Chánh Hạnh Niệm Phật Vãng Sanh

XIII. Niệm Phật nhiều căn lành, Tạp thiện ít căn lành

TRÍCH DẨN:

Kinh A-di-đà ghi: “Không thể với nhân duyên một ít phước đức căn lành mà được vãng sanh cõi nước kia. Này Xá-lợi-Phất! Nếu có thiện nam, thiện nữ nào nghe nói đến Phật A-di-đà rồi trì niệm danh hiệu ấy trong một ngày, hai ngày, ba ngày, bốn ngày, năm ngày, sáu ngày, bảy ngày, nhất tâm không loạn. Lúc mạng chung, người này được Đức Phật A-di-đà và các vị Thánh hiện đến trước mặt, tâm người ấy không điên đảo, liền được sanh về nước Cực Lạc”.

Hòa thượng Thiện Đạo trong bộ An Lạc Hành Đạo chuyển Kinh Nguyện Sanh Tịnh Độ Pháp Sự Tán quyển hạ, giải thích đoạn kinh trên như sau: Niết-bàn, Cực Lạc chỉ một miền Khó về, bởi hạnh Tạp tùy duyên Vì thế Như Lai chọn pháp yếu Dạy niệm Di-đà chuyên càng chuyên Bảy ngày, bảy đêm không gián đoạn Lâu dài tu tập lại thêm siêng Lâm chung Thánh chúng mang hoa đến Thân tâm vui thỏa ngự liên đài Ngự rồi liền được Vô sanh nhẫn Nhất niệm liền đưa đến Phật tiền Pháp lữ tranh nhau đem y đến Chứng ngay bất thoái, vị Tam hiền.

LUẬN RẰNG:

Không thể với nhân duyên một ít phước đức căn lành mà được sanh về nước kia. Tức những người tu tạp hạnh khó sanh về, cho nên nói “khó về”, bởi hạnh Tạp tùy duyên. Tu Tạp thiện thì ít căn lành, tu niệm Phật thì nhiều căn lành. Long Thư Tịnh Độ¹⁵⁴ ghi: “Kinh A-di- đà khắc trên đá tại Tương Dương là do Trần Nhân Lăng đời nhà Tùy viết chữ, nét chữ thanh thoát rất đẹp, mọi người đều thích ngắm nhìn. Sau câu: “Nhất tâm chẳng loạn” có ghi thêm: “Chuyên trì niệm danh hiệu, vì trì niệm nên tội tiêu diệt. Đây chính là nhân duyên nhiều phước đức căn lành. Bản kinh lưu truyền ở thế gian thiếu câu này”.

Không chỉ có nghĩa nhiều ít mà còn có nghĩa lớn nhỏ và nghĩa thắng liệt. Tức tu Tạp thiện thì căn lành nhỏ, tu niệm Phật thì căn lành lớn; tu Tạp thiện thì căn lành kém, tu niệm Phật thì căn lành thù thắng.

XIV. Vô lượng các Đức Phật trong mười phương đều không chứng thực cho tạp hạnh, chỉ chứng thực cho hạnh Niệm Phật

TRÍCH DẪN:

Quán Niệm Pháp Môn ghi: “Kinh A-di-đà nói: Vô lượng các Đức Phật trong sáu phương đều hiện tướng lưỡi rộng dài che phủ cả tam thiên đại thiên thế giới mà nói lời chân thật rằng: Hoặc Phật còn ở đời hoặc sau khi Phật diệt độ, tất cả những phàm phu tạo tội chỉ cần hồi tâm niệm danh hiệu A-di-đà Phật, nguyện sanh về cõi Tịnh, nhiều thì trọn một đời, ít thì bảy ngày, một ngày, mười niệm, ba niệm, một niệm. Người này lúc sắp qua đời, Đức Phật và các vị Thánh tự đến đón rước, liền được vãng sanh”. Các Đức Phật trong sáu phương hiện tướng lưỡi như thế, nhất định là vì chứng thực cho hàng phàm phu diệt tội, được vãng sanh. Nếu chẳng đúng theo lời chứng thực này được vãng sanh, thì các Đức Phật trong sáu phương sau khi lưỡi hiện ra khỏi miệng sẽ không thể thâu vào mà còn tự nhiên hư nát nữa.

Vãng Sanh Lễ Tán dẫn kinh A-di-đà: “Vô lượng Đức Phật ở phương Đông, vô lượng Đức Phật ở phương Tây, Nam, Bắc, trên, dưới mỗi mỗi đều ở tại trụ xứ của mình, hiện tướng lưỡi che phủ cả tam thiên đại thiên thế giới mà nói lời thành thật rằng: Chúng sanh các ngươi nên tin kinh Nhất Thiết Chư Phật Sở Hộ Niệm này. Thế nào gọi là hộ niệm? Đó là, nếu có chúng sanh xưng niệm danh hiệu Phật A-di-đà, hoặc bảy ngày, hoặc một ngày, cho đến mười tiếng, một tiếng hay chỉ một niệm. Người này nhất định được vãng sanh. Chứng thực cho việc này, nên gọi là kinh Hộ Niệm”. Lại nói: Sáu phương Như Lai đồng minh xác Chuyên trì danh hiệu, đến Lạc bang Đến rồi, hoa nở, nghe diệu pháp Hạnh nguyện Thập địa tự nhiên toàn.

Quán Kinh Sớ ghi: “Các Đức Phật trong mười phương sợ chúng sanh không tin lời của Đức Phật Thích Ca, nên liền đồng tâm, đồng thời, mỗi mỗi hiện tướng lưỡi che phủ cả ba ngàn đại thiên thế giới nói lời thành thật: “Chúng sanh các ngươi nên tin lời Phật Thích-ca nói, khen ngợi và chứng thực. Tất cả phàm phu, không luận là kẻ gây tội, người tạo phước hoặc nhiều hoặc ít, thời gian tu tập lâu hay mau, chỉ cần lâu thì trọn đời, mau thì từ một ngày, bảy ngày nhất tâm chuyên niệm danh hiệu Phật A-di-đà, nhất định sẽ được vãng sanh”.

Pháp Sự Tán¹⁵⁵ ghi: Tâm tâm niệm Phật, đâu nên ngại Sáu phương chư Phật chứng chẳng sai Ba nghiệp chuyên ròng không tạp loạn Hoa sen trăm báu tức thời lai.

Tịnh Độ Ngũ Hội Pháp Sự Tán của thiền sư Pháp Chiếu ghi: Tịnh Độ bậc nhất trong muôn hạnh Mau chóng cấp thiết không gì sánh Không chỉ là lời Thích-ca Phật Mười phương các Phật cũng chứng thành.

LUẬN RẰNG:

Hỏi: Vì sao các Đức Phật trong sáu phương chỉ chứng thực một hạnh Niệm Phật?

Đáp: Theo ý của ngài Thiện Đạo thì hạnh Niệm Phật là bản nguyện của Đức A-di-đà cho nên các Đức Phật mới chứng thực, còn các hạnh khác không phải bản nguyện, nên không chứng thực.

Hỏi: Nếu căn cứ theo bản nguyện mà chứng thực hạnh Niệm Phật, tại sao trong Quán Kinh và kinh Vô Lượng Thọ, khi Đức Thích- ca nói pháp Niệm Phật, các Đức Phật không chứng thực?

Đáp: Câu này có hai cách giải thích. Một, trong hai bộ kinh đó tuy nói hạnh Niệm Phật bản nguyện, nhưng cũng nói đến các hạnh khác, cho nên các Đức Phật không chứng thực. Kinh này chỉ một bề nói hạnh Niệm Phật, nên các Đức Phật mới chứng thực. Hai, trong hai bộ kinh trên, tuy không có lời chứng thực, nhưng đã có lời chứng thực trong kinh A-di-đà. Từ đó suy ra thì hạnh Niệm Phật trong hai bộ kinh trên thật ra cũng có nghĩa chứng thực. Lại nữa, văn kinh này có thể thông với văn của kinh kia. Cho nên Luận Thập Nghi¹⁵⁶ghi:

“Kinh A-di-đà, kinh Vô Lượng Thọ, kinh Cổ Âm Thanh Đà-la-ni¹⁵⁷ đều nói khi Phật Thích-ca thuyết kinh này, có vô lượng các Đức Phật trong mười phương hiện tướng lưỡi che phủ cả ba ngàn đại thiên thế giới, nói lời thành thật rằng: “Tất cả chúng sanh niệm danh hiệu Phật A-di-đà, nhờ sức bản nguyện đại bi của Phật, cho nên nhất định được vãng sanh về thế giới Cực Lạc”.

XV. Các Đức Phật trong sáu phương đều hộ niệm hành giả Niệm Phật

TRÍCH DẪN:

Quán Niệm Pháp Môn ghi: “Kinh A-di-đà nói: Nếu có chúng sanh trong bảy ngày bảy đêm cho đến trọn đời, một lòng chuyên niệm danh hiệu Phật A-di-đà, nguyện vãng sanh, người này luôn được vô lượng Đức Phật trong sáu phương đến hộ niệm, nên gọi là kinh Hộ Niệm. Hộ niệm không để cho ác quỉ thần thừa dịp làm hại, cũng không để vô cớ sanh bệnh, chết oan, gặp nguy hiểm, tất cả tai họa tự nhiên tiêu trừ, không bao giờ đến với thân tâm”.

Vãng Sanh Lễ Tán ghi: “Nếu niệm danh hiệu Phật cầu vãng sanh, thường được vô lượng các Đức Phật trong sáu phương hộ niệm, nên gọi là kinh Hộ Niệm. Vậy nay đã có thệ nguyện tăng thượng đáng nương tựa này rồi, vì sao các Phật tử không gắng sức đi!

LUẬN RẰNG:

Hỏi: Vì sao chỉ có các Đức Như Lai trong sáu phương hộ niệm? Đáp: Không hạn cuộc các Như Lai trong sáu phương, mà Phật A-di-đà, bồ tát Quán Thế Âm... cũng đến hộ niệm. Cho nên trong Vãng Sanh Lễ Tán ghi: “Kinh Thập Vãng Sanh nói: Nếu có chúng sanh niệm danh hiệu Phật A-di-đà, nguyện vãng sanh, Đức Phật ấy liền sai hai mươi lăm vị Bồ-tát theo bảo vệ. Trong tất cả các thời, ngày hay đêm, khi đi đứng, lúc nằm ngồi không để cho ác quỉ, ác thần làm hại. Quán Kinh ghi: Nếu người lễ lạy, trì niệm Phật A-di-đà, nguyện sanh về nước ấy, Đức Phật ấy sẽ sai vô số Hóa Phật, vô số Hóa Bồ-tát Quán Thế Âm, Đại Thế Chí hộ niệm. Các vị Hóa Phật và Bồ-tát ấy lại cùng với hai mươi lăm vị Bồ-tát vừa nêu tạo thành trăm lớp, ngàn lớp vây quanh, không kể khi đi đứng, lúc nằm ngồi, dù ngày hay đêm cũng không bao giờ rời người ấy. Đã có lợi ích quí báu đáng tin này, xin hành giả nên chí tâm cầu vãng sanh”.

Quán Niệm Pháp Môn ghi: “Như Quán Kinh nói: Nếu có người chí tâm niệm Phật A-di-đà và hai vị bồ-tát là Quán Âm, Thế Chí thì ba vị Thánh này luôn làm bạn lành, luôn theo bên để bảo vệ người ấy. Trong phẩm Hành, kinh Bát-chu Tam muội¹⁵⁸, Phật dạy: Nếu người chuyên thực hành tam-muội Niệm A-di-đà Phật này, thì thường được tất cả trời, Tứ thiên vương¹⁵⁹, bát bộ¹⁶⁰ rồng, thần theo bên mình bảo vệ, ưa thích gặp mặt, vĩnh viễn không bị các ác quỉ thần, tai ách, chướng nạn não loạn. Trong phẩm Hộ Trì nói rất rõ điều này. Kinh này còn ghi: “Trừ lúc nào Tam-muội đạo tràng, còn hằng ngày đặc biệt niệm một vạn biến A-di-đà không gián đoạn, nhất định được Đức A-di-đà hộ niệm, giúp tiêu trừ các tội chướng. Lại được Phật và các Thánh thường đến bảo vệ, do đó mà tuổi thọ kéo dài”.

