêm làm căn bản. Tuy đã thấu suốt yếu chỉ sâu xa, Sư vẫn khiêm hạ, tự cho mình còn thấp kém, nên khẩn cầu bậc Thánh trợ giúp chỉ bày chỗ đúng sai. Ngay đêm đó, sự linh cảm ứng hiện. Sư nghe trong hư không có tiếng bảo rằng: “Đúng thế, đúng thế!” Nhân đó, Sư soạn nghĩa sớ, đích thân xiển dương kinh giáo, những người đến Sư học đều khen ngợi.

Vũ Thành Đế nhà Tề hạ chiếu mời sư giảng kinh Hoa Nghiêm tại điện Thái Cực. Chư tăng nhóm họp rất đông, các bậc danh sĩ cũng đều tụ hội nghe pháp. Bấy giờ, Sư được mọi người tôn vinh, tiếng tăm vang khắp. Từ đó, Sư chuyên giảng kinh Hoa Nghiêm, sự truyền học ngày càng rộng.

Gặp lúc nhà Chu hủy diệt Phật pháp, Sư tạm mang hình tướng cư sĩ ẩn mình nơi trần tục để giữ gìn Phật pháp. Đến đầu đời Tùy, Phật pháp lại hưng thịnh, Sư trở lại tướng xuất gia. Văn Đế kính trọng đức độ của Sư, nên sai sứ đến thỉnh. Vừa vào Kinh đô, Sư đến yết kiến vua ở điện Thừa Minh, trình bày yếu chỉ sâu mầu, rất hợp với ý vua. Sư được xem là một trong sáu vị Đại đức. Vua ban thêm cho Sư những lễ vật đặc biệt. Cho nên, trong 24 năm, cả bốn mùa, Sư không hề thiếu thốn.

Ngày 29 tháng 11 năm Đại Nghiệp thứ 1 (605), Sư bị bệnh nhẹ và viên tịch tại chùa Không Quán, hưởng thọ 84 tuổi. Trước khi mất, Sư di chúc không được tẩm liệm. Các đệ tử vâng lời Sư dạy, để lộ thi thể dưới chân núi; sau đó, đưa lên ngọn núi phía trước chùa Chí Tướng, núi Chung Nam[106], xây tháp tôn thờ.

6.10. Thích Linh Cán ở chùa Đại Thiền Định, Tây Kinh, sống vào đời Tùy (581. 618):

Sư họ Lý, người Địch Đạo, Kim Thành. Tổ tiên của Sư làm quan được phong đất ở Thượng Đảng, nên đã dời đến ở đó.

Năm 10 tuổi, Sư rất thích nghe pháp, trong lòng ham muốn xuất gia, nhưng cha mẹ không cho. Đến năm 14 tuổi, Sư mới đến đảnh lễ xin làm đệ tử pháp sư Diễn ở chùa Đại Trang Nghiêm, đất Nghiệp Kinh, ngày đêm kính phụng, không phút giây trễ nãi. Mỗi lần vào giảng đường, Sư tưởng như ở thiên cung không khác. Năm 18 tuổi, Sư lại giảng kinh Hoa Nghiêm, Thập Địa; vừa giảng phần Tông bản, mọi người đều khen ngợi.

Gặp lúc Chu Vũ hủy diệt Phật pháp, Sư trở về nhà, nhưng vẫn nghiêm trì giới luật. Đến đời Tùy, Phật pháp lại hưng thịnh, Sư được tuyển chọn làm Bồ tát tăng[107]. Sư giảng kinh này, thường được vua mời đến thăm hỏi, tăng tục bốn phương đều vân tập, cả nước tôn kính. Năm Khai Hoàng thứ 7 (597), vua sắc lệnh cho Sư trụ tại chùa Hưng Thiện, đảm nhận chức Sa môn chứng nghĩa trong dịch trường.

Năm Khai Hoàng thứ 17 (597), Sư bị bệnh, bỗng chết giấc, chỉ nơi tim còn nóng, đại chúng không dám tẩm liệm. Sau đó, tỉnh lại, Sư nói: “Ta lên cung trời Đâu suất, gặp hai pháp sư Hưu và Viễn cùng ngồi trên đài sen, ánh sáng rực rỡ, nói với ta rằng: ‘Ông và các đệ tử của ta sau này đều sanh về đây’”. Ngay lúc đó, Sư tỉnh dậy. Từ đó, Sư càng chuyên tâm vào việc giảng kinh và tu tập quán hạnh, không giao tiếp với mọi người.

Năm Đại Nghiệp thứ 3 (607), khi Sư trụ tại chùa Đại Thiền Định, có sắc lệnh tiến cử Sư làm Thượng tọa chùa Đạo Tràng. Tăng chúng ngày càng đông. Sư có công rất lớn trong việc hoằng pháp. Tháng Giêng năm Đại Nghiệp thứ 8 (612), Sư thị tịch tại chùa Đạo Tràng, hưởng thọ 78 tuổi. Các đệ tử hỏa táng Sư ở phía Bắc núi Chung Nam.

Lúc sanh tiền, Sư dốc lòng phụng trì kinh Hoa Nghiêm, y cứ vào kinh để quán tưởng Liên Hoa Tạng Thế giới hải và Di lặc thiên cung. Đến khi bệnh nặng, mắt Sư nhìn lên trên, không nhìn mọi người; hồi lâu, mới trở lại bình thường. Sa môn Đồng Chân đứng bên cạnh để chăm sóc, Sư bảo Đồng Chân:

– Vừa rồi, ta thấy đồng tử mặc áo xanh dẫn ta lên cung trời Đâu suất, nhưng cái vui ở cõi trời không dài lâu, chết vẫn bị đọa lạc luân hồi, chỉ có thế giới Liên Hoa Tạng là chỗ nên hướng về.

Không bao lâu, Sư ngừng thở; giây lát thở lại, Đồng Chân hỏi:

– Sư thấy những gì?

Sư bảo:

– Ta thấy nước lớn tràn khắp, trong đó có hoa sen lớn như bánh xe, ta ngồi lên đó, đã mãn nguyện rồi.

Vừa dứt lời, Sư thị tịch.

Chú thích:

[66] Bản Hán là quyển 2 và 3.

[67] Nghĩa học: Còn gọi Giải học, là học về lý luận và giải thích danh tướng. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập III, trang 3102).

[68] Lần nọ, Hiếu Vũ Đế mở một buổi yến tiệc và thỉnh Sư đến. Bấy giờ, trong buổi tiệc, các vương công đại thần đều hội tụ đầy đủ… Hiếu Vũ Đế ngước nhìn xa xa, rồi quay lại bảo quan Thượng thơ Tạ Trang: “Vị Ma ha Diễn này thật là thông minh tài trí, song việc già chết của Ngài đã kề cận. Trẫm sẽ thử thách. Nhất định Ngài sẽ biết ý trẫm. Sư vừa bước vào cung điện, Hiếu Vũ Đế ra nghinh đón, bảo: “Ngài Ma ha Diễn không phí sức từ xa đến, nhưng còn một việc chưa làm xong”. Sư đáp: “Tôi từ xa đến Kinh đô đã gần 40 năm. Thiên tử đối đãi với tôi rất ân cần thâm hậu. Tôi thật xấu hổ không đáng để thọ ân trọng. Hiện nay tôi đã 70 tuổi, lại có bệnh tật. Bây giờ chỉ còn có cái chết, chính là việc chưa làm xong”. Qua lời đối đáp, thấy Sư biện tài vô ngại, vua càng thêm khâm phục và ra lệnh cho Sư ngồi kế vua. Bấy giờ, quần thần trong cung đều ghé mắt trông nhìn. (Theo Xuất Tam Tạng Ký Tập quyển 14).

[69] Tại chùa Tây Khởi ở lầu Phụng Hoàng, Mạt Lăng, vào mỗi giữa đêm, cánh cửa chùa thường phát ra tiếng, nhưng không thấy ai cả. Chúng tăng thường giật mình thức giấc. Sư bèn dâng hương khấn nguyện, quỷ thần đều bay đi mất. (Theo Thần Tăng Truyện quyển 3).

[70] Năm Đại Minh thứ 6 (462), khắp nơi đều bị hạn hán, Hiếu Vũ Đế thỉnh Sư cầu mưa. Sư liền đến Điếu Đài ở Hồ Bắc dâng hương cầu nguyện. Hôm sau, quả nhiên, gió thổi đến, mây tụ hội, mưa liên tục mấy ngày. (Theo Thần Tăng Truyện quyển 3).

[71] Bồ đề lưu chi: Hán dịch là Đạo Hy. Cao tăng thời Bắc Ngụy, người Bắc Ấn Độ, là học giả hệ Du già Đại thừa, bẩm tính thông minh, thông cả Tam tạng, tinh thông chú thuật, sớm có chí hoằng pháp. Năm 508, đời vua Tuyên Vũ Đế thời Bắc ngụy, Sư đến Lạc Dương, cùng với Lặc na ma đề và Phật đà phiến đa dịch kinh tiếng Phạn sang tiếng Hán. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập I, trang 576; Từ điển Phật học, trang 66).

[72] Thái quan: Tên một chức quan. Từ đời tiền Tần đến đời Đường, là người lo việc ăn uống cho vua quan; từ đời Tống trở về sau, là người quản lý phẩm vật cúng tế.

[73] Đô giảng: còn gọi Đô giảng sư, chức tăng trong Hội giảng kinh luận. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập II, trang 1543).

[74] Thiêu hương: còn gọi Niêm hương, Niệp hương, Phần hương, Chú hương. Đốt các loại hương trước tượng chư Phật, Bồ tát, Tổ sư. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VI, trang 5579).

[75] Duy na: xem chú thích “Đô duy na”.

[76] Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VII, trang 5775: Sống vào đời Lưu Tống (còn gọi là Tiền Tống 420. 479) thuộc Nam triều.

[77] Đàm Vô Tối: Cao tăng Trung Quốc, sống vào thời Bắc Ngụy (386. 534), họ Đổng, người Vũ An (tỉnh Hà Nam). Sư xuất gia từ thuở nhỏ, học thông kinh, luật, luận và Nho học, được mọi người tôn trọng. Lúc đầu, Sư giảng dạy Giới luật ở chùa Sùng Tôn, Hàm Đan; sau phụng sắc đến chùa Dung Giác, Lạc Dương giảng kinh Niết bàn, Hoa Nghiêm. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập II, trang 1381).

