Nghi lễ và Sách Phật học · Sách Phật học · Tác giả và toàn tập › Tịnh Không
Trung Phong Tam Thời Hệ Niệm Pháp Sự Toàn Tập Giảng Ký
- Thông tin
- Nguồn: Pháp Thí Hội — ebook EPUB (Đợt 20, 14/10/2026)
Đệ Nhị Thời
第二時
01. Tụng kinh Di Đà
Nam mô Liên Trì Hải Hội Phật Bồ Tát
Phật Thuyết A Di Đà Kinh
(như phần trên)
02. Chú Vãng Sanh (như phần trên)
Tụng chú Vãng Sanh ba biến xong, xướng:
Nam mô Liên Trì Hội Bồ Tát Ma Ha Tát.
南無蓮池會菩薩摩訶薩。
Nán mó lián chí huì pú sà mó he sà
03. Khai Thị
Xướng ba lần xong, Sư vỗ xích, bạch:
Tiện tựu kim triêu thành Phật khứ,
便就今朝成佛去。
Biàn jiù jin cháo chéng fó qù
Lạc bang hóa chủ dĩ hiềm trì,
樂邦化主已嫌遲。
Lè bang huà zhŭ yĭ xián chí
Na kham cánh dục chi hồ giả,
那堪更欲之乎者。
Nă kan gèng yù zhi hu zhĕ
Quản thủ luân hồi một liễu thời.
管取輪迴沒了時。
Guăn qŭ lún méi liăo shí
Nguyên phù biến thập phương thị Cực Lạc thế giới. Sơn quang thủy sắc, tự không hợp không. Tận đại địa thị Thanh Thái cố hương, hoa tiếu điểu đề, như kính chiếu kính.
原夫遍十方是極樂世界。山光水色。似空合空。盡大地是清泰故鄉。華笑鳥啼。如鏡照鏡。
Yuán fu biàn shí fang shì jí lè shì jiè, shan guang shuĭ sè, sì kong hé kong. Jìn dà dì shì qing tài gù xiang. Huá xiào niăo tí, rú jìng zhào jìng.
Tự thị bất quy, quy tiện đắc. Ngũ hồ yên cảnh hữu thùy tranh?
自是不歸歸便得。五湖煙景有誰爭。
Zì shì bù gui gui biàn de. Wŭ hú yan jĭng yǒu shéi zheng?
Hoàng kim tý trú dạ thường thùy.
黃金臂晝夜常垂。
Huáng jin bèi zhòu yè cháng chuí
Duy hứa hành nhân độc ủy.
惟許行人獨委。
Wéi xŭ xíng rén dú wĕi
Bạch ngọc hào cổ kim bất muội,
白玉毫古今不昧
Bái yù háo gŭ jin bù mèi
toàn bằng nguyện giả thừa đương.
全憑願者承當
Quán píng yuàn zhĕ chéng dang
Sở dĩ đạo: Vạn pháp thị tâm quang, chư duyên duy tánh hiểu, bổn vô mê ngộ nhân, chỉ yếu kim nhật liễu.
所以道。萬法是心光。諸緣惟性曉。本無迷悟人。只要今日了。
Suǒ yĭ dào: wàn fă shì xin guang, zhu yuán wéi xìng xiăo, bĕn wú mí wù rén, zhi yào jin rì liăo,
Tức kim hiện tiền chúng đẳng, hệ niệm đệ nhị thời Phật sự.
即今現前眾等。繫念第二時佛事。
Jí jin xiàn qián zhòng dĕng, xì niàn dì èr shí fó shì
Thả liễu chi nhất cú, như hà cử dương?
且了之一句。如何舉揚。
Qiĕ liăo zhi yi jù, rú hé jŭ yáng
Lưu ly trì thượng huyền minh nguyệt,
琉璃池上懸明月。
Liú lí chí shàng xuán míng yuè
Hạm đạm hoa gian hý thủy cầm.
菡萏華間戲水禽。
Hàn dàn huá jian xì shuĭ qín
(Dẫu về thành Phật bữa nay,
Lạc bang hóa chủ chê bai trễ rồi!
Muốn còn bàn luận khơi khơi,
Luân hồi giữ mãi biết đời nào ra!
Vốn trọn khắp mười phương là thế giới Cực Lạc. Ánh núi, sắc nước, dường không hợp không. Khắp cõi đất là quê cũ Thanh Thái201. Hoa cười, chim hót, như gương soi gương. Tự mình không về, về liền được. Cảnh mây khói năm hồ nào ai tranh? Tay vàng đêm ngày thường rủ, chỉ đợi mình hành nhân nương nhờ. Bạch ngọc hào quang xưa nay chẳng tối, toàn nhờ vào tín - hạnh - nguyện202 gánh vác. Vì thế mới nói: Muôn pháp là tâm quang, các duyên chỉ do tánh chiếu rạng, vốn không có kẻ mê, người ngộ, chỉ cần ngày nay liễu giải. Vậy nay đại chúng hiện tiền, Phật sự Hệ Niệm thời thứ hai, đã liễu giải rồi, một câu phải diễn nói như thế nào đây?
Ao lưu ly trăng sáng vắt ngang,
Quanh sen búp, thủy cầm đùa bỡn)
Bạch xong, xướng:
04. Niệm Phật
A Di Đà Phật thân kim sắc,
阿彌陀佛身金色。
A mí tuó fó shen jin sè.
Tướng hảo quang minh vô đẳng luân.
相好光明無等倫
Xiāng hǎo guang míng wú dĕng lún
Bạch hào uyển chuyển ngũ Tu Di
白毫宛轉五須彌
Bái háo wăn zhuăn wŭ xu mí
Cám mục trừng thanh tứ đại hải
紺目澄清四大海
Gàn mù chéng qīng sì dà hăi
Quang trung hóa Phật vô số ức
光中化佛無數億。
Guang zhong huà fó wú shù yì.
Hóa Bồ Tát chúng diệc vô biên,
化菩薩眾亦無邊。
Huà pú sà zhòng yì wú bian
Tứ thập bát nguyện độ chúng sanh,
四十八願度眾生
Sì shí ba yuàn dù zhòng sheng
Cửu phẩm hàm linh đăng bỉ ngạn
九品咸令登彼岸。
Jiǔ pĭn xián lìng deng bĭ àn
Nam mô Tây Phương Cực Lạc thế giới đại từ đại bi A Di Đà Phật.
南無西方極樂世界。大慈大悲。阿彌陀佛。
Nán mó xi fang jí lè shì jiè dà cí dà bei a mí tuó fó
Niệm Phật một trăm tiếng, người đánh mõ bắt giọng tán:
05. Tán Phật
Đệ nhất đại nguyện
第一大願。
Dì yi dà yuàn
Quán tưởng Di Đà
觀想彌陀。
Guan xiăng mí tuó
Tứ thập bát nguyện độ Sa Bà.
四十八願度娑婆
Sì shí ba yuàn dù suo pó
Cửu phẩm dũng kim ba,
九品湧金波。
Jiǔ pĭn yǒng jin bo.
Bảo võng giao la,
寶網交羅。
băo wăng jiao luó
Độ vong linh xuất ái hà.
度亡靈出愛河。
Dù wáng líng chu ài hé
Nam mô Liên Trì Hội Bồ Tát Ma Ha Tát (3 lần).
南無蓮池會菩薩摩訶薩。
Nán mó lián chí huì pú sà mó he sà
Niệm ba lần xong, Sư vỗ xích, bạch:
06. Khai Thị
Thị tâm thị Phật tương tâm niệm,
是心是佛將心念。
Shì xin shì fó jiang xin niàn
Niệm đáo tâm không, Phật diệc vong,
念到心空佛亦忘。
Niàn dào xin kong fó yì wàng
Tán thủ quy lai trùng kiểm điểm,
撒手歸來重檢點。
Sā shǒu gui lái zhòng jiăn diăn
Hoa khai xích bạch dữ thanh hoàng.
華開赤白與青黃。
Huá kai chì bái yŭ qing huáng
Giáo trung đạo: Duy tâm Phật diệc nhĩ, duy Phật chúng sanh nhiên
教中道。惟心佛亦爾。惟佛眾生然。
Jiào zhōng dào. Wéi xin fó yì ĕr. Wéi fó zhòng sheng rán
Tâm, Phật, cập chúng sanh, thị tam vô sai biệt.
心佛及眾生。是三無差別。
Xin fó jí zhòng sheng. Shì san wú cha bié
Sở vị tâm giả, tâm hữu đa chủng, viết: nhục đoàn tâm, nãi hiện tại thân trung, phụ mẫu huyết khí sở sanh giả thị.
所謂心者。心有多種。曰肉團心。乃現在身中。父母血氣所生者是。
Suǒ wèi xin zhĕ, xin yǒu duo zhǒng. Yue ròu tuán xin, năi xiàn zài shen zhong. fù mŭ xiĕ qì suǒ sheng zhĕ shì.
Viết Duyên Lự Tâm, tức hiện kim thiện ác thuận nghịch cảnh giới thượng chủng chủng phân biệt giả thị.
曰緣慮心。即現今善惡順逆境界上種種分別者是。
Yue yuán lǜ xin, jí xiàn jin shàn è shùn nì jìng jiè shàng zhǒng zhǒng fen bié zhĕ shì.
Viết Linh Tri Tâm, thị hỗn thiên sai nhi bất loạn, lịch tam tế dĩ mị thiên.
曰靈知心。是混千差而不亂。歷三際以靡遷。
Yue líng zhi xin, shì hùn qian cha ér bù luàn, lì san jì yĭ mí qian.
Bỉnh nhiên độc chiếu; trác nhĩ bất quần.
炳然獨照。卓爾不群。
Bĭng rán dú zhào, zhuó ĕr bù qún
Tại thánh bất tăng, tại phàm bất giảm.
在聖不增。在凡不減
Zài shèng bù zeng. zài fán bù jiăn
Xử sanh tử lưu, ly châu độc diệu vu thương hải.
處生死流。驪珠獨耀于滄海
Chŭ sheng sĭ liú, lí chú dú yào yú cang hăi
Cư Niết Bàn ngạn, quế luân cô lãng vu trung thiên.
居涅槃岸。桂輪孤朗于中天。
Ju niè pán àn, guì lún gu lăng yú zhōng tiān
Chư Phật ngộ chi, giả danh duy tâm.
諸佛悟之。假名惟心。
Zhu fó wù zhi, jiă míng wéi xin
Chúng sanh mê chi, tiện thành vọng thức.
眾生迷之。便成妄識。
Zhòng sheng mí zhi, biàn chéng wàng shí
Thị dĩ Phật tức chúng sanh, chúng sanh tức Phật. Thả tâm ngoại vô Phật, diệc vô chúng sanh.
是以佛即眾生。眾生即佛。且心外無佛。亦無眾生。
Shì yĭ fó jí zhòng sheng, zhòng sheng jí fó, qiĕ xin wài wú fó, yì wú zhòng sheng
Duy mê ngộ chi hữu gián.
唯迷悟之有間。
Wéi mí wù zhi yǒu jian
Cố phàm thánh nhi huýnh dị.
故凡聖而迥異。
Gù fán shèng ér jiǒng yì
Khởi tri tâm, Phật, chúng sanh, tam vô sai biệt.
豈知心佛眾生。三無差別。
Qĭ zhi xin fó zhòng sheng, san wú cha bié
Vĩnh Gia vân: “Mộng lý minh minh hữu lục thú, giác hậu không không vô đại thiên”.
永嘉云。夢裡明明有六趣。覺後空空無大千。
Yǒng jia yún. Mèng lĭ míng míng yǒu liù qù. Jué hòu kōng kōng wú dà qian
Ký nhiên như thị, tắc kinh vân: “Tùng thị Tây Phương, quá thập vạn ức Phật độ, hữu thế giới danh viết Cực Lạc. Kỳ độ hữu Phật, hiệu A Di Đà, kim hiện tại thuyết pháp”.
既然如是。則經云。從是西方。過十萬億佛土。有世界名曰極樂。其土有佛號阿彌陀。今現在說法。
Jì rán rú shì, zé jing yún, cóng shì xi fang, guò shí wàn yì fó tŭ, yǒu shì jiè míng yue jí lè, qí tŭ yǒu fó hào a mí tuó, jin xiàn zài shuo fă
Tổng bất xuất duy tâm Tịnh Độ, bổn tánh Di Đà dã.
總不出唯心淨土。本性彌陀也。
Zǒng bù chu wéi xin jìng tŭ, bĕn xìng mí tuó yĕ
Do thị nhi tri, tức kim hiện tiền vong linh…,
由是而知。即今現前亡靈，
Yóu shì ér zhi, jí jin xiàn qián wáng líng
kỳ sanh dã liên hoa đóa đóa, kỳ một dã hàng thụ trùng trùng.
其生也蓮華朵朵。其歿也行樹重重。
qí sheng yĕ lián huá duǒ duǒ. Qí mò yĕ háng shù chóng chóng
Vô nhất thời bất đạt liên bang, vô nhất niệm bất y từ phụ.
無一時不達蓮邦。無一念不依慈父。
Wú yi shí bù dá lián bang, wú yi niàn bù yi cí fù.
Thẩm như thị, thả đạo: Ly thử tâm Phật chúng sanh ngoại, biệt hữu thương lượng xứ dã vô.
審如是。且道。離此心佛眾生外。別有商量處也無。
Shĕn rú shì, qiĕ dào, lí cĭ xin fó zhòng sheng wài, bié yǒu shāng liang chŭ yĕ wú.
Đại viên kính lý tuyệt tiêm ai,
大圓鏡裡絕纖埃。
Dà yuán jìng lĭ jué xian ai
Bích ngẫu hoa trung hữu thánh thai,
碧藕華中有聖胎。
Bì ǒu huá zhong yǒu shèng tai.
Dao vọng kim sa trì chiểu ngoại
遙望金沙池沼外。
Yào wàng jin sha chí zhăo wài
Bảo quang thường chiếu ngọc lâu đài.
寶光常照玉樓臺。
Băo guang cháng zhào yù lóu tái
(Tâm này là Phật đem tâm niệm,
Niệm đến tâm không, Phật cũng không,
Thõng tay quay về lại kiểm điểm,
Hoa chen trắng đỏ lẫn xanh vàng
Trong giáo pháp đã dạy: “Luận về tâm, Phật cũng thế; luận về Phật, chúng sanh cũng thế. Tâm, Phật và chúng sanh là ba thứ không sai biệt”. Nói đến tâm thì tâm có nhiều thứ, như: Nhục đoàn tâm (quả tim thịt) [tức quả tim] hiện đang ở trong cái thân do huyết khí cha mẹ sanh ra chính là cái tâm ấy. Hoặc Duyên Lự Tâm, tức cái tâm nay đang phân biệt mọi thứ cảnh giới thiện ác, thuận nghịch vậy. Còn Linh Tri Tâm chứa đựng ngàn thứ sai khác nhưng chẳng loạn, trải khắp ba đời nhưng chẳng đổi dời. Riêng chiếu rạng ngời, đứng riêng không hòa lẫn. Nơi thánh chẳng tăng, nơi phàm không giảm. Ở giữa dòng sanh tử, ly châu203 riêng chiếu trong biển xanh. Nơi bờ Niết Bàn, vầng quế204 rạng ngời một mình giữa trời. Chư Phật ngộ rồi, giả gọi là duy tâm. Chúng sanh mê nên thành vọng thức. Do vậy, Phật chính là chúng sanh, chúng sanh chính là Phật, nhưng ngoài tâm không Phật, cũng không có chúng sanh. Chỉ do mê hay ngộ mà có sai biệt. Vì thế, phàm - thánh sai khác, há biết tâm, Phật, chúng sanh, ba thứ không sai biệt.
Ngài Vĩnh Gia 205 nói: “Trong mộng rành rành bày sáu nẻo, giác rồi ba cõi rỗng toang hoang”. Đã là như vậy thì như kinh nói: “Từ đây đi về Tây Phương qua khỏi mười vạn ức cõi nước, có một thế giới tên là Cực Lạc. Cõi ấy có Phật, hiệu là A Di Đà nay đang thuyết pháp”. Nói chung, chẳng ngoài duy tâm Tịnh Độ, bản tánh Di Đà. Do vậy biết rằng: Ngay trong hiện tiền đây, vong linh… sống thì hoa sen đóa đóa, thác thì hàng cây tầng tầng; không lúc nào chẳng đến cõi sen, không niệm nào chẳng nương từ phụ. Xét như thế, nên nói: Lìa tâm, Phật, chúng sanh này ra, còn có chỗ thương lượng nào khác nữa hay không?
Nơi gương tròn lớn sạch tinh khôi,
Xanh biếc giò sen nẩy thánh thai,
Cát vàng ao báu ngoài xa ngắm,
Bảo quang chiếu mãi ngọc lâu đài)
Đại chúng cùng xướng:
Nam mô Tây Phương Cực Lạc thế giới đại từ đại bi A Di Đà Phật. 南無西方極樂世界。大慈大悲。阿彌陀佛。
Nán mó xi fang jí lè shì jiè, dà cí dà bei, a mí tuó fó
Đại chúng ra khỏi chỗ ngồi, vừa đi nhiễu vừa niệm Phật ngàn tiếng, đến trước bàn linh, dứt tiếng niệm Phật, xướng danh hiệu Quán Âm, Thế Chí, Thanh Tịnh Đại Hải Chúng.
Nam mô Quán Thế Âm Bồ Tát
南無觀世音菩薩，
Nán mó guan shì yin pú sà
Nam mô Đại Thế Chí Bồ Tát.
南無大勢至菩薩，
Nán mó dà shì zhì pú sà
Nam mô Thanh Tịnh Đại Hải Chúng Bồ Tát.
南無清淨大海眾菩薩
Nán mó qing jìng dà hăi zhòng pú sà
Niệm mỗi danh hiệu ba lần xong, đánh mõ, tụng:
07. Phát nguyện (bài phát nguyện của Đại Từ Bồ Tát)
Thập phương tam thế Phật,
十方三世佛。
Shí fang san shì fó
A Di Đà đệ nhất.
阿彌陀第一。
A mí tuó dì yi
Cửu phẩm độ chúng sanh,
九品度眾生。
Jiǔ pĭn dù zhòng sheng
Oai đức vô cùng tận.
威德無窮盡。
Wei dé wú qióng jìn
Ngã kim đại quy y,
我今大歸依。
Wǒ jin dà gui yi
Sám hối tam nghiệp tội.
懺悔三業罪。
Chàn huĭ san yè zuì
Phàm hữu chư phước thiện,
凡有諸福善。
Fán yǒu zhu fú shàn
Chí tâm dụng hồi hướng.
至心用回向。
Zhì xin yòng huí xiàng
Nguyện đồng niệm Phật nhân,
願同念佛人。
Yuàn tóng niàn fó rén
Cảm ứng tùy thời hiện.
感應隨時現。
Găn yìng suí shí xiàn
Lâm chung Tây Phương cảnh,
臨終西方境。
Lín zhong xi fang jìng
Phân minh tại mục tiền
分明在目前。
Fēn míng zài mù qián
Kiến văn giai tinh tấn,
見聞皆精進。
Jiàn wén jie jing jìn
Đồng sanh Cực Lạc quốc.
同生極樂國。
Tóng sheng jí lè guó
Kiến Phật liễu sanh tử,
見佛了生死。
Jiàn fó liăo sheng sĭ
Như Phật độ nhất thiết.
如佛度一切。
Rú fó dù yi qie
Vô biên phiền não đoạn
無邊煩惱斷。
Wú bian fán năo duàn
Vô lượng pháp môn tu.
無量法門修。
Wú liàng fă mén xiu
Thệ nguyện độ chúng sanh.
誓願度眾生。
Shì yuàn dù zhòng she
Tổng nguyện thành Phật đạo
總願成佛道。
Zǒng yuàn chéng fó dào
Hư không hữu tận,
虛空有盡。
Xu kōng yǒu jìn
Ngã nguyện vô cùng.
我願無窮。
Wǒ yuàn wú qióng
(Mười phương tam thế Phật,
A Di Đà bậc nhất,
Chín phẩm độ chúng sanh,
Oai đức không cùng tận.
Con nay đại quy y,
Sám hối tội tam nghiệp,
Bao phước thiện đã có,
Chí tâm đem hồi hướng.
Nguyện người cùng niệm Phật,
Cảm ứng tùy thời hiện,
Lâm chung cảnh Tây Phương,
Hiện rõ ràng trước mắt.
Thấy, nghe đều tinh tấn,
Cùng sanh cõi Cực Lạc.
Thấy Phật hết sanh tử,
Độ hết thảy như Phật
Nguyện cùng thành Phật đạo.
Hư không có thể tận,
Nguyện của con khôn cùng)
Nguyện sanh Tây Phương tịnh độ trung,
願生西方淨土中。
Yuàn sheng xi fang jìng tŭ zhong
Thượng phẩm liên hoa vi phụ mẫu.
上品蓮華為父母。
Shàng pĭn lián huá wéi fù mŭ
Hoa khai kiến Phật ngộ Vô Sanh,
華開見佛悟無生。
Huá kai jiàn fó wù wú sheng
Bất thoái Bồ Tát vi bạn lữ.
不退菩薩為伴侶。
Bù tuì pú sà wéi bàn lǚ
(Nguyện sanh trong Tây Phương tịnh độ,
Chín phẩm hoa sen là cha mẹ.
Hoa nở thấy Phật ngộ Vô Sanh,
Bất thoái Bồ Tát là bè bạn)
08. Tán thán Tam Bảo - Tán thán Pháp Bảo
Pháp bảo thực nan lượng,
法寶實難量。
Fă băo shí nán liàng
Như Lai kim khẩu tuyên dương
如來金口宣揚。
Rú lái jin kǒu xuan yáng
Long cung hải tạng tán thiên hương.
龍宮海藏散天香
Lóng gong hăi cáng săn tian xiang
Giác giả tụng lang hàm206.
覺者誦琅函。
Jué zhĕ sòng láng hán
Ngọc trục, hà điều, kim tả tự.