XVI. Đức Phật Thích-ca thiết tha phó chúc danh hiệu A-di-đà cho Xá-lợi-phất

TRÍCH DẪN:

Kinh A-di-đà ghi: “Đức Phật thuyết kinh này xong, Xá-lợi-Phất, các vị Tì-kheo, tất cả trời, người, a-tu-la¹⁶¹ nghe dạy hoan hỉ tin nhận, lễ lạy rồi lui ra.

Trong Pháp Sư Tán, ngài Thiện Đạo giải thích đoạn này như sau:

“Khi Đức Thế Tôn thuyết pháp sắp xong, Ngài đã thiết tha phó chúc danh hiệu A-di-đà.Trong thời năm trược ác tăng mạnh, nhiều người nghi ngờ phỉ báng, đạo tục khinh chê không chịu nghe. Hễ thấy ai tu pháp môn này, liền khởi tâm giận dữ, dùng mọi cách phá hoại, nối nhau sanh oán hận. Những kẻ sanh manh xiển-đề¹⁶² như thế, hủy diệt đốn giáo, sẽ mãi mãi chìm đắm, trải qua số kiếp nhiều như hạt bụi trong đại địa này vẫn không thoát khỏi thân trong ba đường ác. Mọi người hãy đồng tâm sám hối những nhân duyên của tội phá pháp!”

LUẬN RẰNG:

Xét kỹ chú ý của ba bộ kinh¹⁶³, đều chọn hạnh Niệm Phật trong các hạnh làm chỉ thú. Trước nhất, trong kinh Vô Lượng Thọ có ba tuyển chọn là: tuyển chọn bản nguyện, tuyển chọn khen ngợi, tuyển chọn giáo pháp để lưu. Tuyển chọn bản nguyện, tức pháp Niệm Phật này là hạnh vãng sanh mà Tì-kheo Pháp Tạng¹⁶⁴ đã tuyển chọn từ hai trăm mười ức cõi Phật, như đã trình bày kỹ ở trên. Tuyển chọn khen ngợi, trong ba bậc vãng sanh nói ở trên, tuy có nêu đủ các hạnh như phát tâm Bồ-đề... nhưng Đức Thích-ca không khen ngợi, chỉ khen ngợi hạnh Niệm Phật rằng: “Nên biết, dù chỉ một niệm cũng có công đức vô thượng”. Tuyển chọn giáo pháp để lưu, tuy nêu các hạnh thiện, nhưng Đức Thích-ca chỉ chọn một pháp Niệm Phật để lưu lại đời sau.

Trong Quán Kinh cũng có ba loại tuyển chọn: tuyển chọn nhiếp thủ, tuyển chọn Hóa Phật tán thán, tuyển chọn phó chúc. Tuyển chọn nhiếp thủ, trong Quán Kinh tuy nói các hạnh Định-Tán, nhưng ánh sáng của Đức A-di-đà chỉ chiếu đến chúng sanh niệm Phật, giữ lấy không lìa bỏ. Tuyển chọn Hóa Phật khen ngợi, hàng Hạ phẩm thượng sanh tuy có thực hành hai hạnh là nghe kinh và niệm Phật, nhưng Hóa Phật A-di-đà chỉ chọn người niệm Phật mà khen ngợi rằng: “Vì ngươi xưng niệm danh hiệu Phật, các tội tiêu diệt, nên nay ta đến đón ngươi”. Tuyển chọn phó chúc, kinh tuy nói đầy đủ hai thiện Định- Tán, nhưng chỉ phó chúc một hạnh Niệm Phật mà thôi.

Kinh A-di-đà có một loại tuyển chọn là tuyển chọn chứng thực. Các kinh khác tuy nói rất nhiều hạnh vãng sanh, nhưng các Đức Phật trong sáu phương không chứng thực. Đến khi thuyết hạnh Niệm Phật vãng sanh trong kinh này, vô lượng các Đức Phật trong sáu phương mới hiện tướng lưỡi rộng dài che phủ cả tam thiên đại thiên thế giới nói lời thành thật để chứng thực cho việc này.

Kinh Bát-chu Tam-muội có một loại tuyển chọn là tuyển chọn “ngã danh”. Phật A-di-đà tự nói rằng: “Nếu muốn sanh đến nước ta, thì nên luôn niệm danh hiệu ta (ngã danh) không dừng nghỉ.

Bốn loại tuyển chọn: Bản nguyện, nhiếp thủ, ngã danh, Hóa Phật tán thán là của Đức Phật A-di-đà tuyển chọn. Ba loại tuyển chọn còn lại là của Đức Thích-ca tuyển chọn. Thế thì Đức Phật Thích-ca, A-di-đà và vô lượng các Đức Phật trong sáu phương đồng tâm chọn một hạnh Niệm Phật. Cho nên biết, ba kinh đều chọn Niệm Phật làm tông chỉ.

Phàm muốn chóng xa lìa sanh tử, cần phải bỏ Thánh đạo môn mà vào Tịnh độ môn. Trong Tịnh độ môn nên bỏ Tạp hạnh mà tu Chánh hạnh. Trong Chánh hạnh cần phải gác qua Trợ nghiệp mà chọn lấy Chánh định nghiệp. Chánh định nghiệp tức là xưng niệm danh hiệu Phật. Hễ xưng danh liền được vãng sanh, vì nhờ sức bản nguyện của Phật.

Hỏi: Các sư tông Hoa Nghiêm, Thiên Thai, Chân Ngôn, Thiền, Tam Luận, Pháp Tướng đều có soạn những sớ giải cho pháp môn Tịnh Độ, vì sao không y cứ mà chỉ sử dụng các tác phẩm của ngài Thiện Đạo?

Đáp: Các sư kia tuy có soạn sớ giải cho pháp môn Tịnh Độ, nhưng không chọn Tịnh Độ làm tông chỉ, mà lấy Thánh đạo môn làm tông. Cho nên ở đây chỉ căn cứ theo chủ trương của ngài Thiện Đạo.

Hỏi: Tổ sư tông Tịnh Độ rất nhiều như: Ngài Ca Tài ở chủa Hoằng Pháp, Tam tạng Từ Mẫn ... vì sao không y cứ mà chỉ theo ngài Thiện Đạo?

Đáp: Các sư ấy tuy là tông tổ, nhưng chưa đạt được tam-muội, còn ngài Thiện Đạo đã đạt Tam-muội. Đối với đạo đã có chỗ chứng ngộ, cho nên mới y cứ.

Hỏi: Nếu căn cứ theo việc đạt tam-muội, thì thiền sư Hoài Cảm cũng đã phát khởi tam-muội, sao không y cứ?

Đáp: Hòa-thượng Thiện Đạo là thầy, thiền sư Hoài Cảm lả đệ tử. Vì thế nương theo thầy, không nương theo đệ tử, huống gì sự giải thích giữa thầy và trò có nhiều khác biệt. Cho nên không y cứ.

Hỏi: Nếu nói y cứ theo thầy chứ không theo đệ tử, vậy thiền sư Đạo Xước là thầy của hòa-thượng Thiện Đạo, lại là tổ sư của tông Tịnh Độ, vì sao không y cứ?

Đáp: Ngài Đạo Xước tuy là thầy, nhưng chưa phát tam-muội, chẳng biết mình được vãng sanh hay không, mới hỏi Thiện Đạo rằng:

“Đạo Xước niệm Phật có được vãng sanh chăng?”. Sư bảo đặt một đóa sen trước Phật rồi hành đạo bảy ngày, nếu hoa không héo thì được vãng sanh. Ngài Đạo Xước làm theo, quả nhiên trải qua bảy ngày mà hoa không úa vàng. Ngài Đạo Xước khen Sư đã đạt đến chỗ sâu xa. Nhân đó thỉnh Sư nhập định quán xem sẽ được vãng sanh chăng. Sư liền vào định, chốc lát bảo rằng: “Thầy cần phải sám hối ba tội mới được vãng sanh. Một là thầy đặt tôn tượng Phật nơi phòng dưới mái hiên, còn mình thì ở trong phòng sâu. Hai là thường sai khiến người xuất gia. Ba là xây dựng phòng ốc, nhà cửa làm tổn thương các loài côn trùng. Thầy nên đối trước các Đức Phật trong mười phương sám hối tội thứ nhất; đối trước tăng bốn phương, sám hối tội thứ hai; đối trước tất cả chúng sanh, sám hối tội thứ ba. Ngài Đạo Xước lắng tâm xét lại lỗi xưa, rồi nói: “Không sai!”. Thế là Đạo Xước tẩy tâm sám hối. Sau đó đến gặp Sư, Sư nói: “Tội của thầy đã diệt. Về sau, khi có luồng ánh sáng trắng chiếu soi, đó là tướng Thầy vãng sanh” (trích trong Tân Tu Vãng Sanh Truyện). Như thế biết được hòa-thượng Thiện Đạo đã đạt tam-muội, đủ năng lực làm thầy, hàng phàm phu đâu thể biết được giải hạnh của Sư. Huống gì người đời thường nói: “Từ khi Phật pháp truyền đến Trung Quốc đến nay, vẫn chưa xuất hiện bậc thiền sư có đức lớn”. Như thế, danh tiếng tuyệt luân của Sư không thể tán dương hết. Lại thêm lúc soạn sớ giải cho Quán Kinh, cảm được điềm lành, nhiều lần được chư thánh điểm hóa. Đã được các Thánh âm thầm gia hộ mà soạn, cho nên tăng tục thời bấy giờ gọi bộ kinh sớ này là Chứng Định Sớ, mọi người quý trọng như kinh của Phật.

Như trong phần cuối quyển 4, Quán Kinh Sớ, Sư thưa rằng:

“Kính bạch tất cả các bậc tri thức hữu duyên! Tôi là phàm phu trong chốn tử sanh, trí huệ nông cạn, mà giáo pháp của Phật thì sâu xa, đâu dám tự ý sanh kiến giải khác. Do đó, tôi biểu đạt ý nguyện, cầu thỉnh chư Thánh hiển linh chứng nghiệm, ngõ hầu đạt đến chỗ sâu xa. Nam-mô qui mạng tận hư không biến pháp giới tất cả Tam bảo, Đức Phật Thích-ca, Đức Phật A-di-đà, Đức Quán Thế Âm, Đại Thế Chí, đại hải chúng Bồ-tát và tất cả tướng trang nghiêm ở cõi kia ! Ngày hôm nay con muốn giải thích yếu nghĩa kinh này, làm phép tắc cho mai sau. Nếu hợp với bản nguyện đại bi của các Đức Phật trong ba đời, Đức Thích-ca, Đức A-di-đà...thì cầu xin trong mộng thấy được các cảnh giới như con đã nguyện ở trên”.