[78] Xương bồ: Tên một thứ cây có mùi thơm, mọc trên núi, dùng làm vị thuốc. (Theo Nguyễn Quốc Hùng, Hán Việt Tân Từ điển, 1975, trang 815).

[79] Thước: Thước Trung Quốc, khoảng, 3 mét.

[80] Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập IV, trang 3606: Sống vào đời Bắc Ngụy (386. 534).

[81] Phật đà phiến đa: Hán dịch là Giác Định. Cao tăng người Bắc Ấn Độ, sang Trung Quốc dịch kinh vào thời Bắc Ngụy. Sư thần ngộ thông mẫn, hiểu biết rộng các sách đạo và đời. Năm 508 đời Bắc Ngụy, Sư vâng sắc cùng các ngài Bồ đề lưu chi và Lặc na ma đề dịch Thập Địa Kinh Luận tại điện Lạc Dương trong suốt 4 năm mới hoàn thành. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập IV, trang 3606).

[82] Ba giáo: Đốn, Tiệm, Viên. Đốn giáo: Giáo pháp cao sâu được giảng ngay từ lúc đầu đối với những người căn cơ đốn ngộ. Tiệm giáo: Giáo pháp được giảng theo thứ lớp từ cạn đến sâu đối với những người căn cơ chưa thuần thục. Viên giáo: Giáo pháp cứu cánh viên mãn của Phật được giảng cho những người đạt đến cảnh giới Phật. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập II, trang 1568; tập V, trang 4100, 4429; tập VII, trang 6022).

[83] Tung Nhạc: còn gọi là Tung Cao sơn, Tung sơn, Sùng Cao sơn, Sùng sơn, Ngoại Phương sơn. Là núi nằm cách huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc khoảng hơn 5 km về phía Bắc. Núi này và Đông Nhạc Thái sơn (tỉnh Sơn Đông), Tây Nhạc Hoa sơn (tỉnh Thiểm Tây), Nam Nhạc Hoành sơn (tỉnh Hồ Nam) và Bắc Nhạc Hằng sơn (tỉnh Sơn Tây) được gọi chung là Ngũ Nhạc. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập V, trang 4653).

[84] An Dưỡng: còn gọi An Dưỡng quốc, An Dưỡng Tịnh độ, An Dưỡng thế giới. Tên khác của thế giới Cực Lạc phương Tây. Vì ở trong tịnh độ Cực Lạc này được an tâm dưỡng thân, nên gọi là An Dưỡng. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập I, trang 105).

[85] Tăng chế: còn gọi là Thanh quy, Tăng cấm; là những quy định khác ngoài giới luật được lập ra để ngăn chận sự buông lung về lời nói và hành động của tăng ni. Thời vua Hiếu Minh Đế (516. 528), ngài Huệ Quang soạn Nhân Vương Thất Giới và Tăng chế gồm 18 điều, nhưng tiếc thay hiện nay đều thất truyền. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập V, trang 4279).

[86] Kho sách: Hán là Phủ khố 府庫, theo Pháp Uyển Châu Lâm quyển 24. Phủ khố nghĩa đen là nơi cất giữ tài sản của triều đình hoặc quốc gia.

[87] Lưu Lược: Cửu lưu Thất lược, là từ gọi thay cho sách vở. Cửu lưu: Chín học phái lớn thời Xuân Thu ở Trung Hoa sau khi Khổng Tử qua đời, gồm Nho gia, Đạo gia, Âm dương gia, Pháp gia, Danh gia, Mặc gia, Tung hoành gia, Tạp gia và Nông gia, gọi là Cửu lưu. Lại có Tiểu thuyết gia, thì gọi là Thập gia. Thất lược: Tập lược, Lục nghệ lược, Chư tử lược, Thi phú lược, Binh thư lược, Thuật số lược và Phương chi lược. (Theo Từ Nguyên; Hán Việt Tân Từ điển, trang 129).

[88] Thất diệu: Còn gọi là Thất tinh, là bảy ngôi sao: 1. Nhật tinh (Thái dương), 2. Nguyệt tinh (Thái âm), 3. Hỏa tinh (sao Huỳnh), 4. Thủy tinh (sao Thần), 5. Mộc tinh (sao Tuế), 6. Kim tinh (sao Thái Bạch), 7. Thổ tinh (sao Trấn). Thông thường, 7 sao này được dùng về mặt lịch số và bói toán. Bảy sao này thêm 2 Thực tinh là La Hầu (sao Hoàng phan) và Kế Đô (sao Tuệ, còn gọi là sao Báo vĩ) thì gọi là Cửu Chấp hoặc Cửu Diệu. Chấp Diệu là gọi tắt của Cửu Chấp Thất Diệu. Pháp tu cúng tế Thất Diệu gọi là Thất Diệu cúng. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VI, trang 5357).

[89] Cửu chương: Tên một phép tính của Trung Hoa thời cổ, còn gọi là Cửu số, Cửu chương toán pháp. Đó là: 1. Phương điền (đo ruộng), 2. Túc mễ (tính toán việc buôn bán), 3. Sai phân (phép hỗn hợp quý tiện), 4. Thiếu quảng (bình phương và lập phương), 5. Thương công (tính toán về công trình), 6. Quân thâu (vận phí xe thuyền), 7. Phương trình (phương trình thức), 8. Doanh bất túc (tỷ lệ), 9. Câu cổ (phép tam giác). (Theo Hán Việt Tân Từ điển, trang 129; Đào Duy Anh, Hán Việt Từ điển, 1994, trang 147).

[90] Nghiệp Hạ: Huyện Nghiệp, vùng đất Tào Tháo được phong vào cuối đời Hán. (Theo Từ Vựng 辭彙, trang 1307).

[91] Kiệt đẩu: còn gọi là Trách đẩu, dụng ngữ Thiền. Nghĩa là những người khôn ngoan, xảo quyệt, những người chẳng chịu nhận khuyết điểm về phần mình mà lại cố biện luận muốn lấn lướt người. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập III, trang 2158.

[92] Thụ nghĩa: Còn gọi Thụ nghị, Lập nghĩa. Y cứ vào luận đề đã định trong một hội luận nghị mà lập nghĩa… Trong hội luận nghị, chức quan cao nhất đưa ra luận đề đồng thời quyết định thắng thua cuối cùng gọi là Thám đề, còn gọi Đề giả, Thám Đề Bác Sĩ. Học tăng tiếp nhận thí nghiệm gọi là Thụ nghĩa giả, gọi tắt là Thụ nghĩa, Thụ giả, Lập giả. Người chất vấn hoặc cật vấn đối với luận đề gọi là Vấn giả, Nạn giả. Người phê phán, giải đáp xem có xác đáng hay không gọi là Chứng nghĩa, Tinh nghĩa. Ngưòi ghi chép toàn bộ luận nghị vấn đáp gọi là Chú ký. Người chấp hành toàn bộ các việc lặt vặt trong hội trường gọi là Hành sự… (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VI, trang 5646).

[93] Một trượng: Mười thước Trung Quốc, khoảng 3, 3 mét.

[94] Gởi dục: Nghĩa là đem ý kiến của mình ủy thác cho một vị Tỳ kheo khác để vị này trình bày trước đại chúng, khi bản thân vì một lý do nào đó không tham dự được ngày Bố tát tăng đoàn, tự tứ hoặc nhiều việc khác (Yết ma). Vị tỳ kheo nhận ý muốn ủy thác gọi là Thụ dục. Truyền đạt ý kiến được gởi này đến đại chúng gọi là Thuyết dục. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập II, trang 1166).

[95] Bà sa bà đà Dạ thiên: Nguyên là Bà san bà diễn để Chủ dạ thần, là thần Chủ dạ, vị thứ 32 trong 55 vị thiện tri thức mà đồng tử Thiện Tài tham vấn. Vị thần này cứu hộ và đoạn trừ mọi sự sợ hãi của chúng sanh ở chỗ tối tăm, bảo vệ muôn vật được sinh trưởng. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập I, trang 197).

[96] Thiện tri thức: Người chân chính ngay thẳng, có đức hạnh, có khả năng giáo hoá, dẫn dắt người khác theo chánh đạo… Theo phẩm Nhập Pháp Giới kinh Hoa Nghiêm, trong quá trình cầu đạo, đồng tử Thiện Tài tham vấn tất cả 55 vị Thiện tri thức (thông thường cho rằng 53 vị Thiện tri thức), tức trên từ Phật, Bồ tát, dưới đến trời, người, bất luận xuất hiện dưới hình thái nào, hễ người có khả năng dẫn dắt chúng sanh bỏ ác, tu thiện, vào Phật đạo đều được gọi là Thiện tri thức. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VI, trang 5568).

[97] Đồng tử Thiện Tài: Vị Bồ tát cầu đạo nói trong phẩm Nhập Pháp Giới kinh Hoa Nghiêm, từng đi về phía Nam tham phỏng 55 vị Thiện tri thức, gặp bồ tát Phổ Hiền, thành tựu Phật đạo. Phật giáo Đại thừa dùng việc này để làm ví dụ chứng minh nghĩa Tức thân thành Phật, còn quá trình cầu pháp của đồng tử Thiện Tài thì biểu thị cho các giai đoạn nhập pháp giới của Hoa Nghiêm. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VI, trang 5563).

[98] Chương là sông Chương, Phũ là sông Phũ Dương (tỉnh Hà Bắc, Trung Quốc).

[99] Lệnh gia: Từ tôn xưng bậc cao quý.

[100] Chiêu huyền thống: Còn gọi Tăng Thống, Sa môn Thống, Đạo Nhân Thống, Đô Thống. Thời Đông Ngụy, Chiêu Huyền Thống được gọi là Quốc Thống. Đây là chức tăng quan do triều đình Bắc Ngụy Trung Quốc lập ra để quản lý mọi việc của tăng ni trong toàn quốc. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập V, trang 4306, điều “Tăng Thống”).