玉軸霞條金寫字
Yù zhóu xiá tiáo jin xiĕ zì
Tự bài thu nhạn thành hàng
似排秋雁成行。
Sì pái qiu yàn chéng háng
Tích nhân tam tạng thủ lai Đường207.
昔因三藏取來唐。
Xí yin san cáng qŭ lái táng
Vạn cổ vị phu dương.
萬古為敷揚
Wàn gŭ wéi fu yáng
Tích nhân tam tạng thủ lai Đường,
昔因三藏取來唐。
Xí yin san cáng qŭ lái táng
Vạn cổ vị phu dương.
萬古為敷揚
Wàn gŭ wéi fu yáng
(Pháp bảo thật khó lường,
Như Lai kim khẩu tuyên dương,
Cất tại cung rồng trong biển cả,
Tán rải hương trời,
Bậc giác ngộ đọc kinh văn
Trục ngọc, lụa ráng trời,
Kinh chép chữ vàng
Như trời Thu nhạn bay thành hàng
Xưa nhờ Tam Tạng đem qua Đường
Phô diễn đến muôn đời,
Xưa nhờ Tam Tạng đem qua Đường
Phô diễn đến muôn đời)
09. Khai Thị
Xướng xong, niệm Phật, trở về đàn, lên tòa ngồi xong, Sư vỗ xích, bạch:
Cái văn: Hư nhi hữu minh đáp chi thanh, tịch nhi vô hình ảnh chi tướng.
蓋聞虛而有鳴答之聲。寂而無形影之相。
Gài wén xu ér yǒu míng dá zhi sheng, jì ér wú xíng yĭng zhi xiang
Nhiên cốc hưởng tự nhiên, phi hô chi nhi bất đáp. Phật thân vô tác, phi khấu chi nhi bất chương.
然谷響自然。非呼之而不答。佛身無作。非扣之而不彰
Rán gŭ xiăng zì rán, fei hu zhi ér bù dá, fó shen wú zuò, fei kòu zhi ér bù zhang
Thượng lai khải kiến đệ nhị thời Hệ Niệm Phật Sự dĩ viên.
上來啟建第二時繫念佛事已圓。
Shàng lái qǐ jiàn dì èr shí xì niàn fó shì yĭ yuán
Như thượng thù huân, đầu nhập Như Lai đại nguyện hải trung, xuất sanh công đức.
如上殊勳。投入如來大願海中。出生功德。
Rú shàng shu xun, tóu rù rú lái dà yuàn hăi zhong, chu sheng gong dé
Chuyên vị vong linh… tẩy trừ nghiệp cấu,
耑為亡靈洗除業垢。
Zhuan wéi wáng líng xĭ chú yè gòu
tăng trưởng thiện căn, xả thử báo duyên, vãng sanh Tịnh Độ.
增長善根。捨此報緣。往生淨土。
zeng cháng shàn gen, shĕ cĭ bào yuán, wǎng shēng jìng tŭ
Đản niệm tự tùng vô thỉ, ngật chí kim sanh:
但念自從無始。迄至今生。
Dàn niàn zì cóng wú shĭ. qì zhì jin sheng
Âu sanh cự hải, trục thức lãng dĩ cao đê.
漚生巨海。逐識浪以高低。
Òu sheng jù hăi. zhú shí làng yĭ gao di
Vân điểm thái thanh, nhậm tình phong nhi nhân ngã.
雲點太清。任情風而人我。
Yún diăn tài qing, rèn qíng feng ér rén wǒ
Ư thị tuần hoàn chư thú, lưu chuyển tứ sanh;
於是循環諸趣。流轉四生。
Yú shì xún huán zhu qù, liú zhuăn sì sheng
Nghiệp hải mang mang, tội sơn ngập ngập.
業海茫茫。罪山岌岌。
Yè hăi máng máng, zuì shan jí jí
Phi bằng phát lộ, hạt toại tiêu trừ.
匪憑發露,曷遂消除。
Fĕi píng fa lù, hé suì xiao chú
Sám-ma dĩ vãng, phát nguyện đương lai.
懺摩已往。發願當來。
Chàn mó yĭ wăng, fa yuàn dang lái
Tái lao pháp chúng, chí tâm sám hối phát nguyện.
再勞法眾。至心懺悔發願。
Zài láo fă zhòng, zhì xin chàn huĭ fa yuàn
(Từng nghe: Trống rỗng mà có tiếng đáp ứng, tịch nhưng không có tướng hình ảnh. Thế nhưng, hang dội tiếng vọng là tự nhiên, không bao giờ kêu mà chẳng đáp. Phật thân vô tác, không bao giờ gõ mà chẳng hiển bày. Từ trên tới đây tạo tác Hệ Niệm Phật Sự thời thứ hai đã viên mãn. Công huân thù thắng như thế, gieo vào trong biển đại nguyện của Như Lai, sanh ra công đức. Chuyên vì vong linh rửa trừ nghiệp cấu, tăng trưởng thiện căn, bỏ báo duyên này, sanh về Tịnh Độ. Nhưng nghĩ từ vô thỉ kiếp cho đến đời này, bọt nước sanh trong biển cả, theo sóng thức lên cao xuống thấp. Mây điểm hư không, mặc tình nổi gió ta - người. Do vậy xoay vần các nẻo, trôi lăn tứ sanh, biển nghiệp mênh mông, núi tội chót vót. Không nhờ bày tỏ, sao tiêu trừ được? Sám hối cho quá khứ, phát nguyện cho tương lai. Lại phiền pháp chúng chí tâm sám hối, phát nguyện)
10. Sám hối, phát nguyện
Gõ dẫn khánh, đại chúng đồng niệm.
Vãng tích sở tạo chư ác nghiệp,
往昔所造諸惡業。
Wǎng xī suǒ zào zhu è yè.
Giai do vô thỉ tham - sân - si,
皆由無始貪瞋痴。
Jie yóu wú shĭ tan chen chi
Tùng thân - ngữ - ý chi sở sanh.
從身語意之所生。
Cóng shen yŭ yì zhi suǒ sheng
Nhất thiết tội chướng giai sám hối.
一切罪障皆懺悔。
Yi qie zuì zhàng jie chàn huĭ
Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ,
眾生無邊誓願度。
Zhòng sheng wú bian shì yuàn dù
Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn,
煩惱無盡誓願斷
Fán năo wú jìn shì yuàn duàn
Pháp môn vô lượng thệ nguyện học,
法門無量誓願學
Fă mén wú liàng shì yuàn xué
Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành.
佛道無上誓願成。
Fó dào wú shàng shì yuàn chéng
Nam mô Phổ Hiền Vương Bồ Tát Ma Ha Tát.
南無普賢王菩薩摩訶薩。
Nán mó pŭ xián wáng pú sà mó he sà
(Xưa kia trót tạo các ác nghiệp,
Đều do vô thỉ tham - sân - si,
Từ thân - miệng - ý phát sanh ra,
Hết thảy tội chướng đều sám hối.
Chúng sanh vô biên thệ nguyện độ,
Phiền não vô tận thệ nguyện đoạn,
Pháp môn vô lượng thệ nguyện học,
Phật đạo vô thượng thệ nguyện thành).
11. Khai Thị
Sư vỗ xích, bạch:
Thượng lai sám hối phát nguyện dĩ cánh, cụ hành do nhân cụ nhãn mục, nguyện như nhật, nguyệt, đăng quang minh.
上來懺悔發願已竟。具行猶人具眼目。願如日月燈光明
Shàng lái chàn huĭ fa yuàn yĭ jìng, jù xíng yóu rén jù yăn mù, yuàn rú rì yuè deng guang míng
Y quang chiếu chúc kiến phân minh, hành giả phương năng đạt tiền cảnh.
依光照燭見分明。行者方能達前境
Yi guang zhào zhú jiàn fēn míng, xíng zhě fang néng dá qián jìng
Thị dĩ niệm Phật chi nhân, nhược bất phát nguyện vãng sanh, túng hữu công hạnh, diệc thành hư thiết, dĩ bất thuận Phật cố.
是以念佛之人。若不發願往生。縱有功行。亦成虛設。以不順佛故。
Shì yĭ niàn fó zhi rén, ruò bù fa yuàn wǎng shēng, zòng yǒu gōng xíng, yì chéng xu shè, yĭ bù shùn fó gù
Kim nhĩ vong linh đương tri thử ý.
今爾亡靈。當知此意。
Jin ĕr wáng líng, dang zhi cĭ yì
(Từ trên tới đây sám hối phát nguyện đã xong, Hành đầy đủ thì giống như người đầy đủ mắt, Nguyện như ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, đèn đuốc. Đủ hạnh như người đủ đôi mắt, nguyện như ánh sáng mặt trời, mặt trăng, đèn đóm. Nương theo ánh sáng chiếu tỏ mà thấy phân minh, hành giả mới hòng thấu hiểu tiền cảnh. Do vậy, người niệm Phật nếu không phát nguyện vãng sanh, dẫu có công hạnh cũng trở thành đặt bày hư huyễn, vì không thuận theo Phật vậy. Nay các vong linh hãy biết ý này)
12. Tán Phật kết đàn
A Di Đà Phật,
阿彌陀佛
A mí tuó fó
Vô thượng y vương
無上醫王。
Wú shàng yi wáng
Nguy nguy kim tướng phóng hào quang.
巍巍金相放毫光。
Wéi wéi jin xiang fàng háo guang
Khổ hải tác từ hàng.
苦海作慈航。
Kŭ hăi zuò cí háng
Cửu phẩm liên bang,
九品蓮邦。
Jiǔ pĭn lián bang
Đồng nguyện vãng Tây Phương.
同願往西方。
Tóng yuàn wăng xi fang
Nam mô Liên Trì Hội Bồ Tát Ma Ha Tát.
南無蓮池會菩薩摩訶薩。
Nán mó lián chí huì pú sà mó he sà
(A Di Đà Phật,
Vô thượng y vương,
Tướng vàng vòi vọi phóng hào quang,
Biển khổ thả thuyền từ,
Chín phẩm liên bang,
Đồng nguyện về Tây Phương)
Đệ Nhị Thời Phật sự hoàn mãn, đại chúng rời khỏi chỗ ngồi.
Đệ Tam Thời
第三時
01. Tụng kinh Di Đà
Nam mô Liên Trì Hải Hội Phật Bồ Tát (3 lần)
Phật thuyết A Di Đà kinh (như trên)
02. Tụng chú vãng sanh (như phần trên)
Xướng ba lần:
Nam mô Liên Trì Hội Bồ Tát Ma Ha Tát.
南無蓮池會菩薩摩訶薩。
Nán mó lián chí huì pú sà mó he sà
03. Khai Thị
Xướng xong, Sư vỗ xích, bạch:
Thập vạn dư trình bất cách trần,
十萬餘程不隔塵。
Shí wàn yú chéng bù gé chén
Hưu tương mê ngộ tự sơ thân,
休將迷悟自疏親。
Xiu jiang mí wù zì shu qin
Sát-na niệm tận hằng sa Phật,
剎那念盡恆沙佛。
Chà nă niàn jìn héng sha fó,
Tiện thị liên hoa quốc lý nhân.
便是蓮華國裡人。
Biàn shì lián huá guó lĭ rén.
Hiệp trần bối giác, tài kinh cức ư thất bảo viên lâm.
合塵背覺。栽荊棘於七寶園林。
Hé chén bèi jué, zai jing jí yú qi băo yuán lín
Xả vọng quy chân, liệt châu võng ư tứ sanh môn hộ.
捨妄歸真。列珠網於四生門戶。
Shĕ wàng gui zhen, liè chú wăng yú sì sheng mén hù
Tung hoành vạn pháp, viên khỏa nhất tâm.
縱橫萬法。圓裹一心。
Zòng héng wàn fă, yuán guǒ yi xin
Phi tư lượng xứ, A Di Đà Phật. Tọa đoạn lục căn, vô tạo tác thời.
非思量處。阿彌陀佛。坐斷六根。無造作時。
Fei si liàng chŭ, a mí tuó fó, zuò duàn liù gen, wú zào zuò shí
Thanh Thái cố hương, hoành thôn bát cực. Phá quần hôn như cảo nhật lệ thiên, liệu chúng bệnh như Thiện Kiến thần dược.
清泰故鄉。橫吞八極。破群昏如杲日麗天。療眾病如善見神藥。
Qing tài gù xiang, héng tun ba jí, pò qún hun rú găo rì lì tian, liáo zhòng bìng rú shàn jiàn shén yào.
Sở dĩ vân: “Nhất xưng A Di Đà Phật danh hiệu, năng diệt bát vạn ức kiếp sanh tử chúng khổ”.
所以云。一稱阿彌陀佛名號。能滅八萬億劫生死眾苦。
Suǒ yĭ yún, yi cheng a mí tuó fó míng hào, néng miè ba wàn yì jié sheng sĭ zhòng kŭ,
Lợi ích như thị, khởi thí dụ ngôn thuyết chi khả cập hồ?
利益如是。豈譬喻言說之可及乎。
Lì yì rú shì, qĭ pì yù yán shuo zhi kĕ jí hu
Chỉ như tức kim Hệ Niệm, đệ tam thời Phật sự. Thả đạo: Hiện tiền chúng đẳng, đồng thanh tương ứng nhất cú, như hà chỉ trần?
只如即今繫念。第三時佛事。且道。現前眾等。同聲相應一句。如何指陳。
Zhi rú jí jin xì niàn, dì san shí fó shì, qiĕ dào, xiàn qián zhòng dĕng, tóng sheng xiang yìng yi jù, rú hé zhĭ chén
Nhất tùng Phật hướng thiệt căn niệm,
一從佛向舌根念。
Yi cóng fó xiàng shé gen niàn,
Bất giác hoa tùy túc để sanh.
不覺華隨足底生
Bù jué huá suí zú dĭ sheng
(Đường xa mười vạn cõi,
Chẳng hề cách mảy trần,
Thôi đừng đem mê ngộ,
Để tính kể sơ thân,
Sát na niệm chư Phật,
Số nhiều đến Hằng sa.
Liền thành người đã ở
Trong cõi nước hoa sen.
Xuôi trần nghịch giác, trồng gai góc nơi vườn rừng bảy báu. Bỏ vọng về chân, giăng lưới châu nơi cửa ngõ tứ sanh. Dọc ngang vạn pháp, nhất tâm bao trọn. A Di Đà Phật không chỗ nghĩ lường. Nhằm lúc khuất phục sáu căn, không tạo tác, quê cũ Thanh Thái nuốt trọn khắp tám phương. Phá các tối tăm như mặt trời chói rực giữa trời, trị các bệnh như thuốc thần Thiện Kiến. Bởi thế nói: “Vừa xưng danh hiệu A Di Đà Phật, diệt được các khổ trong tám vạn ức kiếp sanh tử”. Lợi ích như thế, há có thí dụ, lời lẽ nào diễn tả trọn vẹn cho được! Còn như nay Hệ Niệm Phật Sự, nhằm thời thứ ba. Vậy thì hiện tiền đại chúng, đồng thanh tương ứng một câu, chỉ bày như thế nào đây?
Nhất tâm theo Phật nguyện xưng niệm,
Nào biết hoa sen dưới gót sanh?)
Xướng xong, cử tán
04. Niệm Phật
A Di Đà Phật thân kim sắc,
阿彌陀佛身金色。
A mí tuó fó shen jin sè.
Tướng hảo quang minh vô đẳng luân.
相好光明無等倫
Xiāng hǎo guang míng wú dĕng lún
Bạch hào uyển chuyển ngũ Tu Di
白毫宛轉五須彌
Bái háo wăn zhuăn wŭ xu mí
Cám mục trừng thanh tứ đại hải
紺目澄清四大海
Gàn mù chéng qīng sì dà hăi
Quang trung hóa Phật vô số ức
光中化佛無數億。
Guang zhong huà fó wú shù yì.
Hóa Bồ Tát chúng diệc vô biên,
化菩薩眾亦無邊。
Huà pú sà zhòng yì wú bian
Tứ thập bát nguyện độ chúng sanh,
四十八願度眾生
Sì shí ba yuàn dù zhòng sheng
Cửu phẩm hàm linh đăng bỉ ngạn
九品咸令登彼岸。
Jiǔ pĭn xián lìng deng bĭ àn
Nam mô Tây Phương Cực Lạc thế giới đại từ đại bi A Di Đà Phật.
南無西方極樂世界。大慈大悲。阿彌陀佛。
Nán mó xi fang jí lè shì jiè dà cí dà bei, a mí tuó fó,
Niệm Phật một trăm tiếng, người đánh mõ, bắt giọng tán:
05. Tán Phật
Đệ nhất đại nguyện
第一大願。
Dì yi dà yuàn
Quán tưởng Di Đà
觀想彌陀。
Guan xiăng mí tuó
Tứ thập bát nguyện độ Sa Bà.
四十八願度娑婆
Sì shí ba yuàn dù suo pó
Cửu phẩm dũng kim ba,
九品湧金波。
Jiǔ pĭn yǒng jin bo.
Bảo võng giao la,
寶網交羅。
Băo wăng jiao luó
Độ vong linh xuất ái hà.
度亡靈出愛河。
Dù wáng líng chu ài hé
Nam mô Liên Trì Hội Bồ Tát Ma Ha Tát.
南無蓮池會菩薩摩訶薩。
Nán mó lián chí huì pú sà mó he sà
06. Khai Thị
Sư vỗ xích, bạch:
Đả phá hư không tiếu mãn tai,
打破虛空笑滿腮。
Dǎ pò xu kong xiào măn sai
Linh lung bảo tạng hoát nhiên khai,
玲瓏寶藏豁然開。
Líng lóng băo cáng huo rán kai
Trực nhiêu không kiếp sanh tiền sự,
直饒空劫生前事。
Zhí ráo kōng jié sheng qián shì,
Lục tự hồng danh tất cánh cai.
六字洪名畢竟該。
Liù zì hóng míng bì jìng gai,
Cổ nhân đạo: “Thanh châu đầu ư trược thủy, trược thủy bất đắc bất thanh. Niệm Phật đầu ư loạn tâm, loạn tâm bất đắc bất Phật”.
古人道。清珠投於濁水。濁水不得不清。念佛投於亂心。亂心不得不佛。
Gŭ rén dào, qing chú tóu yú zhuó shuĭ, zhuó shuĭ bù de bù qing, niàn fó tóu yú luàn xin, luàn xin bù de bù fó,
Tây thiên hữu bảo, danh viết Thanh Châu.
西天有寶。名曰清珠。
Xi tian yǒu băo, míng yue qing chú.
Vị thử châu đầu nhập trược thủy trung, nhập thủy nhất thốn, tắc nhất thốn chi trược thủy tức tiện thanh khiết.
謂此珠。投入濁水中。入水一寸。則一寸之濁水。即便清潔。
Wèi cĭ chú, tóu rù zhuó shuĭ zhong, rù shuĭ yi cùn, zé yi cùn zhi zhuó shuĭ, jí biàn qing jié
Thử châu nhập thủy, tự thốn chí xích, nãi chí ư để, tắc trược thủy diệc tùy chi nhi trừng trạm.
此珠入水。自寸至尺。乃至於底。則濁水亦隨之而澄湛
Cĭ chú rù shuĭ, zì cùn zhì chĭ, năi zhì yú dĭ, zé zhuó shuĭ yì suí zhi ér chéng zhàn
Đương tri thanh châu giả, dụ niệm Phật chi tịnh niệm dã.
當知清珠者。喻念佛之淨念也
Dang zhi qing chú zhĕ, yù niàn fó zhi jìng niàn yĕ .
Trược thủy giả, dụ tạp loạn chi vọng tâm dã.
濁水者。喻雜亂之妄心也。
Zhuó shuĭ zhĕ, yù zá luàn zhi wàng xin yĕ
Đương vọng tâm tạp loạn chi khoảnh, năng cử khởi nhất niệm.
當妄心雜亂之頃。能舉起一念。
dang wàng xin zá luàn zhi qĭng, néng jŭ qĭ yi niàn
Như đối Từ Tôn, án định lục tự hồng danh.
如對慈尊。按定六字洪名。
Rú duì cí zun, àn dìng liù zì hóng míng
Nhất nhất xuất khẩu nhập nhĩ,
一一出口入耳
Yi yi chu kǒu rù ĕr
tắc thử tạp loạn tự nhiên tùy niệm tịch tĩnh.
則此雜亂。自然隨念寂靜。
zé cĭ zá luàn, zì rán suí niàn jì jìng,
Tự thị nhất niệm nhi chí thập niệm, nãi chí niệm niệm bất di.
自是一念。而至十念。乃至念念不移
Zì shì yi niàn, ér zhì shí niàn, năi zhì niàn niàn bù yí
Tức giáo trung sở vị: “Tịnh niệm tương kế” giả dã!
即教中所謂淨念相繼者也。
Jí jiào zhong suǒ wèi jìng niàn xiang jì zhĕ yĕ,
Niệm Phật chi nhân, tu yếu tín tâm khẩn thiết, chánh nhân lẫm nhiên, trùng niệm tử sanh luân chuyển chi khả bi, thâm yếm trần lao phân nhiễu vi khả thống.
念佛之人。須要信心懇切。正因凜然。重念死生輪轉之可悲。深厭塵勞紛擾為可痛。
Niàn fó zhi rén, xu yào xìn xin kĕn qie, zhèng yin lĭn rán, zhòng niàn sĭ sheng lún zhuăn zhi kĕ bei, shen yàn chén láo fen răo wéi kĕ tóng
Cử khởi nhất thanh Phật danh.
舉起一聲佛名
Jŭ qĭ yi sheng fó míng
Trực hạ cánh vô dị kiến, như Thái A kiếm, hoành án đương hiên; như đại hỏa luân, tinh đằng diệm xí.
直下更無異見。如太阿劍。橫按當軒。如大火輪，星騰燄熾。
Zhí xià gèng wú yì jiàn, rú tài a jiàn, héng àn dang xuan, rú dà huǒ lún, xing téng yàn chì
Vạn vật anh chi tắc liệu, xúc chi tắc thương.
萬物攖之則燎。觸之則傷。
Wàn wù ying zhi zé liào, chù zhi zé shang
Trực chí nhất tâm bất loạn, Năng - Sở lưỡng vong;
直至一心不亂。能所兩忘。
Zhí zhì yi xin bù luàn, néng suǒ liăng wàng
đáo gia chi thuyết, bất dung tái cử.