Trước tôn tượng Phật cầu nguyện rồi, hằng ngày ta tụng ba biến kinh A-di-đà, niệm ba vạn biến danh hiệu A-di-đà Phật và chí thành phát nguyện. Trong một đêm, ta mộng thấy các tướng cảnh giới như nguyện hiện ra rõ ràng trên không trung ở phương Tây. Nào là trăm lớp, ngàn lớp núi báu nhiều màu sắc phát ra vô lượng ánh sáng rực rỡ chiếu xuống mặt đất; mặt đất như vàng ròng, trên đó có các Đức Phật và Bồ-tát, hoặc ngồi, hoặc đứng, hoặc nói, hoặc im lặng, hoặc cử động, hoặc đứng yên. Khi thấy như vậy, ta đứng quán sát hồi lâu mới tỉnh thức. Sau khi thức, lòng ta vô cùng vui mừng liền biên soạn Nghĩa môn¹⁶⁵. Từ đó về sau, hằng đêm ta thường mộng thấy một vị Tăng đến chỉ bày khoa văn¹⁶⁶. Sau khi xong thì không còn thấy nữa. Khi soạn xong, ta lại chí tâm định kỳ hạn bảy ngày, mỗi ngày tụng mười biến kinh A-di-đà, niệm danh hiệu Phật A-di-đà ba vạn biến. Đầu đêm, cuối đêm quán tưởng các tướng trang nghiêm của cõi Phật ấy, thành tâm qui mạng tất cả, nhất nhất đều thực hành như đã nói trên. Đêm thứ nhất, ta thấy ba cái cối xay bằng sức nước đang tự xoay bên đường, rồi bỗng nhiên có một người cưỡi lạc đà trắng đến khuyên: “Sư nên nỗ lực, nhất định vãng sanh, chớ lui sụt ! Cõi này xấu ác, khổ nhiều, không nên nhọc lòng ưa thích”.

Ta đáp: “Được Hiền giả có lòng tốt chỉ dạy, tôi xin lấy cái chết làm kỳ hạnh, không dám sanh tâm biếng trễ... Đêm thứ hai, ta thấy Đức Phật A-di-đà, thân màu vàng ròng, ngồi trên tòa sen vàng nơi cội cây bảy báu, có mười vị Tăng vây quanh, mỗi mỗi cũng ngồi nơi cội cây báu. Trên cây nơi Đức Phật ngồi có y trời treo quanh. Ta ngồi chắp tay, mặt quay về hướng Tây mà nhìn. Đêm thứ ba, ta thấy hai trụ rất lớn và cao vút, treo tràng phan năm màu, đường sá ngang dọc, người xem rất đông. Thấy các tướng này, ta liền thôi, không tiếp tục đến trọn bảy ngày. Các linh tướng ta thấy ở trên vốn là vì chúng sanh, chớ không phải vì mình, cho nên chẳng dám che dấu, mà ghi lại sau bộ sớ này, mong truyền đến đời sau. Nguyện cho tất cả những ai nghe được, phát khởi lòng tin, hoặc thấy được mà quy hướng Tây phương. Nguyện đem công đức này hồi hướng cho tất cả chúng sanh đều phát tâm Bồ-đề, đối xử với nhau bằng lòng từ, nhìn nhau bằng mắt Phật, quyến thuộc Bồ-đề là thiện tri thức chân thật. Nguyện cho tất cả chúng sanh đồng trờ về cõi Phật, đồng thành Phật đạo”.

Bộ Sớ giải này đã cầu thỉnh Phật, Thánh chứng minh, xác định xong, không thể thêm bớt một lời, một câu. Nếu ai muốn sao chép, nhất nhất phải y như pháp chép kinh.

Kinh nghĩ rằng: Quán Kinh Sớ của hòa-thượng Thiện Đạo chính là kim chỉ nam của giáo Tây Phương, là phương tiện không thể thiếu của hành giả Tịnh độ. Vậy hành giả Tịnh độ cần phải quí kính. Trong lời kể: Mỗi đêm mộng thấy một vị Tăng chỉ dạy huyền nghĩa¹⁶⁷. Vị Tăng này e là Đức A-di-đà ứng hiện. Như thế các vị nên cho rằng bộ sớ giải này là do Đức A-di-đà truyền dạy. Huống gì, vào thời Đường, người người truyền rằng ngài Thiện Đạo là hóa thân của Phật A-di-đà. Thế thì các vị nên cho rằng văn sớ này là do chính Đức A-di-đà thuyết. Đã nói: “Muốn sao chép, nhất nhất phải nên y như pháp chép kinh”, thì biết đây là lời chân thật vậy. Ngưỡng tìm về Bản địa¹⁶⁸ thì Ngài chính là Pháp vương của bốn mươi tám nguyện, lời xướng niệm Phật của bậc Thập kiếp chánh giác thật có bằng chứng; cúi hỏi đến Thủy tích thì đây chính là Đạo sư chuyên tu niệm Phật, lời vãng sanh của bậc đạt Tam-muội chánh thọ thật chẳng nghi. Bản-Tích tuy khác, nhưng con đường giáo hóa chẳng hai. Lúc ấy bần đạo xem đọc sớ văn, tạm hiểu được bản ý, quyết định bỏ các hạnh khác mà trở về niệm Phật. Từ đó đến nay, dù tự tu hay độ người đều chọn lấy môn Niệm Phật. Cho nên, chỉ rõ bến bờ chung Tây phương cho người tham học, dạy khuyên biệt hạnh Niệm Phật cho những người thích hành trì. Người tin pháp này thì nhiều, người không tin rất ít.

Nên biết giáo pháp Tịnh Độ hợp thời cơ mà đang lưu thông, hạnh nghiệp Niệm Phật cảm đến triều đình mà tiến thoái. Nhưng nay chẳng vì mong được kính ngưỡng, mà vì không thể chối từ, mới gom chép những văn từ và nghĩa lý cốt yếu của môn Niệm Phật. Tôi chỉ quan tâm đến chỉ thú mà không kể mình là kẻ bất tài, thật là không biết hổ thẹn ! Mong rằng mọi người một khi xem qua liền chôn kỹ nơi chân tường, chớ sơ suất để bên song cửa, khiến cho người phá pháp phải rơi vảo đường ác !

Nguyên Không Pháp Nhiên thuật.

LỜI TỰA KHẮC IN

Tuyển Trạch Bản Nguyện Niệm Phật Tập do Tổ sư ta là hòa- thượng Nguyên Không soạn theo lời thỉnh cầu của Nguyệt Luân điện hạ (Đằng Nguyên Kiêm Thực). Tập sách này gồm có bốn bản: Một là cảo bản, tức là bản chỉ luận giải ba bộ kinh Tịnh độ; hai là sách bản, tức là bản trình cho Điện hạ và đại sư Nguyên Quang; ba là chánh bản, tức là bản hiệu đính lần cuối, cho khắc in lưu thông, Bình Thị (Bình Triều Cơ Thân) viết lời tựa; bốn là quảng bản tức là bản được các đệ tử tăng bổ, chỉnh sửa văn từ. Bản thứ nhất và bản sau cùng không lưu truyền, chỉ in ấn phát hành bản thứ hai và ba.

Xét rằng, Tổ ta vào tháng 11 năm Tân Mùi, niên hiệu Kiến Lịch, từ Nhiếp Tân trở về Lạc Dương, mà Bình Thị viết lời tựa vào hạ tuần tháng ấy. Như thế thì biết, bản thứ ba được hiệu đính và in ấn lưu thông là chủ ý của Tổ, nên lấy làm chánh bản. Đến năm Diên Ứng thứ nhất có người khắc in lại bản thứ hai, trong lời bạt ghi là y cứ vào nguyên bản và chỉnh sửa những chỗ sai sót. Ý nghĩa là từ bản Kiến Lịch, nhưng nghi là do môn nhân đệ tử thực hiện. Tổ thường khuyên nên cho lưu truyền rộng rãi sách này, nhưng đâu có lý nào Tổ còn tại thế mà đệ tử lại sửa càn và tự ý khắc in ư? Hơn nữa, người ghi chú dùng bản thứ hai làm bản chính, nhưng lại lấy bản Kiến Lịch để đối chứng mà định câu chữ đúng sai. Như thế há chẳng phải là sửa lại hay sao? Nhưng những bản khắc in từ sau niên hiệu Kiến Trường đều theo bản Diên Ứng, là thế nào đây?

Nay muốn khắc in lại bản Kiến Lịch để lưu hành ở đời. Bạch Dự Đại hòa-thượng ở bản sơn Tri Ân vừa nghe việc này đã vô cùng khen ngợi, quyên góp tài vật, đốc thúc khắc in. Sau khi in xong, cất giữ cẩn thận tại bản sơn¹⁶⁹.

Tôi kính ghi nhân duyên tại cuối sách và tùy hỉ công đức các bậc

Tôn túc đã quyên góp tư tài khắc in tập sách nổi tiếng này: Hòa- thượng Siêu Dự viện Thanh Tịnh Hoa ở Lạc Dương, hòa-thượng Huyền Dự chùa Tri Ân ở Trường Đức Sơn, hòa-thượng Huân Dự chùa Quang Minh ở Từ Vân Sơn, hòa-thượng Thuần Cách chùa Thệ Nguyện ở Lạc Dương.

Ngày 25 tháng Giêng năm Bính Tí, niên hiệu Nguyên Lộc thứ nhất, sa-môn Nghĩa Sơn quyên góp khắc in.

YẾU NGHĨA KINH VÔ LƯỢNG THỌ

I. Đại ý kinh

Sở dĩ Đức Phật Thích-ca bỏ cõi Tịnh mà về trụ nơi cõi uế, là vì muốn nói giáo pháp Tịnh độ khuyến dụ chúng sanh sanh về cõi Tịnh. Đức A-di-đà lìa cõi Uế đến cõi Tịnh, là muốn tiếp dẫn chúng sanh sanh về cõi Tịnh. Đó chính là bản ý nhiếp thủ Tịnh độ, xuất hưng Uế độ của các Đức Phật. Hòa-thượng Thiện Đạo nói rằng: “Đức Thích- ca ở phương này đưa tiễn, Đức A-di-đà tại cõi kia đến đón tiếp. Nơi kia kêu gọi, nơi đây tiễn đưa. Đây chính là đại ý của kinh.

II. Lập giáo khai tông

Các tông phái lập giáo khác nhau. Trong đó tông Pháp Tướng lập ba thời, tông Tam Luận lập hai tạng, tông Thiên Thai lập bốn giáo năm thời, tông Hoa Nghiêm lập năm giáo mười tông, tông Chân Ngôn lập hai giáo và mười trụ tâm. Riêng việc lập giáo của tông này, thiền sư Đạo Xước lập hai giáo để phán định giáo pháp trong một đời của Đức Phật, đó là Thánh đạo môn và Tịnh độ môn. Thánh đạo môn gồm Đại thừa, Tiểu thừa, Hiển giáo, Mật giáo. Tịnh độ môn, gồm những kinh điển nói về pháp vãng sanh Tịnh độ trong Đại thừa, còn trong giáo Tiểu thừa hoàn toàn không nói đến Tịnh độ môn. Kinh này thuộc về giáo Tịnh Độ. Theo Thánh đạo Tam thừa, Tứ thừa thì nay đúng vào thời kỳ Chánh và Tượng đã qua, Mạt pháp đang đến, chỉ có giáo pháp suông mà không có người tu hành chứng ngộ. Cho nên chúng sanh thời Mạt pháp mà mong cầu đoạn phiền não, chứng đắc chân lý, nhập thánh đạo, chứng quả, hẳn thật khó. Thế thì chúng sanh thời ác trược lấy gì để xa lìa sanh tử? Tu tập pháp môn Vãng sanh tịnh độ, dù chưa đoạn sạch vô minh phiền não, nhưng chỉ cần nương theo nguyện lực của Đức Phật A-di-đà, nhất định sẽ vượt khỏi ba cõi, vĩnh viễn xa lìa sanh tử. Về sự tích vãng sanh được ghi chép rất nhiều trong các bộ truyện ký. Cho nên biết, Vãng sanh Tịnh độ là pháp môn chưa đoạn phiền não mà có thể vượt ba cõi. Vào thời Mạt pháp, ngoài môn Vãng sanh Tịnh độ ra, không có pháp môn nào có thể giúp người thoát sanh tử. Cho nên muốn chóng thoát cảnh ma năm trược, vượt hai loại tử khổ, thì cần phải trở về Tịnh độ môn. Thiền sư Đạo Xước giải thích kinh này là cắt ngưng năm đường. An Lạc Tập quyển hạ ghi: “Nếu căn cứ theo việc tu tập đối trị, đoạn trừ ở cõi này thì trước phải đoạn Kiến hoặc¹⁷⁰”, lìa nhân ba đường, dứt quả ba đường. Sau đó mới đoạn Tu hoặc¹⁷¹, lìa nhân trời người, dứt quả trời người. Đó là theo thứ tự đoạn trừ, không phải là cắt ngang năm đường ác. Nếu được sanh về cõi Tịnh của Đức A-di-đà, thì tức thời lìa bỏ năm đường ác tức đoạn quả, năm đường tự nhiên đóng, tức đoạn nhân”.