[101] Trong thời kỳ Nam Bắc triều (420. 588), Phật giáo đã trải qua hai kỳ pháp nạn dưới triều Thái Vũ Đế (đời Bắc Ngụy, 466) và Vũ Đế (đời Bắc Chu, 560). Thái Vũ Đế đời Bắc Ngụy là một ông vua tàn bạo, nghe lời sàm tấu, đã tàn sát một cách ghê gớm các tăng lữ và phá hủy kinh tượng, chùa tháp trong nước. Nhưng vận mệnh của kẻ bạo tàn không thể lâu dài được, cho nên, bốn năm sau khi thi hành thủ đoạn tàn ác trên, Thái Vũ Đế từ trần. Văn Thành Vương lên nối ngôi, nhận thấy việc làm tàn ác, vô lý và nguy hại trên, nên đã truyền phục hưng Phật giáo, nhờ đó đạo Phật dần dần lấy lại thanh thế cũ.

Đến đời Vũ Đế nhà Bắc Chu, Phật giáo lại bị tai ách lần thứ hai. Vua ra sắc lệnh bãi bỏ Phật giáo, bắt các tăng sĩ về làm dân, xung vào binh nội; chùa chiền bị biến thành phủ đệ cho các vương hầu ở, dân chúng bị ngăn cấm không cho thờ cúng Phật. Nhưng ít năm sau, Vũ Đế mất, Tuyên Đế nối ngôi, lại sắc chiếu phục hưng Phật giáo, truyền dịch kinh luận. Nhờ đó, đến đời Tùy, Phật giáo mới trở lại thịnh hành, vua quan đều quy y Phật pháp.

(Theo Lịch sử Phật giáo Trung Hoa của HT. Thích Thiện Hoa).

[102]哀速終 Ai tốc chung Buồn một đời chóng qua

今日坐高堂 Kim nhật tọa cao đường Hôm nay ngồi tòa cao

明朝臥長棘 Minh triêu ngọa trường cức Sáng mai nằm gai gốc

一生聊已竟 Nhất sanh liêu dĩ cánh Đời nay thế đã hết

來報將何息。Lai báo tương hà tức. Làm sao dứt đời sau?

[103]悲永殞 Bi vĩnh vẫn Buồn vĩnh biệt

命斷辭人路 Mạng đoạn từ nhân lộ Số hết, lìa nhân gian

骸送鬼門前 Hài tống Quỷ môn tiền Thân đến Quỷ môn quan

從今一別後 Tùng kim nhất biệt hậu Từ nay xa cách mãi.

更會幾何年。 Cánh hội kỷ hà niên. Biết bao giờ gặp lại?

[104] Mẫu: đơn vị diện tích dùng để tính ruộng, cứ 10 sào là một mẫu (tức 60 trượng vuông hay 3600 thước vuông tây).

[105] Tăng kì chi: Còn gọi Tăng kha kì ca, Tăng kiệt chi, Tăng ca chi, Tăng khước kì, Tăng cước kì, Tăng cước sai. Áo lót phủ vai, che 2 nách; một trong 5 y của Tỳ kheo. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập V, trang 4294).

[106] Núi Chung Nam: Núi ở Thiểm Tây, cách huyện Trường An, Trung Quốc 29 km về phía Tây, trải dài hơn 40 dặm, phía Đông bắt đầu từ huyện Lam Điền đến phía Tây huyện Mi. Núi này là một phần của dãy núi Thái Lãnh. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập I, trang 968).

[107] Bồ tát tăng: Các cao tăng bị bắt buộc phải để tóc, đội mão, ăn mặc theo thế gian, trang sức chuỗi anh lạc… vào đời Vũ Đế (565. 577) thời Bắc Chu, Trung Quốc. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập I, trang 595).

Quyển 3

6.11. Thích Huệ Giác (531. 620) ở chùa Vũ Đức, Tinh Châu, sống vào Tùy (581. 618):

Sư họ Phạm, người Tề Quận, trí tuệ cao vời, kiến thức sâu rộng, ít ai sánh bằng. Thân cao hơn 7 trượng, mày cao, mắt sáng, y phục sạch đẹp, dung nghi đĩnh đạc, cử chỉ nhu hoà, giọng nói thanh thoát; mỗi khi đi đường, hàng sĩ tử không ai không ghé mắt nhìn theo.

Tuy học rộng các kinh điển, nhưng Sư lấy kinh Hoa Nghiêm làm đầu. Sau Sư được mời đến Cao Dương giảng kinh, không bao lâu trở thành giảng sư nổi tiếng, thính chúng có hơn 1000 người, giảng đường lúc nào cũng đông nghịt mà người đến vẫn không ngớt. Vì vậy, Sư nghỉ giảng để chờ xây dựng, mở rộng giảng đường. Bấy giờ, có một thí chủ phát tâm xây cất giảng đường có sức chứa cả ngàn người. Công trình xây dựng chưa đầy một tháng thì hoàn thành. Sư lên tòa thuyết pháp, thính chúng ngồi chật cả giảng đường. Mọi người lấy làm lạ về sự hưng thịnh của pháp hội này.

Năm Vũ Đức thứ 3 (620), cảm thấy hơi đau ở tim, Sư nói với các đệ tử: “Ta sắp đi đây”, rồi bảo đem tất cả của cải của mình thiết trai cúng dường chúng tăng và dặn dò đại chúng. Từ đó, Sư chánh niệm suốt đêm; trời vừa sáng, thì an nhiên thị tịch, hưởng thọ 90 tuổi.

Sư soạn chú sớ các kinh Hoa Nghiêm, Thập Địa, Duy ma v.v…

6.12. Thích Pháp Mẫn (570. 645) ở chùa Tĩnh Lâm, Việt Châu, sống vào đời Đường (618. 907):

Sư họ Tôn, người Đơn Dương, xuất gia năm 8 tuổi, thờ thiền sư Anh làm thầy. Sau Sư vào Mao Sơn nghe pháp sư Minh giảng Tam Luận. Năm 23 tuổi, lại nghe ngài Thật Công người Cao Li giảng các kinh luận Đại thừa, Sư dừng lại nơi đây 3 năm để học tập.

Năm Trinh Quán thứ 1 (627), Sư trở về Đơn Dương, giảng kinh Hoa Nghiêm, Niết bàn. Đến năm Trinh Quán thứ 2 (628), Điền đô đốc ở Việt Châu thỉnh Sư đến chùa Nhất Âm tiếp tục thuyết giảng. Bấy giờ, có hơn 800 sa môn Nghĩa học, 1200 vị Tăng, 300 vị Ni và vô số cư sĩ vùng đó đến nghe giảng. Đây là pháp hội hưng thịnh vào thời ấy.

Năm Trinh Quán thứ 19 (645), các cư sĩ ở Cối Kê thỉnh Sư đến chùa Tĩnh Lâm giảng kinh Hoa Nghiêm. Cuối tháng 6 năm ấy, Sư đang giảng kinh, bỗng có một con rắn dài khoảng 7 thước, màu vàng chói, từ miệng phóng ánh sáng 5 màu, vắt nửa thân mình phía trên đầu Sư; đến cuối buổi giảng, nó mới ẩn. Cuối mùa Hạ năm ấy, Sư trở về chùa Nhất Âm. Đêm nọ, có 2 người mặt áo đỏ đến đảnh lễ, thưa: “Pháp sư giảng 4 bộ kinh Đại thừa, công đức khó nghĩ bàn, bây giờ nên đến phương khác giáo hóa, chúng tôi từ phương Đông đến nghinh đón Pháp sư”. Mấy mươi đệ tử của Sư đều thấy như thế.

Vào ngày 17 tháng 8 năm ấy, Sư thị tịch, hưởng thọ 67 tuổi. Trước đó 3 ngày 3 đêm, tự nhiên trời tối mịt; đúng vào ngày Sư viên tịch, bỗng phát ánh sáng rực rỡ, đêm sáng như ngày, lại có mùi thơm lạ bay khắp, mọi người đều kinh ngạc. Bấy giờ, đạo tục đều trang nghiêm, đưa tiễn Sư đến núi Long An.

Sư trước tác Hoa Nghiêm Kinh Sớ 7 quyển.

6.13. Thích Huệ Thiếu ở chùa Thần Túc, Tương Châu, sống vào đời Đường (618. 907):

Sư họ Trang, xuất gia từ thuở nhỏ, tu tập theo pháp Tiểu thừa, nổi tiếng ở vùng Giang Hán. Nhân nghe ngài Tượng Vương Triết giảng Tam Luận tại chùa Long Tuyền, Sư không kiềm chế được mình, mới nói rằng: “Tam Luận trình bày Tánh không, người giảng lại chấp vào không”. Vừa dứt lời, lưỡi Sư dài ra 3 thước, mắt, mũi và tai đều chảy máu, cấm khẩu luôn 7 ngày. Pháp sư Phục nghe thấy vậy, liền quở trách: “Ông quá ngu si! Một lời huỷ báng kinh điển thì tội nặng hơn tội ngũ nghịch[108]. Ông nên kính tin pháp Đại thừa mới được khỏi tội”. Pháp sư bảo đốt hương, sám hối. Sau khi Sư sám hối, lưỡi liền trở lại như cũ.

Sau đó, Sư đến chỗ ngài Tượng Vương Triết nghe kinh Đại thừa. Khi ngài Triết viên tịch, Sư lập đại trai đàn Phương Quảng Thất xứ Bát hội bên mộ trong 100 ngày. Sau đó, Sư đến chùa Thần Túc ở Hương Sơn, hằng ngày tu tập pháp Đại thừa, giảng kinh Hoa Nghiêm và chí thành sám hối, không bao giờ bước ra khỏi chùa.

Ngày 3 tháng 4 năm Trinh Quán thứ 11 (637), Sư đang tọa thiền trong rừng tùng sau chùa, bỗng thấy 3 người dáng hình thanh nhã, mặc y phục đỏ, đến đảnh lễ xin thọ giới Bồ tát. Sau khi lãnh thọ giới pháp, họ thưa rằng: “Thiền sư là bậc có căn cơ nhạy bén, nếu không chuyển tâm kính tin pháp Đại thừa, dù 1. Đức Phật ra đời, cũng vẫn ở trong địa ngục”. Sư nghe lại lời răn nhắc, liền khóc lớn, máu lẫn nước mắt tuôn trào mà trở về chùa. Vừa đến trước phòng ngài Triết, Sư ngã nhào xuống, ngất đi, không nói được. Mọi người lấy nước vẩy lên, Sư mới tỉnh lại, càng khóc to hơn.

Từ đó, hàng ngày, Sư thường nhiễu Phật và sám hối, lại khuyên hàng cư sĩ biên chép các kinh Hoa Nghiêm, Đại Phẩm, Pháp Hoa, Duy ma, Tư Ích, Phật Tạng, Tam Luận…, mỗi loại 100 bộ.