到家之說。不容再舉。
dào jia zhi shuo, bù róng zài jŭ
Tiệp kính chi từ, hà lao quải xỉ.
捷逕之詞。何勞挂齒。
jié jìng zhi cí, hé láo guà chĭ
Khả vị chứng tu hành chi thần thuật, siêu phương tiện chi chánh đồ.
可謂證修行之神術。超方便之正途
Kĕ wèi zhèng xiu xíng zhi shén shù, chao fang biàn zhi zhèng tú
Phá tử sanh trập hộ chi lôi đình.
破死生蟄戶之雷霆。
Pò sĭ sheng zhí hù zhi léi tíng
Chúc mê vọng u cù chi nhật nguyệt.
燭迷妄幽衢之日月
Zhú mí wàng you qú zhi rì yuè
Kim tiêu Tam Thời Hệ Niệm Phật Sự tương viên.
今宵三時繫念佛事將圓。
Jin xiao san shí xì niàn fó shì jiang yuán
Vong linh… thừa tư thượng thiện, quyết định vãng sanh.
亡靈.... 承茲上善。決定往生。
Wáng líng... chéng zi shàng shàn, jué dìng wǎng shēng.
Thả đạo nhất niệm vị manh dĩ tiền, hoàn hữu giả cá tiêu tức dã vô.
且道一念未萌以前。還有者箇消息也無。
Qiĕ dào yi niàn wèi méng yĭ qián, huán yǒu zhĕ gè xiao xí yĕ wú
Thị tâm không tịch niệm hà y?
是心空寂念何依。
Shì xin kōng jì niàn hé yi
Cố quốc vân quy thục vị quy?
故國云歸孰未歸。
Gù guó yún gui shú wèi gui
Hoa ngoại ngọc kê đề hiểu nhật,
華外玉雞啼曉日。
Huá wài yù ji tí xiăo rì,
Viễn nghênh tân Phật phụng từ oai,
遠迎新佛奉慈威
Yuăn yíng xin fó fèng cí wei
(Đả phá hư không cười toét miệng,
Kho tàng lóng lánh mở toang ra,
Thấu hiểu chuyện xưa bao kiếp trước,
Hồng danh sáu chữ trọn thâu gồm.
Cổ nhân nói: “Thanh châu gieo vào nước đục, nước đục chẳng thể không trong; niệm Phật gieo vào tâm loạn, tâm loạn không thể không thành tâm Phật”. Tây Vực có vật báu tên là Thanh Châu. Loại châu này gieo vào nước đục, chìm xuống nước một tấc thì một tấc nước đục liền thành thanh khiết. Châu ấy gieo vào nước từ tấc tới thước, cho đến tận đáy thì nước đục cũng lặng trong theo. Nên biết thanh châu ví như tịnh niệm niệm Phật vậy; nước đục ví như vọng tâm tạp loạn. Ngay trong lúc vọng tâm tạp loạn, có thể khởi lên một niệm, như đối trước đức Từ Tôn, giữ vững sáu chữ hồng danh. Mỗi câu, mỗi chữ từ miệng phát ra lọt vào tai. Do đây tạp loạn tự nhiên theo niệm mà ngưng lặng. Từ một niệm như vậy cho đến mười niệm, cho đến niệm niệm chẳng đổi. Tức là như trong giáo pháp đã nói: “Tịnh niệm tiếp nối”. Người niệm Phật cần phải có lòng tin khẩn thiết, chánh nhân rỡ ràng, nghĩ đi nghĩ lại sanh tử luân chuyển đáng buồn thương, chán ngán sâu xa trần lao rối bời đáng đau xót, khởi lên một tiếng danh hiệu Phật. Từ đây không còn dị kiến, như gươm Thái A208 cầm ngang trước xe; như vòng lửa lớn cháy rực như sao sa, vạn vật chạm phải bèn cháy, đụng vào bèn bị tổn thương. Mãi cho đến khi nhất tâm bất loạn, Năng lẫn Sở cùng mất. Câu nói “về đến nhà” chẳng được nêu lên nữa. Từ ngữ “đường tắt” cần gì phải nhắc đến. Có thể nói là cách thần diệu để tu hành chứng quả, là đường chánh phương tiện siêu thắng. Sấm sét phá tan [giấc ngủ] sanh tử của loài sâu bọ. Như mặt trời, mặt trăng chiếu tỏ nẻo mê vọng. Phật sự Tam Thời Hệ Niệm đêm nay sắp viên mãn. Vong linh nhờ vào thiện sự bậc thượng này, nhất định vãng sanh. Lại nói: Trước khi một niệm vừa chớm, còn có tin tức nào hay không?
Tâm này trống lặng, niệm theo đâu?
Nước cũ bảo về ai chưa về?
Bình minh gà ngọc ngoài hoa gáy,
Xa đón tân Phật phụng từ oai)
Nam mô Tây Phương Cực Lạc thế giới đại từ đại bi A Di Đà Phật.
南無西方極樂世界。大慈大悲。阿彌陀佛。
Nán mó xi fang jí lè shì jiè dà cí dà bei a mí tuó fó。
Đại chúng ra khỏi chỗ ngồi, đi nhiễu niệm Phật ngàn tiếng, đến trước bàn linh, dứt tiếng niệm Phật, niệm Quán Âm, Thế Chí, Thanh Tịnh Đại Hải Chúng.
Nam mô Quán Thế Âm Bồ Tát
南無觀世音菩薩，
Nán mó guan shì yin pú sà
Nam mô Đại Thế Chí Bồ Tát.
南無大勢至菩薩，
Nán mó dà shì zhì pú sà
Nam mô Thanh Tịnh Đại Hải Chúng Bồ Tát.
南無清淨大海眾菩薩
Nán mó qing jìng dà hăi zhòng pú sà
Niệm mỗi danh hiệu ba lần xong, niệm bài sau đây.
07. Phát nguyện (Sám Nhất Tâm)
Nhất tâm quy mạng Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật.
一心歸命。極樂世界。阿彌陀佛。
Yi xin gui mìng, jí lè shì jiè, a mí tuó fó
Nguyện dĩ tịnh quang chiếu ngã, từ thệ nhiếp ngã.
願以淨光照我。慈誓攝我。
Yuàn yĭ jìng guang zhào wǒ, cí shì shè wǒ
Ngã kim chánh niệm, xưng Như Lai danh, vị Bồ Đề đạo, cầu sanh Tịnh Độ.
我今正念。稱如來名。為菩提道。求生淨土
Wǒ jin zhèng niàn, cheng rú lái míng, wéi pú tí dào, qiú sheng jìng tŭ
Phật tích bổn thệ: Nhược hữu chúng sanh, dục sanh ngã quốc, chí tâm tín nhạo, nãi chí thập niệm, nhược bất sanh giả, bất thủ Chánh Giác.
佛昔本誓。若有眾生。欲生我國。志心信樂。乃至十念。若不生者。不取正覺。
Fó xí bĕn shì. Ruò yǒu zhòng sheng, yù sheng wǒ guó, zhì xin xìn yào, năi zhì shí niàn. Ruò bù sheng zhĕ, bù qŭ zhèng jué
Dĩ thử niệm Phật nhân duyên, đắc nhập Như Lai đại thệ hải trung.
以此念佛因緣。得入如來大誓海中。
Yĭ cĭ niàn fó yin yuán, de rù rú lái dà shì hăi zhong
Thừa Phật từ lực, chúng tội tiêu diệt, thiện căn tăng trưởng.
承佛慈力。眾罪消滅。善根增長。
Chéng fó cí lì, zhòng zuì xiao miè, shàn gen zeng cháng
Nhược lâm mạng chung, tự tri thời chí,
若臨命終。自知時至。
Ruò lín mìng zhong, zì zhi shí zhì
thân vô bệnh khổ, tâm bất tham luyến,
身無病苦。心不貪戀。
Shen wú bìng kŭ, xin bù tan liàn
ý bất điên đảo, như nhập Thiền Định.
意不顛倒。如入禪定。
yì bù dian dào, rú rù chán dìng
Phật cập thánh chúng, thủ chấp kim đài, lai nghênh tiếp ngã.
佛及聖眾。手執金臺。來迎接我。
Fó jí shèng zhòng, shǒu zhí jin tái, lái yíng jie wǒ
Ư nhất niệm khoảnh, sanh Cực Lạc quốc.
於一念頃。生極樂國。
Yú yi niàn qĭng, sheng jí lè guó
Hoa khai kiến Phật, tức văn Phật thừa, đốn khai Phật huệ, quảng độ chúng sanh, mãn Bồ Đề nguyện.
華開見佛。即聞佛乘。頓開佛慧。廣度眾生。滿菩提願。
Huá kai jiàn fó, jí wén fó chéng, dùn kai fó huì, guăng dù zhòng sheng, măn pú tí yuàn
Niệm Phật lâm chung kiến bảo đài,
念佛臨終見寶臺。
Niàn Fó lín zhong jiàn băo tái
Bảo phan, bảo cái mãn không bài,
寶幡寶蓋滿空排。
Băo fan băo gài măn kong pái
Di Đà, Thế Chí, Quán Âm đẳng,
彌陀勢至觀音等。
Mí tuó shì zhì guan yin dĕng
Hiệp chưởng tương tùy quy khứ lai.
合掌相隨歸去來。
Hé zhǎng xiang suí gui qù lái,
(Nhất tâm quy mạng Cực Lạc thế giới A Di Đà Phật. Nguyện dùng quang minh thanh tịnh chiếu đến con, dùng thệ nguyện từ bi nhiếp độ con. Con nay chánh niệm, xưng danh Như Lai, vì đạo Bồ Đề, cầu sanh Tịnh Độ. Phật xưa đã thề: Nếu có chúng sanh muốn sanh cõi ta, chí tâm tin ưa, dẫu chỉ mười niệm, nếu chẳng được sanh, chẳng lấy Chánh Giác. Do nhân duyên niệm Phật này được vào trong biển đại thệ của Như Lai, nương từ lực Phật, các tội tiêu diệt, thiện căn tăng trưởng. Nếu sắp mạng chung, tự biết lúc mất, thân không bệnh khổ, tâm không tham luyến, ý chẳng điên đảo, như nhập Thiền Định. Phật và thánh chúng tay cầm đài vàng, đến nghênh đón con, trong khoảng một niệm, sanh cõi Cực Lạc. Hoa nở thấy Phật, liền nghe Phật thừa, mau khai Phật huệ, rộng độ chúng sanh, mãn nguyện Bồ Đề.
Niệm Phật lâm chung thấy bảo đài,
Lọng phan quý báu ngập trời bày,
Chắp tay theo gót Di Đà Phật,
Quán Âm, Thế Chí trở về Tây)
08. Tán thán Tam Bảo - tán thán Tăng Bảo
Tăng Bảo bất tư nghị,
僧寶不思議。
Seng băo bù si yì,
Thân phi tam sự vân y,
身披三事雲衣。
Shen pi san shì yún yi
Phù bôi quá hải sát-na thời,
浮盃過海剎那時。
Fú bei guò hăi chà nă shí
Phó cảm ứng quần cơ,
赴感應群機。
Fù găn yìng qún ji
Kham tác nhân thiên công đức chủ,
堪作人天功德主。
Kan zuò rén tian gong dé zhŭ
Kiên trì giới hạnh vô vi,
堅持戒行無違。
Jian chí jiè xíng wú wéi
Ngã kim khể thủ nguyện dao tri,
我今稽首願遙知。
Wǒ jin qǐ shǒu yuàn yào zhi
Chấn tích trượng đề huề.
振錫杖提攜。
Zhèn xí zhàng tí xi
Ngã kim khể thủ nguyện dao tri,
我今稽首願遙知。
Wǒ jin qǐ shǒu yuàn yào zhi
Chấn tích trượng đề huề.
振錫杖提攜。
Zhèn xí zhàng tí xi
(Tăng Bảo chẳng nghĩ bàn,
Thân mặc áo mây tam sự,
Chén nổi vượt biển trong khoảnh khắc,
Cảm ứng mọi căn cơ,
Đáng làm trời người công đức chủ,
Giới hạnh giữ vững chẳng trái nghịch,
Con nay đảnh lễ nguyện xa hay,
Rung tích trượng đề huề
Con nay đảnh lễ nguyện xa hay,
Rung tích trượng đề huề )
09. Khai thị
Xướng xong, trở về đàn, lên tòa xong, Sư vỗ xích, bạch:
Niệm Phật ký tùng tâm xuất, kết nghiệp khởi thuộc ngoại lai. Tu du bối niệm Phật chi tâm, sát-na tức kết nghiệp chi sở.
念佛既從心出。結業豈屬外來。須臾背念佛之心。剎那即結業之所。
Niàn fó jì cóng xin chu, jié yè qĭ shŭ wài lái, xu yú bèi niàn fó zhi xin, chà nă jí jié yè zhi suǒ
Kim tắc chúng đẳng, y bằng giáo pháp, tác Tam Thời Hệ Niệm Phật Sự, sở tập thắng nhân, chuyên vị vong linh… quyết sanh Tịnh Độ.
今則眾等。依憑教法。作三時繫念佛事。所集勝因。專為亡靈...決生淨土。
Jin zé zhòng dĕng, yi píng jiào fă, zuò san shí xì niàn fó shì, suǒ jí shèng yin, zhuan wéi wáng líng... jué sheng jìng tŭ
Tự kim giới hương phức úc, huệ cự huỳnh hoàng, mê vân khai nhi tánh thiên độc lãng, vọng trần tận nhi tâm địa khuếch thông.
自今戒香馥郁。慧炬熒煌。迷雲開而性天獨朗。妄塵盡而心地廓通。
Zì jin jiè xiang fù yù, huì jù yíng huáng, mí yún kai ér xìng tian dú lăng, wàng chén jìn ér xin dì kuò tong.
Chư căn viên tịnh, quần nghiệp đốn không. Nhất cử niệm, nhất hoa khai, ấp lộ nghênh phong, hương phù ngọc chiểu.
諸根圓淨。群業頓空。一舉念。一華開。挹露迎風。香浮玉沼。
Zhu gen yuán jìng. qún yè dùn kong. Yi jŭ niàn, yi huá kai, yì lù yíng feng, xiang fú yù zhăo.
Nhất trì tình, nhất quả thục, hàm yên đối nhật, ảnh lạc kim viên.
一馳情。一果熟。含煙對日。影落金園。
Yi chí qíng, yi guǒ shóu, hán yan duì rì, yĭng luò jin yuán.
Kinh hành, tọa, ngọa tại kỳ trung, du hý, tiêu dao phi phận ngoại. Đắc Phật thọ dụng, triệt pháp nguyên để.
經行坐臥在其中。遊戲逍遙非分外。得佛受用。徹法源底
Jing xíng zuò wò zài qí zhong, yóu xì xiao yào fei fèn wài. De fó shòu yòng, chè fă yuán dĭ
Thường Tịch Quang xứ xứ hiện tiền.
常寂光處處現前。
Cháng jì guang chŭ chŭ xiàn qián
Đại nguyện vương trần trần khế hội.
大願王塵塵契會
Dà yuàn wáng chén chén qì huì
Cánh vị vong linh, chí tâm sám hối phát nguyện.
更為亡靈。至心懺悔發願。
Gèng wéi wáng líng, zhì xin chàn huĭ fa yuàn
(Niệm Phật đã từ tâm mà có, kết nghiệp há thuộc bên ngoài. Tâm nghịch với niệm Phật trong khoảnh khắc bèn kết nghiệp ngay trong một sát-na. Nay đại chúng nương nhờ giáo pháp, làm Tam Thời Hệ Niệm Phật Sự, tích tập nhân thù thắng, chuyên vì vong linh quyết định sanh về Tịnh Độ. Từ nay giới hương ngào ngạt, đuốc huệ chói lòa, tan mây mê, bầu trời tánh đức riêng rạng ngời, sạch hết bụi vọng tưởng, cõi lòng thông suốt. Các căn thanh tịnh trọn vẹn, các nghiệp nhanh chóng rỗng rang. Một niệm khởi lên, một đóa hoa bèn nở, nhấp sương đón gió, hương vây ao ngọc. Một lòng trì danh, một quả chín muồi, ngậm khói đối trời, bóng rọi vườn vàng. Kinh hành, ngồi, nằm đều ở trong ấy, du hý, tiêu dao, chẳng vượt ra ngoài. Thọ dụng như Phật, thấu triệt cội nguồn pháp. Thường Tịch Quang hiện hữu nơi nơi, đại nguyện vương từng mảy trần khế hội. Lại vì vong linh, chí tâm sám hối phát nguyện)
Bạch xong, đánh khánh, niệm:
10. Sám hối, phát nguyện
Vãng tích sở tạo chư ác nghiệp.
往昔所造諸惡業。
Wǎng xī suǒ zào zhu è yè
Giai do vô thỉ tham - sân - si,
皆由無始貪瞋痴。
Jie yóu wú shĭ tan chen chi
Tùng thân ngữ ý chi sở sanh,
從身語意之所生。
Cóng shen yŭ yì zhi suǒ sheng
Nhất thiết tội căn giai sám hối.
一切罪根皆懺悔。
Yi qie zuì gen jie chàn huĭ
Tự tánh chúng sanh thệ nguyện độ,
自性眾生誓願度。
Zì xìng zhòng sheng shì yuàn dù,
Tự tánh phiền não thệ nguyện đoạn.
自性煩惱誓願斷。
Zì xìng fán năo shì yuàn duàn,
Tự tánh pháp môn thệ nguyện học,
自性法門誓願學。
Zì xìng fă mén shì yuàn xué,
Tự tánh Phật đạo thệ nguyện thành.
自性佛道誓願成。
Zì xìng fó dào shì yuàn chéng,
(Xưa kia trót tạo bao ác nghiệp,
Đều do vô thỉ tham - sân - si,
Từ thân miệng ý phát sanh ra,
Hết thảy tội căn đều sám hối,
Tự tánh chúng sanh thệ nguyện độ,
Tự tánh phiền não thệ nguyện đoạn.
Tự tánh pháp môn thệ nguyện học,
Tự tánh Phật đạo thệ nguyện thành).
Nam mô Phổ Hiền Vương Bồ Tát Ma Ha Tát.
南無普賢王菩薩摩訶薩。
Nán mó pŭ xián wáng pú sà mó he sà
Niệm ba lần xong, Sư vỗ xích, bạch:
11. Khai Thị
Thượng lai tam thời hệ niệm A Di Đà Phật vạn đức hồng danh, khuyến đạo vong linh… sám trừ kết nghiệp, phát nguyện vãng sanh, hạnh nguyện ký thâm, công vô hư khí.
上來三時繫念。阿彌陀佛。萬德洪名。勸導亡靈懺除結業。發願往生。行願既深。功無虛棄。
Shàng lái san shí xì niàn, a mí tuó fó, wàn dé hóng míng, quàn dăo wáng líng... chàn chú jié yè, fa yuàn wǎng shēng, xíng yuàn jì shen, gong wú xu qì.
Duy nguyện vong linh, văn tư pháp yếu tín thọ phụng hành.
惟願亡靈。聞斯法要信受奉行。
Wéi yuàn wáng líng, wén si fă yào xìn shòu fèng xíng,
Tùng thị thác chất liên thai, vĩnh ly nghiệp hải.
從是托質蓮胎。永離業海。
Cóng shì tuo zhí lián tai, yǒng lí yè hăi
Trực chứng A Bệ Bạt Trí, viên mãn vô thượng Bồ Đề.
直證阿鞞跋致。圓滿無上菩提。
Zhí zhèng a pì bá zhì, yuán măn wú shàng pú tí,
(Từ trên tới đây ba thời hệ niệm vạn đức hồng danh Phật A Di Đà, khuyên dạy vong linh… sám trừ nghiệp chướng đã kết, phát nguyện vãng sanh. Hạnh nguyện đã sâu, công không luống uổng. Xin nguyện vong linh nghe pháp yếu này hãy tin nhận, phụng hành. Từ đây gá thân nơi thai sen, vĩnh viễn rời khỏi biển nghiệp, chứng thẳng vào Bất Thoái Chuyển, viên mãn Bồ Đề vô thượng).
Nam mô Đại Thừa Thường Trụ Tam Bảo
南無大乘常住三寶
Nán mó dà chéng cháng zhù san băo
Tuyên sớ
Nam mô Trang Nghiêm Vô Thượng Phật Bồ Đề.
南無莊嚴無上菩提
Nán mó zhuang yán wú shàng pú tí
12. Di Đà Đại Tán
Di Đà Phật đại nguyện vương,
彌陀佛大願王。
Mí tuó fó dà yuàn wáng,
Từ bi hỷ xả nan lượng.
慈悲喜捨難量。
Cí bei xĭ shĕ nán liàng
Mi gian thường phóng bạch hào quang,
眉間常放白毫光。
Méi jian cháng fàng bái háo guang.
Độ chúng sanh Cực Lạc bang
度眾生極樂邦。
Dù zhòng sheng jí lè bang
Bát đức trì trung liên cửu phẩm
八德池中蓮九品。
Ba dé chí zhong lián jiǔ pĭn
Thất bảo diệu thọ thành hàng,
七寶妙樹成行
Qi băo miào shù chéng háng
Như Lai thánh hiệu nhược tuyên dương,
如來聖號若宣揚。
Rú lái shèng hào ruò xuan yáng,
Tiếp dẫn vãng Tây Phương.
接引往西方
Jie yĭn wăng xi fang
Di Đà thánh hiệu nhược xưng dương,
彌陀聖號若稱揚。
Mí tuó shèng hào ruò cheng yáng
Đồng nguyện vãng Tây Phương.
同願往西方。
Tóng yuàn wăng xi fang
(Di Đà Phật đại nguyện vương,
Từ bi hỷ xả khó lường,
Giữa mày thường phóng bạch hào quang,
Độ chúng sanh về Cực Lạc,
Ao bát đức sen khoe chín phẩm,
Cây quý bảy báu thành hàng,
Như Lai thánh hiệu vừa xưng tụng,
Tây phương tiếp dẫn vãng sanh ngay.