Các tông Thiên Thai, Chân Ngôn đều cho mình là đốn giáo, nhưng phải đoạn phiền não mới chứng chân lý, cho nên cũng còn là tiệm. Chỉ có giáo này mới nói về phàm phu chưa đoạn phiền não mà ra khỏi đêm dài sanh tử. Cho nên giáo này là đốn trong đốn vậy.

III. Bản-Mạt của giáo Tịnh độ

Giáo Vãng sanh có căn bản và chi mạt. Như tông Chân Ngôn có kinh Tì-lô-giá-na là bộ kinh căn bản, Tạp bộ là chi mạt. Giáo Tịnh độ cũng như vậy, kinh này là căn bản, các kinh khác phụ nói về giáo vãng sanh đều là chi mạt. Kinh này là giáo chánh vãng sanh, các kinh khác là giáo phụ vãng sanh. Kinh này là giáo Hữu công vãng sanh, các kinh khác là giáo Vô công vãng sanh. Kinh này là giáo Cụ túc vãng sanh, các kinh khác là giáo Bất cụ túc vãng sanh ...

IV. Giải thích tên kinh

PHẬT THUYẾT VÔ LƯỢNG THỌ KINH, Phật là âm Phạn, Trung Quốc dịch là Giác. Vì tự giác, giác tha, giác hạnh đã viên mãn, nên gọi là Phật. Ở đây chính là Đức Thích-ca năng thuyết, cũng là nêu hiệu chung để hiển rõ thể riêng. Thuyết tức là dùng miệng trình bày, lấy danh cú làm thể. Vô Lượng Thọ tức là tên của Đức Phật sở thuyết, tiếng Phạn là A-di-đà, Trung Quốc dịch là Vô Lượng Thọ. Kinh, tiếng Phạn là Tu-đa-la, Trung Quốc dịch là tuyến (sợi chỉ dọc). Lời của bậc thánh xuyên suốt các pháp giống như sợi chỉ xâu giữ các đóa hoa, không để cho rơi rớt mất. Đây chính là dùng dụ để lập danh. Tuyến có công năng xâu hoa, kinh có công năng giữ sợi chỉ ngang, công dụng như nhau, cho nên cũng gọi là kinh. Kinh này nói về công đức nguyện nhân và chứng quả của Đức Phật A-di-đà, cho nên gọi là kinh Vô Lượng Thọ.

YẾU NGHĨA KINH QUÁN VÔ LƯỢNG THỌ

I. Chú ý thuyết kinh

Kinh Vô Lượng Thọ tuy nói việc tu nhân cảm quả của Đức A-di-đà chủ giáo hóa, nhưng chưa nói đến việc tu nhân, cảm quả của hành giả được giáo hóa. Kinh Vô Lượng Thọ tuy đã nói ba phẩm vãng sanh, nhưng chưa nói đến ý nghĩa chín phẩm. Kinh này chia ba phẩm thành chín phẩm, đó là chủ ý. Lại có rất nhiều ý khác, ở đây chỉ nêu một, hai ý như thế mà thôi.

II. Giải thích tên kinh

PHẬT THUYẾT QUÁN VÔ LƯỢNG THỌ KINH, Phật là giáo chủ năng thuyết. Thuyết, tức là giáo pháp được giáo chủ nói ra, đó là Định thiện và Tán thiện. Để phân biệt không phải là các Bồ-tát, Thánh đệ tử và các ngoại đạo thuyết, cho nên mới nói “Phật thuyết”. Quán, tức là năng quán, gồm chung mười ba pháp quán. Vô Lượng Thọ, tức là cảnh sở quán, chỉ riêng cho cảnh quán thứ chín. Tuy có mười ba, nhưng chỉ nêu một danh hiệu Vô Lượng Thọ là đã gồm thâu tất cả. Vì sao? Vì Vô Lượng Thọ là thân chánh báo của Đức A-di-đà Như Lai, giáo chủ cõi ấy, đã có chánh báo tức có cây báu, ao báu ... y báo. Cho nên chỉ nêu chánh báo mà gồm thâu cả y báo. Hơn nữa, Vô Lượng Thọ là giáo chủ cõi ấy, đã có giáo chủ ắt sẽ có các bồ-tát quyến thuộc Quán Thế Âm, Đại Thế Chí ... Cho nên nêu chủ mà gồm thâu quyến thuộc. Kinh gồm các nghĩa: quán (xuyên suốt), tuyến (giữ gìn), thường (thường hằng), pháp (phép tắc sanh giải ngộ).

III. Phân biệt Định thiện và Tán thiện

Nhân của hành nghiệp vãng sanh tuy rất nhiều, nhưng không ngoài Định và Tán. Định tức bặt suy nghĩ để lắng tâm, Tán tức lìa ác tu thiện. Định thiện gồm có mười ba pháp quán, từ pháp quán mặt trời đến pháp tạp tưởng. Tán thiện gồm ba phước và hành nghiệp của chín phẩm.

Nguyên Không Pháp Nhiên

YẾU NGHĨA KINH A DI ĐÀ

I. Nền tảng của giáo vãng sanh

Kinh này là nền tảng của giáo vãng sanh Cực lạc. Yếu chỉ vãng sanh Cực lạc được nói nhiều trong các kinh luận, nhưng chỉ có kinh Vô Lượng Thọ, kinh A-di-đà và kinh Quán Vô Lượng Thọ là luận đến chỗ cùng tột. Vì sao biết được như thế? Vì có sáu đoạn văn sau đây:

1. Quán Vô Lượng Thọ Kinh Sớ của hoà-thượng Thiện Đạo: Khi giải thích phần Chánh hạnh chuyên tu, bản kinh sớ này ghi: “Nhất tâm chuyên đọc tụng kinh Vô Lượng Thọ, kinh Quán Vô Lượng Thọ và kinh A-di-đà ”. Nay căn cứ theo đoạn văn này, thì hành giả cầu sanh Tây phương nên chuyên tâm đọc tụng ba bộ kinh trên.

2. Luận Thập Nghi của đại sư Thiên Thai Trí Giả: Đoạn nghi thứ tư trong luận này ghi: Hỏi: Vì sao không niệm bất cứ một Đức Phật nào trong cõi Tịnh ở mười phương, mà chỉ chọn niệm Đức Phật A-di-đà? Đáp: Vì hàng phàm phu vô trí, không dám tự ý, chỉ biết vâng theo lời Phật dạy. Cho nên chỉ niệm Đức Phật A-di-đà”. Thế nào là nghe lời Phật dạy? Đức Thích-ca thuyết pháp trong một đời, bất cứ nơi nào giáo pháp của Ngài cũng chỉ khuyên chúng sanh chuyên tâm niệm Phật, cầu sanh về thế giới Cực lạc ở phương Tây. Như hơn mấy mươi bộ kinh luận: Kinh A-di-đà, kinh Vô Lượng Thọ, kinh Quán Vô Lượng Thọ, Luận Vãng Sanh ... đều thiết tha chỉ bày, khuyên cầu sanh Tây phương Tịnh độ. Vì thế chỉ niệm Đức Phật A-di-đà. Hơn nữa, chỉ riêng Đức Phật A-di-đà mới có bốn mươi tám nguyện đại bi, tiếp dẫn chúng sanh. Quán Kinh ghi: “Đức Phật A-di-đà có tám vạn bốn ngàn tướng, mỗi một tướng lại có tám vạn bốn ngàn vẻ đẹp tùy hình, từ mỗi vẻ đẹp phóng ra tám vạn bốn ngàn tia sáng, mỗi một tia sáng lại chiếu khắp pháp giới, nhiếp giữ những chúng sanh niệm Phật, không bao giờ lìa bỏ. Nếu có người niệm thì cơ cảm tương ứng, nhất định được vãng sanh”. Nay theo văn này, thì các đạo tục cầu vãng sanh nên học ba bộ kinh: Kinh A-di-đà, kinh Quán Vô Lượng Thọ, kinh Vô Lượng Thọ, và một bộ Luận Vãng Sanh ...

3. Tây Phương Yếu Quyết của đại sư Khuy Cơ: Trong phần nói về Cung kính tu trong Tứ tu ghi: “Cung kính tu có năm trường hợp:

a. Cung kính những bậc Thánh có duyên: Lúc đi đứng nằm ngồi không xoay lưng về phương Tây; hỉ mũi, khạc nhổ, đại tiểu tiện không hướng về Tây.

b. Cung kính kinh tượng có duyên: Cung kính tượng, tức là tạo tượng biến tướng A-di-đà Tây phương. Nếu không thể tạo lớn và đầy đủ các Tôn vị, thì chỉ cần vẽ một Đức Phật và hai vị Bồ-tát cũng được.Về giáo thì dùng bọc năm màu giữ các kinh A-di-đà... đồng thời tự mình đọc tụng, khuyên dạy người đọc tụng.Tôn trí tượng trong phòng, ngày đêm sáu thời lễ bái sám hối, đốt hương, dâng hoa cúng dường, đặc biệt trân trọng tôn kính.

c. Cung kính thiện tri thức có duyên: Nếu có người tuyên dương giáo nghĩa Tịnh độ, dù xa ngàn dặm cũng phải gần gũi, cung kính cúng dường. Đối với những vị tu các pháp môn khác cũng phải xem chính như mình, càng phải tôn trọng. Nếu khinh thường sẽ bị tội nặng, cho nên cần phải cung kính hết thảy để trừ chướng ngại.

d. Cung kính bạn đồng tu: một mình tu tập, do chướng sâu nặng nên đạo nghiệp khó thành tựu, vì thế cần phải nhờ vào bạn tốt phò nguy, cứu nạn, trợ giúp lẫn nhau. Bạn đồng tu chính là duyên lành, nên cần phải xem trọng.

e. Cung kính Tam bảo: Đồng thể Tam bảo, Biệt tướng Tam bảo và Trụ trì Tam bảo đương nhiên phải vô cùng cung kính, ở đây không cần trình bày.

Theo đoạn văn trên thì hành giả Tịnh độ phải cung kính tượng Đức Phật A-di-đà, phải chuyên đọc tụng kinh A-di-đà... Như vậy, đại sư Khuy Cơ cũng khuyên người cầu vãng sanh nên lấy việc chuyên niệm danh hiệu Phật A-di-đà và đọc tụng kinh này làm nền tảng.

4. Luận Tịnh Độ của ngài Ca Tài: trong luận này đã dẫn dụng mưởi hai bộ kinh và bảy bộ luận để chứng thực cho giáo vãng sanh Tịnh độ. Mười hai kinh: Vô Lượng Thọ, Quán Vô Lượng Thọ, A-di- đà ... bảy luận: Vãng Sanh, Khởi Tín ...