Vào giờ Ngọ ngày 09 tháng 03 năm Trinh Quán thứ 13 (639), khi đang lễ sám trước Phật, Sư an nhiên thị tịch, hưởng thọ hơn 80 tuổi. Trong vòng 7 ngày sau khi Sư thị tịch, cây cối trong rừng đều biến thành màu trắng, sau đó mới trở lại bình thường. Đó chính là điềm biểu hiện Sư biết lỗi mà hối cải. Thật đáng khen ngợi!

Chùa Sư cách thành ấp gần 50 dặm mà người đến xin thọ Tam quy Ngũ giới hơn 7000 người, chật kín cả vùng núi ấy. Sau đó, các đệ tử lập đại trai đàn nơi mộ Sư, thỉnh 30 vị Pháp sư, mỗi vị khai tụng một bộ kinh để trợ tiến giác linh Sư.

6.14. Thích Đạo Anh ở chùa Phổ Tề, Bồ Châu, sống vào đời Đường (618. 907):

Sư họ Trần, người Y Thị, Bồ Châu. Năm Sư 18 tuổi, luật sư Thúc Hưu muốn độ cho xuất gia, nhưng cha mẹ vì thương yêu nên ép lấy vợ; tuy 5 năm chung sống mà không hề xúc chạm.

Sau Sư trốn đến chỗ pháp sư Cự ở Tinh Châu, nghe kinh Hoa Nghiêm… Đến năm Khai Hoàng thứ 10 (590), mới được độ xuất gia, Sư liền vào chùa Bách Thê trên núi Thái Hành, huyện Giải tu tập chỉ quán, bỗng nhiên tỏ ngộ. Sau đó, Sư đến trụ tại chùa Thắng Quang ở Kinh đô, nghe thiền sư Đàm Thiên giảng luận Nhiếp Đại Thừa. Thiền sư Đàm Thiên khen: “Tuy rất nhiều học trò thông văn nghĩa, nhưng chỉ một mình Đạo Anh lãnh hội được yếu chỉ!” Ngoài giờ nghe pháp, Sư thường y theo kinh Hoa Nghiêm phát nguyện phục vụ chúng tăng, mượn sự để hiển bày lý, nhằm điều phục tâm. Sư thường nói: “Khi nhắm mắt ngồi thiền, dường như có chỗ tỉnh ngộ; nhưng khi mở mắt ra, thì trở lại bình thường. Vì vậy, đối với tất cả việc làm, nên quán xét và điều tâm để không kẹt vào có – không”. Nhưng mỗi khi Sư ngồi thiền, mắt hé mở suốt 2. 3 đêm, sau đó nhập thiền định, thì hiện vài điềm linh dị.

Lần nọ, có người đến tranh đất, bỗng nhiên Sư ngã nhào, người cứng như thây chết, tắt thở, thần sắc biến đổi, chốc lát trương sình lên. Khi người kia hồi tâm sám hối, Sư trở lại cười nói như thường[109]; hoặc Sư ngâm mình trong nước 16 ngày đêm[110]; hoặc Sư nằm trên tuyết trải qua 3 ngày[111], mà chỉ nói: “Lửa đốt cháy, đất làm nhơ”. Như vậy, hễ gặp việc thì Sư dùng cách đối trị, mặc tình tự tại, thật khó lường được.

Một hôm, đang giảng luận Khởi Tín, đến phần Chân như môn, bỗng Sư im lặng không nói nữa. Lấy làm lạ, mọi người đến xem, thì thấy Sư tắt thở, người lạnh ngắt. Đại chúng biết Sư đã nhập Diệt tưởng định, nên để yên như vậy. Trải qua nhiều đêm, Sư mới xuất định.

Lại có lần, trời hạn hán, Sư giảng kinh Hoa Nghiêm để cầu mưa. Bỗng có 2 ông lão hình dạng hơi khác thường, mỗi người có 2 đồng tử theo hầu đến nghe pháp. Lấy làm lạ, Sư hỏi lai lịch, ông lão thưa:

– Đệ tử là thần biển, vì ưa thích kinh Hoa Nghiêm, nên đến đây nghe.

Sư bảo:

– Nay tôi đã giảng kinh này cho đàn việt nghe, vậy xin hãy cho mưa xuống.

Hai vị thần bèn bảo các đồng tử làm mưa. Hai đồng tử liền từ cửa sổ đi ra, phút chốc mưa trút xuống, xa gần đều thấm ướt. Hai ông lão bái tạ Sư, rồi biến mất.

Vào khoảng tháng 9 năm Trinh Quán thứ 10 (636), lúc sắp viên tịch, Sư lấy nước cạo tóc, tắm gội, trở lại chỗ ngồi, đắp đại y, rồi bảo đệ tử: “Vô thường đã đến rồi, không thể tránh được”; đồng thời, bảo tụng bài kệ Hiền Thủ trong kinh Hoa Nghiêm. Khi hơi thở sắp dứt, Sư bảo đại chúng niệm danh hiệu Phật; trời vừa hửng sáng, thì an nhiên thị tịch, hưởng thọ 80 tuổi.

Trước ngày Sư thị tịch, cảm đến bầy chim tới mấy vạn con, đậu trên phòng Sư, kêu la buồn thảm. Ngay đêm Sư mất, có 2 đồng tử mặc áo xanh, cầm hoa đi vào. Lại có một luồng khí màu tím giống như hào quang từ thân Sư phóng ra, tỏa sáng đến mấy trượng. Khi trời vừa sáng, sương mù dày đặc, phủ một vùng rộng 20 dặm. Người và vật đều không nhìn thấy. Ba ngày sau mới hết cảnh tượng này. Đệ tử tăng tục ở hai vùng Bồ và Tấn (tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc) nghe tin Sư tịch, đều đến khóc than, như mất cha mẹ. Lại cảm đến các loài voi, bò, tiếng chúng kêu rên thấu đến mấy dặm, nước mắt chảy dài, bỏ ăn bỏ uống liên tục 7 ngày. Khi sắp hạ huyệt, vừa cuốc một nhát, thì đất chấn động mạnh cả 15 dặm. Mọi người đều kinh hãi. Lại có 2 đường cầu vồng bao quanh kim quan, và có 2 con chim trắng vừa bay vừa kêu theo tiễn đưa Sư đến nơi đặt kim quan. Rõ ràng, Sư là người huệ giải siêu phàm, giáo hóa chúng sanh, âm cảnh dương gian đều quy tụ, nên mới ứng hiện những điềm lành này. Thật không uổng phí một đời!

6.15. Thích Đạo Ngang ở chùa Hàn Lăng, Tương Châu, sống vào đời Đường (618. 907):

Chưa rõ Sư họ gì, người Ngụy Quận, phong thái thanh nhã, khí tiết cao thượng, là bậc mô phạm cho đời, sớm có huệ giải, không đợi Thầy khai ngộ.

Năm 9 tuổi, Sư đảnh lễ pháp sư Linh Dụ và được độ cho xuất gia. Không bao lâu, đã gội nhuần ân đức dạy dỗ, Sư yêu kính phụng sự Thầy. Trải qua nhiều năm, Sư đã hơn hẳn các vị đồng môn. Tại chùa Hàn Lăng, Sư nghiên cứu tinh tường giáo pháp sơ thời[112] đó chính là giáo Hoa Nghiêm. Thế là Sư được giao cho giảng kinh Hoa Nghiêm, luận Thập Địa, văn nghĩa vượt xa các bậc tiên triết.

Đêm nọ, khi lên pháp tòa, không có đèn nến, Sư đưa tay chỉ lên cao, liền phóng ra ánh sáng, soi chiếu khắp giảng đường. Thấy điềm lành này, đại chúng đều ngạc nhiên, không biết ánh sáng ấy từ đâu đến. Sư bảo: “Ánh sáng này luôn trong tay ta, đâu có gì đáng ngạc nhiên”. Đó là nhờ phước nghiệp sâu dày của Sư, thật không thể lường được.

Cuối đời, Sư chuyên tâm hướng về phương Tây, nguyện sanh cõi An Dưỡng. Sau Sư tự biết mạng sắp hết, liền báo trước thị tịch với những người có duyên, nhưng không ai hiểu cả. Đến ngày mồng 1 tháng 8, đang lúc khỏe mạnh, Sư hỏi đại chúng: “Đã đến giờ thọ trai chưa? Hãy thứ tự theo ta”. Nói xong, Sư lên pháp tòa, trên thân hiện ra nhiều tướng lạ, lư hương tỏa mùi thơm ngát, rồi Sư truyền giới Bồ tát cho 4 chúng, lời lẽ tha thiết, khiến người nghe đều xúc động. Bấy giờ, bảy chúng[113] vây quanh đều được thấm nhuần đạo vị.

Sư ngước nhìn lên, thấy vô số thiên chúng y phục sặc sỡ, đàn sáo ngân vang, trong hư không lại có tiếng bảo rằng: “Chư thiên cõi trời Đâu suất trỗi nhạc xuống nghinh đón Ngài”. Nghe vậy, Sư nói: “Cõi trời chính là cội gốc sanh tử, vốn chẳng phải là nguyện của ta. Ta chuyên tâm nơi cõi Tịnh, vì sao giờ đây không được như nguyện?” Ngay lúc đó, Sư thấy thiên nhạc bay lên cao, phút chốc biến mất; lại thấy hội chúng phương Tây mang vô số hương hoa, kỹ nhạc, cung kính vây quanh trên đảnh Sư. Cả chúng đều trông thấy. Khi ấy, Sư bảo: “Đại chúng ở lại mạnh khỏe. Nay tướng lành đến đón, ta phải cùng đi”. Sư vừa dứt lời, đại chúng thấy lư hương rời tay và tịch ngay tại pháp tòa chùa Báo Ứng, hưởng thọ 89 tuổi, nhằm tháng 8 năm Trinh Quán thứ 7 (633).

Đạo tục đau buồn thương tiếc, người đến xem rất đông. Khi sắp tẩm liệm, dưới chân Sư hiện ra ba chữ “Phổ Quang Đường”. Nếu Đạo không hợp với khế kinh và hạnh không đúng với bậc Thánh, thì đâu thể ứng hiện những điềm lành này! Các đệ tử đưa nhục thân Sư đến núi Hàn Lăng, đục một hang động để an trí; đến mùa Xuân, nhục thân Sư vẫn ngồi ngay thẳng, không bị mục rã.