Di Đà thánh hiệu như xưng tụng,
Đồng nguyện cùng về cõi Lạc Bang)
13. Hồi Hướng - Tam Quy
Hệ Niệm công đức thù thắng hạnh
繫念功德殊勝行。
Xì niàn gong dé shu shèng xíng
Vô biên thắng phước giai hồi hướng.
無邊勝福皆回向。
Wú bian shèng fú jie huí xiàng
Phổ nguyện trầm nịch chư chúng sanh
普願沈溺諸眾生
Pŭ yuàn shĕn nì zhu zhòng sheng
Tốc vãng Vô Lượng Quang Phật sát
速往無量光佛剎。
Sù wăng wú liàng guang fó chà
Thập phương tam thế nhất thiết Phật, nhất thiết Bồ Tát Ma Ha Tát, Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật.
十方三世一切佛。一切菩薩摩訶薩。摩訶般若波羅蜜。
Shí fang san shì yi qie fó, yi qie pú sà mó he sà, mó he ban ruò bo luó mì,
(Công đức Hệ Niệm hạnh thù thắng,
Bao nhiêu phước quý đều hồi hướng,
Nguyện các chúng sanh đang chìm đắm,
Mau sanh cõi Phật A Di Đà.
Mười phương ba đời hết thảy Phật, hết thảy Bồ Tát Ma Ha Tát, Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật)
Tự quy y Phật, đương nguyện chúng sanh, thể giải đại đạo, phát vô thượng tâm.
自歸依佛。當願眾生。體解大道。發無上心。
Zì gui yi fó, dang yuàn zhòng sheng, tĭ jiĕ dà dào, fa wú shàng xin
(Tự quy y Phật, xin nguyện chúng sanh, thấu rõ đạo cả, phát tâm vô thượng)
Tự quy y pháp, đương nguyện chúng sanh, thâm nhập kinh tạng, trí huệ như hải.
自歸依法。當願眾生。深入經藏。智慧如海
Zì gui yi fă, dang yuàn zhòng sheng, shen rù jing cáng, zhì huì rú hăi
(Tự quy y pháp, xin nguyện chúng sanh, thâm nhập kinh tạng, trí huệ như biển)
Tự quy y tăng, đương nguyện chúng sanh, thống lý đại chúng, nhất thiết vô ngại.
自歸依僧。當願眾生。統理大眾。一切無礙。
Zì gui yi seng, dang yuàn zhòng sheng, tǒng lĭ dà zhòng, yi qie wú ài,
(Tự quy y Tăng, xin nguyện chúng sanh, dắt dìu đại chúng, hết thảy vô ngại)
Hòa nam thánh chúng
和南聖眾。
Hé nán shèng zhòng
(Kính lễ thánh chúng)
Hết
. Vô Môn Khai tức là ngài Vô Môn Huệ Khai (1183-1246), tác giả bộ sách Thiền nổi tiếng Vô Môn Quan.
. “Cưỡng bão” (襁褓), ta gọi là cái địu. Người Trung Hoa thường dùng vải dày may thành cái địu, có bốn sợi dây, buộc con cõng sau lưng để người mẹ rảnh tay dễ làm lụng. “Vừa mới khỏi phải địu” tức là đứa bé đã tự đi lẫm chẫm được, không còn phải địu sau lưng nữa.
. Phạm bái (梵唄): Các hình thức tán tụng kinh điển trong Phật giáo Trung Hoa.
. Tức là chia sách ra thành từng đoạn nhỏ, đặt tựa đề để nêu tóm gọn ý nghĩa cho mỗi phân đoạn, hệ thống những tác phẩm ấy.
. Nội ngoại điển tịch: Sách vở trong nhà Phật gọi là “nội điển”, sách vở thế gian gọi là “ngoại tịch”.
. Tục ấn: lần in thứ hai, thứ ba v.v… sau lần in đầu tiên.
. Trong nghi quỹ trước khi vào Đệ Nhất Thời, có những phần tụng Tâm Kinh, tụng các chú Khai Yết Hầu, Thí Thực, Thí Thủy… Hòa Thượng lược đi không giảng.
. Nói “giác bị mê” chỉ là một cách nói cho dễ hiểu, chứ thật ra giác không bao giờ mê. Chẳng qua, do chấp trước, phân biệt, vọng tưởng, vô minh của chúng ta che lấp khiến cho giác không khởi công dụng được, nên gọi là “giác bị mê”, chứ giác tánh không bao giờ mê!
. Một giây khảy ngón tay bốn lần, một khảy ngón tay có 60 sát-na, một sát-na có chín trăm lần sanh diệt. Như vậy là trong một giây có 4x60x900 lần sanh diệt.
. Phần chứng tức Phật: một trong sáu loại Phật theo giáo nghĩa Thiên Thai. Phần chứng tức là giác ngộ một phần, người giác ngộ một phần hoặc vài phần, tức là bậc Sơ Trụ trở lên được coi như là Phật.
. Nghĩa thú: Chỗ quy kết của toàn bộ nghĩa lý trong một bộ kinh.
. Tỳ-kheo Cát Tường Vân (Meghasrī-bhiksu), còn được dịch là tỳ-kheo Đức Vân (trong Bát Thập Hoa Nghiêm).
. Bản Phổ Hiền Bồ Tát Hạnh Nguyện Phẩm hiện đang lưu hành hiện thời là quyển cuối bị thiếu trong bản Tứ Thập Hoa Nghiêm, bản Bát Thập Hoa Nghiêm gọi phẩm tên phẩm này là Nhập Pháp Giới. Trong Tứ Thập Hoa Nghiêm, phẩm này có tên gọi là Phổ Hiền Bồ Tát Hạnh Nguyện Phẩm, gồm 40 quyển.
. Biểu giải là chia nội dung của một văn bản thành những đoạn (gọi là khoa mục), lập tựa đề cho từng đoạn (khoa đề) nhằm nói lên những ý nghĩa chính của đoạn đó, rồi vẽ thành biểu đồ. Nói cách khác, lập “biểu giải” trong khoa phán giống như lập một sườn bài ghi những chủ đề chính yếu cho một văn bản, nhằm thể hiện kết cấu của văn bản ấy. Nhìn vào biểu giải, người giảng kinh sẽ dễ dàng nắm được ý nghĩa của toàn bộ bản kinh cũng như tùy ý nói rộng hay hẹp mà không sợ lạc đề, quên mất ý chính. Để lập biểu giải, phải nghiền ngẫm ý kinh, tìm ra được những ý tưởng chính yếu trong từng đoạn cũng như ý chính tổng quát của bản kinh, nên lão pháp sư mới nói: “Chương pháp, kết cấu, hệ thống của kinh đều bày ra được hết thì quý vị đã thông đạt bộ kinh ấy”.
. Đây là cách phân đoạn bản chú giải thuở xưa. Chẳng hạn phân đoạn thứ nhất là Giáp, trong phân đoạn đó có ba đoạn nhỏ, thì mỗi đoạn nhỏ được đánh số là Ất. Trong mỗi đoạn Ất, lại chia thành nhiều ý nhỏ thì mỗi ý nhỏ được đánh số là Bính v.v...
. Thiên Can là Giáp, Ất, Bính, Đinh v.v… Địa Chi là Tý, Sửu, Dần, Mão v.v… Can có nghĩa là thân chính, Chi là cành nhánh. Cách đánh số thứ tự này được đặt ra từ nhà Hạ. Có nhiều cách giải thích tên gọi của Thiên Can, phổ biến nhất là dựa theo ý nghĩa chu kỳ sinh trưởng của thực vật, chẳng hạn Can là vừa nứt mầm, Ất là mầm cây trồi lên khỏi mặt đất, Bính là tăng trưởng là mạnh mẽ, cho đến Tân là hạt đã chín rơi xuống, chuẩn bị cho chu kỳ sinh trưởng kế tiếp, Nhâm là cây bắt đầu suy kiệt, Quý là cây tàn lụi, vùi trở lại trong lòng đất. Địa Chi là cách chia quỹ đạo vận hành của Mộc Tinh (sao Jupiter) thành 12 cung, họ gọi Mộc Tinh là Tuế Tinh (ngôi sao chỉ sự vận hành của một năm), tương ứng với chu kỳ vận hành của Mộc Tinh trong 12 năm. Để dễ nhớ, họ gán mỗi cung cho một con vật. Dần dà Thiên Can, Địa Chi được phối hợp với Âm Dương Ngũ Hành, vận dụng trong bói toán, mang nhiều ý nghĩa rắc rối phức tạp hơn là những ký hiệu để ghi nhớ năm tháng như thuở đầu.
. Số Ả Rập (Arabic numeric system): tức những số 1, 2, 3, 4… ta thường dùng hiện tại. Gọi là số Ả Rập vì hệ thống này do người Ả Rập truyền vào châu Âu. Trước kia, châu Âu chỉ biết dùng số La Mã.
. Phanh âm (hay còn đọc là bính âm) là một cách phiên âm tiếng Quan Thoại bằng hệ thống ký hiệu (người Hoa còn gọi nó là “chú âm phù hiệu”) cũng như dùng mẫu tự Latin để ghi âm, chẳng hạn như chữ “phóng hạ” (buông xuống) trong tiếng Hán Việt, âm Quan Thoại được ghi là fàng xià. Hoa Nghiêm tự mẫu tức là 42 chữ cái của Phạn văn (Tất Đàm văn tự - Siddham Sankrit), mỗi một chữ được kinh Hoa Nghiêm giảng tương ứng với một pháp môn giải thoát.
. Điển chương là danh xưng để gọi chung tất cả những quy định, pháp lệnh, sắc lệnh trong một triều đại.
. Bình Thành là niên hiệu của vua Nhật hiện tại (Minh Nhân thiên hoàng - Akihito), được sử dụng kể từ năm 1989 (Bình Thành nguyên niên). Theo hoàng gia Nhật, niên hiệu này xuất phát từ phần Ngũ Đế Bản Kỷ sách Sử Ký Tư Mã Thiên: “Phụ nghĩa, mẫu từ, huynh hữu, đệ cung, tử hiếu, bình nội, ngoại thành” (Cha có nghĩa, mẹ nhân từ, anh nhường nhịn, em cung kính, con hiếu thảo, trong bình yên, ngoài thành tựu).
. Lịch Hồi Giáo (At-taqwīm al-hijrī) là âm lịch, cách tính toán rất phức tạp. Mỗi năm có 354 hoặc 355 ngày, chia thành 12 tháng. Năm thứ nhất trong lịch Hồi giáo là năm 622, tức năm giáo chủ sáng lập đạo là Muhammad (Mohamed) và bầy tôi là Abu Bakr phải bỏ trốn từ Mecca sang Medina nhằm tránh né một cuộc mưu sát (cuộc lưu vong này thường được gọi là Hijra trong sử Hồi Giáo). Cách tính của lịch Hồi Giáo rất phức tạp, tháng quan trọng nhất là tháng Chín (Ramadan), tức mùa chay, tín đồ Hồi Giáo phải nhịn ăn từ lúc mặt trời mọc cho đến khi mặt trời lặn trong suốt tháng ấy.
. Tông: Điều chánh yếu hay pháp môn chánh yếu được đề cao bởi một bộ kinh. Hay nói theo ngôn ngữ hiện thời là chủ đề chính của một bộ kinh.
Thú: Kết quả, mục tiêu sẽ đạt được do tu tập pháp môn ấy.
. Dòng chảy ở đây chính là “hải lưu” (ocean current). Những dòng hải lưu ấy thường chuyển động theo chiều kim đồng hồ ở Bắc Bán Cầu và ngược chiều kim đồng hồ ở Nam Bán Cầu. Chúng sanh ra do tỷ trọng và nhiệt độ của nước, hướng gió khác nhau trên từng vùng biển. Nổi tiếng nhất là hải lưu Gulf Stream chảy từ cực Nam bán đảo Florida, dọc theo bờ biển Đông Hoa Kỳ và vùng Newfoundland trước khi đổ ra Đại Tây Dương.
. Thiên chân Niết Bàn: Niết Bàn của Tiểu Thừa chưa viên mãn, thấy chân tướng sự thật còn thiên lệch, chưa viên mãn, chấp vào tịch diệt, nên còn gọi là “trầm không, trệ tịch”.
. Phạm sát (Brahmākshetra): Phạm có nghĩa là thanh tịnh. Sát có nghĩa là khu vực, chẳng hạn Phật độ, Phật quốc, đều gọi là Phật sát. Phạm sát có nghĩa là ngôi chùa thanh tịnh.
. Phúc tiểu tòa là lối tập giảng, trong đó, học trò sẽ lên tòa giảng, giảng lại dựa theo lời giảng của thầy trước đó. Tham dự những buổi giảng như vậy chỉ có thầy và các đồng học, không có người ngoài tham dự nên gọi là “tiểu tòa”. Mục đích của phúc tiểu tòa nhằm giúp cho người giảng luyện tập, cũng như tiếp nhận sự đóng góp ý kiến của thầy và đồng học.
. Phát huy ở đây có nghĩa là tự mình lập ra ý kiến riêng nhằm giải thích những điều người trước chưa nói tới, hay chưa giảng cặn kẽ.
. Văn ngôn và Bạch Thoại là hai thể văn của Trung Quốc. Bạch Thoại còn gọi là Ngữ Thể, một thể viết theo tiếng nói. Nói cách khác, đó là hình thức văn viết của tiếng Phổ Thông (Mandarin) hay Hán Ngữ hiện đại. Văn Ngôn là loại bút ngữ dùng trong biên chép hoặc trước thuật, là loại Hán ngữ được dùng phổ biến từ phong trào Ngũ Tứ (1919) trở về trước. Đối với người Trung Quốc, một cách thực hành để phân biệt hai thể văn ấy là: “Hễ dùng tai nghe và hiểu được là Bạch Thoại; hễ không dùng mắt để xem thì không hiểu được thì là Văn Ngôn”. (Theo Trần Văn Chánh, Từ Điển Hư Từ Hán ngữ cổ đại và hiện đại, nxb Trẻ, TPHCM, 2002).
. Sao Phòng (Phòng Tú, gọi đầy đủ là Phòng Nhật Thố) là một trong Nhị Thập Bát Tú. Nhị Thập Bát Tú không phải là 28 ngôi sao riêng lẻ mà là hai mươi tám chòm sao (tinh cung) theo Chiêm Tinh Học Trung Hoa. Người Hán chia bầu trời thành bốn khu vực, gọi là Thanh Long (phương Đông), Huyền Vũ (phương Bắc), Bạch Hổ (phương Tây), và Châu Tước (phương Nam). Trong mỗi khu, lại chia thành 7 tinh cung. Do vậy, có khái niệm Nhị Thập Bát Tú. Phòng Tú là tinh cung thứ tư trong bảy tinh cung thuộc phương Đông, được coi là “bụng rồng” vì nằm chính giữa vị trí Thanh Long. Chòm sao này được gọi tên theo ngôi sao chánh là sao Phòng (Phòng tinh). Phòng Tú Tinh Cung gồm bảy ngôi sao là Phòng, Câu Linh, Kiện Bế, Phạt, Đông Hàm, Tây Hàm, Nhật Tinh và Tùng Cung.
. Ung Hòa Cung chính là một ngôi chùa theo truyền thống Phật giáo Tây Tạng rất lớn tại Bắc Kinh. Đây chính là vương phủ cũ của hoàng tử Dẫn Chân, tức hoàng thứ tư của vua Khang Hy. Dẫn Chân được phong tước Ung Hòa thân vương nên vương phủ được gọi là Ung Hòa vương phủ. Khi Dẫn Chân trở thành vua Ung Chánh đã biến nơi này thành hành cung, rồi ban cho Hoạt Phật Chương Gia Hô Đồ Khắc Đồ cư ngụ. Ung Hòa Cung chính thức trở thành chùa Tây Tạng vào năm Càn Long thứ 9 (1744).
. Hán Vũ Đế (156-87 trước Công Nguyên) là hoàng đế thứ bảy của nhà Hán, tên là Lưu Triệt, tên tự là Thông, là con trai thứ 10 của Hán Cảnh Đế (Lưu Khải), được phong làm Thái Tử từ lúc mới lên bảy, làm vua lúc 16 tuổi, được coi là một minh quân có công đặt nền móng vững vàng cho kỷ cương, điển chế, pháp luật, hệ thống quan chức, thuế má và giáo dục hoàn chỉnh cho Trung Hoa. Ông ta theo chủ trương pháp trị, chú trọng phát triển nông thương, cũng như đổ nhiều công sức khai thác quặng sắt, nấu muối v.v... Nghe theo kiến nghị của Đổng Trọng Thư, ông đã độc tôn Nho Giáo, bãi bỏ bách gia chư tử. Tuy vậy, ông ta có nhược điểm thiếu khoan dung, quá khắc nghiệt, khiến cho nhiều người phải chịu hình phạt oan uổng như sử gia Tư Mã Thiên chẳng hạn. Tư Mã Thiên chỉ vì khuyên vua đừng phạt tội chém cả gia đình Lý Lăng khi ông này bại trận dưới tay quân Hung Nô, Hán Vũ Đế cho là Tư Mã Thiên cấu kết với Lý Lăng bèn phạt Tư Mã Thiên phải chịu tội “cung hình” (thiến).
. Thiên luân là những mối quan hệ luân thường chánh đáng chẳng hạn cha con, anh em, vua tôi v.v... Niềm vui thiên luân là niềm vui sống giữ đúng luân thường, mọi người thương yêu, kính trọng lẫn nhau.
. Koran (còn viết là Qur’an, Quran, Kuran, Koran, Qur’ān, Coran, al-Qur’ān) là thánh kinh của đạo Hồi bằng tiếng Ả Rập. Hồi Giáo tin đây là những lời mặc khải của Thượng Đế (Allah) truyền cho giáo tổ đạo Hồi là Đại Tiên Tri Muhammad trong vòng 22 năm (610-632) qua sự truyền rao của thiên sứ Jibril (Gabriel). Những lời giảng này được biên tập thành thánh kinh Koran ngay khi Muhammad còn sống.
. Nhân dân tệ (Renminbi): Đơn vị tiền tệ của Trung Hoa Đại Lục.
. Hư tuế là cách tính tuổi, ta thường gọi là tuổi ta, tức là vừa sinh ra đã tính là được một tuổi, không chờ đến sinh nhật đầu tiên mới là một tuổi.
. Cư sĩ Mai Quang Hy (1880-1947) là cậu của cư sĩ Hoàng Niệm Tổ. Cụ có tên tự là Hiệt Vân, quê ở huyện Nam Xương, tỉnh Giang Tây. Gia đình cụ có truyền thống thư hương nhiều đời, rất được trọng vọng. Cụ đỗ khóa thi Hương năm 19 tuổi, được bổ làm Đạo Viên tỉnh Hồ Bắc năm 23 tuổi, rất được tổng đốc Hồ Quảng là Trương Chi Động coi trọng, cử làm giám đốc trường Võ Bị Hồ Bắc, sau đấy, ông Trương phái cụ Mai sang Nhật theo học trường Lục Quân Chấn Vũ Học Đường, để được huấn luyện thành sĩ quan chỉ huy. Sau khi tốt nghiệp, cụ còn theo học tại Nhật Bổn Tảo Đạo Điền Đại Học, ngành chính trị kinh tế. Khi ấy, nhà Thanh đứng trước tình thế đất nước nghiêng ngửa, phải nghĩ đến chuyện duy tân, chiêu mộ hiền tài cải cách đất nước. Bạn bè khuyên cụ tham chánh, cụ khảng khái bảo: “Công thành bị đọa, danh thành bị thiếu đức, thầy ta là cụ Dương chẳng dạy ta như thế”. Cụ Dương ở đây chính là nhà học giả Phật giáo Dương Nhân Sơn. Cụ Mai học Phật là do người cùng làng là Khuê Bá Hoa hướng dẫn, cụ Khuê là anh một người bạn học của cụ Mai. Cụ Mai theo học Đại Thừa Khởi Tín Luận, Hoa Nghiêm, Tam Luận và các kinh điển trọng yếu của Tịnh Độ với cụ Dương. Từ đấy, cụ Mai chuyên tâm học Phật, trở thành một hành giả Tịnh Độ nhiệt thành và là một nhà nghiên cứu Duy Thức Học có uy tín, cụ từng nói: “Chẳng phải sách Phật sẽ không đọc, chẳng phải Phật hạnh sẽ chẳng hành”. Cùng với cư sĩ Hạ Liên Cư là hai nhân vật nổi danh với tài diễn giảng thời ấy “Bắc Hạ, Nam Mai”. Cụ để lại những tác phẩm nổi tiếng như Tướng Tông Cương Yếu, Tướng Tông Cương Yếu Tục Biên, Tướng Tông Sử Truyện Lược Lục, Đại Thừa Tướng Tông Thập Thắng Luận.
. “Xếp đôi giấy” (triệp điệp bản) là lối in theo sách cổ, sách được in từng trang trên một tờ giấy dài, khi in xong sẽ gấp sách thành từng trang không đóng gáy, chỉ gắn bìa ở hai đầu.
. Trừu đoạn: Các loại the lụa rất mịn
. “Huyễn đăng phiến” (reversal film) tức là những tấm slide trong suốt, hoặc microfilm, có in những văn bản hay hình ảnh đen trắng hay có màu, ta thường dùng trong máy slide projector để chiếu lên một tấm màn cho thính chúng thấy để trình bày một vấn đề. Chúng tôi không biết tiếng Việt gọi chính xác là gì nên đành để nguyên tiếng Hán. Trong nước, thường dùng từ ngữ “phim đèn chiếu” để gọi những tấm phim này; nhưng loại máy chiếu được nói ở đây (slide projector) có thể tự động đổi qua trang khác khi ta bấm nút, không cần phải đặt từng trang lên như trong loại máy “phim đèn chiếu” thường dùng trong nước.