5. Trí Cảnh Sớ: chủ trương cũng đồng với Ca Tài.

6. Vãng Sanh Yếu Tập của ngài Huệ Tâm Nguyên Tín: trong tập sách này dẫn dụng Luận Thập Nghi của ngài Trí Khải và Luận Tịnh Độ của ngài Ca Tài để minh chứng.

Như thế biết rằng, có rất nhiều kinh luận nói về giáo nghĩa vãng sanh Tây phương Cực lạc, nhưng ba bộ kinh này là thiết yếu nhất.

II. Luận về sự hơn và kém của hai hạnh

Trong Vãng Sanh Yếu Tập chia hành nghiệp vãng sanh làm hai môn là Niệm Phật và Chư hạnh (các hạnh), lại lập ra mười môn để trình bày về hạnh Niệm Phật. Trong môn thứ tám là Niệm Phật chứng cứ, dùng Niệm Phật đối với Chư hạnh mà đưa ba phen hỏi đáp.

Hỏi: Tất cả nghiệp thiện đều có lợi ích, mỗi mỗi đều có thể trợ giúp vãng sanh, vì sao chỉ khuyên một môn Niệm Phật?

Đáp: Nay khuyên niệm Phật, không phải là ngăn, không cho thực hành các hạnh thiện quí báu khác. Chỉ vì môn Niệm Phật dễ thực hành đối với tất cả các thành phần nam nữ, giàu nghèo, tăng tục, thuận tiện trong mọi oai nghi đi, đứng, nằm, ngồi, đồng thời thích hợp mọi lúc, mọi nơi. Cho đến lúc lâm chung nguyện cầu vãng sanh được như nguyện, tất cả không gì hơn môn Niệm Phật. Cho nên kinh Mộc hoạn ghi: “Vua Ba-lưu-li nước Nan-đà sai sứ giả đến thưa Đức Phật rằng: ‘Kính xin đức Thế Tôn rủ lòng thương xót ban cho con pháp yếu, để ngày đêm con có thể dễ dàng hành trì, hầu trong đời tương lai, con xa lìa các khổ !’

Đức Phật dạy: ‘Này Đại vương! Nếu muốn diệt trừ phiền não chướng¹⁷², báo chướng¹⁷³, thì nên dùng hạt Mộc hoạn xâu thành vòng chuỗi một trăm lẻ tám hạt, luôn mang theo bên thân, đi đứng nằm ngồi hằng chí tâm, chuyên tâm, không tán loạn xưng niệm Phật-đà (Phật), Đạt-ma (Pháp), Tăng-già (Tăng). Một niệm xưng danh thì lần một hạt; cứ như thế hoặc mười, hoặc trăm, ngàn, vạn ... Nếu đủ hai mươi vạn biến mà thân tâm không loạn, không còn tà vạy, thì sau khi mạng chung được sanh lên cõi trời thứ ba là Viêm-ma thiên¹⁷⁴ hưởng thọ niềm an lạc, y phục tự nhiên đến. Nếu niệm đủ một trăm vạn biến thì trừ được một trăm lẻ tám món phiền não, ngược dòng sanh tử, hướng đến niết-bàn, đạt được đạo quả Vô thượng”. Huống gì trong Thánh giáo, rất nhiều nơi lấy môn Niệm Phật làm hành nghiệp vãng sanh. Nay lược nêu mười đoạn văn để minh chứng.

* Kinh Chiêm Sát quyển hạ ghi: “Nếu người nào muốn sanh về cõi Tịnh hiện tại ở phương khác, thì nên chuyên tâm tụng niệm danh hiệu Đức Phật thế giới ấy, đồng thời nhất tâm không loạn, quán tưởng như trên. Người ấy nhất định sẽ được sanh về cõi nước ấy, căn lành tăng trưởng, chóng thành tựu ngôi vị Bất thoái”.

* Kinh Vô Lượng Thọ ghi: “Hành nghiệp của ba bậc vãng sanh, tuy có sâu cạn khác nhau, nhưng đều nói: Một bề chuyên niệm danh hiệu Phật Vô Lượng Thọ”.

* Trong Bốn mươi tám nguyện, có phát một nguyện riêng về niệm Phật: “Dù chỉ mười niệm, nếu chẳng được sanh, ta không giữ ngôi Chánh giác”.

* Quán Kinh có ba đoạn:

- “Đối với người phạm tội cực nặng, không có cách nào khác, ngoài việc xưng niệm danh hiệu A-di-đà để được vãng sanh Cực lạc”

- “Nếu người một lòng muốn sanh về Tây phương, nên quán tưởng tượng Đức Phật cao một trượng sáu ngự trong ao sen”.

- “Ánh sáng chiếu khắp các thế giới trong mười phương, nhiếp thủ chúng sanh niệm Phật, không bao giờ buông bỏ”.

* Kinh A-di-đà ghi: “Không thể với nhân duyên một ít phước đức căn lành mà được vãng sanh nước ấy. Nếu có người nam, người nữ thiện lương nào nghe nói đến danh hiệu của Đức Phật A-di-đà mà nhớ nghĩ từ một ngày cho đến bảy ngày, nhất tâm không loạn, người này lúc sắp chết sẽ được Đức A-di-đà và các Thánh hiện đến trước mặt. Đến lúc chết, tâm người này không điên đảo, nên liền được vãng sanh”.

* Kinh Bát-chu Tam-muội ghi: “Phật A-di-đà nói: Nếu muốn sanh vào cõi nước của ta, thì nên niệm danh hiệu ta. Phải chuyên niệm, không giàn đoạn. Như vậy sẽ được sanh vào cõi nước của ta”.

* Kinh Cổ Âm Vương ghi: “Nếu bốn chúng nhất tâm trì niệm danh hiệu Đức Phật kia, nhờ công đức này, lúc sắp chết, Đức Phật A- di-đà và đại chúng hiện đến trước mặt khiến cho người ấy nhìn thấy. Sau khi thấy, người ấy liền được vãng sanh”.

* Luận Vãng Sanh thì dùng công đức quán niệm y báo và chánh báo của Đức Phật A-di-đà làm hành nghiệp vãng sanh.

Hỏi: Không có đoạn văn kinh luận nào khuyên tin và thực hành các hạnh sao?

Đáp: Các hạnh khác nhân trình bày các công năng mà nói về việc vãng sanh, không như hạnh Niệm Phật luận thẳng vào chỗ cốt yếu của hành nghiệp vãng sanh. Hơn nữa, Đức Phật đã dạy nên niệm danh hiệu của Ngài, lại cũng không nói ánh sáng chiếu soi, nhiếp thủ những người tu các hạnh khác. Văn kinh rõ ràng như thế, sao lại nghi ngờ?

Hỏi: Các kinh đều nói tùy thuận muôn ngàn căn cơ chúng sanh, vì sao lại hạn hẹp chỉ chấp một kinh?

Đáp: Trong luận Đại Thừa Khởi Tín¹⁷⁵của ngài Mã Minh¹⁷⁶ có ghi: “Những chúng sanh mới học pháp này thường hay khiếp nhược, sợ hãi, không có lòng tin, muốn thoái lui. Nên biết rằng, Như Lai có phương pháp rất khéo léo bảo vệ lòng tin cho chúng sanh, tùy thuận nhân duyên chuyên tâm niệm Phật, tùy nguyện được vãng sanh cõi Phật ở phương khác. Như trong Khế kinh ghi: “Nếu người nào chuyên tâm niệm Phật A-di-đà, giáo chủ Tây phương, và hồi hướng tất cả những nghiệp lành đã tạo, nguyện sanh về nước ấy, thì nhất định được vãng sanh”. Như thế đủ biết Khế kinh phần nhiều lấy việc niệm Phật làm yếu chỉ vãng sanh. Nếu không như thế, thì không đạt tận lý của Tứ y bồ-tát¹⁷⁷. Nói không đạt tận lý, nghĩa là tuy Phật vì muốn hợp tất cả các căn cơ, cho nên nói hai môn Niệm Phật và Chư hạnh, nhưng chưa phân biệt rõ. Tứ y luận sư xuất thế sau khi Phật đã diệt độ, suy tìm chủ ý của Phật, thuật lại hành nghiệp vãng sanh, nhưng không dạy tu Chư hạnh vãng sanh, mà chỉ khuyên niệm Phật vãng sanh. Nay bỏ Chư hạnh tùy thuận của Như Lai thì đạt được tận lý của Tứ y.

Tuy có ba câu, nhưng trong lời đáp có đến sáu nghĩa. Một là nghĩa khó dễ. Hai là nghĩa nhiều phần ít phần. Ba là nghĩa nói gián tiếp và trực tiếp. Bốn là nghĩa bản nguyện và chẳng phải bản nguyện. Năm là nghĩa ánh sáng nhiếp thủ và không nhiếp thủ. Sáu là nghĩa Như Lai tùy thuận và đạt tận lý của Tứ y.

I. Chủ ý thuyết kinh

Trong Quán Kinh, đầu tiên tuy nói Chư hạnh phù hợp với tất cả cơ duyên, nhưng sau lại bỏ Chư hạnh mà trở về hạnh Niệm Phật. Nhưng trong các kinh trên, văn nói về Chư hạnh rất nhiều mà văn nói về hạnh Niệm Phật rất ít. Vì thế, hàng tu học rất dễ lầm chủ ý, phải trái khó định. Cho nên kinh này bỏ Chư hạnh, chỉ nói một hạnh Niệm Phật, để giúp cho hành giả khởi lòng tin bền chắc đối với môn Niệm Phật.

II. Giải thích tên kinh

PHẬT THUYẾT A DI ĐÀ KINH. Phật, tức là Thích Tôn, giáo chủ cõi Ta-bà đầy đủ ba thân, vạn đức. Thuyết, tức là thanh giáo¹⁷⁸, dùng để giáo hóa chúng sanh cõi này, đầy đủ tám âm¹⁷⁹, bốn biện¹⁸⁰ A-di-đà, tức là hiệu của giáo chủ cõi Tây phương, được các Đức Phật trong mười phương khen ngợi. Nhưng kinh này nói các việc: Một ngày cho đến bảy ngày niệm Phật, các Đức Phật trong mười phương chứng thật, công đức y báo, chánh báo của cõi ấy, nhưng chỉ một danh hiệu A-di-đà đã gồm thâu tất cả. Vì A-di-đà là đấng năng thành, y chánh là quả báo sở thành. Nêu ra “Phật năng thành” thì gồm cả quả sở thành. Lại nữa A-di-đà là Phật được chứng thực, các

Đức Phật là người chứng thực. Nêu Phật được chứng thực là gồm các Đức Phật chứng thực. Kinh, thì như trước đã giải thích.

Nguyên Không Pháp Nhiên

YẾU NGHĨA VÃNG SANH YẾU TẬP

I. Đại ý

Pháp tánh bình đẳng không có các tướng nhiễm tịnh, nhưng không lìa nhiễm tịnh giả hữu do duyên khởi. Cho nên Đức Phật khuyên chúng sanh nên nhàm chán cõi Uế, ưa thích cõi Tịnh. Nhưng nếu chỉ nhàm chán suông thì nhọc công vô ích, ưa thích suông thì trọn không thể nào đến được. Vì thế người tu hạnh Niệm Phật nên cầu vãng sanh. Nếu đầy đủ hạnh nguyện, nhất định sẽ đến Tịnh độ. Đó là đại ý của tập sách này.