6.16. Thích Linh Biện ở chùa Đại Từ Ân[114], tại Kinh đô, sống vào đời Đường (618. 907):

Sư họ Lý, người Địch Đạo, Lung Tây. Ông nội của Sư tên là Long Tương nhậm chức Tư mã ở Tương Châu vào đời Cao Tề (còn gọi là Bắc Tề 550. 577). Cha tên là Lăng Già, nhậm chức Lục sự tham quân ở Lạc Châu vào đời Tùy (581. 618), nên Sư theo cha đến Lạc Châu.

Lúc Sư mới sanh ra, các tướng tốt đều ẩn, người trầm mặc như ngu. Lên 8 tuổi, Sư mới biết nói và tỏ ra rất thông minh, nên dòng họ ai cũng ngạc nhiên, nhân đó đặt tên là Quảng Biện; sau, do trùng tên húy của Tùy Dạng Đế[115], nên đổi thành Linh Biện.

Năm 10 tuổi, cha mất, Sư dốc lòng cư tang, đến nổi thân thể gầy yếu. Người bác là pháp sư Linh Cán thương yêu, đưa về nuôi dưỡng, dạy cho phép tắc và đạo lý hành sự. Năm 13 tuổi, Sư xuất gia và trụ tại chùa Thắng Quang. Pháp sư Linh Cán và thiền sư Đàm Thiên vốn là những bậc ưu tú và đồng tông, nên pháp sư Linh Cán bảo Sư làm thị giả thiền sư Đàm Thiên. Từ đó, Sư được học hỏi, tiếp thu những điều mới lạ, ngày đêm nghiên cứu tinh tường, nên không bao lâu đạt đến chỗ uyên áo.

Năm 18 tuổi, Sư giảng kinh Thắng Man, Duy ma, luận Duy Thức, Khởi Tín… Sau khi thọ giới Cụ túc, đức hạnh ngày càng tỏa sáng, Sư lại giảng kinh Nhân Vương, luận Thập Địa, Địa Trì, Nhiếp Đại Thừa…, nhưng Sư cho rằng: “Luận về yếu chỉ Nhất thừa[116] thì không kinh nào hơn kinh Hoa Nghiêm này”. Cho nên, Sư nghỉ giảng thuyết, đến chỗ pháp sư Trí Chính[117] chùa Chí Tướng, núi Chung Nam, nghe giảng và nghiên cứu kinh Hoa Nghiêm. Nơi đây, Sư đã làm tròn bổn phận thầy trò, lại nêu cao sự nghiệp truyền pháp, đồng thời xem đọc các kinh, tìm tòi nghĩa lý mới lạ, và soạn Hoa Nghiêm Kinh Sớ[118] 12 quyển, Sao[119] 10 quyển và Chương[120] 3 quyển, đều được lưu hành ở đời.

Khi chùa Từ Ân mới thành lập, vua Đường muốn tuyển chọn bậc anh tài, nhờ tiếng tăm vang khắp, nên Sư được suy cử, nhưng lòng Sư vẫn kiên trinh nghiêm cẩn, xứng đáng làm mô phạm cho mọi người. Tại các nơi như cung Sùng Thánh, chùa Hạc Lâm, chùa Đức Nghiệp, điện Bách Phước…, Sư đều truyền trao giới pháp. Tăng ni ở Kinh đô và các châu theo Sư quy y, thọ giới có hơn ngàn người. Sư giảng kinh Hoa Nghiêm cả thảy 48 lần.

Một hôm, khi đang giảng tại chùa Bồ Đề, tự nhiên cảm thấy bất an, Sư liền trở về chùa Từ Ân. Không bao lâu, Sư thị tịch, hưởng thọ 78 tuổi, nhằm ngày 5 tháng 9 năm Long Sóc thứ 3 (663).

Sư vốn là người chí hiếu. Mỗi khi giảng kinh, gặp đoạn văn nói về ân sâu của cha mẹ, Sư đều nghẹn ngào hồi lâu, có khi phải ngưng giảng. Sư không bao giờ để ý đến những lời ca tiếng nhạc, phố xá ồn náo. Từ nhỏ đến già, y phục, giày dép, Sư đều tự may vá, giặt giũ, không làm nhọc đệ tử. Thường có 4 người đệ tử trở lên, sớm tối theo hầu Sư; nếu cần dạy răn thì Sư bảo ngồi xuống; nếu không có việc gì, thì bảo đứng dậy lui ra; khi đối đáp, thì Sư tự xưng tên mình. Đây cũng là cách thức tốt đẹp thể hiện sự kính cẩn khiêm cung.

6.17. Thích Trí Nghiễm (602. 668) ở chùa Chí Tướng, núi Chung Nam, sống vào đời Đường (618. 907):

Sư họ Triệu, người Thiên Thủy. Ông cố của Sư tên Hoằng, là người luôn giữ vững khí tiết trong sáng. Cha tên là Cảnh, nhậm chức Lục sự tham quân ở Thân châu. Một hôm, mẹ Sư mộng thấy có một vị tăng Ấn Độ cầm tích trượng đến bảo rằng: “Hãy mau nghiêm trì trai giới, thanh tịnh thân tâm”. Người mẹ giật mình tỉnh giấc, nghe có mùi thơm lạ, từ đó bắt đầu thọ thai, rồi sanh ra Sư.

Được vài tuổi, Sư đã tài trí hơn hẳn những đứa trẻ bình thường. Sư thường chất đá thành tháp, hoặc kết hoa thành bảo cái, hoặc bảo bạn bè làm thính chúng, còn mình làm Pháp sư. Trí tuệ này đã sẵn có từ nhiều đời.

Năm 12 tuổi, thần tăng Đỗ Thuận không biết vì sao lại đến nhà, vỗ đầu Sư, rồi nói với người cha: “Đây là con ta, hãy trả lại cho ta”. Nghe nói vậy, biết là bậc chân tu, nên cha mẹ vui vẻ thuận cho. Ngài Đỗ Thuận liền giao Sư cho pháp sư Đạt, bậc Thượng thủ trong hàng đệ tử dạy dỗ. Sư sớm tối xem đọc, chưa từng hỏi lại.

Sau đó, có 2 vị tăng Ấn Độ đến chùa Chí Tướng, nhìn thấy vẻ thanh thoát phi thường của Sư, nên trao cho bản kinh tiếng Phạn. Chưa đầy một ngày, Sư đã thuộc lòng. Vị Tăng Ấn Độ nói với chúng tăng: “Đứa trẻ này mai sau sẽ là bậc thầy lỗi lạc trong Phật pháp”.

Vừa lên 14 tuổi, Sư xuất gia. Bấy giờ, nhà Tùy sắp diệt, người dân đói rét, tuy còn nhỏ, nhưng Sư ý chí rất mạnh mẽ. Sau học luận Nhiếp Đại Thừa nơi pháp sư Pháp Thường[121], chưa đầy vài năm, Sư đã hiểu rõ ngôn từ, tinh thông nghĩa lý.

Có lần, nhân lúc các bậc Long tượng vân tập, ngài Pháp Thường bảo Sư thụ nghĩa. Lúc đó, pháp sư Tăng Biện[122] là người uyên thâm giáo pháp, muốn xem thần khí của Sư, nên đích thân tra xét, gạn hỏi nhiều lần, Sư đều đáp với ngôn từ và nghĩa lý vô cùng sâu sắc, nên mọi người đều khen huệ giải của Sư cao vút như các bậc tiên triết.

Sau khi thọ giới Cụ túc, Sư học luật Tứ Phần, Ca chiên diên, Tỳ đàm, Thành Thật, Thập Địa, Địa Trì, Niết bàn… Thời gian sau, Sư đến pháp sư Tĩnh Lâm, chuyên tâm học tất cả các các kinh luận, tìm tòi những điểm sâu kín, nghiên cứu yếu chỉ vi diệu; người bấy giờ đều khen Sư đã đạt ý kinh. Tuy nhiên, Sư cho rằng: “Pháp môn thì vô lượng, biển trí thật rộng sâu, chưa biết lấy gì làm kim chỉ nam”. Sư bèn đến trước Tạng kinh, lễ bái và tự lập nguyện, rồi thuận tay lấy một quyển kinh, thì được kinh Hoa Nghiêm quyển 1. Thế rồi, Sư đến chỗ pháp sư Trí Chính chùa Chí Tướng, nghe giảng và nghiên cứu kinh này. Tuy đã xem qua các bản xưa, Sư vẫn thường lưu tâm đến các chỉ thú mới lạ. Trải qua nhiều gian khó, nhưng vẫn chưa trừ được mối nghi, Sư liền xem khắp Tạng kinh, nghiên cứu các bản chú thích; khi đọc đến văn sớ của luật sư Quang Thống, thì mới dần dần tỏ ngộ được chỉ thú mới lạ, đó là “Vô tận duyên khởi[123] của Biệt giáo Nhất thừa[124]”. Sư vui mừng lãnh hội, tạm hiểu được nghĩa văn.

Sau đó, có vị tăng lạ đến bảo Sư: “Ông muốn hiểu được giáo nghĩa Nhất thừa, thì nên nghiên cứu nghĩa Lục tướng viên dung[125] trong phẩm Thập Địa. Thận trọng, chớ xem thường, nên nhiếp tâm tư duy trong vòng 1. 2 tháng, sẽ tự lãnh hội”. Nói xong, vị ấy bỗng biến mất, Sư kinh ngạc hồi lâu. Từ đó, Sư chuyên tâm nghiên cứu, chưa đầy một tháng, đã tỏ ngộ, liền lập giáo, phân tông, soạn Hoa Nghiêm Kinh Sớ. Lúc này, Sư mới 27 tuổi.

Lần nọ, sau khi đảnh lễ nhiễu Phật 7 đêm để cầu chỉ điểm đúng sai, Sư mộng thấy có một thần đồng đến khải thị ấn chứng. Từ đó, Sư lui về ẩn nơi hoang vắng, không đua chen với đời. Về già, Sư mới ra hoằng truyền giáo pháp. Bấy giờ, Hoàng thái tử được phong làm Bái Vương, đích thân Sư làm giảng chủ; Hoàng thái tử ban lệnh cho quan phủ nơi đây lo việc cung cấp tứ sự[126]; nhờ đó, bánh xe Chánh pháp mãi xoay chuyển. Bởi thông thạo mọi việc, giỏi văn chương, lại có nhiều tài năng, nên Sư đã vẽ một bản đồ thế giới Liên Hoa Tạng, treo bên trái sông Thông, là việc hy hữu xưa nay.