. Nhân Minh (Hetuvidyā) là một trong Ngũ Minh (Pañcavidyâ, tức năm chủng loại kiến thức cần thiết mà Bồ Tát cần phải hiểu biết. Ngũ Minh là Thanh Minh, Công Xảo Minh, Y Phương Minh, Nhân Minh và Nội Minh). Nhân Minh là môn nghiên cứu lý luận trong Phật giáo nhằm biện luận khuất phục ngoại đạo, xiển dương chánh giáo và khơi gợi tín tâm cho người nghe bằng lý luận chặt chẽ. Lý luận căn bản của Nhân Minh là mỗi vấn đề, luận thuyết đều gồm ba phần Tông. Nhân, Dụ. Tông là chủ đề lập luận, Nhân là nguyên nhân, Dụ là thí dụ để giải thích vì sao có nguyên nhân. Đây là cách lý luận căn bản. Do chú trọng đến Nhân nên gọi là Nhân Minh. Vị luận sư nổi tiếng của Nhân Minh là Trần Na (Mahādinnāga) với tác phẩm Nhân Minh Chánh Lý Môn Luận được coi là người đã hệ thống và tập thành môn Nhân Minh. Pháp sư Huyền Trang rất ưa thích Nhân Minh và đã phiên dịch nhiều tác phẩm thuộc Nhân Minh.
. Đây là “phổ thông Phật thất” nhằm phân biệt với “tinh tấn Phật thất”. Phổ thông Phật thất niệm Phật chỉ có sáu thời, còn tinh tấn Phật thất là niệm Phật suốt 24 tiếng đồng hồ.
. Chín đại hành tinh là Thủy Tinh (Mercury), Kim Tinh (Venus), Địa Cầu, Hỏa Tinh (Mars), Mộc Tinh (Jupiter), Thổ Tinh (Saturn), Thiên Vương Tinh (Uranus) và Hải Vương Tinh (Neptune).
. Quán chỉ (觀止): Hiểu theo mặt văn tự, “quán chỉ” là đáng khen ngợi hết lời, tuyệt diệu tột bậc. “Quán chỉ” thường được dùng như một mỹ từ để khen ngợi những tác phẩm văn chương hay. Thuật ngữ “quán chỉ” xuất phát từ một câu nói của Quý Trát trong Tả Truyện: Công tử Quý Trát của nước Ngô đi sứ sang nước Lỗ, nghe nhạc Thiều xong, nức nở ca ngợi: “Quán chỉ tai! Nhược hữu tha nhạc, ngô bất cảm thính dĩ”. Câu này được chú giải là: “Nhạc Thiều đã đạt đến mức cao tột nhất trong các thứ âm nhạc, đã được thưởng thức xong ta không còn muốn nghe loại nhạc nào khác nữa!”
. Vị kỷ (selfish), chỉ biết nghĩ đến mình, không hề biết quan tâm, nghĩ đến lợi ích của người khác
. Bác Sĩ ở đây chính là học vị Tiến Sĩ (PhD). Người Hoa không gọi bác sĩ y khoa là “bác sĩ” như người Việt mà gọi là y sinh. Người Hoa gọi ba bậc học vị hiện thời như sau: Học Sĩ (Cử Nhân, Bachelor), Thạc Sĩ (Cao Học, Master) và Bác Sĩ (Tiến Sĩ, PhD).
. Quan: góa vợ, quả: góa chồng, cô: không cha mẹ, độc: không con cái.
. Thân nhân duyên: Nhân duyên trực tiếp, thân mật, có công năng sanh khởi các pháp hữu vi.
Sở duyên duyên: Sở duyên là đối tượng của nhận thức, chẳng hạn như sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp là sở duyên của sáu thức. Nếu khi đối tượng được nhận thức bởi tâm và tâm sở trở thành nguyên nhân làm cho tâm và tâm sở sanh ra kết quả, thì nó sẽ được gọi là Sở Duyên Duyên. Ví dụ như Sắc là sở duyên duyên của Nhãn Thức và pháp. Câu Xá Luận, quyển 7 giải thích: “Tánh của sở duyên duyên tức tất cả pháp, tâm và tâm sở ứng hiện tùy theo sở duyên duyên này. Như nhãn thức và Pháp tương ứng lấy tất cả Sắc làm sở duyên duyên”.
Vô gián duyên: Sự sanh khởi của tâm và tâm sở do niệm trước dẫn sanh niệm sau không xen hở (theo Huệ Quang tự điển).
. “Xuất tướng nhập tướng” (出將入相): Tướng (將) là tướng quân cầm quyền bên ngoài biên cương hay các tỉnh, nên gọi là “xuất tướng”, còn Tướng (相) là Thừa Tướng trong triều đình, thân cận vua nên gọi là “nhập tướng”. Câu này ca ngợi những người nắm quyền cao chức trọng trên cả phương diện văn lẫn võ.
. Bông vải, nguyên tác là “miên hoa” tức quả của cây bông vải (cotton) chưa đánh thành sợi.
. Thật ra, Đệ Tam Thiền không phải là thế giới Cực Lạc. Đây chỉ là cách nói ví von vì cõi trời ấy có sự hưởng thụ tự nhiên, không có Khổ Khổ, cơm áo tự nhiên, không bị ái dục chi phối nên tạm gọi là Cực Lạc.
. Báo độ: Cõi nước do quả báo biến hiện, thường chỉ cõi nước có Báo Thân Phật ngự. Do “báo độ” không có tình thức, nên gọi là “vô tình báo độ”.
. Nguyên sắc (primary colors) là những màu cơ bản, phối hợp, pha trộn chúng theo những tỷ lệ khác nhau sẽ có được nhiều màu sắc khác. Trong hội họa, ba màu cơ bản chính là đỏ, xanh dương và vàng. Màu trắng thật ra không phải là màu nguyên bản, nhưng thường được dùng để giảm độ đậm của các màu khác. Chẳng hạn, pha vàng với đỏ ta sẽ có màu cam, pha xanh dương với màu vàng, ta sẽ có màu xanh lá cây v.v...
. Đây là cách giải thích dựa theo văn tự, “kích” (裓) là cái vạt áo.
. Theo kinh Đại Bát Niết Bàn, ba mươi sáu thứ vật bất tịnh nơi thân được chia thành ba loại lớn:
1. Mười hai món bên ngoài: Tóc, lông, móng, răng, ghèn, nước mắt, nước miếng, đờm, nước tiểu, phân, hờm (cáu ghét), mồ hôi.
2. Mười hai món nằm bên trong thân gồm: lớp da ngoài cùng, lớp da bên trong, máu, thịt, gân, mạch, xương, tủy, mỡ, mỡ sa, não, những mô bao bọc quanh các nội tạng hoặc cơ quan (như nhãn mô, hoành cách mô, niêm mạc, màng nhầy ở mặt trong của ruột...)
3. Những nội tạng gồm: gan, mật, ruột, bao tử, tỳ, thận, tim, phổi, sanh tạng (phần trên của cơ quan tiêu hóa, như lưỡi gà, thực quản v.v..), thục tạng (phần dưới của cơ quan tiêu hóa, như các tuyến tiết chất enzyme tiêu hóa, thục tạng bao gồm cả ruột già ruột non v.v..), đàm đỏ, đàm trắng.
.Như Ý là một vật trang trí, thoạt đầu là dụng cụ để gãi lưng, về sau dùng để tượng trưng cho những điều tốt lành, chúc tụng. Như Ý làm bằng xương, sừng, trúc, gỗ quý, ngọc, đá, đồng, sắt có cán dài chừng ba tấc, hơi uốn cong trông như như chữ S bị kéo dài ra. Đầu to có uốn cong lên hơi hướng về phía cán, chạm hình nấm Linh Chi hoặc áng mây, ở giữa thường nấm Linh Chi gắn ngọc hay đá quý, hoặc chạm tổ nhiều vờn mây uốn lượn, bao quanh một chữ Thọ, Phước, Lộc v.v... khắc theo kiểu chữ triện. Chỗ tay cầm cũng làm hơi to ra, thường khắc chữ Tâm, chữ Phước, hoặc chữ Thọ, hoặc không khắc chữ. Trong nhà Phật cũng thường dùng Như Ý làm pháp khí để vị pháp sư chủ pháp cầm trong các pháp hội như Du Già Diệm Khẩu hoặc Thủy Lục. Đối với những cây Như Ý dùng trong các nhà phú quý, cán thường gắn thêm một đôi tua kết bằng chỉ màu đỏ hoặc vàng. Đây cũng là vật dụng mà vua thường ban tặng cho các quan trong những dịp khánh hạ, nhất là ban cho mẹ hay phu nhân của các quan cao cấp.
. Mặc tẫn (Brahmadanda): Còn phiên âm là Phạm Đàn hoặc Phạm Đát, theo nghĩa gốc là một hình thức nhằm đối trị những kẻ ngoan cố, bướng bỉnh trong Tăng chúng. Hành Sự Sao, quyển 22 ghi: “Nói Mặc Tẫn, là như luật Ngũ Phần dạy: ‘Pháp Phạm Đàn là hết thảy thất chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, sa-di, sa-di-ni, thức-xoa-ma-na, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di), đều chẳng nói chuyện với kẻ phạm lỗi”. Sách Tư Trì Ký giảng rõ hơn: “Phạm Đàn là trước cung điện của Phạm Vương lập một cái đàn cao, chư thiên nếu có vị nào chẳng đúng pháp, sẽ bị bắt đứng trên đó, không được nói chuyện với bất cứ ai qua lại. Trong luật Ngũ Phần, do tỳ-kheo Xiển Đàn (tức Xa Nặc) não loạn Tăng chúng nên Phật chế định dùng phương pháp ấy [để đối trị]”. Nói chung, đây là phương pháp ngăn dứt tranh cãi. Kẻ biết phục thiện thì khuyên can; chứ nếu với kẻ ương bướng, ngang ngược, tốt nhất là dùng phương pháp im lặng, không tranh cãi với hắn, tránh xa, không quở trách, không phê bình, nhưng không giao thiệp với hắn, hắn sẽ không có cớ gì quấy rối được nữa. Ở đây, “mặc tẫn” được dùng với ý nghĩa rộng: Không tranh cãi với những kẻ cãi chày cãi cối. Ta giữ chủ kiến của ta, tu theo pháp môn của ta, không mất hơi sức tranh cãi với những kẻ chẳng thèm đọc kinh sách Tịnh Độ mà cứ nhơn nhơn cao giọng phỉ báng pháp môn Tịnh Độ.
. Chúng tôi không dịch “linh môi” thành ông đồng bà cốt, mà để nguyên tiếng Hán với dụng ý nhấn mạnh những người thực sự có khả năng giao tiếp với linh giới, chứ không phải hạng đồng bóng quàng xiên bịp bợm.
. Chữ “linh” (spirits) ở đây chỉ những hữu tình chúng sanh không phải là con người như chư thiên, ngạ quỷ, a-tu-la v.v...
. Tam hiền thập thánh: Tam Hiền là các địa vị Bồ Tát trước khi đạt đến Thập Địa, gồm Thập Trụ, Thập Hạnh, Thập Hồi Hướng. Thập Thánh là mười địa vị Bồ Tát thuộc Thập Địa.
. Thiên Hoàng (Tennō) là danh xưng của hoàng đế Nhật Bản, nhưng khi trực tiếp xưng hô với vua thì dùng chữ Mikado (hoàng đế). Thiên Hoàng được coi là con cháu trực tiếp của Thái Dương Thần Nữ, và là lãnh tụ tôn giáo cao nhất của Thần Đạo (Shinto) Nhật Bản. Hoàng gia Nhật là hoàng gia là dòng dõi cai trị lâu đời nhất từ năm 660 trước Công Nguyên đến nay, theo Nhật Bản Sử Ký và Cổ Sự Ký, Thiên Hoàng đầu tiên là hoàng đế Thần Vũ (Jimmu Kamuyamato Iwarebiko) và ngôi vua được truyền liên tục từ đó cho đến Nhật Hoàng hiện đại là Minh Nhân Thiên Hoàng (Akihito Tennō).
. Phong Đô là một huyện của thành phố Trùng Khánh, tỉnh Tứ Xuyên. Tại Phong Đô có một nơi gọi là Quỷ Thành nằm ngay trên núi Phong Đô, tương truyền đây là nơi cư ngụ của Phong Đô Đại Đế (vị chưởng quản cõi Âm) theo tín ngưỡng dân gian của Trung Hoa. Từ thời Hán Hòa Đế, Quỷ Thành đã được triều đình sắc phong là Quỷ Quốc Kinh Đô, và được Đạo Giáo coi là một trong số 72 nơi gọi là “động thiên phước địa” tại Trung Hoa. Theo các nhà nghiên cứu, tại núi Phong Đô, theo truyền thuyết (được Cát Hồng ghi lại trong bộ Thần Tiên Truyện), thoạt đầu có hai vị đạo sĩ là Vương Phương Bình và Âm Trường Sinh tu luyện thành tiên tại núi này, Đạo giáo về sau coi hai vị này là “Thiên Sư” của núi, và ghép hai tên hai vị này thành Âm Vương dẫn đến sự ngộ nhận nơi này là chỗ cư ngụ của vua cõi Âm (âm vương), dẫn đến hình thành niềm tin Phong Đô là chỗ âm tào quản lý linh hồn người chết. Với công trình xây đập thủy điện Tam Hiệp, nơi này đã bị vùi sâu dưới nước.
. Ý nói: Kẻ không hiểu lý Diệu Hữu, cứ lải nhải “Sắc tức thị không, không tức thị sắc… tâm tức Phật, Phật tức tâm”, giống như tiếng chuột kêu chút chít (ở đây dùng chữ Tức để mô phỏng tiếng chuột kêu).
. Nguyên văn “khuyên dữ điểm” (khuyên và chấm): Khuyên là vẽ một cái vòng tròn, Điểm là chấm một cái bên cạnh. Người Hoa thường hay dùng son (hoặc mực đỏ) vẽ vòng tròn bao lấy một đoạn hay chấm son bên một số chữ để đánh dấu câu trọng yếu cũng như ta nay dùng bút màu tô đậm câu quan trọng khi đọc sách giáo khoa hay văn bản.
. Tức quẻ Địa Sơn Khiêm (mỗi Hào trong quẻ là một vạch liền hay đứt). Quẻ này gồm quẻ Khôn (ba vạch đứt, tức ba hào Âm) chồng lên quẻ Cấn (một hào Dương, hai hào Âm). Thoán Từ giảng: “Khiêm, hanh quân tử hữu chung”. Cụ Nguyễn Hiến Lê dịch: “Nhún nhường: Hanh thông, người quân tử giữ được trọn vẹn tới cuối”.
. Lưu ý, ở đây Ngẫu Ích đại sư dùng chữ Tiển (尟 :ít ỏi) chứ không phải là chữ Tiểu bị phiên âm sai.
. Chi quang ở đây có hai cách hiểu:
1. Đơn vị đo cường độ dòng điện cần thiết để bóng đèn cháy sáng, tức là Watt (còn phiên âm là Ngõa Đặc nhằm tránh nhầm lẫn với khái niệm thứ hai).
2. Đơn vị đo cường độ ánh sáng, còn gọi là “chúc quang” (dịch chữ Candela). Đây là đơn vị đo lường quốc tế nhằm đo đạc lượng ánh sáng tỏa ra từ một nguồn sáng theo một hướng nhất định. Đôi khi, nó còn được gọi thông dụng là candle (do vậy, thuở xưa, người Việt thường nói là “đèn sáng mấy nến”).
. Tức “mằn thầu”, một loại bánh bao không nhân. Vùng Hoa Bắc thường dùng để ăn thay cơm.
. Theo hệ thống đo lường cổ của Trung Hoa (vẫn còn sử dụng ở Hương Cảng và Đài Loan), một Cân gồm mười sáu Lạng. Một Cân tương đương 604,8 gram. Ở Hoa Lục, một Cân chỉ là 500 gram và được chia thành 10 Lạng. Để khỏi lầm lẫn, đơn vị Cân của Hoa Lục được gọi là Thị Cân.
. Chữ Niệm (念) gồm hai chữ Kim (今) và Tâm (心) ghép lại.
. Tư thục: Ở đây, chữ Thục (淑) thuộc bộ Thủy, khác với chữ Thục (墊) bộ Thổ (chữ Tư Thục với bộ Thổ có nghĩa là trường tư), từ điển Từ Hải giảng: “Vị thân thọ nghiệp nhi tư tâm cảnh ngưỡng hiệu pháp đích ý tứ” (có nghĩa là: Chưa đích thân theo học với thầy, tự ý kính ngưỡng, học theo). Gọi là “tư thục đệ tử” vì Mạnh Tử ra đời, Khổng Tử đã mất, không thể đích thân học với Khổng Tử, nhưng thầy Mạnh hâm mộ giáo pháp của Khổng Tử nên học theo và xiển dương rực rỡ giáo thuyết của Khổng Tử, nên Nho Gia tôn xưng Mạnh Tử là Á Thánh.
. “Nội hạnh nhân” là người thực sự tu tập, thông hiểu pháp môn, thật tu, thật chứng, khác với “ngoại hạnh nhân” là người chỉ biết lý thuyết chung chung, nói xuông.
. Hội ý: Một trong sáu cách tạo chữ của tiếng Hán, ghép hai hay nhiều chữ lại để tạo thành một chữ mới. Chẳng hạn chữ Niệm ở đây gồm hai chữ Kim và Tâm ghép lại. Hoặc như chữ Minh (明: sáng) được ghép bởi hai chữ Nhật (日) và Nguyệt (月).
. Công lợi chủ nghĩa (Utilitarianism) là một học thuyết còn gọi là Maximum Happiness do John Stuart Mill và Jeremy Bentham đề xướng, nội dung chủ yếu coi mưu cầu hạnh phúc là mục đích rốt ráo, không cần biết đến phải sử dụng phương tiện nào.
. Thanh Quy theo nghĩa gốc là những quy định và khuôn phép nhằm đảm bảo những hành vi ứng xử của con người đúng chừng mực, phù hợp lễ nghi nhằm đảm bảo sự an định trong xã hội. Vào đời Đường, kể từ khi tổ Bách Trượng Hoài Hải lập ra Thiền Môn Thanh Quy cho đạo tràng của Ngài tại núi Bách Trượng, khắp các tùng lâm Phật giáo đều tuân thủ những quy định này, Thanh Quy trở thành một thuật ngữ chỉ riêng những quy định về oai nghi và cách ứng xử trong nhà Phật. Thậm chí, sau này Đạo Giáo cũng bắt chước lập ra những quy tắc cộng tu và cũng gọi là Thanh Quy.
. Trực dịch: Dịch sát mặt chữ, kinh chép sao, dịch vậy, không lược bớt hay rút gọn những ý tưởng rườm rà, trùng lập.
. Chúng tôi dịch câu này theo cách diễn giải của pháp sư Bảo Tịnh trong Phật Thuyết A Di Đà Kinh Yếu Giải Thân Văn Ký: “Kỳ sở cảm Phật phân vi Pháp, Báo, Ứng tam thân. Kỳ sở sanh độ phân Đồng Cư, Phương Tiện, Thật Báo, Tịch Quang tứ độ. Nhất vãng như thị, nhược cánh tấn nhi luận, tắc nhất thân viên cụ tam thân, nhất độ viên nhiếp tứ độ, nhi trì danh công hạnh nhi hữu thiển thâm, kỳ vãng sanh liên đài hữu cao đê, cố tứ độ các phân tam bối cửu phẩm, bất đắc nhất khái chi luận” (tạm dịch: Đức Phật [mà người vãng sanh cảm được] chia thành ba thân: Pháp Thân, Báo Thân, Ứng thân; cõi nước người ấy sanh về chia thành bốn cõi Đồng Cư, Phương Tiện, Thật Báo, Tịch Quang. Một phen sanh về là như vậy, nếu bàn ở một mức độ cao hơn thì một thân trọn đủ ba thân, một cõi nhiếp trọn bốn cõi; nhưng công hạnh trì danh có sâu hay cạn nên đài sen vãng sanh có cao hay thấp. Vì thế, mỗi cõi đều chia thành ba bậc chín phẩm, chẳng thể nói là giống hệt như nhau được!)
. Tứ Khố Toàn Thư (tên đầy đủ là Khâm Định Tứ Khố Toàn Thư) là tổng tập tất cả các tác phẩm văn học của Trung Quốc từ năm 1773 đến 1782, được biên soạn dưới đời nhà Thanh theo lệnh của vua Càn Long, đứng đầu nhóm biên soạn là Kỷ Quân và Lục Tích Hùng. Gọi là Tứ Khố vì sách được chia thành bốn thể loại chính: Kinh, Sử, Tử, Tập. Sách này gồm hơn 10.000 bản thảo từ thời Tiên Tần cho đến những năm đầu đời Thanh. Bộ sách này dày đến 2,3 triệu trang sách và khoảng 800 triệu chữ! Do Tứ Khố Toàn Thư quá lớn, tuổi đã cao, không thể nào có thời gian đọc hết, vua Càn Long hạ lệnh cho triều thần biên soạn một bộ sách khác, có thể nói đơn giản là tóm tắt nội dung trọng yếu của những sách được thâu thập trong Tứ Khố Toàn Thư. Công trình này Mẫn Trung và Vương Tế Hoa làm chủ biên, và cũng được chia thành bốn phần Kinh, Sử, Tử, Tập. So với Tứ Khố Toàn Thư, công trình này có giá trị cao hơn vì được biên tập thận trọng và giảo chánh tỉ mỉ hơn.
. Chúng tôi tạm dùng chữ này, tuy không chính xác. Nguyên văn là “bổ tập ban” (補習班, tức cram class), tức là những khóa học nhằm dạy cho học trò một số kỹ năng cần thiết, hoặc chỉ chú trọng một vài môn học đặc biệt, dạy nhồi nhét trong một thời gian ngắn để học sinh có thể trúng tuyển một kỳ thi bắt buộc nào đó như thi tuyển vào đại học hoặc thi lấy chứng chỉ hay giấy phép cho một nghề. Do vậy, nếu dùng chữ “luyện thi” thì cũng không ổn, chúng tôi tạm dùng chữ Bổ Túc vì tại Việt Nam khái niệm “bổ túc văn hóa” hoặc “chuyên tu tại chức” cũng mang tính chất học đối phó nhằm giật lấy mảnh bằng theo yêu cầu của cấp trên đòi hỏi. Ở đây, Hòa Thượng dùng chữ này với ý khiêm hư, Ngài nói toàn bộ học vấn Phật pháp của Ngài chẳng có gì, học kinh giáo chỉ là nói cho rõ ràng, đơn giản, rành mạch để người nghe có thể hiểu kinh giáo, hoàn toàn là dựa theo chú giải của người xưa để nói lại, chứ bản thân chẳng hiểu gì về kinh giáo cho mấy!