II Giải thích tên sách

VÃNG SANH YẾU TẬP. Vãng sanh, tức lìa bỏ cõi này mà đến cõi kia hóa sanh vào hoa sen. Từ nơi thảo am, trong chớp mắt bỗng ngồi kiết già nơi đài sen theo sau các Thánh, trong một niệm liền đến thế giới Cực Lạc ở Tây phương. Yếu, nghĩa là trong tập này, tuy nói cả hai hạnh, nhưng không lấy Chư hạnh làm cốt yếu mà chỉ lấy hạnh Niệm Phật làm cốt yếu. Chỉ vì lấy hạnh Niệm Phật làm cốt yếu cho sự nghiệp vãng sanh, cho nên trong lời tựa có ghi: “Căn cứ vào một môn Niệm Phật mà gom chép các đoạn văn kinh luận cốt yếu”. Lại trong phần tổng kết Yếu hạnh có ghi: “Niệm Phật là cội gốc của hành nghiệp vãng sanh”. Trong chương thứ tám Niệm Phật chứng cứ có ghi: “Luận thẳng vào điểm cốt yếu của hành nghiệp vãng sanh, thì phần nhiều nói đến Niệm Phật”. Lại nói: “Biết rõ Khế kinh đều lấy Niệm Phật làm cốt yếu cho hạnh vãng sanh”. Theo các đoạn văn trên, thì chữa “Yếu” này dành riêng cho hạnh Niệm Phật, không chung cho các hạnh. Tập, tức là gom tập những đoạn văn nói về Niệm Phật vãng sanh trong các kinh luận.

Nguyên Không Pháp Nhiên Tháng 6 năm Đinh Mùi – PL 2551 (2007) Thích Nguyên Chơn dịch

SÁCH THAM KHẢO

1. Từ Di chủ biên, Phật Quang Đại Từ Điển

2. Đinh Phước Bảo biên soạn, Phật Học Đại Từ Điển

3. Trung Quốc Phật Giáo Bách Khoa Toàn Thư

4. Nhất Như biên tập, Tam Tạng Pháp Số

5. Chu Phất Hoàng biên tập, Pháp Tướng Từ Điển

Hết

Lương Nhẫn (1072-1132) : Khai tổ tông Dung Thông Niệm Phât, tổ trung hưng dòng Thanh Minh Thiên Thai. Sư người Tri Đa, Vĩ Trương, Nhật Bản, hiệu là Quang Tinh Phòng. Sáng lập viện Lai Nghinh và viện Tịnh Liên Hoa để hoằng dương Phật pháp

Viên giới: giới pháp Đại thừa viên đốn của tông Thiên Thai

Tăng đô: chức Tăng quan quản lý Tăng ni được lập vào thời nhà Bắc Ngụy, địa vị dưới Tăng chánh và Tăng thống

Nguyên Tín (942-1017): khai tổ dòng Huệ Tâm, tông Thiên Thai, người Đại Hòa. Sư có soạn Vãng Sanh Yếu Tập, nội dung để xướng pháp Quán niệm niệm Phật của tông Thiên Thai và pháp Xưng danh hiệu Phật của ngài Thiện Đạo.

Phật Lập Tam-muội: tức Bát-chu Tam-muội. Khi tu tập thành tựu môn tam-muội này, hành giả sẽ thấy các Đức Phật trong mười phương hiện đến đứng trước mặt

Tọa chủ: vị trụ trì một chùa viện; vị tăng từ phương xa đến tham vấn; vị chủ quán một ngôi chùa lớn tại Nhật Bản, phần nhiều do triều đình bổ nhiệm.

Thụy hiệu: tên của một người được vua ban tặng sau khi mất. Tên này được đặt căn cứ theo công nghiệp và đức hạnh lúc còn sống.

Thân Loan (1173-1262): khai tổ Tịnh Độ Chân Tông Nhật Bản, họ Đằng Nguyên, người ở Kyoto. Sự tự là Ngu Ngốc Thân Loan, thụy là Kiến Chân đại sư. Sư có các tác phẩm: Giáo Hành Tín Chứng, Ngu Ngốc Sao, Nhất Niệm Đa Niệm Văn Ý... lưu hành ở đời.

Ba học: ba môn mà người tu tập Phật đạo cần phải học: giữ giới, tu tập thiền định, trí huệ thấu suốt tướng chân thật của các pháp.

Bốn dòng: bốn dòng thác mạnh, dụ cho bốn món phiền não cuốn trôi, nhận chìm chúng sanh trong cõi sanh tử. Đó là: Dục lưu, tức là năm dục sắc, thanh, hương, vị, xúc; Hữu lưu, tức là các phiền não tham, mạn, nghi trong cõi Sắc và Vô Sắc; Kiến lưu, các kiến giải sai lầm; Vô minh lưu, tức những phiền não tương ứng với si

Pháp quán Tức thân: quán thành Phật ngay nơi thân này, là chủ trương của tông Chân Ngôn.

Xem lời bạc cuối sách

Huyền Nguyên Thánh tổ: tôn hiệu của Lão Tử.

Hai thiên Thượng-Hạ: chỉ cho bộ Đạo đức kinh của Lão Tử gồm năm ngàn lời, được phân làm hai thiên thượng và hạ.

An Lạc Tập: một tác phẩm quan trọng của tông Tịnh Độ do ngài Đạo Xước soạn, gồm 2 quyển. Nội dung nói về những yếu nghĩa của giáo vãng sanh Tịnh độ

Nhà lửa: dụ cho ba cõi sanh tử. Trong đó lửa dụ cho năm trược đốt cháy chúng sanh; nhà dụ cho ba cõi

kinh Đại Tập Nguyệt Tạng: gồm 10 quyển, do ngài Na-liên-đề-da-xá dịch vào đời Tùy, Trung Quốc, được xếp vào Đại Chánh Tạng, tập 13. Nội dung kể về những việc Đức Phật ở tại núi Khư-la-đề thuyết pháp độ Tỳ-kheo, Bồ-tát, trời rồng, a-tu-la, Ma vương Ba-tuần ...

Năm trược ác : năm trạng thái sanh tồn thấp kém xảy ra vào thời mạt pháp, hoặc chỉ cho năm loại vẩn đục khởi lên vào kiếp giảm theo quan niệm của Phật giáo. Đó là: kiếp trược, vào kiếp giảm tuổi thọ chúng sanh ngắn dần, nhiều tai họa nổi lên; Kiến trược, chánh pháp suy tồn, tà pháp, tà kiến tăng mạnh; Phiền não trược, chúng sanh đầy dẫy ái dục, tham lam đấu tranh, dối trá dua nịnh ... Chúng sanh trược, tức chúng sanh xấu ác, không tạo công đức, không hiếu kính cha mẹ, không sợ nghiệp báo ác... Mạng trược, tức thọ mạng của chúng sanh ngắn ngủi, không quá trăm năm.

Đại kinh: tức kinh Vô Lượng Thọ

Năm kiết dưới: năm món phiền não trói buộc chúng sanh trong cõi Dục: tham dục, sân khuể, hữu thân kiến, giới cấm thủ kiến và nghi.

Năm kiết trên: năm món phiền não trói buộc chúng sanh trong cõi Sắc và Vô sắc: sắc ái, vô sắc ái, trạo cử, mạn và vô minh.

Kiến đế tu đạo: chứng đắc chân lý, đạt quả từ Dự lưu đến A-na-hàm hướng.

A-na-hàm: quả vị thứ ba trong bốn quả Thanh văn.

A-la hán: quả vị cuối cùng trong bốn quả Thanh văn

Chướng: ngăn che, tên gọi khác của phiền não, tức phiền não ngăn che Thánh đạo.

Chướng: ngăn che, tên gọi khác của phiền não, tức phiền não ngăn che Thánh đạo.

Hữu giáo: các giáp chủ trương các pháp thật có, như tông Câu-xá, tông Duy Thức...

Không giáo: các giáo chủ trương các pháp đều không, như các bộ Bát-nhã...

Trung đạo giáo: các giáo chủ trương trung đạo, chẳng nghiêng về hữu cũng chẳng nghiêng về không

Tông Hoa Nghiêm: tông phái Phật giáo Đại thừa Trung Quốc, do thiền sư Đỗ Thuận (557-640) sáng lập, ngài Pháp Tạng Hiền Thủ (643-712) hoàn thành việc lập tông. Tông này đặt nền tảng trên kinh Hoa Nghiêm., chủ trương Pháp giới duyên khởi, Sự sự vô ngại pháp giới

Tông Chân Ngôn: tức Mật giáo, một tông phái Phật giáo tại Nhật Bản và Trung Quốc lấy kinh Tì-lô-giá-na Thành Phật và kinh Kim Cương Đảnh làm nền tảng lập tông, chủ trương Tức thân thành Phật, Tam mật (thân mật, khẩu mật và ý mật) tương ưng.

Tây Phương Yếu Quyết: có một quyển,do đại sư Khuy Cơ (632-682) soạn, nội dung dùng thể vấn đáp để trình bày về yếu quyết vãng sanh Tây phương Cực lạc.

Từ Ân: tức đại sư Khuy Cơ, đệ tử Tam tạng Huyền Trang, vì sư trụ tại chùa Từ Ân, nên có hiệu như vậy

Ca Tài: cao tăng tông Tịnh Độ sống vào đời Đường, trụ tại chùa Trường An, chùa Hoằng Pháp. Ngài là tác giả bộ Luận Tịnh Độ.

Tông Phật Tâm: tức Thiền tông

Tông Thiên Thai: tông phái Phật giáo Trung Quốc do ngài Huệ Văn khai sáng, đại sư Trí Khải hoàn thành việc lập tông. Tông này lấy kinh Pháp Hoa làm nền tảng, chủ trương Nhất tâm tam quán, Nhật niệm tam thiên.

Tông Tam Luận: tông phái Phật giáo Trung Quốc, do đại sư Gia Tường Cát Tạng khai sáng. Tông này y cứ vào ba bộ luận: Trung Luận, Bách Luận và Thập Nhị Môn Luận làm nền tảng, chủ trương xiển dương Không, Vô tướng , Bát bất trung đạo.

Tông Pháp Tướng: tức tông Duy Thức, tông phái Phật giáo Trung Quốc, ngài Huyền Trang là Sơ tổ, đệ tử là Khuy Cơ hoàn thành việc lập tông. Tông này lấy kinh Giải Thâm Mật, Luận Du-già, Luận Duy Thức, Luận Nhiếp Đại Thừa ... làm nền tảng, chủ trương Tam giới duy tâm, Vạn pháp duy thức, đồng thời lập năm vị một trăm pháp để phân biệt các pháp hữu vi, vô vi.

Tông Địa Luận: tông phái Phật giáo Trung Quốc, dùng Thập Địa Kinh Luận làm nền tảng, chủ trương Như Lai tạng duyên khởi.

Tông Nhiếp Luận: tông phái Phật giáo Trung Quốc, ngài Chân Đế (499-569) là khai tổ. Tông này dùng Luận Nhiếp Đại Thừa làm nền tảng, chủ trương nghĩa Duy thức vô trần, lập chín thức, đề xướng việc đối trị thức A-lại-da, chứng nhập thức A-ma-la vô cấu.

Thanh văn: những người nghe thanh giáo của Đức Phật, chứng ngộ lý tứ đế, đoạn trừ kiến hoặc và tư hoặc mà vào Niết-bàn

Duyên giác: những bậc quán mười hai nhân duyên mà ngộ lý vô thường, đoạn phiền não chứng chân lý.