Năm Tổng Chương thứ 1 (668), một hôm, Sư mộng thấy đài Bát nhã của chùa Chí Tướng bỗng nhiên sụp đổ. Huệ Hiểu, đệ tử của Sư, lại mộng thấy một tràng phang treo cao vút, viên bảo châu trên đầu tràng phang sáng chói như mặt trời, từ từ di chuyển vào Kinh đô rồi ngã nhào. Thấy những điềm này, Sư biết mình sắp viên tịch, nên bảo đệ tử: “Thân huyễn của ta do duyên sanh, không có tự tánh. Nay ta tạm về cõi Tịnh; sau này, ta đến thế giới Liên Hoa Tạng, các ông theo ta, cũng nên lập chí nguyện này”. Thế rồi, vào đêm 29 tháng 10 năm ấy, thần sắc vẫn bình thường, Sư nằm theo thế cát tường, thị tịch tại chùa Thanh Tịnh, hưởng thọ 67 tuổi.

Đêm ấy, có người tu theo pháp môn Tịnh Độ, nghe giữa hư không có tiếng nhạc từ phương Tây vang đến, trong chốc lát lại trở về phương Tây, liền cho rằng, đây là điềm minh chứng việc vãng sanh của một bậc phước đức vẹn toàn. Sáng ra, vị ấy hỏi thăm, quả đúng như vậy.

Sư soạn hơn 20 bộ sớ và chú giải các kinh luận, câu cú ngắn gọn, cách giải thích sáng tỏ mới lạ, đạt được pháp môn, khai thông yếu chỉ.

Đệ tử của Sư là Hoài Tề, Hiền Thủ. Vào khoảng năm Vĩnh Long (680), Quách Thần Lượng, người huyện Trường An, Ung Châu, phạm hạnh thanh tịnh, bỗng nhiên bị chết thình lình. Chư thiên dẫn thần thức ông ta lên cung trời Đâu suất, đảnh lễ Phật Di lặc. Khi ấy, có một Bồ tát hỏi Lượng: “Sao ông không thọ trì kinh Hoa Nghiêm?” Lượng thưa: “Vì không có người giảng”. Bồ tát bảo: “Hiện có người đang giảng, sao nói là không?” Sau đó, Lượng sống lại, trình bày đầy đủ sự việc với pháp sư Bạc Trần. Từ đó mới biết, ngài Hiền Thủ đang giảng kinh Hoa Nghiêm, tinh thông giáo nghĩa sánh với bậc tiên triết. Hoài Tế (còn gọi là Hoài Tề) thì rất thông minh, nhưng chưa lãnh hội ý chỉ sâu kín, đã sớm thị tịch.

Vào đời Đại Chu (690. 705), hoàng đế Tắc Thiên[127] đã gieo giống Phật trong vô lượng kiếp, đáng được suy tôn ức triệu lần. Đại Vân Thọ Ký[128], chuyển xe vàng đến dự; Hà đồ ứng lục[129], gióng trống ngọc mà lai lâm. Là thánh là thần, vận Lục thần thông[130] mà không cùng; chí thiện chí mỹ, dùng Thập thiện[131] hóa độ đến vô biên. Đại xá cho tù nhân, xót thương người có tội. Hơn hẳn nhà Hạ, vượt xa nhà Ân. Thế là đắp Tương Thành[132] ở Phần Thủy[133], trải tuệ nhật khắp mọi nơi. Vì vậy, Vũ Hậu khổ thân, dốc lòng hành trì Thập lực[134]; kính hiền trọng sĩ, quên mình thực hiện Tứ y[135]. Đúc tượng khắc kinh, rực sáng soi cửa khuyết[136]; thỉnh tăng dự hội, vân tập chốn cửu trùng[137]. Tuy nhà Hán, nhà Ngụy có thành cảm; nhà Lương, nhà Tề dốc lòng tin, so với đây cũng đâu đáng kể.

Bấy giờ, Vũ Hậu mở pháp tạng Hoa Nghiêm, mời danh tăng từ khắp chốn, thì ngày giờ tiếp nối, năm tháng không ngừng; còn tán tụng Phật đức, ca ngợi pháp ngôn, thì đàn sáo ngân vang, bút mực chồng chất.

Đêm mồng 7 tháng Giêng năm Vĩnh Xương thứ 1 (689), Vũ Hậu sắc lệnh cho chư tăng kiến lập đạo tràng Bát hội pháp tòa Hoa Nghiêm tại cửa Huyền Vũ, để xiển dương yếu chỉ nhiệm mầu của kinh Hoa Nghiêm; qua ngày mồng 8, hơn mấy ngàn Tăng tục cùng thiết lập trai hội. Bấy giờ, có vị quan phụ trách việc cất giữ băng, nhặt được một tảng băng ngọc. Trong đó, có 2 ngôi tháp cao hơn một thước, đầy đủ các tầng bậc, màu bạch ngân, trong sáng rõ ràng. Khi ấy, Vũ Hậu bảo đem ra cho chư tăng xem, mọi người kinh ngạc, vui mừng đảnh lễ, đều cho là ân đức Hoàng đế cảm nên. Thật là điềm lành hiếm có. Nhân đó, Vũ Hậu làm bài thơ Thính Hoa Nghiêm và lời tựa.

Lời tựa rằng:

Nhân lúc nhàn rỗi,

Nghe kinh Hoa Nghiêm.

Thấy biện tài ngang dọc

Xem dấu tích tượng long[138].

Đã giúp huân tập

Lại bặt mối nghi.

Nên bày tâm nguyện,

Ghi lại vài lời.

Bài từ như sau:

Giảng tòa Hoa Nghiêm khai,

Tăng chúng đầy pháp hội

Thánh nhân cũng vân tập

Thiên hoa rực bầu trời.

Tòa phân sen ngàn cánh

Hương tỏa khói nhẹ lan

Chuông vang thấu Hữu đảnh[139]

Phạm âm[140] vọng vô biên.

Một lời nêu diệu nghĩa

Thất xứ lại trùng tuyên

Duy tâm đạt Bát hội[141]

Ý lặng, chứng Tam thiền[142].

Ngộ pháp vô sanh diệt,

Thường vui Phật hiện tiền.

Vậy là,

Thế giới Liên Hoa

Dậy sóng cả nơi Hải ấn.

Cõi nước vi trần

Thâu vào lưới Nhân đà la[143].

Thánh thượng

Việc triều nhàn rỗi,

Thương xót triệu dân.

Chiếu Thất giác[144] khai ngộ kẻ mê,

Bày Tứ biện[145] cảnh răn người tối.

Phật đạo cao xa,

Vòi vọi vượt ngoài hoàn vũ.

Giáo nghĩa trác tuyệt,

Sừng sững thoát khỏi trần ai.

Một lời diễn nghĩa,

Thật là nghe điều chưa từng nghe.

Bảy xứ hoằng tuyên,

Quả là thấy điều chẳng từng thấy.

Bài tán Phu mã hoàng và bài thơ Dịch đăng hậu thông có thể sánh được sao?

Pháp sư Đàm Vô Tối ở chùa Dung Giác, kinh đô Lạc Dương, sống vào đời Bắc Ngụy (386. 534).

Pháp sư Ý ở Bắc Đài, sống vào đời Ngụy (386. 534) (soạn sớ, nhưng không rõ mấy quyển).

Thiền sư Tăng Đạt ở chùa Hồng Cốc, núi Lâm Lư, sống vào đời Tề (550. 577).

Pháp sư Tăng ở chùa Tê Vụ, Nhiếp Sơn, sống vào đời Tề (550. 577).

Pháp sư Đàm Tuân ở Nghiệp Trung, sống vào đời Tề (550. 577).

Pháp sư Huệ Thuận ở chùa Tổng Trì, Nghiệp Hạ, sống vào đời Tề (550. 577).

Pháp sư Huyền Sướng ở chùa Tề Hưng, núi Tề Hậu, Thục quận, sống vào đời Tề (550. 577).

Pháp sư Đạo Bằng ở chùa Bảo Sơn, Nghiệp Tây, sống vào đời Tề (550. 577).

Pháp sư Thuyên ở chùa Chỉ Quán, Nhiếp Sơn, sống vào đời Trần (557. 581).

Pháp sư Pháp Lãng ở chùa Hưng Hoàng, kinh đô Lạc Dương, sống vào đời Trần (557. 581).

Pháp sư Huệ Tượng ở Đại Thiền Chúng tự, kinh đô Lạc Dương, sống vào đời Trần (557. 581).

Pháp sư An Lẫm ở chùa Kỳ Xà, Chung Sơn, sống vào đời Trần (557. 581).

Pháp sư Hồng Tuân ở Đại Hưng Thiện tự, Tây Kinh, sống vào đời Tùy (581. 618) (soạn sớ 7 quyển).

Pháp sư Đàm Thiên ở đạo tràng Thiền Định, Tây Kinh, sống vào đời Tùy (581. 618) (soạn sớ phẩm Minh Nạn).

Pháp sư Huệ Viễn ở chùa Tịnh Ảnh, Tây Kinh, sống vào đời Tùy (581. 618) (soạn sớ 7 quyển, nhưng chưa hoàn thành, chưa thuyết giảng).

Pháp sư Tĩnh Uyên ở đạo tràng Chí Tướng, núi Chung Nam, sống vào đời Tùy (581. 618).

Pháp sư Huệ Giác ở chùa Huệ Nhật, Giang Đô, sống vào đời Tùy (581. 618).

Pháp sư Cát Tạng ở chùa Diên Hưng, tại Kinh đô, sống vào đời Đường (618. 907).

Pháp sư Trí Cư ở chùa Kiến An, Thường Châu, sống vào đời Đường (618. 907).

Pháp sư Trí Chính ở chùa Chí Tướng, núi Chung Nam, sống vào đời Đường (618. 907) (soạn sớ 10 quyển).

Pháp sư Huệ Trì ở chùa Hoằng Đạo, Việt Châu, sống vào đời Đường (618. 907).

Pháp sư Huệ Trách ở chùa Thanh Thiền, tại Kinh đô, sống vào đời Đường (618. 907).

Pháp sư Huệ Tuyền ở chùa Quang Phước, Tương Châu, sống vào đời Đường (618. 907).