.Tức ngài Tịnh Ảnh Huệ Viễn đời Tùy, gọi là Tiểu Huệ Viễn để phân biệt với Lô Sơn Huệ Viễn (sơ tổ Tịnh tông) đời Tấn.
. Thiên duyên (天緣): Duyên gặp gỡ hiếm hoi, lạ lùng. Hòa Thượng dùng chữ thiên duyên (duyên trời cho, không phải là thiện duyên) để nhấn mạnh cơ hội hy hữu, ngàn kiếp khó được này.
. Tử tâm (chết lòng) là không còn ý niệm so đo mong ngóng, đứng núi này trông núi nọ, trọn hết lòng tin tưởng, chuyên tâm nhất ý niệm Phật, ví von cõi lòng đã nguội lạnh như người đã chết, không còn sôi nổi toan tính cầu may, chấp trước, hoàn toàn bất động trước những lời thuyết giáo dụ hành nhân bỏ pháp môn này tu theo pháp môn khác.
. Trường Thủy là hiệu của ngài Tử Tuyền (965-1038). Sư có pháp hiệu là Đông Bình, thường được gọi là Trường Thủy đại sư (vì Ngài thường trụ tại chùa Trường Thủy). Sư là người huyện Tiền Đường, Hàng Châu, là cao tăng thuộc tông Hoa Nghiêm. Sư xuất gia từ nhỏ, xuất gia với ngài Hồng Mẫn, theo học với ngài Khế Tông chùa Phổ Huệ, chuyên dốc sức nơi kinh Lăng Nghiêm. Năm 13 tuổi, Sư đã được đặc cách thọ Cụ Túc Giới. Sư cực lực hoằng dương tông Hoa Nghiêm, được coi là người có công lớn nhất trong công cuộc trung hưng tông Hoa Nghiêm thời Tống. Những tác phẩm trọng yếu nhất của Sư là Lăng Nghiêm Kinh Nghĩa Sớ Chú Kinh, Lăng Nghiêm Kinh Khoa, Kim Cang Bát Nhã Toản Yếu Khoa, Đại Thừa Khởi Tín Luận Bút Tước Ký.
. Tuyên đạo (宣導): Tuyên nói, chỉ dạy, hướng dẫn.
. Nguyên văn “ký vấn chi học” tức là nền học vấn do tìm đọc, học hỏi, ghi nhớ, chứ không phát xuất từ sự thể nghiệm, chứng nghiệm.
. Thái Sư Ỷ là loại ghế có lưng tựa cao, hai bên có chỗ đặt tay. Loại ghế này đã có từ thời Tống. Thoạt đầu nó giống như giao ỷ (giao ỷ là loại ghế có thể xếp được, có chỗ tựa lưng và đặt tay), nhưng không xếp được. Thành ghế và tay vịn hai bên ghế nối liền với lưng ghế và mặt ghế, chứ không tách khỏi mặt ghế như giao ỷ. Lưng ghế cũng thẳng chứ không xiên như giao ỷ. Đến thời Minh, lưng Thái Sư Ỷ làm cao hơn nữa và thường chạm thủng, hoa văn uốn lượn cầu kỳ sao cho phía trên của lưng ghế gồm nhiều đoạn uốn lượn, móc vào nhau, ghế cũng được làm to hơn trước, chân ghế, thành ghế đều được chạm trổ, uốn lượn thật thanh nhã. Có thuyết nói loại ghế này mô phỏng các pháp tọa giảng kinh của người Ấn Độ.
. Kim Cang Lực Sĩ là thần hộ pháp của Phật giáo. Vị này thường được coi là hóa thân của Kim Cang Thủ Bồ Tát (Vajrapani). Kim Cang Lực Sĩ là danh xưng chung để chỉ các vị thần hộ pháp tay cầm Kim Cang Xử bảo vệ Phật pháp như Kim Cang Mật Tích (Guhyapāda-Vajra), Na La Diên Kim Cang, Chấp Kim Cang Thần (Vajradhara, còn dịch là Trì Kim Cang, Kim Cang Thủ, Kim Cang Dạ Xoa, Đại Lực Kim Cang Thần, Kim Cang Lực Quỷ Thần) v.v... Theo sách Huyền Ứng Âm Nghĩa, quyển 24: “Na La, cõi này dịch là Nhân (con người), Diên cõi này dịch là Bổn Sanh. Na La Diên là Nhân Bổn Sanh (sanh ra con người), tức là Phạm Vương vậy”. Như vậy, Na La Diên là danh xưng khác của Phạm Vương.
. Tiên thiên: Những gì được bẩm sanh, tức là điều kiện về thân thể được hình thành từ lúc bắt đầu mang thai cho đến khi được sinh ra. Hậu thiên là những biến đổi về thân thể do cách nuôi dưỡng và chăm sóc.
. “Cách hành như cách sơn” là một thành ngữ, hàm ý: Không phải là người chuyên môn trong một nghề nghiệp sẽ cảm thấy xa lạ đối với nghề nghiệp ấy giống như thuộc vào một thế giới khác, hoặc bị ngăn cách, che lấp bởi một rặng núi to, không thể thấy được những chuyện trong lãnh vực ấy.
. Ngũ Luân là năm mối quan hệ chính yếu trong xã hội, tức cha con, vua tôi, anh em, vợ chồng, bè bạn. Do trong năm mối quan hệ này, mỗi mối quan hệ đều có quan hệ song phương nên mỗi mối quan hệ đều bao gồm hai ý nghĩa, vì thế mới nói là ngũ luân thập nghĩa. Câu nói trên đây trích từ thiên Đằng Văn Công trong sách Mạnh Tử. Chúng tôi dịch câu này theo cách giải thích trong sách Tứ Thư Bạch Thoại Giải.
. Bút ký ở đây chính là cuốn A Di Đà Kinh Yếu Giải Nghiên Tập Báo Cáo của hòa thượng Tịnh Không.
. Thượng Sư là dịch nghĩa chữ Guru trong tiếng Phạn. Đôi khi còn dịch là Đạo Sư, Đại Sĩ. Chữ Guru ban đầu chỉ có nghĩa là bậc thầy, chuyên gia đầy kinh nghiệm về một lãnh vực nào đó. Trong Ấn Độ Giáo và đạo Sikh, chữ Guru thường được chỉ những bậc hành giả đạt kinh nghiệm tâm linh cao, thực chứng. Riêng trong Phật giáo Tây Tạng, chữ Guru Rinpoche chỉ dành riêng để gọi Liên Hoa Sanh đại sĩ (Padmasambhava), sáng tổ Phật giáo Tây Tạng.
. Chữ “giải phóng” ở đây chỉ thời điểm Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa thành lập, tức là khi Mao Trạch Đông chiếm trọn Hoa Lục, chánh phủ Dân Quốc của Tưởng Giới Thạch phải chạy ra Đài Loan. Cộng Hòa Nhân Dân Trung Hoa thành lập ngày Mồng Một tháng Mười năm 1949. Như vậy, hòa thượng Tịnh Không sang thăm cụ Hoàng là vào năm 1989.
. Câu này trích từ thiên Vi Chánh sách Luận Ngữ, chúng tôi dịch theo cách diễn giải của cụ Lý Bỉnh Nam trong bộ Luận Ngữ Giảng Yếu. Cụ giảng rõ: “Lập là sở học thành lập, tức là học vấn có căn cơ vững vàng, có thể nhận biết đúng sai ngay lập tức. Hoặc là nghi hoặc, tức là năm 40 tuổi đã không bị ngoại cảnh làm dao động, biết xử sự quyền biến. Tri thiên mạng là thấu hiểu cùng tận Lý trong vũ trụ, xử sự thuận theo lẽ trời, tròn hết trách nhiệm của chính mình. ‘Nhĩ thuần’ là nghe lời người khác nói liền thấu hiểu tâm ý của người đó”. Các nhà chú giải đều công nhận đây là Khổng Tử tự thuật cảnh giới tiến bộ từ từ của chính mình trong quá trình tu dưỡng, hoàn thiện bản thân, chứ không phải là một khuôn mẫu chung cho mọi người. Thậm chí có người do không hiểu kỹ, không đọc chú giải của cổ nhân, tự tiện diễn giải “tam thập nhi lập” là năm 30 tuổi phải lập gia đình, hoặc 30 tuổi phải có sự nghiệp vững vàng, xuyên tạc ý của thánh nhân quá sức!
. Ngẫu tượng: Những tượng có hình dáng người, thần thánh được làm bằng gỗ, đất, kim loại v.v... và được con người sùng bái, thờ cúng.
. “Tinh phiến” (chip, microchip): Chip là những linh kiện điện tử, gọi đầy đủ là “tập thành điện lộ” (IC, Integrated Circuit, đôi khi dịch nôm na là “vi mạch tích hợp”, hay“mạch tích hợp” tuy nghe hơi kỳ kỳ), có kích thước rất nhỏ gồm các mạch điện kết hợp các linh kiện bán dẫn (như transitor), và linh kiện điện tử thụ động như điện trở, điện dung khí (capacitor, ta thường gọi là “tụ điện”) được chế tạo bằng chất bán dẫn (semiconducting material) như chất silicon chẳng hạn.
. Bát (撥) có nghĩa là bài bác.
. Sanh trưởng tự nhiên, không qua đột biến gene, cũng không dùng hóa chất, phân bón hóa học để kích thích tăng trưởng.
. Hậu di chứng: Những hậu quả bất lợi nẩy sanh sau đó.
. Thích (螫): Côn trùng như ong kiến châm đốt thì gọi là Thích. Ở đây, phiền não khiến con người ta đau đớn, bứt rứt, vật vã như bị ong đâm kiến đốt nên mới dùng chữ Thích để tỷ dụ.
. Đây là dùng cách mở nút chai bằng cách hơ nóng cổ chai để làm tỷ dụ. Nghe pháp môn này mà không buông xuống vọng tưởng, phân biệt, chấp trước được thì cũng giống như nút chai bị hơ chưa đủ nóng, nút chai không bung ra được!
. Xin đừng hiểu lầm ý của Hòa Thượng trong đoạn này: Đừng hiểu là Hòa Thượng dạy chúng ta vô cảm, không quan tâm tới người khác, mặc kệ người khác sống chết không cần biết đến. Nói “đừng quan tâm tới người khác, chẳng cần suy tưởng đến người khác” có nghĩa là đừng lo tìm kiếm, suy xét khuyết điểm của người khác, điều khiển người khác theo ý kiến của riêng mình v.v... Nói chung là phải phá được Ngã Kiến, Nhân Kiến, Chúng Sanh Kiến và Thọ Giả Kiến.
. Lưu Tống (353-422) là triều đại đầu tiên của thời Nam Bắc Triều, do Lưu Dụ lập ra. Gọi Lưu Tống để phân biệt với nhà Tống (960-1279) của Triệu Khuông Dẫn sau này. Lưu Dụ xuất thân là tướng lãnh. Nhân khi nhà Đông Tấn suy vi, tướng Hoàn Huyền khởi binh soán ngôi, Lưu Dụ cùng Lưu Nghị dấy binh dưới danh nghĩa Cần Vương, tiêu diệt Hoàn Huyền. Cuối cùng, Lưu Dụ diệt Lưu Nghị, triệt hạ các tông thất của nhà Tấn như Tư Mã Hưu Chi, Tư Mã Sở Chi v.v... ép Tấn Cung Đế nhường ngôi, lập ra nhà Tống. Tống Văn Đế là vua thứ ba, thời kỳ niên hiệu Nguyên Gia (424-453) được coi là thời đại hoàng kim của nhà Lưu Tống. Tống Văn Đế chăm việc nước, phát triển văn hóa, giáo dục, chỉnh đốn tăng đoàn, chú trọng kỷ cương nhà Phật.
. Thiên Trúc: Theo các nhà khảo cứu, chữ Thiên Trúc là biến âm của chữ Thân Độc (Sindhu, tên cổ của lưu vực sông Indus). Tài liệu sớm nhất đề cập đến Ấn Độ là sách Sử Ký của Tư Mã Thiên. Các sách sau đó như Sơn Hải Kinh, Hậu Hán Thư v.v... còn phiên âm thành Thiên Độc, Hiền Đậu. Lý do là vì thời cổ, các âm Thiên, Thân, Hiền đọc gần giống nhau. Trúc, Độc, và Đậu âm gần giống nhau. Chữ Sindhu bị người Ba Tư đọc trại thành Hindu, và người Hy Lạp đọc trại lần nữa thành Indu và người Ấn Độ cũng chấp nhận cách đọc này. Ngài Huyền Trang là người đầu tiên đã phiên âm chữ Indu thành Ấn Độ.
. Tây Vực là từ ngữ phiếm chỉ các quốc gia cổ ở phía Tây Trung Hoa cho đến Bắc Ấn Độ, nằm dọc theo Thiên Sơn, tính từ hai cửa ải Ngọc Môn Quan và Dương Quan của Trung Hoa. Các quốc gia này chủ yếu nằm trong vùng trũng Tarim (Tháp Lý Mộc), Turfan (Thổ Lỗ Phồn), và Dzungaria (Chuẩn Cát Nhĩ). Con Đường Tơ Lụa (Silk Road) nổi tiếng đi qua các nước này. Những quốc gia Tây Vực thường được sử Trung Hoa nhắc tới là Thiện Thiện (Lâu Lan, quốc gia này nổi tiếng với nàng Trại Ba công chúa trong truyện Ngũ Hổ Bình Tây. Nước này nằm ở phía Đông Bắc sa mạc Lop), Tiểu Uyển, Vu Điền, Cừ Lặc, Quy Tư, Sớ Lặc (những nước này nằm trong khu vực Tân Cương hiện thời), Cao Xương (Qarahoja, thuộc vùng Turfan)...
. Cầu Na Bạt Đà La (394-468), còn dịch nghĩa là Công Đức Hiền, người xứ Trung Thiên Trúc (Ấn Độ) là một dịch giả nổi tiếng, thuộc dòng Bà La Môn. Do đọc Tạp A Tỳ Đàm Tâm Luận, Ngài bèn quy hướng Phật pháp, nghiên cứu Đại Thừa, tinh thông giáo nghĩa Tiểu Thừa lẫn Đại Thừa. Do tích cực xiển dương Đại Thừa, người đương thời gọi Ngài bằng mỹ hiệu Ma Ha Diễn. Ngài đến Quảng Châu, Trung Hoa vào năm Nguyên Gia 12 (435). Tống Văn Đế phái người đón Ngài về kinh đô Kiến Khang, vừa hoằng pháp vừa dịch kinh. Những dịch phẩm chủ yếu của Ngài là Tạp A Hàm Kinh, Lăng Già Kinh, Đại Pháp Cổ Kinh, Tương Tục Giải Thoát Kinh, Thắng Man Sư Tử Hống Nhất Thừa Đại Phương Tiện Phương Quảng Kinh. Do dịch kinh Lăng Già, ngài được coi là sáng tổ Lăng Già Tông, tổ Bồ Đề Đạt Ma là học trò của vị này. Lăng Già Tông còn gọi là Nam Thiên Trúc Nhất Thừa Tông, hoặc Nam Tông, là một tông phái Phật giáo tại Trung Hoa chuyên nghiên cứu kinh Lăng Già. Tông này thuộc học phái chuyên nghiên cứu Như Lai Tạng trong Duy Thức, và thường được coi là tiền thân của Thiền Tông, chỉ thịnh hành ở phương Bắc Trung Hoa trong thời Nam Bắc Triều. Lăng Già Tông này chủ trương tu hạnh Đầu Đà, tu tập Thiền Quán. Sau này, giáo nghĩa của Lăng Già Tông bị thay thế bởi Thiền Tông do ngài Bồ Đề Đạt Ma đề xướng.
. Tiên Đà Bà (saindhava): Vốn là một loại muối sản xuất ở Ấn Độ, sau được dùng để chỉ bốn sản vật nổi tiếng là: Muối, ly, nước và ngựa. Trong kinh Niết Bàn, từ ngữ này dùng để tỷ dụ mật ngữ của Như Lai sâu xa khó hiểu. Giống như quốc vương đòi Tiên Đà Bà, đại thần thông minh sẽ tùy theo hoàn cảnh mà biết vua muốn đi chơi thì đem ngựa đến, vua đang ăn mà đòi Tiên Đà Bà thì dâng muối v.v... Từ đây, Tông môn có từ ngữ “tiên đà khách” để chỉ người học có khả năng lãnh hội mau chóng pháp cơ nơi thầy, tổ (theo Huệ Quang tự điển).
. Hưng Cừ (hingu, devil’s dung) còn gọi là A Ngụy, A Ngu, Cáp Tích Ni, Vân Đài v.v... là một loại gia vị, có tên khoa học là Ferula Assafoetida. Hưng Cừ có mùi rất nồng giống mùi hẹ, nhưng rất khó chịu khi chưa nấu. Do đó, khi chưa sử dụng, Hưng Cừ phải được bỏ trong lọ đậy kín để khỏi làm các thứ khác bị nhiễm mùi. Ở Ấn Độ, loại cây này mọc phổ biến nhất tại vùng Jammu và thường được các tín đồ đạo Jain và giáo phái thờ thần Vishnu của Ấn Độ giáo ăn thay cho hành, tỏi. Ta thường dịch chữ này thành củ nén (hay néng?), nhưng loại củ nén ở Việt Nam mùi thanh nhẹ hơn tỏi rất nhiều, không nồng gắt như Hưng Cừ.
. Đúng ra Ba Lạc là trái ổi, ở đây chúng tôi dịch Ba Lạc là trái xoài để thuận theo nghĩa chính xác của trái Am Ma La. Trong nguyên ngữ Sankrit, Amarapuspaka có tên khoa học là Mangifera Indica, tức là trái xoài.
. Giới đao (sastraka) là một trong 18 vật dụng tùy thân của tỳ-kheo. Do loại dao này được phép cất giữ theo giới luật nên gọi là giới đao. Theo Căn Bản Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ Tỳ Nại Da Tạp Sự quyển 3 chép, lúc đức Phật ngự tại thành Thất La Phiệt, có tỳ-kheo muốn may y, phải dùng tay xé vải, khiến vải bị rách mà may y không được nên Phật mới cho phép dùng dao. Nhóm Lục Quần tỳ-kheo thừa cơ dùng các chất báu trang trí cán dao, nên đức Phật quy định dao phải bằng sắt, dài sáu ngón tay, hình cong như cánh quạ. Giới đao dùng để cạo tóc hoặc để cắt vải, xén y khi cần may vá. Đừng lầm với cái gọi là Giới Đao là một món binh khí cồng kềnh của tăng nhân Thiếu Lâm Tự sử dụng sau này.
. Trong nguyên văn, hòa thượng nói Đề Hồ là Sa Lạp (沙拉), Sa Lạp là cách người Hoa phiên âm chữ Salad. Chúng tôi đoán Hòa Thượng nói đến các loại sốt (dressing) để ăn salad thường chế từ cheese. Hơn nữa, theo các sách vở khác, Đề Hồ chính là cheese nên chúng tôi vẫn dịch theo cách này thay vì ghi đúng như nguyên văn lời Hòa Thượng nói.
. Hương Tượng (Gandhahastin): Theo luận Đại Tỳ Bà Sa, hương tượng là con voi đực trong thời kỳ động dục, nách nó tỏa mùi thơm hăng nồng nên gọi là “hương tượng”; sức nó mạnh bằng mười con voi thường. Trong kinh Niết Bàn có từ ngữ “hương tượng độ hà”: Thỏ, ngựa, hương tượng cùng vượt sông. Thỏ qua sông thì nổi, ngựa qua sông ngập nửa thân, còn hương tượng chân đạp đến tận đáy sông. Kinh luận dùng hình ảnh này để tỷ dụ sự chứng đắc sâu hay cạn khi nghe giáo pháp.
. Đây chỉ là chuyện quan tâm của người Hoa, người Việt chúng ta luôn đọc là A. Điều này cũng giống như hiện thời người Việt đang tranh luận phải đọc A Di Đà là A Mi Đà, thậm chí bất kính khi cho rằng các vị tổ sư, đại đức dịch kinh từ trước đến nay đã “đọc ngọng” chữ Mi thành Di!
. Chữ “hỗn đản” (渾蛋) là một từ ngữ để chửi rủa kẻ hồ đồ, chẳng hiểu biết, ngốc nghếch, trong một số vùng, nó còn có ý nghĩa nhục mạ rất nặng: Con hoang, ty tiện, ác ôn, côn đồ v.v...
. Theo Ấn Quang đại sư, bài Tán Phật Kệ này do Anh pháp sư tức ngài Đức Tạng Trạch Anh soạn ra (xin xem lá thư 52 trong Ấn Quang Văn Sao Tam Biên, quyển 1, tức lá thư thứ 4 gởi cho ông Đinh Phước Bảo). Ngài Đức Tạng Trạch Anh (1045-1099) sống vào thời Bắc Tống, người huyện Đồng Giang (tỉnh Chiết Giang), họ Du, tên tự là Uẩn Chi. Sư mất mẹ từ bé, có lần theo cha đến Hàng Châu, gặp được ngài Nam Sơn Đoan Phong bèn xin theo xuất gia. Năm Thiên Ninh thứ nhất (1068), Sư thọ Cụ Túc Giới, chuyên tâm trì luật cũng như theo học giáo nghĩa Chỉ Quán với ngài Xử Khiêm chùa Bảo Các, rất được ngài Xử Khiêm coi trọng, đặc biệt truyền dạy Thập Bất Nhị Môn Luận, Kim Cang Bễ Luận, do vậy Sư ngộ hiểu sâu xa giáo nghĩa Thiên Thai lẫn chỗ huyền áo của Tịnh tông. Đồ chúng các tỉnh Giang, Hàng, Hồ… theo học rất đông, Sư chú tâm dạy họ bằng giáo nghĩa Tịnh Độ và thường răn nhắc đại chúng siêng tu Tịnh nghiệp. Do kính trọng, mọi người đều gọi ngài là Đồng Giang pháp sư hay Đồng Giang Anh pháp sư chứ không gọi thẳng tên. Ngài để lại cho đời các bộ chú giải Tâm Kinh, Tam Châu Luận, Tịnh Độ Tu Chứng Nghi, Vãng Sanh Tịnh Độ Thập Nguyện Văn, Biện Hoành Thụ Nhị Xuất, Khuyến Tu Tịnh Độ Tụng…
. “Cám” là màu xanh biếc có pha ánh hồng. Từ điển Từ Hải giảng: “Thâm thanh lý thấu hồng đích nhất chủng nhan sắc, tục xưng thiên thanh” (Một loại màu xanh đậm ánh sắc đỏ, thường gọi là màu thiên thanh).