Tông Câu-xá: tiểu thừa Hữu tông lấy Luận Câu-xá làm nền tảng lập tông. Tông này chia các pháp thành năm vị, bảy mươi lăm pháp, chủ trương hiện tại hữu thế, quá khứ và vị lai vô thể

Tông Thành Thật: tiểu thừa không tông lấy bộ Luận Thành Thật của Ha-lê-bạt-ma (Phạn: Harivarman) làm thánh điển y cứ, chia các pháp thành năm vị, tám mươi bốn pháp, chủ trương các pháp đều không

Luật tông: những tông phái lấy các bộ luật làm nền tảng, như Nam Sơn Luật của ngài Đạo Tuyên (596-667) đời Đường. Trung Quốc y cứ vào bộ luật Tứ Phần để lập tông. Về sau, đến đệ tử đời thứ ba của ngài Đạo Tuyên là sư Giám Chân (687-763) truyền luật Tứ Phần sang Nhật Bản, trở thành khai tổ Luật tông tại nơi này

Kinh Vô Lượng Thọ: gồm hai quyển, do ngài Khương Tăng Khải dịch vào đời nhà Ngụy, thời Tam Quốc, Trung Hoa. Nội dung nói về nhân địa tu hành, quả địa thành Phật, cõi nước trang nghiêm, nhiếp thọ chúng sanh niệm Phật của Đức Phật Vô Lượng Thọ. Đây là một trong ba bộ kinh quan yếu của tông Tịnh Độ.

Kinh Quán Vô Lượng Thọ: một quyển, do ngài Cương-lương-da-xá dịch vào thời Lưu Tống, Trung Quốc. Nội dung ghi về việc Đức Phật thuận lời khẩn thỉnh của hoàng hậu Vi- đề-hi, vào hoàng cung giảng thuyết 16 pháp quán y báo chánh báo cõi Cực lạc. Đây là một trong ba bộ kinh quan trọng của tông Tịnh Độ.

Kinh A-di-đà: một quyển, do ngài Cưu-ma-la-thập dịch vào thời Dao Tần, Trung Quốc. Nội dung kinh nói về cõi Cực Lạc phương Tây trang nghiêm thù thắng, đồng thời khuyên người niệm danh hiệu Phật A-di-đà cầu vãng sanh. Đây là một trong ba bộ kinh quan trọng của giáo nghĩa Tịnh độ.

Luận Vãng Sanh: còn gọi là Luận Vãng Sanh Tịnh Độ, Vãng Sanh Kệ ..., có một quyển, do bồ-tát Thiên Thân tạo, ngài Bồ-đề-lưu-chi dịch vào thời Bắc Ngụy, Trung Quốc. Luận được tạo thành do y cứ vào kinh Vô Lượng Thọ, toàn văn gồm 96 câu kệ và phần văn trường hàng giải thích kệ, nội dung khen ngợi Tịnh độ Tây phương trang nghiêm thù thắng, nói năm niệm môn, khuyên người vãng sanh về cõi ấy. Đây là bộ luận cốt yếu của giáo nghĩa Tịnh Độ.

Thiên Thân: Phạn: Vasubandhu, Tây Tạng: Dbyig-gnen. Còn gọi là Thế Thân. Đại luận sư Ấn Độ, sống vào khoảng thế kỷ IV, V sau Tây lịch, người ở thành Phú-lâu-na-phú-la, em của ngài Vô Trước. Lúc đầu ngài tin theo Tiểu thừa soạn Luận Câu-xá phản bác Đại thừa, sau nhờ sự khuyến hóa của ngài Vô Trước mà qui tín Đại thừa, lại soạn rất nhiều luận xiển dương Đại thừa, trong đó có các bộ nổi tiểng như: Nhiếp Đại Thừa Luận Thích, Thập Địa Kinh Luận, Đại Thừa Bách Pháp Minh Môn, Duy Thức Tam Thập Luận Tụng ...

Y báo, chánh báo: Y báo tức tất cả những điều kiện, hoàn cảnh, sự vật tương ứng với Chánh báo được Chánh báo thọ dụng, như cõi nước, thức ăn uống... Chánh báo tức thân tâm của loài hữu tình, là quả báo chánh thể do chiêu cảm nghiệp nhân thiện ác ở quá khứ.

Đàm Loan: (476-542): cao tăng tông Tịnh Độ sống vào thời Nam Bắc triều, người ở Nhạn Môn, Đại Đồng, Sơn Tây, Trung Quốc. Sư lần lượt trụ tại các chùa: Đại Nham ở Tinh Châu., Huyền Trung ở Phần Châu, về sau thị tịch tại chùa Bình Dao. Nhật Bản tôn Sư là Sơ tổ trong năm tổ của tông Tịnh Độ và là tổ thứ ba trong bảy tổ của Tịnh Độ Chân Tông. Sư có soạn bộ Vãng Sanh Luận Chú hai quyển, lưu hành ở đời.

Trí Khải: (538-597): khai tổ tông Thiên Thai (có thuyết nói là tổ thứ ba), người ở Hoa Dung, Kinh Châu, Trung Quốc, họ Trần, tự Đức An, tăng tục tôn xưng là Trí Giả đại Sư, Thiên Thai đại Sư

Long Thọ: Phạn: Nagarjuna, Tây Tạng: Klu-sgrub. Luận sư vĩ đại của Phật giáo Đại thừa, cũng là người đặt nền tảng cho học phái Trung Quán sau này. Ngài thuộc dòng Bà-la-môn, Nam Ấn Độ, sống vào khoảng năm 150-250 sau Công Nguyên. Ngài trước tác rất nhiều luận, nên người đời tôn xưng là Thiên Bộ Luận Chủ. Trong các trước tác có các bộ nổi tiếng: Trung Luận, Luận Thập Nhị Môn, Luận Hồi Tránh, Luận Đại Thừa Phá Hữu, Luận Đại Trí Độ, Luận Thập Trụ Tì-bà-sa...

Luận Thập Trụ Tì-bà-sa: gồm 17 quyển, do Bồ-tát Long Thọ soạn, ngài Cưu-ma-la-thập dịch vào đời Dao Tần, Trung Quốc. Đây là tác phẩm chú thích phẩm Thập Địa, kinh Hoa Nghiêm

A-tì-bạt-trí: Phạn: avinivartaniya, avaivartika, avi-vartika. Tây Tạng: phir mi ldog-pa. Hán dịch: bất thoái chuyển. Tức không lui sụt việc tiến tu, hoặc không lui sụt công đức, thành quả đã đạt được trong quá trình tu tập.

Ba thừa: ba phương tiện chuyên chở, dụ cho ba phương pháp đưa chúng sanh đến bờ giác ngộ. Đó là Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát.

Ta-bà: Phạn: saha, sabha; Tây Tạng: mi-mjed. Tức thế giới hiện tại, thế giới mà Đức Thích-ca giáo hóa.

Tượng pháp: thời kỳ thứ hai trong ba thời kỳ của giáo pháp Đức Phật. Tức thời kỳ 1000 năm sau thời chánh pháp 500 năm. Vào thời kỳ này giáo pháp tương tựa với thời chánh pháp, có giáo pháp, có người tu, nhưng thiếu người chứng ngộ, nên gọi là Tượng.

Tứ luận: bốn bộ luận: Trung Quán, Bách Luận, Thập Nhị Môn và Đại Trí Độ.

Huyết mạch tương thừa: sự truyền thừa, nối tiếp pháp môn liên tục không gián đoạn, giống như mạch máu trong cơ thể con người.

Huyết mạch phả: biểu đồ về phả hệ truyền thừa của thầy và trò.

Quán Kinh Sớ: tức Quán Vô Lượng Thọ Kinh Sớ, gồm bốn quyển, do ngài Thiện Đạo soạn. Đây là tác phẩm giải thích kinh Quán Vô Lượng Thọ, có ảnh hưởng rất lớn đối với giáo nghĩa Tịnh độ sau này.

Quy mạng: Hán dịch của chữ Namo (nam-mô), Gồm ba nghĩa: thân mạng hướng về nương tựa Phật; qui thuận lời dạy của Phật; mạng căn quay về nhất tâm bản tánh.

Tám tạng: tám tạng giáo pháp của Đức Phật được ghi trong phẩm Xuất Kinh Bồ-tát Xử Thai.Đó là: Thai hóa tạng, Trung ấm tạng, Ma-ha diễn Phương đằng tạng, Giới luật tạng, Thập trụ Bồ-tát tạng, Tạp tạng, Kim cương tạng và Phật tạng.

Bốn bộ A-hàm: bốn bộ loại kinh trong tạng TIểu thừa bản Hán: Trường A-hàm, Trung A- hàm, Tăng Nhất A-hàm và Tạp A-hàm.

Kiền-độ: từ chuyên dụng trong bộ luật Phật giáo, tức là thiên, chương

Mười khoa: mười thiên

Đại Thừa Nghĩa Chương: gồm 20 quyển, do Tịnh Ánh Huệ Viễn soạn vào đời Tùy, Trung Quốc. Toàn sách chia làm năm tụ: Giáo pháp tụ, nghĩa pháp tụ, nhiễm pháp tụ, tịnh pháp tụ và tạp tụ. Nội dung tập hợp và giải thích những mục quan trọng trong kinh sách Phật để làm rõ nghĩa Đại thừa.

Nội điển: chỉ cho kinh điển của tôn giáo mà mình tin thờ. Ngược lại những kinh điển ngoài tôn goáo của mình thì gọi là ngoại điển.

Hoài Cảm: cao tăng tông Tịnh Độ, sống vào đời Đường, Trung Quốc.

Vãng Sanh Lễ Tán: tức là bộ Vãng Sanh Lễ Tán Kệ, 1 quyển, do hoà-thượng Thiện Đạo soạn vào đời Đường, Trung Quốc. Nội dung nói về việc thực hành lễ tán sáu thời trong một ngày

Quán Niệm Pháp Môn: có một quyển, do ngài Thiện Đạo soạn. Nội dung nói về pháp Quán Phật tam-muội và Niệm Phật tam-muội.

Bốn thệ nguyện rộng lớn: nguyện độ vô biên chúng sanh; nguyện độ vô tận phiền não; nguyện tu vô lượng pháp môn; nguyện thành vô thượng Phật đạo.

Vô ương số kiếp: Phạn: asamkhyeya-kalpa. Số kiếp vô tận, chỉ cho khoảng thời gian dài vô cùng tận

Vô thượng chánh chân đạo: Phạn: Anuttarasamyaksambodhi, tức Vô thượng chánh đẳng chánh giác.

Sa-môn : Phạn: sramana, Pali: samana, Tây Tạng: dge-sbyen. Từ ngữ chỉ chung cho những ngưới xuất gia tu đạo, tức là những người cạo bỏ râu tóc, bỏ ác hành thiện, điều phục thân tâm để mong đạt được cảnh giới giải thoát.

Tỳ-kheo: Phạn: bhiksu, bhiksuka; Pali: bhikkhu; Tây Tạng: dge-slon. Chỉ cho người xuất gia trong giáo đoàn Phật giáo, từ hai mươi tuổi trở lên, đã thọ giới Cụ túc.

Kinh Song Quyển: tức kinh Vô Lượng Thọ, vì kinh này có hai quyển, nên gọi như thế

Ba đường ác : ba cõi cực xấu ác, thấp kém nhất mà chúng sanh tạo nghiệp ác sẽ sanh về. Đó là địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh

Bốn trí: bốn trí của Phật quả: Đại viên cảnh trí, Bình đẳng tánh trí, Diệu quan sát trí và Thành sở tác trí

Ba thân: ba thân Phật: Pháp thân, Báo thân và ứng thân

Mười lực: mười lực dụng của Như Lai. Đó là: Xứ phi xứ trí lực, nghiệp dị thục trí lực, tĩnh tự giải thoát đẳng trì đẳng chí trí lực, căn thượng hạ trí lực, chủng chủng thắng giải trí lực, chủng chủng giới trí lực, biến thú hành trí lực, túc trụ tùy niệm trí lực, tử sanh trí lực, lậu tận trí lực.