Pháp sư Quang Giác ở chùa Phổ Quang, tại Kinh đô, sống vào đời Đường (618. 907) (soạn sớ 10 quyển).

Các vị Pháp sư trên rất uyên thâm kinh điển và đều hiểu rộng kinh Hoa Nghiêm, nhưng có vị khiêm hạ mà ẩn cư, hoặc có chí nhưng chưa thành. Các vị này đã không chuyên về kinh Hoa Nghiêm, lại không có điềm lành ứng hiện, nên chỉ phụ ghi ở đây, ngõ hầu biết được những vị có tâm nguyện hoằng dương kinh này làm cho hương thơm còn mãi.

Chú thích:

[108] Tội ngũ nghịch: Năm tội cực ác trái với đạo lý. Theo thuyết của Tiểu thừa, 5 tội nghịch là: Giết mẹ, giết cha, giết A la hán, làm thân Phật ra máu, phá hòa hợp tăng. Hai tội trước là phá ân điền, 3 tội sau là hủy đức điền. Người phạm 5 tội này sẽ bị đọa vào địa ngục Ngũ vô gián. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập III, trang 2983).

[109] Vào năm Đại Nghiệp thứ 9 (613), khi Sư đang làm Tri sự, có người đến tranh đất. Sợ mất quyền lợi của chúng tăng, không có ích cho người đời, Sư hết sức khuyên can, nhưng họ không nghe, nên nói: “Ta sẽ chết cho ông biết!” Nói xong, Sư ngã nhào, người cứng như thây chết. Dân chúng cùng bàn với nhau: “Ông Thầy này hay giả vờ lắm! Thử lấy kim chích vào mấy đầu ngón tay để xem thật hay giả”. Thế rồi, họ lấy kim chích thật sâu, nhưng thân Sư vẫn chuyển dần qua màu của xác chết, không lay động, gần trương sình lên. Bấy giờ, có người trí đứng bên cạnh, bảo người kia hồi tâm sám hối, nguyện không dám tranh cãi nữa. Họ vừa dứt lời, Sư liền trở lại đứng, ngồi, nói, cười như thường. (Theo Pháp Uyển Châu Lâm quyển 33).

[110] Có lần, đến bên cạnh ao hồ ở Long đài, thấy cá đang bơi lội, Sư nói: “Ta và các ngươi cùng đọ sức, xem thử ai hơn? Các ngươi không hơn ta, ta chẳng lẽ cũng không hơn các ngươi ư?” Nói xong, Sư cởi áo, nhảy xuống nước. Đệ tử cầm giữ áo cho Sư. Trải qua 16 đêm, đọ sức xong, Sư lên bờ, nói: “Tuy ở trong nước, mà bùn đất làm ta thêm dơ bẩn thôi”. (Theo Tục Cao Tăng Truyện quyển 25).

[111] Lần nọ, vào mùa Đông giá rét, tuyết phủ dày đặc, Sư nói: “Chỗ yên lặng như vầy, sao mà ngủ không được?” Vừa dứt lời, Sư cởi y phục, nằm trên tuyết trải qua 3 đêm, rồi đứng dậy nói: “Hình như lửa đốt cháy ta!” (Theo Tục Cao Tăng Truyện quyển 25).

[112] Giáo pháp sơ thời: Tức là thời Hoa Nghiêm. Đức Phật nói kinh Hoa Nghiêm trong 21 ngày đầu tiên sau khi Ngài thành đạo. Bấy giờ, nội dung thuyết giáo thì chính là Viên giáo, phụ là Biệt giáo và đối tượng để thuyết giáo là chúng Đại Bồ tát Biệt giáo và những vị ưu tú trong Viên giáo. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập III, trang 3031, điều “Ngũ thời Bát giáo”).

[113] Bảy chúng: Bảy hàng đệ tử (xuất gia và tại gia) hình thành giáo đoàn của đức Thích Tôn. Đó là Tỳ kheo, Tỳ kheo ni, Sa di, Sa di ni, Thức xoa ma na, Ưu bà tắc và Ưu bà di. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VI, trang 5348).

[114] Chùa Đại Từ Ân: Còn gọi chùa Từ Ân. Ngôi chùa cổ ở Thành Nam, huyện Tây An, Trung Quốc, do thái tử Trị (Cao Tông) xây dựng để báo từ ân cho mẹ là hoàng hậu Văn Đức. Chùa có khoảng 10 viện, 1. gian, trang nghiêm hùng vĩ. Khi chùa xây xong, Thái tử đích thân đến lễ Phật, rồi ban sắc lệnh cho độ 300 người xuất gia làm Tăng, thỉnh ngài Huyền Tráng làm Thượng tọa, biệt thỉnh 50 vị Đại đức. Viện dịch kinh được xây ở phía Tây Bắc của chùa để thờ kinh điển, tượng Phật và Xá lợi do ngài Huyền Tráng đem từ Ấn Độ về. Sau đó, vua xây thêm tháp Đại Nhạn cao 5 tầng theo kiểu Tây Vực để cất giữ kinh Phật tiếng Phạn của ngài Tam tạng A địa cù đa người Thiên Trúc thỉnh từ Ấn Độ sang. Vách sau phía Nam của tháp có hai bia đá khắc bài “Đại Đường Tam Tạng Thánh Giáo Tự” của vua Thái Tông và bài “Tự Kí” của thái tử Trị. Năm 656, ngài Huyền Tráng tâu vua lập bia chùa Đại Từ Ân, nhà vua y tấu và đích thân soạn văn bia. Bia này được đặt ở Phương Lâm Môn. Sự nghiệp dịch kinh của ngài Huyền Tráng phần lớn được hoàn thành ở chùa này. Sau khi Ngài thị tịch, có đệ tử là ngài Khuy Cơ kế thừa, ở chùa này hoằng hóa môn Duy Thức. Cho nên, tông Duy Thức còn gọi là tông Từ Ân. Thời vua Đức Tông, có ngài Tam tạng Mâu ni thất lợi người Bắc Ấn Độ cũng đến chùa này dịch kinh và thị tịch ở đây. Trải qua nhiều triều đại, bao nhiêu đổi thay chùa này chỉ còn duy nhất tháp Đại Nhạn. Ngôi chùa này được trùng tu vào khoảng năm 1662. 1722. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập II, trang 1323. 1324).

[115] Tùy Dạng Đế (605. 617): Tên là Dương Quảng, con thứ của Tùy Văn Đế Dương Kiên.

[116] Nhất thừa: còn gọi là Phật thừa. Phương pháp duy nhất giúp chúng sanh đạt đến quả vị Phật. Đức Phật giảng nói pháp Nhất thừa giúp chúng sanh theo đó tu hành, vượt ra ngoài biển khổ sanh tử, chuyên chở hành giả đến bờ Niết bàn. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập IV, trang 3260).

[117] Pháp sư Trí Chính (559. 639): Cao tăng Trung Quốc, sống vào đời Đường, họ Bạch, người An Hỉ, Định Châu (nay là huyện An Hỉ, tỉnh Hà Bắc)… Sư tinh thông kinh Hoa Nghiêm, thường thăng toà thuyết pháp. Sư soạn Hoa Nghiêm Sớ 10 quyển. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VII, trang 5774).

[118] Sớ: còn gọi Nghĩa sớ, sách chú thích kinh luận.

[119] Sao: Văn chú giải sớ. Sao tức sao lược, tùy thuận theo bản gốc mà giải thích sơ lược thêm, khiến cho diệu nghĩa của kinh sớ càng rõ ràng, dễ hiểu.

[120] Chương: Phân chia thành thiên để luận giáo nghĩa.

[121] Pháp thường (567. 645): Cao tăng Trung Quốc, sống vào đời Đường, họ Trương, người Bạch Thủy, Nam Dương (nay là tỉnh Hà Nam). Lúc nhỏ, Sư theo Nho học. Năm 19 tuổi, Sư xuất gia với ngài Đàm Diên. Năm 22 tuổi, Sư học luận Nhiếp Đại Thừa, nghiên cứu và giảng dạy kinh Hoa Nghiêm, luận Thành Thật, Tì đàm, Địa Luận. Đời Tùy, Sư vâng lệnh vua trụ ở chùa Đại Thiền Định tại Trường An. Sư thị tịch vào năm 645, hưởng thọ 79 tuổi. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập IV, trang 3559).

[122] Tăng Biện (568. 642): Cao tăng Trung Quốc, sống vào đời Đường, họ Trương, người ở Nam Dương (nay là tỉnh Hà Nam). Sư xuất gia từ thuở nhỏ, học luận Nhiếp Đại Thừa nơi pháp sư Trí Ngưng. Khoảng 618. 626 đời Đường, Sư giảng thuyết, xiển dương luận Nhiếp Đại Thừa. Khoảng năm 627. 649, khi ngài Huyền Tráng dịch kinh, Sư được cử làm người Chứng nghĩa. Sau đó, Sư vâng sắc trụ ở chùa Hoằng Phước, chuyên giảng thuyết giáo hóa. Tuy nổi tiếng khắp trong nước, nhưng Sư vẫn tự khiêm, từng đến dự nghe ngài Đạo Nhạc giảng luận Câu xá. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập V, trang 4276).

[123] Vô tận duyên khởi: Còn gọi Pháp giới duyên khởi, Pháp giới vô tận duyên khởi, Thập thập vô tận duyên khởi, Thập huyền duyên khởi, Nhất thừa duyên khởi, là pháp quán Sự vô ngại pháp giới trong giáo nghĩa của tông Hoa nghiêm. Tông Hoa Nghiêm cho rằng: Hiện tượng giới tuy có muôn ngàn sai biệt, nhưng tính của nó là thật thể, tức tất cả các pháp duyên khởi đều có Thật thể. Đây là Thật tướng của pháp giới. Sự hình thành của pháp giới là từ một pháp thành tất cả pháp, từ tất cả pháp sinh khởi một pháp. Vì thế, một là tất cả (nhất tức nhất thiết), tất cả là một (nhất thiết tức nhất), tương nhập tương tức, viên dung vô ngại và trùng trùng vô tận… (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập IV, trang 3503. 3504).

[124] Biệt giáo Nhất thừa: Giáo nghĩa Nhất thừa của tông Hoa Nghiêm cách biệt với căn cơ Tam thừa, chỉ khế hợp với căn cơ Đại thừa Viên giáo và Đốn giáo. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập I, trang 539).