. Vị Thượng Sư này là một cư sĩ Phật giáo, tức ông Trần Kiến Dân, thường được biết đến dưới danh xưng Yogi Chen, thầy của ông Lâm Ngọc Đường (Lin Yutang). Ông Trần đề xướng tu Mật Tông kiêm tu Tịnh Độ. Trong “giáo nghĩa” Tịnh Độ được ông Trần và ông Lâm tuyên giảng, có nhiều điều “phát kiến” rất lạ, không biết do đâu mà “phát minh” ra, cũng như cách tu rất tạp, không phải là chuyên tu Tịnh Độ.
. Song quan: Lối nói bao gồm ý nghĩa kép.
. Xin chú ý, ở đây Trung Phong đại sư dùng hai khái niệm đặc thù của tông Thiên Thai: Bổn và Tích. Bổn là cái gốc, chỉ cho bản thể, chân tâm bản tánh, Phật tánh, chân như… Tích là những gì biến hiện từ Bổn. Sách vở tông Thiên Thai thường giảng Bổn như mặt trăng, Tích như bóng trăng hiện trong nước; hoặc nói Tỳ Lô Giá Na là Bổn, Thích Ca Mâu Ni Phật trong thế giới Sa Bà là Tích. Ở đây, tướng chúng sanh sanh diệt là Tích, còn chư Phật tịch diệt là Bổn. Lời giảng của Hòa Thượng Tịnh Không không ngoài những ý này.
. Khoa-khắc (quark): Tuy khoa-khắc là lạp tử cơ bản nhỏ nhất cấu thành vật chất, nhưng hầu như không bao giờ thấy chúng tồn tại độc lập. Quark thường kết hợp thành những cấu trúc lớn hơn gọi là hardron (cường tử). Quark do Murray Gell Mann và George Zweig phát hiện vào năm 1964.
. Trong Lăng Nghiêm Kinh Giảng Nghĩa, pháp sư Viên Anh đã giảng đoạn này như sau: “Nguyên minh là chẳng sanh tác dụng soi chiếu sai lầm, đấy gọi là bổn minh (vốn sẵn sáng suốt), trọn chẳng có một vật mảy may nào. Nay từ tánh nguyên minh ấy sanh tác dụng chiếu soi (nhận biết sự vật) một cách lầm lạc, nên Chiếu ấy là vọng chiếu! ‘Sanh Sở’: Do vọng chiếu nên mới có Vọng (mê lầm) được sanh ra. Do vọng cảnh là đối tượng của Chiếu đã được tạo lập nên tánh chân chiếu liền mất (tức là có đối đãi, thấy có Năng Chiếu và Sở Chiếu), nên mới nói: “Sở lập, chiếu tánh vong”.
. Sở dĩ là vô minh vì chữ ‘tri kiến’ ở đầu câu này nói về năng lực sẵn có bản tánh (thường gọi là ‘bản năng’ hay tánh đức), tánh có thể nhận biết thông suốt mọi sự vật, hiện tượng, không cần phải thông qua suy lường, phân biệt. Nếu đối với những đức năng sẵn có của tâm tánh ấy lại khởi lên ý niệm suy lường, phân biệt, cho là ta có cái tâm nhận biết, có đối tượng được nhận biết bởi ta, tức là hư vọng lập ra quan niệm ‘ta thấy, ta biết’, thì đó gọi là ‘lập tri’. Do đã có hư vọng, vọng tưởng xen vào nên đức năng thanh tịnh sẵn có của tâm tánh bị khuất lấp, những thứ đó là gốc rễ tạo ra vô minh.
. Do có phân biệt đối đãi, vọng tưởng, ta người v.v... nên những ý niệm hư vọng, phân biệt, chấp trước ấy sẽ che lấp đức năng sẵn có của chân tánh khiến cho ta luôn nhìn nhận, cảm thụ sự vật qua lăng kính vọng tưởng, không thấy sự vật đúng với bản chất của nó. Do vậy, không còn thuộc trong Nhất Chân pháp giới nữa mà trở thành mười pháp giới, lục đạo luân hồi. Vì thế, nói là ‘sanh ra những biến đổi’.
. Cực Vi Vi là sắc chất nhỏ nhất, thường gọi là Lân Hư Trần. Nếu chia chẻ Lân Hư Trần ra nữa thì không còn gì nữa, do vậy gọi là Lân Hư (gần với hư không).
. Thánh Ngôn Lượng là một trong ba thứ so sánh (Hiện Lượng, Tỷ Lượng và Thánh Ngôn Lượng) để nhận định, phán định chân lý. Thánh Ngôn Lượng còn gọi là Thánh Giáo Lượng chính là dựa trên những lời dạy của chư Phật, Bồ Tát, A La Hán để luận định sự việc.
. Khi TV vận hành, để hiển thị hình ảnh, hình ảnh được chia thành tập hợp những dải nhỏ (gọi là scan line), máy truyền hình sẽ phóng ra những chùm điện tử dựa theo cấu trúc của hình ảnh trong các dải ấy để quét ngang màn hình theo từng đường (thường gọi là raster), khi quét hết chiều ngang, sẽ đi xuống dòng kế tiếp. Khi nào quét hết màn hình sẽ trở lại dòng đầu tiên. Mỗi một raster bao gồm nhiều pixel. Pixel là cách gọi tắt chữ ‘picture element’, là đơn vị nhỏ nhất của hình ảnh. Mỗi pixel chính là hình ảnh được mã hóa (digitalized) tại một vị trí nhất định, nó chứa đựng giá trị của những tham số (parameters) về màu sắc (RGB), cường độ sáng v.v...
. Hiện Lượng (Pratyaksa pramàna): Đây là thuật ngữ của Nhân Minh Học, có nghĩa là sự nhận biết thông qua tác dụng phân biệt suy nghĩ. Có hai loại:
- Chân Hiện Lượng là sự nhận biết chính xác, chưa bị ảnh hưởng bởi những huyễn tưởng, chưa thông qua kinh nghiệm trực tiếp của khái niệm.
- Tự Hiện Lượng là sự nhận biết đã bị huyễn tưởng chi phối hoặc thông qua kinh nghiệm trực tiếp của khái niệm (theo Phật Quang Đại Tự Điển)
. Chín tôn giáo chính ở Tân Gia Ba là Phật Giáo, Hồi Giáo, Thiên Chúa Giáo, Đạo Giáo, Ấn Độ Giáo, đạo Sikh, Do Thái Giáo, Bái Hỏa Giáo, và Bahá’i.
. Tức là thành phố Gold Coast ở phía Đông Nam tiểu bang Queesland, nằm ngay phía Nam thành phố Brisbane, rất gần ranh giới giữa tiểu bang Queensland và New South Wales.
. Đây chính là ngày quốc khánh lần thứ 50 (mồng Một tháng Mười) của Trung Hoa Nhân Dân Cộng Hòa Quốc (Hoa Lục), không phải là quốc khánh của Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan). Chánh quyền Mao Trạch Đôn tuyên bố thành lập Trung Hoa Nhân Dân Cộng Hòa Quốc vào ngày mồng Một tháng Mười năm 1949.
. Đây là một di sản văn hóa Phật giáo hết sức quý báu. Phòng Sơn Thạch Kinh là các bản kinh Phật giáo được khắc vào đá tàng trữ trong Thạch Kinh Sơn chùa Vân Cư huyện Phòng Sơn (phụ cận Bắc Kinh). Núi Thạch Kinh nằm ở phía Đông chùa Vân Cư nên còn có tên là Đông Phong, trong núi gồm chín hang động, chia thành hai tầng: trên bảy, dưới hai. Mỗi động đều có tên riêng, động chính được gọi là Lôi Âm Động. Công trình khắc kinh trên đá này do ngài Tịnh Uyển (Trí Uyển) khởi xướng từ đời đời Tùy, theo di nguyện của thầy ngài là pháp sư Huệ Tư. Công cuộc khắc kinh trên đá được bắt đầu vào khoảng giữa niên hiệu Đại Nghiệp (605-617). Đến khi ngài Tịnh Uyển mất, đã khắc được 146 khối đá gồm các kinh Niết Bàn, Hoa Nghiêm, Duy Ma, Thắng Man v.v... Các đệ tử như Đạo Công, Nghi Công, Tiêm Công... tiếp tục sự nghiệp của thầy. Trong niên hiệu Khai Nguyên đời Đường, hoàng đế nhà Đường tiếp tục sự nghiệp này. Việc khắc kinh bị đình đốn vào thời Ngũ Đại, rồi lại tiếp tục mãi cho đến đời Kim Chương Tông (1149-1190), dưới sự chủ trì của chú nhà vua là Hán Vương và phu nhân của Lưu Thừa Tướng, Trương Nhân Tông v.v... công cuộc khắc kinh mới hoàn tất. Hiện thời tại Thạch Kinh Sơn có chứa hơn 1,4 vạn tấm đá khắc kinh. Sau khi khắc xong, Kim Chương Tông ra lệnh phong bế các hang động này, và sai nhà thư pháp Đổng Kỳ Xương viết hai chữ Bảo Tạng trên vách núi.
. Theo từ điển Bách Độ, “tử kim” là một loại hợp kim của vàng, đồng, sắt và kền, có màu sắc vàng hơi ánh màu tía, trông rất chói lọi, nên gọi là Tử Kim. Đây là một loại hợp kim tự nhiên, và là sản phẩm chủ yếu của Nga và Thổ Nhĩ Kỳ. Trong các thành phần của Tử Kim, lượng vàng chiếm từ 58.5% hoặc cao hơn nên Tử Kim rất quý.
. Vô Già pháp hội (Pancavarsika Maha): Pháp hội thực hành tài thí và pháp thí bình đẳng, không phân biệt hiền thánh, tăng tục, sang hèn, trên dưới. “Vô Già” (còn đọc là Vô Giá) nghĩa là khoan dung, không ngăn ngại, thường được cử hành năm năm một lần. Phong tục này được bắt đầu từ thời vua A Dục (Asoka) ở Ấn Độ. Trong quá khứ, vào thời Lương, nhằm tháng 10 năm 529 cũng cử hành Tứ Bộ Vô Già Đại Hội tại chùa Đồng Thái (theo Phật Quang tự điển).
. Bất Tương Ứng Hành Pháp gọi đủ là Tâm Bất Tương Ứng Hành Pháp. Chữ Tâm chỉ tám thức (tâm vương), Hành có nghĩa là dời chuyển hay tạo tác. Như vậy, Tâm Bất Tương Ứng Hành Pháp là các pháp dời chuyển, tạo tác nhưng chẳng tương ứng với Tâm. Nói cách khác, những pháp này là khái niệm trừu tượng, không thể xếp vào Sắc Pháp mà cũng chẳng thể xếp vào Tâm Pháp. Tâm Bất Tương Ứng Hành Pháp gồm 24 món: Đắc, Mạng Căn, Chúng Đồng Phận, Dị Sanh Tánh, Vô Tưởng Định, Diệt Tận Định, Vô Tưởng Dị Thục, Danh Thân, Cú Thân, Văn Thân, Sanh, Lão, Trụ, Vô Thường, Lưu Chuyển, Định Dị, Tương Ứng, Thế Tốc, Thứ Đệ, Thời, Lực, Số, Hòa Hợp Tánh và Bất Hòa Hợp Tánh.
. “Đăng địa” là chứng nhập từ Sơ Địa trở lên.
. Tử Bất Ngữ còn có tên là Tân Tề Hài do Tùy Viên Lão Nhân Viên Mai (1716-1797) soạn vào đời Thanh, gồm 24 quyển, về sau lại còn có Tục Tập gồm 10 quyển, nổi tiếng không kém bộ Duyệt Vi Thảo Đường Bút Ký của Kỷ Hiểu Lam. Sách tập trung chép những chuyện quỷ thần quái lạ do chính Viên Mai hay bạn bè ông ta đã chứng kiến. Tên gọi Tử Bất Ngữ lấy theo ý một câu trong Luận Ngữ: “Tử bất ngữ, quái, lực, loạn, thần” (Khổng Tử chẳng nói tới những chuyện kỳ dị, bạo lực, động loạn, quỷ thần).
Di Kiên Chí là một tập bút ký do Hồng Mại soạn vào đời Tống từ năm cuối Thiệu Hưng (1162) đến năm Thuần Hy thứ nhất (1174). Nội dung chép tình hình sinh hoạt đời Tống, những chuyện kỳ lạ, thú vị trong thời ấy.
. Ngũ luân: Năm mối quan hệ trong xã hội: Vua tôi, cha con, vợ chồng, anh em, bằng hữu. Bát đức: Hiếu, đễ (hòa thuận, yêu thương anh em), trung, tín, lễ, nghĩa, liêm, sỉ (biết hổ thẹn).
. Chi hồ giả dã: Chi, hồ, giả, dã (之乎者也) là bốn hư từ thông dụng trong Hán văn cổ để làm trợ ngữ từ. Do vậy, chúng thường được dùng để ví với những gì hư huyễn, không thực tế. Làm chuyện “chi hồ giả dã” tức là làm chuyện phù phiếm, không thiết thực. Ở đây, đại sư có ý nói chê trách những kẻ chỉ lo đàm huyền thuyết diệu, không lo tu tập cầu được giải thoát.
. Bột Hải là một phần của Thái Bình Dương, nằm giữa bán đảo Liêu Đông và bán đảo Sơn Đông. Đôi khi Bột Hải còn được gọi là vịnh Trực Lệ hay Thương Hải (biển xanh, không phải Thượng Hải. Thượng Hải là một thành phố).
Hoàng Hải là vùng biển phía Bắc của Trung Hoa tức một phần của Thái Bình Dương nằm giữa Trung Hoa và Đại Hàn, bao gồm cả Bột Hải và vịnh Đại Hàn. Người Đại Hàn thường gọi Hoàng Hải là Tây Hải. Sở dĩ có tên là Hoàng Hải vì bão cát từ sa mạc Gobi tuôn xuống cũng như do phù sa từ Hoàng Hà khiến nước biển có sắc vàng.
Đông Hải là vùng biển Thái Bình Dương kể từ cửa sông Trường Giang cho đến eo biển Đài Loan.
Nam Hải là vùng biển kể từ phía Nam Đài Loan cho đến các nước thuộc khu vực Đông Nam Á, ta thường gọi vùng biển này là biển Đông.
. Thông thường, các tự điển kể tên Ngũ Hồ là Động Đình, Bà Dương, Thái Hồ, Thanh Hải, và Hồng Trạch (liệt kê như vậy chỉ là tính theo kích thước, ở đây, Hòa Thượng chỉ kể những hồ nước ngọt lớn nhất của Trung Hoa. Thanh Hải thường được coi là biển nội địa hơn là Hồ). Sào Hồ thuộc tỉnh An Huy, thuộc địa bàn của hai địa khu Bao Hà và Cư Sào và ba huyện (Phì Đông, Phì Tây, Hỗ Giang). Theo truyền thuyết, Sào Hồ là nơi quê hương của Hữu Sào Thị (một thị tộc cổ của Trung Hoa đã phát kiến ra cách kết các cành cây làm tổ để ở, rồi dần dần phát triển thành nhà sàn).
. Thủy cầm: Những loài chim sống dưới nước như le le, ngỗng, vịt, uyên ương…
. Nguyên vân “hồng vân thác nguyệt”. Đây là một cách dùng những sự kiện liên hệ để gợi ý đến sự vật ta muốn diễn tả. Từ này có ý nghĩa gốc là cách vẽ trăng trong hội họa truyền thống Trung Hoa. Để vẽ mặt trăng họ vẽ mây vờn quanh một vòng tròn hay một nửa vòng tròn. Cách vẽ ấy gọi là “hồng vân thác nguyệt” (dồn mây để gợi ý liên tưởng đến trăng). Tương tự, Trung Phong đại sư dùng hoa sen bốn màu để người nghe liên tưởng đến cõi Cực Lạc là liên hoa hóa thân rồi nghĩ tới hoàn cảnh sống ưu nhã trong thế giới Cực Lạc.
. Đây là một câu nói nổi tiếng của René Descartes: “Je pense donc je suis”. Đây là cách nói rút gọn của nguyên văn câu nói bằng tiếng Latin của Descartes: “Dubito ergo cogito ergo sum” (Tôi nghi ngờ, như vậy là tôi suy nghĩ, do đó, tôi tồn tại). René Descartes (1596-1650) là một nhà triết học Pháp, nhưng sống phần lớn tại Hà Lan và mất tại Stockholm, Thụy Điển. Quan điểm triết học của ông ta thường gọi là Rationalism (Duy Lý).
. Vật Do Như Thử có nghĩa là loài vật mà còn biết hiếu hạnh, nhân nghĩa, tu hành như thế, há con người lại thua kém ư? Tác phẩm này do Từ Hạc Tử biên soạn vào đời Thanh, chép những gương hiếu hạnh, trung tín cũng như niệm Phật vãng sanh của các loài vật.
. Bảo hựu (保佑): Che chở và ban phước, gia trì.
. Sáu kinh của Nho Gia (Nho gia lục kinh): Thi, Thư, Dịch, Lễ, Nhạc, Xuân Thu.
. Đạo An (312-385) là một vị cao tăng lỗi lạc, có đóng góp rất lớn trong lịch sử Phật giáo Trung Quốc. Ngài có họ ngoài đời là Vệ, người xứ Phù Liễu, Thường Sơn (nay thuộc tỉnh Hà Bắc), là người đi tiên phong trong nghiên cứu học thuyết Bát Nhã tại Trung Quốc, được pháp sư Cưu Ma La Thập tôn xưng là Đông Phương Thánh Nhân. Ngài mồ côi từ bé, được người anh họ nuôi dưỡng. Tuy diện mạo xấu xí, nhưng Ngài thông minh tột đỉnh, mới lên bảy đã biết đọc, sách nào cũng chỉ cần đọc hai lượt là thuộc nằm lòng. Ngài xuất gia năm 12 tuổi. Do bổn sư của Ngài thấy Ngài quá xấu xí, không coi trọng, sai trông coi việc cày bừa. Ngài chăm chỉ cày cấy suốt ba năm rồi mới xin học kinh Phật. Thầy thuận tay trao cho cuốn Biện Ý Kinh năm ngàn chữ, Sư chỉ học trong một buổi nghỉ trưa mà thuộc lòng, thông hiểu nghĩa kinh. Đến tối trả lại kinh cho thầy, xin học bộ khác, thầy tức giận quở trách, Sư bèn đọc thuộc lòng và còn giảng được ý nghĩa. Thầy thử sức, trao cho bộ Thành Cụ Quang Minh Kinh một vạn chữ. Sư lại học thuộc lòng trong lúc nghỉ trưa ngày hôm sau. Thầy kinh ngạc, bèn chú tâm bồi dưỡng Sư thành nhân tài hoằng pháp. Khi ngài Phật Đồ Trừng từ Thiên Trúc đến Nghiệp Quận, Sư theo học với ngài Phật Đồ Trừng, rất được ngài Phật Đồ Trừng ưa thích. Do diện mạo xấu xí, đại chúng vẫn có ý coi thường Sư. Do vậy, ngài Phật Đồ Trừng mỗi lần giảng kinh xong, đều yêu cầu pháp sư Đạo An giảng lại, Sư giảng không sai một chữ, khiến đại chúng bội phục. Sư được vua chúa thời ấy rất trọng. Vua nhà Tiền Tần là Phù Kiên đã nói: “Ta đem 10 vạn quân đánh Tương Dương chỉ để lấy được một người rưỡi, một người là ngài Đạo An, còn Tập Tạc Xỉ là nửa người” (Tập Tạc Xỉ là một văn nhân kiêm sử gia trứ danh thời ấy). Ngài là người đề xướng phương pháp “cách nghĩa” để giải thích kinh Phật, tức là dùng ngay những tư tưởng và điển cố sẵn có của Trung Hoa để giải thích những nghĩa lý phức tạp trong kinh Phật. Ngài còn đề xướng khi giảng giải một bản kinh, nếu có nhiều bản dịch thì sẽ đối chiếu, so sánh để hiểu trọn vẹn bản kinh ấy. Ngài đề xướng chia một bản kinh ra thành ba phần Tự, Chánh Tông và Lưu Thông, cũng như chế định nghi thức, phẩm phục của tăng sĩ cho thích hợp với văn hóa Trung Hoa, đề xướng Tăng sĩ dùng chữ Thích trước pháp danh v.v...
. Chết lòng (tử tâm), không phải là ‘hết lòng’. Nói “tử tâm” với ý nghĩa những ý niệm so đo, chụp giựt, đứng núi này trông núi nọ đều đã hết sạch, cõi lòng lặng lẽ, không lay động trước những lời giảng thuyết của các pháp sư, đại đức, thiện tri thức dè bỉu Tịnh Độ, khuyên dụ hành nhân hãy tu tập pháp môn khác, không còn dấy lên hồ nghi, xao động nên gọi là “chết lòng”.
. Hóa duyên: Khuyến hóa, kêu gọi người khác đóng góp tiền bạc để xây dựng điện đường, tô chuông, đúc tượng v.v...
. Theo hòa thượng Tịnh Không đã giảng trong Phổ Hiền Hạnh Nguyện Đích Khải Thị, “kệ” là cách người cổ Ấn Độ tính kích thước một tác phẩm. Cứ bốn câu gọi là một Kệ (không phân biệt mỗi câu dài ngắn khác nhau); chữ Kệ này có ý nghĩa khác với chữ Kệ Tụng (cũng thường gọi tắt là Kệ). Kệ Tụng cũng gồm bốn câu, nhưng số chữ có hạn định, có vần điệu, thường được dùng để trùng tuyên những ý nghĩa đã giảng hay thưa thỉnh hoặc giải đáp.
. Hậu Hán tức là nhà Đông Hán (25-234). Đông Hán là nhà Hán được phục hưng sau khi Hán Quang Vũ Đế (Lưu Tú), là người đã diệt trừ Vương Mãng (người soán đoạt ngôi vua của nhà Tây Hán) và đánh tan các tướng lãnh quân phiệt, tái lập nhà Hán. Do đóng đô tại Lạc Dương (nằm về phía Đông của cố đô Trường An của nhà Tây Hán) nên gọi là Đông Hán. Kinh Phật được hai vị Trúc Pháp Lan và Ca Diếp Ma Đằng truyền vào Trung Hoa vào năm Vĩnh Bình thứ 10 (67) đời Hán Minh Đế. Hai vị này trụ tại chùa Bạch Mã ở Lạc Dương để phiên dịch kinh điển, bộ kinh đầu tiên được dịch sang tiếng Hán là Tứ Thập Nhị Chương Kinh.
. Mười tôn phái của Phật giáo Trung Hoa là Câu Xá Tông (Tiểu Thừa Hữu Tông), Thành Thật Tông (Tiểu Thừa Không Tông), Tam Luận Tông (Pháp Tánh Tông), Luật Tông (Nam Sơn Tông), Từ Ân Tông (Du Già Tông, Duy Thức, Pháp Tướng Tông), Mật Tông (Chân Ngôn Tông), Tịnh Độ Tông (Liên Tông), Thiên Thai Tông (Pháp Hoa Tông), Hiền Thủ Tông (Hoa Nghiêm Tông, Pháp Giới Tông) và Thiền Tông (Tâm Tông, Tông Môn).
. “Thực” (植) ở đây là gieo trồng. Đem loại cây nào trồng sang một nơi khác không phải là quê hương của cây ấy gọi là “di thực” (移植, transplant).
. Tức là đã có người khác đặt in với số lượng lớn, nên nhà in nhân tiện in thêm vài bản nữa cho mình.
. Tiền cảnh: Cảnh đối trước các căn, tức là các trần do đối ứng với các căn mà gọi là “tiền cảnh”.
. Ở đây nói sáu căn không còn khởi tác dụng không có nghĩa là sáu căn mất hết khả năng nhận biết (linh minh giác tri) mà là sáu thức không còn khởi phân biệt, vọng tưởng, chấp trước mà nhìn thấy sự vật đúng như bản chất của nó, thấy được chân tánh của vạn vật, vạn pháp. Nói cách khác, sáu căn dùng sáu tánh để liễu tri vạn pháp, chứ không dùng Thức. Thức đã chuyển thành Trí.
. Bốn phương bàng là Đông Nam, Tây Nam, Đông Bắc, Tây Bắc.
. Nguyên văn “ngũ lý vụ trung” (ở trong đám sương phủ đến năm dặm).
. Niệm Phật để được tiền: Có một tà thuyết khá phổ biến ở Trung Hoa là cứ niệm Phật một câu sẽ để dành được một ít tiền nơi cõi âm, khi chết đi mình sẽ được hưởng dụng số tiền đó nơi cõi U Minh. Trong Ấn Quang Văn Sao, Tổ có nhắc đến chuyện này, như vậy, tà thuyết này đã có từ trước thời Dân Quốc, ít nhất nó đã có từ thời Minh - Thanh
. Biến Tướng Đồ: Những hình vẽ thuyết minh cảnh giới trong kinh điển, phổ biến nhất là Cực Lạc biến tướng đồ (hình vẽ mô tả cảnh tượng Cực Lạc), hoặc Địa Ngục Biến Tướng Đồ (hình vẽ mô tả cảnh địa ngục)…
. Công chúa Văn Thành (623-680), có tên tiếng Tạng là Giáp Tát Hán Công Chúa (Gyasa, hoặc Mung-chang Kungco, hay Mung-chang Konchu), cháu của Đường Thái Tông (Lý Thế Dân), là hoàng hậu thứ hai của Tsanpo Songtsan Gampo, là vua đời thứ 33 của vương triều Yarlung của Cổ Tây Tạng nhằm mục đích cầu thân và tái lập hòa bình giữa Tây Tạng và Trung Hoa. Lúc ấy, người Tây Tạng (thường được sử Trung Hoa gọi là Thổ Phiên) rất hùng mạnh, thường xuyên quấy nhiễu biên giới phía Tây của Đại Đường. Sau khi Songtsan Gampo (Tùng Tán Cam Bố) đánh bại Thổ Cốc Hồn (vương quốc của dân tộc Azha), cắt đứt con đường giao thương của nhà Đường sang Tây Vực, vua Đường phải gả công chúa Văn Thành cho Songtsan Gampo và ký hòa ước, phong cho Songtsan Gampo làm Phò Mã Đô Úy Tây Hải Quận Vương. Theo truyền thuyết, công chúa Văn Thành đem theo một tượng Thích Ca Mâu Ni Phật bằng vàng ròng và 360 quyển kinh như của hồi môn. Songtsan Gampo đã xây chùa Đại Chiêu (Jokhang) để thờ tượng này. Cùng với hoàng hậu Bhirukti Devi (Xích Tôn Công Chúa hoặc Ba Lợi Khố Công Chúa) của Nepal, Songtsan Gampo và Văn Thành Công Chúa được người Tây Tạng coi là ba vị thánh có công truyền bá Phật giáo vào Tây Tạng. Songtsan Gampo được coi là hóa thân của Quán Thế Âm, công chúa Văn Thành là hóa thân của Bạch Độ Mẫu (White Tara, một hóa thân của Quán Thế Âm Bồ Tát), còn Xích Tôn Công Chúa là Lục Độ Mẫu (Green Tara). Tara Bồ Tát lại có hai mươi mốt hóa thân (21 vị Độ Mẫu), được tôn sùng nhất là Lục Độ Mẫu, Bạch Độ Mẫu và Xích Độ Mẫu (Red Tara).
. Nguyên văn “thị bồi sấn đích thoại” tức là lời nói dẫn khởi với mục đích làm nổi bật ý sẽ được nói trong câu kế tiếp.
. Can Tương và Mạc Gia (thời cổ thường dùng lẫn lộn chữ 鋣 và 邪, nên tên của bà này thường viết thành 莫邪, do vậy, đôi khi bị đọc sai thành Mạc Tà) là hai vợ chồng người nước Ngô, là thợ giỏi đúc kiếm thời ấy. Mạc Gia là vợ của Can Tương. Vua nước Ngô là Hạp Lư sai Can Tương đúc kiếm, nhưng sắt đun mãi không chảy. Vợ hỏi phải làm như thế nào? Can Tương nói: “Thuở xưa, đại sư Âu Dã Tử đúc kiếm, sắt nấu không chảy, do vậy, cậy một nữ nhân làm thần lò, bèn đúc thành công rất nhanh”. Mạc Gia nghe nói như vậy bèn lập tức nhảy vào lò đúc, sắt liền chảy tan ra. Can Tương đúc thành hai thanh kiếm báu, thanh hùng kiếm đặt tên là Can Tương, thanh thư kiếm đặt tên là Mạc Gia. Có truyền thuyết khác nói Can Tương đúc hai thanh kiếm Can Tương và Mạc Gia, nhưng chỉ dâng thanh Mạc Gia cho vua Sở, biết chắc vua phát giác sẽ bị kết tội chết, nên dặn vợ là Mạc Gia: “Sau này con sanh ra, khôn lớn, hãy bảo nó tìm kiếm bên Nam Sơn trong hang đá”. Về sau, Mạc Gia sanh con trai tên là Xích. Khi Xích khôn lớn, toan đi báo thù cho cha, nhưng Sở Vương nằm mộng thấy một thanh niên sẽ đến giết mình bèn ra lệnh truy nã con trai của Can Tương. Xích phải bỏ trốn, trên đường bôn tẩu, ca lên một khúc bi thương. Khi bị kẻ truy sát bắt được, Xích kể lể đầu đuôi rồi tự trao kiếm và cắt đầu mình cho kẻ truy sát. Kẻ truy sát đem đầu và kiếm về dâng cho vua Sở, khuyên vua hãy đem đầu Xích nấu lên. Vua Sở nghe lời, nhưng nấu mãi không chín. Kẻ truy sát ấy mời vua nhìn vào vạc, bảo hễ vua nhìn vào, đầu Xích sẽ chín ngay. Vua vừa cúi nhìn, kẻ truy sát thừa cơ vung gươm chặt đứt đầu vua lọt vào vạc, rồi cũng tự chặt đầu mình cho lọt vào vạc. Đầu vua, đầu kẻ truy sát lẫn đầu của Xích cùng bị nấu nát bét, không phân biệt được đầu ai với ai, phải cùng chôn chung tại ranh giới huyện Nghi Xuân, gọi là mộ Tam Vương.
. Kinh Trập (còn gọi là Khải Trập, hoặc Khải Triết) là một trong 24 tiết khí trong một năm (sau tiết Lập Xuân và Vũ Thủy, trước các tiết Xuân Phân, Thanh Minh và Cốc Vũ của mùa Xuân). Tiết khí này được bắt đầu từ khoảng mồng Năm hay mồng Sáu tháng Ba Dương Lịch, kéo dài 2 tuần lễ. Lúc này trời ấm lên, đã có sấm mùa Xuân, vạn vật hồi sinh, bắt đầu bước vào mùa Hạ. Chữ Tiết Khí là nói gọn của thời tiết và khí hậu. Theo cách ấn định của lịch pháp, chữ Tiết Khí nhằm mô tả một giai đoạn trong năm mà thời tiết khí hậu mang một tính chất đặc trưng, chẳng hạn Vũ Thủy là lúc có mưa Xuân lất phất, còn Kinh Trập là lúc sâu bọ thức giấc, hồi sinh, sinh sản.
. Hồ Tỳ Bà (Biwa) còn có tên là Ōmi (Đạm Hải), là hồ nước ngọt lớn nhất của Nhật Bản thuộc huyện Tư Hạ (Shiga-ken) thuộc vùng Quan Tây (Kansai) trên đảoHonshū (Bản Châu, đảo chính của Nhật Bản) của Nhật Bản. Hồ rộng đến 670 km2, là nguồn cung cấp nước chính cho hai thành phố Kyoto (Kinh Đô) và Ōtsu (Đại Tân). Vào mùa Xuân, khi tuyết tan, nước hồ dâng lên cao đến 3m, nhưng không gây ngập lụt vì có sông Yodo (Đính Xuyên) đã tháo nước từ hồ Tỳ Bà vào vịnh Osaka (Đại Bản).
. Từ Vân Sám Chủ chính là ngài Tuân Thức (964-1032), tự Tri Bạch. Ngài còn được tôn xưng là Từ Vân Tôn Giả, Linh Ứng Tôn Giả, Thiên Trúc Sám Chủ. Do Ngài soạn rất nhiều bản sám pháp nên còn có mỹ hiệu là Bách Bổn Sám Chủ. Ngài là một vị cao tăng của tông Thiên Thai. Đại sư quê ở Lâm Hải, Thai Châu (nay là huyện Ninh Hải, tỉnh Chiết Giang). Ngài sống vào đời Tống, xuất gia năm 18 tuổi, thọ Cụ Túc Giới vào năm 20 tuổi tại chùa Thiền Lâm, từng đốt ngón tay phát nguyện trước tượng Phổ Hiền Bồ Tát, thệ nguyện nghiên cứu và xiển dương quang đại giáo nghĩa Thiên Thai. Ngài theo học giáo nghĩa Thiên Thai với ngài Nghĩa Thông chùa Bảo Vân vào năm Ung Hy nguyên niên (984), về sau, cùng với ngài Tứ Minh Tri Lễ, ngài Tuân Thức được coi là lãnh đạo của pháp Sơn Gia trong tông Thiên Thai. Năm 28 tuổi, sau khi tuyên giảng các kinh Pháp Hoa, Duy Ma, Niết Bàn, Kim Quang Minh, ngài suất lãnh tăng tục chuyên tu Tịnh Độ, đồng thời biên soạn các bản sám pháp cho các bản kinh trên đây. Điểm đặc sắc là sám pháp nào cũng quy hướng Tịnh Độ. Năm Càn Hưng nguyên niên (1022) đời Tống Chân Tông, vua ban cho ngài hiệu là Từ Vân. Năm Thiên Thánh thứ hai (1024), Ngài dâng sớ xin triều đình chấp thuận đưa các tác phẩm của tông Thiên Thai vào Đại Tạng Kinh, được hứa khả. Cũng trong năm này, Ngài bèn soạn tác phẩm Giáo Tạng Tùy Hàm Mục Lục nhằm lược thuật ý nghĩa chánh yếu của các bộ phái. Các tác phẩm chủ yếu của Ngài là Đại Di Đà Sám Nghi, Tiểu Di Đà Sám Nghi, Vãng Sanh Tịnh Độ Sám Nguyện Nghi, Kim Quang Minh Tam Muội Nghi, Đại Thừa Chỉ Quán Thích Yếu, Triệu Luận Khoa Sớ, Kim Viên Tập, Thiên Trúc Biệt Tập v.v...
. Vị pháp sư này giữ nhiệm vụ Hương Đăng trong chùa Kim Sơn ở Dương Châu, quá thật thà đến nỗi ngờ nghệch. Ở Hoa Nam, vào mùa Xuân thường có mưa phùn khiến cho mọi vật ẩm mốc, tới đầu mùa Hè, mọi người bèn đem chăn nệm ra phơi cho khỏi mốc. Ngay cả kinh điển trong Tàng Kinh Các cũng phải đem ra phơi, có người nói giỡn: “Nến (đèn cầy) cũng phải mang ra phơi, kẻo mốc”. Sư tưởng thật mang toàn bộ nến ra phơi, khiến sáp bị chảy tan hết. Đến tối khi thắp đèn thì toàn bộ nến dự trữ chỉ còn tim, vị Duy Na Sư hỏi ra, biết chuyện, mới biết Sư bị người khác lừa, không biết nói sao, tức quá mà ráng nhịn, mới bảo thầy ấy: “Thầy là người thông minh tột đỉnh, tu Thiền ở đây sẽ phí lắm, hãy qua chùa Đầu Đà ở Ôn Châu nghe pháp sư Đế Nhàn giảng kinh để hoằng dương Giáo Hạ”. Ngài Đế Nhàn hỏi chuyện, biết là chùa Kim Sơn muốn tống khứ vị này đi, nhưng rất từ bi, bèn thiện xảo phương tiện dạy vị ấy: “Nay ngươi chưa đủ tư lương học Giáo, hãy hành khổ hạnh quét dọn nhà xí”. Vị ấy chăm chỉ quét dọn nghiêm túc suốt mười mấy năm. Về sau, có người hỏi: “Đã đến nơi đây học Giáo, sao không nghe pháp?” Sư nói: “Lão pháp sư bảo tôi không đủ tư lương, hãy hành khổ hạnh trước”. Một thời gian sau, biết Sư là người có tín tâm kiên định, lão pháp sư Đế Nhàn bảo: “Nay ngươi có thể nghe Giáo từng chút được rồi đó”. Sư vâng lời, nghiêm túc học tập, về sau, trở thành một vị đại pháp sư lỗi lạc của chùa Đầu Đà.
. Giản Thể và Phồn Thể là hai cách viết chữ Hán. Giản Thể là những chữ Hán được bớt nét, cho dễ nhớ, dễ viết (chẳng hạn chữ Quảng (廣), chỉ giữ lại bộ Nghiễm, bỏ chữ Hoàng bên trong đi, viết thành 广), hoặc sử dụng những chữ đồng âm dị nghĩa (chẳng hạn chữ Vân (雲: mây) bèn dùng chữ Vân (云: nói), hoặc chế ra những chữ mới đơn giản hơn chữ cũ (chẳng hạn Đăng (燈) viết thành 灯); còn Phồn Thể là viết đủ nét theo truyền thống. Lối viết Giản Thể được áp dụng chính thức tại Hoa Lục; còn Phồn Thể vẫn được sử dụng tại Đài Loan, Tân Gia Ba... Nói chung chữ Giản Thể tiện dụng, nhưng đánh mất vẻ đẹp cân đối hài hòa của chữ Hán, trông khá lệch lạc, què quặt, cũng như dễ gây hiểu lầm nếu đọc các văn bản cổ. Chúng tôi đã gặp một số đồng nghiệp đến từ Hoa Lục rất lúng túng khi phải đọc các văn bản viết bằng lối Phồn Thể.
. Theo pháp sư Tịnh Giới, chữ “đương xứ” ở đây phải hiểu là chân tánh, chân tâm. Hết thảy các hiện tượng do nhân duyên hội đủ bèn hiện ra, nhưng chân tâm bất động, khi các nhân duyên đã hết, các tướng đã hiện bèn mất, nhưng chân tâm chẳng tổn giảm mảy may.
. Quải đơn: Đơn là một miếng gỗ dài và hẹp vừa đủ một người nằm, dùng thay cho giường trong các thiền viện hay tùng lâm. Do đó, giường của Tăng được gọi là Đơn. Khi một vị Tăng xin nhập chúng ở lại một tự viện tu tập thì gọi là Quải Đơn (treo đơn, tức kê giường), khi xin ra khỏi chúng đi qua chùa khác thì gọi là Trừu Đơn (rút đơn).
. Tử tôn miếu: Chùa do thầy lập ra, truyền lại như gia tài cho đồ tử, đồ tôn, người ngoài không thể nhập chúng được.
. Nhân tình Phật sự: Ý nói trong nhà chùa vẫn xử sự theo cảm tình riêng tư của thế gian, thân thích, quen thuộc thì đối xử nồng hậu, đối với người không quen biết bèn lợt lạt, hờ hững.
. Điều (條): Khi xưa Phật và chư Tăng mặc ca sa bằng vải vứt bỏ đi. Để may y thì đem những mảnh vải ấy rọc thành từng miếng, nhuộm cho tiệp màu, rồi khâu chằm thánh tấm lớn, mỗi miếng cắt dọc ấy được gọi là Điều. Sau này, chư Tăng ở Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Đại Hàn, Mông Cổ, Mãn Châu, Tây Tạng, dùng vải rọc thành từng miếng dài, khâu chằm lại thành ca-sa. Do vậy gọi là Cát Tiệt Y hoặc Phước Điền Y. Điều được tính theo chiều dọc của tấm ca-sa. Chẳng hạn y năm điều (ngũ điều y) là do đếm theo chiều dọc có năm miếng dài may ghép lại.
. Ngọa cụ còn gọi là Phu Cụ (sayanasana, vật dụng để trải hay lót) là những thứ thường trải để nằm. Theo luật Tứ Phần, Tăng ni không được dùng ngọa cụ làm bằng tơ tằm, lông dê hoặc những vật quý báu. Thoạt đầu, ngọa cụ chỉ làm tấm tọa cụ (tấm Ni Sư Đàn) may bằng y cũ rách kết lại, nhưng về sau ngọa cụ có thể bao gồm cả chiếu, mền, nệm. Theo luật, ngọa cụ tối thiểu phải sử dụng hơn sáu năm rồi mới được thay bằng cái mới.
. Hải Thanh: Một loại áo tràng tay rộng, sáu vạt, hai chúng tại gia và xuất gia Trung Quốc thường mặc khi lễ Phật; áo hậu của chư Tăng Việt Nam cũng chính là Hải Thanh. Theo từ điển Phật Quang, áo này sửa đổi từ hoàng bào của vua từ đời Tùy trở về sau. Gọi là “hải thanh” nhằm ngụ ý mênh mông sâu rộng, chứa đựng muôn vật của lòng biển, sự phóng khoáng ung dung tự tại của sóng biển. Ở Trung Quốc, hải thanh thường có hai màu chính yếu: Màu đen dành cho hai chúng tại gia và xuất gia mặc khi lễ Phật, người xuất gia đã thọ giới từ Sa Di trở lên thì đắp thêm ca-sa màu vàng hay đỏ (ta hay gọi là Y), riêng màu vàng dành cho vị pháp chủ hoặc phương trượng (tuy vậy, có dòng Thiền lại mặc ngược lại, hải thanh màu vàng, y nâu). Ngoài ra, còn có hải thanh màu xanh dương đậm gần như đen và Hải Thanh hoặc nâu, tùy theo truyền thống của từng tông phái, nhưng màu đen vẫn phổ biến nhất. Chư Tăng Triều Tiên thường mặc hải thanh màu lam hay trắng. Chư Tăng Nhật Bản cũng mặc hải thanh màu đen, nhưng thường tay áo hẹp và vạt ngắn hơn, vạt sau thường xếp nếp, và may đai sau lưng.
Nguồn: Sách Phật học — budsas.net (Bình Anson) · tamtangpaliviet.net (Tỳ khưu Indacanda) · chuaduocsu.org (Chùa Dược Sư Lâm Đồng — Hải Triều Âm Toàn Tập) · Toàn tập Tâm Như – Trí Thủ, Ban Sưu tập tu viện Quảng Hương Già Lam (NXB Tổng Hợp TP.HCM 2002; tái bản NXB Phương Đông 2011) · sách phổ biến miễn phí từ kho Kindle và kho ổ ngoài của Không Hoa; ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn (cột nguồn) · sách Đợt 12 (9/2026) thầy thêm từ thư mục riêng, ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · sách Phật học phổ biến miễn phí trên mạng (9/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn · thư mục sách Tuệ Sỹ (9/2026) thầy đưa vào, ghi công theo từng cuốn. · sách ebook của Pháp Thí Hội (phapthihoi.org, 10/2026), ghi công theo tác giả/dịch giả từng cuốn.