[125] Lục tướng viên dung: còn gọi Lục tướng duyên khởi. Sáu tướng: Tổng, Biệt, Đồng, Dị, Thành và Hoại, dung hợp lẫn nhau mà không ngăn ngại. Thuyết này cùng với thuyết Thập huyền môn, gọi chung là Thập huyền lục tướng, là giáo nghĩa trọng yếu của tông Hoa Nghiêm. Tông Hoa Nghiêm dùng 6 tướng này làm cơ sở lập thuyết “Lục tướng viên dung”, tức là các pháp đều đầy đủ 6 tướng này, hỗ tương lẫn nhau mà không ngăn ngại, toàn thể và bộ phận, bộ phận và toàn thể đều là một thể. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập III, trang 2568).

[126] Tứ sự: Bốn món y phục, thức uống ăn, ngọa cụ và thuốc men; hoặc chỉ cho y phục, thức uống ăn, thuốc men và phòng xá. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập V, trang 4840).

[127] Võ Tắc Thiên (624. 705): Vị nữ Hoàng đế duy nhất trong lịch sử Trung Hoa (690. 705), người Văn Thủy, Tĩnh Châu (nay thuộc huyện Văn Thủy, tỉnh Sơn Tây).

Năm 14 tuổi, Võ Tắc Thiên được tuyển vào cung hầu hạ vua Đường Thái Tông (Lý Thế Dân), nhờ thông minh mà được sủng ái. Đường Thái Tông băng hà, Võ Tắc Thiên xin ra tu ở chùa sư nữ, lúc đó bà mới 27 tuổi. Thái tử Lý Trị lên nối ngôi, lấy niên hiệu là Đường Cao Tông, triệu bà vào cung làm Chiêu nghi, không bao lâu thì lập làm Hoàng hậu, bấy giờ bà 32 tuổi. Khi vua Cao Tông về già, bà nắm hết mọi việc triều chính. Vua Cao tông băng, bà truất phế vua Trung Tông (Lý Hiển) vào năm 684, lập Lý Đán lên ngôi, là Đường Duệ Tông. Võ Tắc Thiên vẫn nắm trọn quyền bính, đổi tên kinh đô Lạc Dương thành Thành Đô, cải tạo bộ máy quan lại từ trung ương đến địa phương, từ cơ cấu đến thể chế.

Năm 690, Võ Tắc Thiên buộc Đường Duệ Tông đứng đầu hơn 600. người cùng ký tên dâng biểu tôn bà lên làm Hoàng đế, đổi quốc hiệu Đường thành Chu, tự xưng là “Tắc Thiên Kim Luân Hoàng Đế”. Bà giỏi về chiến lược, khéo dùng người, chấp chính đến hơn 40 năm. Bà cùng tỳ kheo Đàm Từ tạo kinh Đại Vân gồm 4 tập, nội dung: “Võ hoàng hậu nguyên là đức Phật Di lặc xuống trần làm vua để cai trị nhân dân”. Nhưng bà lại thờ các Cao tăng Thần Tú, Pháp Tạng, Nghĩa Tịnh… làm thầy, hết lòng cung kính. Bà còn cho xây chùa để độ tăng, đắp tượng, chép kinh, qua nhiều năm mà không chán mỏi. Về già, tính tình bà trở nên kiêu căng, bạo ngược, nên đưa triều đình nhà Chu vào con đường diệt vong.

Một buổi sáng đầu năm 705, Trương Giản Chi buộc Võ Tắc Thiên nhường ngôi tức khắc, bỏ quốc hiệu Chu, khôi phục nhà Đường. Bà băng vào tháng 11 năm 705, thọ 82 tuổi, thụy hiệu “Tắc Thiên Hoàng Hậu”.

(Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VII, trang 6057; Lê Giảng, Các triều đại Trung Hoa, Nxb. Thanh Niên, 2002, trang 156. 160).

[128] Đại Vân Thọ Ký: Lời báo trước trong kinh Đại Vân. Kinh Đại Vân: Còn gọi kinh Đại Phương Đẳng Đại Vân, kinh Đại Phương Đẳng Vô Tướng Đại Vân, kinh Đại Vân Vô Tướng, kinh Đại Vân Mật Tạng… Kinh gồm 6 quyển, hoặc 5 quyển, 4 quyển. Nội dung gồm 37 phẩm, nói về việc Đức Phật khai thị cho bồ tát Đại Vân phương pháp tu hành thông đạt môn Đà la ni, tam muội Đại Hải, thật ngữ của chư Phật, Như Lai thường trụ, bảo tạng của Như Lai. Về nguồn gốc, kinh này có 2 thuyết Ngụy tạo và Trùng dịch. Thuyết chủ trương ngụy tạo cho rằng, kinh này do Võ Tắc Thiên đời Đường ban sắc lệnh cho sa môn soạn, truyền bá khắp trong nước để củng cố quân quyền của Thiên Hậu. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập II, trang 1291. 1292, điều “Đại Phương Đẳng Vô Tưởng Kinh”).

[129] Hà đồ: Bản đồ trên lưng con long mã ở sông Hoàng hà. Hà đồ ứng lục: Nói đủ là Hà xuất đồ, Lạc xuất thư, nghĩa là Hoàng Hà xuất hiện đồ hình, Lạc Thủy xuất hiện văn tự. Câu này trích từ thiên Hệ Từ, thượng, trong Chu Dịch “Hà xuất đồ, Lạc xuất thư, thánh nhân tắc chi”. Thiền tông dùng nhóm từ này để chỉ cho việc lạ ngoài trí năng của con người. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập II, trang 1738).

[130] Lục thần thông: Sáu năng lực thù thắng của bậc thánh Tam thừa. Đó là: Thần túc thông, thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mạng thông và lậu tận thông. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập III, trang 2570).

[131] Thập thiện: Mười hành vi thiện do 3 nghiệp thân, khẩu, ý tạo ra. Thập thiện bao gồm: Không sát sanh, không trộm cắp, không tà dâm, không vọng ngữ (không nói sai sự thật), không lưỡng thiệt (không nói lời ly gián), không ác khẩu (không nói lời thô ác), không ỷ ngữ (không nói lời thêu dệt), không tham dục, không sân khuể, không tà kiến (không có kiến giải sai lầm). (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VI, trang 5318).

[132] Tương Thành: Tên huyện, thuộc tỉnh Hà Nam, Trung Quốc.

[133] Phần thủy: Sông Phần, phát nguyên từ núi Quản Sầm, phía Tây Nam huyện Ninh Vũ, tỉnh Sơn Tây, Trung Quốc.

[134] Thập lực: Mười lực của Bồ tát. Đó là: Thâm tâm lực (trực tâm lực), tăng thượng thâm tâm lực, phương tiện lực, trí lực (trí huệ lực), nguyện lực, hành lực, thừa lực, thần biến lực (du hý thần thông lực), bồ đề lực và chuyển pháp luân lực. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VI, trang 5256).

[135] Tứ y: Còn gọi Hành tứ y. Bốn hành pháp mà người tu hành y chỉ. Bốn hành pháp này là duyên để nhập đạo, là chỗ y chỉ của bậc thượng căn lợi khí. Đó là: Mặc y phấn tảo, thường đi khất thực, ngồi dưới gốc cây, dùng trần hủ dược. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập V, trang 4904).

[136] Nguyên bản là Thiên môn 千門: tức cung môn 宮門, cửa khuyết, cửa ở cung điện nhà vua.

[137] Cửu trùng: Chín bậc, tức chỗ vua ngồi.

[138] Tượng long: Tức Long tượng.

[139] Hữu đảnh: Còn gọi Hữu Đảnh Thiên, Sắc Cứu Cánh Thiên, tầng trời thứ 9 thuộc Tứ thiền thiên của cõi Sắc, là đỉnh cao nhất của thế giới hữu tình. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập II, trang 2064. 2065).

[140] Phạm âm: Còn gọi Phạm thanh, âm thanh vi diệu, thanh tịnh của Phật, Bồ tát, một trong 32 tướng tốt của Phật. Theo luận Đại Trí Độ 4, Phạm âm của Phật có 5 năng lực: 1. Rền vang như sấm; 2. Trong trẻo vang xa, người nghe tâm sinh vui mừng; 3. Khiến người sinh tâm kính ái; 4. Dễ hiểu; 5. Người nghe không chán. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập IV, trang 3464).

[141] Thất xứ Bát hội: Thất xứ là bảy chỗ Phật nói kinh Hoa Nghiêm. Bát hội là tám hội Phật nói kinh Hoa Nghiêm. Hội thứ 1 tại Tịch Diệt Đạo Tràng. Hội thứ 2 tại Điện Phổ Quang Minh. Hội thứ 3 tại Trời Đao lợi. Hội thứ 4 tại Trời Dạ ma. Hội thứ 5 tại Trời Đâu suất. Hội thứ 6 tại Trời Tha Hóa. Hội thứ 7 tại Điện Phổ Quang Minh. Hội thứ 8 tại Rừng Thệ đa. Như vậy, Phật nói ở Điện Phổ Quang Minh đến hai lần. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập II, trang 1296; tập VI, trang 5385).

[142] Tam thiền: Cõi thiền thứ 3 trong 4 cõi thiền của Sắc giới.

[143] Lưới Nhân đà la: Lưới báu dùng để trang nghiêm cung điện của trời Đế thích… Kinh Hoa Nghiêm dùng lưới Nhân đà la để dụ cho ý nghĩa một và nhiều tương tức tương nhập, trùng trùng vô tận của các pháp. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập IV, trang 3140).

[144] Thất giác: Còn gọi là Thất giác chi. Bảy pháp có công năng giúp cho trí huệ bồ đề phát triển. Đó là: Niệm giác chi, trạch pháp giác chi, tinh tấn giác chi, hỷ giác chi, khinh an giác chi, định giác chi và xả giác chi. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập VI, trang 5360).

[145] Tứ biện: Còn gọi là Tứ vô ngại giải. Bốn thứ năng lực lý giải (tức trí giải) và năng lực diễn đạt bằng ngôn ngữ (tức biện tài) một cách tự do tự tại, không trệ ngại. Đó là: Pháp vô ngại giải, nghĩa vô ngại giải, từ vô ngại giải và biện vô ngại giải. (Theo Từ điển Phật học Huệ Quang tập V, trang 4898).