Bốn vô sở úy: bốn sức tự tin, không sợ sệt của Phật khi thuyết pháp trước số đông. Đó là: Chư pháp hiện đẳng giác vô úy, Nhất thiết lậu tận trí vô úy, Chướng pháp bất hư quyết định thọ ký vô úy, Vị chứng nhất thiết cụ túc xuất đạo như tánh vô úy

Tướng hảo: tức ba mươi hai tướng quí và tám mươi vẻ đẹp tùy hình của Phật.

Vãng Sanh Yếu Tập: gồm ba quyển, do Tăng đô Huệ Tâm (Nguyên Tín) người Nhật soạn. Nội dung sách gom tập những yếu nghĩa vãng sanh trong hơn một trăm sáu mươi bộ kinh, luận, chú sớ để trình bày tư tưởng Tịnh độ.

Ngũ Hội Pháp Sự Tán: có một quyển, do sư Pháp Chiếu soạn vào đời Đường, Trung Quốc. Nội dung sách nói về cách thức thực hành Ngũ hội niệm Phật.

Kinh Đại Tập Nguyệt Tạng: gồm 10 quyển, do ngài Na-liên-đề-da-xá dịch vào đời Tùy, Trung Quốc. Nội dung nói về sự tích lúc Đức Phật trụ tại núi Khư-la-đế, đầu tiên độ các Bồ- tát tỳ-kheo, sau đó độ các Ma vương, Ba-tuần, a-tu-la, trời, rồng, quỉ thần qui hướng Phật đạo.

Túc mệnh: sinh mệnh đời trước

Na-do-tha: một đơn vị đo số lượng của Ấn Độ thời xưa, tương đương với một ngàn ức.

Hóa Phật: thân Phật do Phật, Bồ-tát chân thật tùy cơ nghi biến hóa ra.

Khai hợp: Trong Quán Kinh nói chín phẩm là chia (khai) từ ba hậc: thượng, trung, hạ. Kinh Vô Lượng Thọ nói ba bậc là gom lại (hợp) từ chín phẩm.

Nguyên văn đầy đủ câu này: (Đức Phật bảo A-nan: Ông hãy thọ trì thật kỹ lời này. Thọ trì lời này, tức là thọ trì danh hiệu Phật Vô Lượng Thọ)

Di-lặc: vị Bồ-tát Nhất sanh bổ xứ, hiện trụ tại Nội viện cõi trời Đâu-suất, mai sau sẽ sanh xuống nhân gian thành Phật

Đâu-suất: một tầng trời thuộc cõi Dục, ở khoảng giữa trời Dạ-ma và trời Lạc Biến Hóa. Cõi trời này chia làm hai phần: phần Nội viện là Tịnh độ của bồ-tát Di-lặc, Ngoại viện là nơi vui chơi của các thiên chúng.

Chánh, tượng, mạt: thời Chánh pháp năm trăm năm, thời Tượng pháp một ngàn năm, thời Mạt pháp một vạn năm (theo thuyết của Huệ Tư và Cát Tạng).

Giải hạnh: hiểu biết và thực hành, tức thấu suốt nghĩa lý và thuận theo nghĩa lý ấy mà thực hành.

Sát-na: Phạn: ksana, Pali: khana, Tây Tạng: skad-cig. Hán dịch là nhất niệm, tức khoảng thời gian rất ngắn. Có rất nhiều thuyết, nhưng ở đây theo thuyết trong Luận Câu-xá mà tính thì một sát-na tương đương với 1/75 giây.

Tứ sự: bốn việc: ăn, mặc, ở, bệnh. Hoặc chỉ cho bốn nhu cầu cần thiết trong sinh hoạt hằng ngày của chúng tăng tương ứng với bốn việc trên: thức ăn uống, áo quần, thuốc men, vật dụng để ngồi nằm.

Chánh sử: chủ thể phiền não sai khiến chúng sanh trôi lăn trong ba cõi sanh tử.

Tập khí: những ảnh hưởng của phiền não còn sót lại, sau khi đã đoạn trừ sạch chủng tử phiền não.

Giáo liễu nghĩa và giáo bất liễu nghĩa: giáo thuyết trình bày đến cùng tận ý nghĩa rốt ráo của Phật pháp. Ngược lại thì gọi là bất liễu nghĩa.

Vi-đề-hi: hoàng hậu của vua Tần-bà-sa-la, đối tượng chính để Đức Phật khai thuyết kinh Quán Vô Lượng Thọ

Năm khổ: khổ vì sanh, già, bệnh, chết; khổ vì yêu thương mà xa lìa; khổ vì oán thù mà hội ngộ; khổ vì mong cầu mà không toại ý; khổ vì thân năm ấm này phải chịu những nỗi khổ đau lớn (hoặc cho rằng khổ vì sắc, thọ, tưởng, hành, thức tăng trưởng mạnh).

Bồ-tát địa tiền: hàng Bồ-tát trước Thập địa, đó là Thập tín, Thập hạnh, Thập hồi hướng.

Sáu độ: sáu hạnh đưa người đến bờ giải thoát: bố thí, trì giới, tinh tấn, nhẫn nhục, thiền định và trí huệ.

Đồng thể đại bi: lòng bi xem thân chúng sanh và thân ta đồng một thể thống nhất, từ đó thể hiện tâm tuyệt đối bình đẳng cứu khổ ban vui.

Năm nghịch: năm tội trái nghịch với đạo lý: giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của chúng tăng. Người tạo năm tội này sẽ bị rơi vào địa ngục Vô gián.

Bốn trọng: bốn tội nặng của Tỳ-kheo: sát sanh, trộm cắp, tà dâm và nói dối.

Xiển-đề: Phạn: icchantika, ecchantika; Tây Tạng: hdod-chen. Từ gọi những người đã đoạn mất căn lành, vĩnh viễn không thể thành Phật. Hoặc chỉ cho người không đủ lòng tin đối với Phật pháp.

Phá kiến: phá hoại chánh kiến. Tức dùng những hiểu biết sai lầm để phản bác, phá bỏ chánh kiến Phật pháp.

Sáu căn: sáu cơ quan cảm giác : mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý.

Sáu trần: sáu đối tượng ngoài thân tương ứng với sáu cơ quan cảm giác: màu sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, các vật thô nhám mềm mại... có thể chạm đến, những đối tượng sở duyên của ý căn (Pháp trần).

Sáu thức: sáu sự nhận biết sanh ra khi sáu căn tiếp xúc với sáu trần. Đó là: Nhãn thức, nhĩ thức, tỉ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức.

Năm ấm: còn gọi là Năm uẩn, tức năm nhóm gồm thâu tất cả các pháp hữu vi, hoặc chỉ cho năm yếu tố cấu thành thân tâm loài hữu tình: sắc (vật chất), thọ (những cảm nhận khổ, vui, không khổ không vui), tưởng (tuởng tượng), hành (hành vi của tâm ý) thức (nhận biết).

Bốn đại: bốn yếu tố tạo thành vật chất: đất, nước, gió, lửa.

Thiện tri thức: người bạn tốt có khả năng chỉ dạy cho ta điều hay, lẽ phải cho đến chánh pháp

Pháp tài: tài sản giáo pháp, tức lấy giáo pháp làm tài sản

Biến tướng: những tượng Phật, Bồ-tát hoặc các cảnh Tây phương Tịnh độ... hay cảnh địa ngục được vẽ theo sự diễn tả trong kinh.

Đồng thể Tam bảo: ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng đồng một thể tánh.

Biệt tướng Tam bảo : ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng có thể tánh riêng biệt. Trong đó, thân Phật trượng sáu, vừa thành Chánh giác, ngồi nơi cội Bồ-đề thuyết kinh Hoa Nghiêm là Phật bảo; kinh, luật, luận Đại-Tiểu thừa nói trong năm thời là Pháp bảo; hàng Thanh văn, Duyên giác và Bồ-tát tu nhân được quả là Tăng bảo.

Chiên-đàn: Phạn: Candana, một loại gỗ thơm thường sinh trưởng tại núi Ma-la-da, Nam Ấn Độ. Gỗ cây này có thể dùng làm thuốc trị bệnh nhiệt, bệnh phong, hay làm hương liệu

Kinh điển Phương đẳng: tức kinh điển Đại thừa

Mười hai thể loại kinh Đại thừa: Khế kinh (trường hàng), Ứng tụng (trùng tụng), Kí biệt, Phúng tụng (cô khởi), Vô vấn tự thuyết, Nhân duyên, Thí dụ, Bản sự, Bản sanh, Phương Quảng, Vị tằng hữu, Luận nghị.

Phân-đà-lợi: hoa sen trắng

Ngồi đạo tràng: ngồi nơi cội Bồ-đề, ý nói thành Phật

Trung đạo: con đường chánh trung, xa lìa hai bên: đoạn thường, có không, sanh diệt ...Đây là lập trường căn bản của Phật giáo, các tông phái Đại-Tiểu thừa tuy có quan điểm sâu cạn khác nhau, nhưng đều xem trọng và nhận đây là con đường phải thực hiện.

Luận Nhị giáo: gồm hai quyển, do ngài Không Hải người Nhật Bản soạn, nội dung bàn về việc hơn kém, sâu cạn của Hiển giáo và Mật giáo

Hoằng Pháp đại sư: hiệu của đại sư Không Hải (744-835) người Nhật. Tổ của tông Chân Ngôn.

kinh Ba-la-mật: tức kinh Đại Thừa Lí thú Lục Ba-la-mật (Phạn: Mahayana-naya-sat- paramita), mười quyển, do ngài Bát-nhã dịch vào đời Đường, Trung Quốc. Nội dung nói về việc hộ trì quốc gia và sáu pháp Ba-la-mật của Bồ-tát.

Pháp uẩn: tức Pháp tạng. Uẩn đồng nghĩa với tạng. Tức tạng giáo pháp của Đức Phật.

Tố-đát-lãm: Phạn: sutra, Pali: sutta. Còn gọi Tu-đa-la, Hán dịch: Khế kinh.

Tì-nại-da: Phạn: Vinaya, Hán dịch: diệt, luật, điều phục. Tức giới luật do Phật chế định

A-tì-đạt-ma: Phạn: abhidharma, Pali: abhidhamma, Hán dịch: đối pháp, tức Luận tạng trong ba tạng, hay chỉ cho nghĩa lý hàm chứa trong Luận tạng.

Đà-la-ni : Phạn: dharani, Tây Tạng: gzuns. Hán dịch là tổng trì, chỉ cho tác dụng giữ gìn pháp thiện không để mất, ngăn chặn pháp ác không cho sanh; hoặc chỉ cho sức niệm huệ có thể gom giữ, nhớ nghĩ vô lượng Phật pháp không để cho quên sót. Về sau chỉ cho mật chú.

Phápchấp, ngã chấp: vọng chấp các pháp ngoài tâm thật có; vọng chấp ngã thật có

Tám tội nặng: tám ba-la-di của Tỳ-kheo-ni: sát sanh, trộm cắp, tà dâm, vọng ngữ, xúc chạm thân người nam có tâm nhiễm ô, phạm tám việc, che dấu tội nặng của người khác, tùy thuận Tỳ-kheo đã bị nêu tội.

Pháp thân: Phạn: dharma-kaya, Pali: dhamma-kaya, Tây Tạng: chos-kyi sku. Tự tánh chân thân của Phật.

A-già-đà: Phạn: agada. Một loại thuốc hay, có thể chữa lành tất cả các căn bệnh cho chúng sanh.

Chỉ Quán: tức bộ Ma-ha Chỉ Quán 20 quyển do đặi sư Trí Khải thuyết giảng, đệ tử là Quán Đảnh ghi chép. Đây là một tác phẩm quan trọng nói rõ về pháp môn Chỉ quán viên đốn của tông Thiên Thai

Luận Bồ-đề-Tâm: có một quyển, do ngài Bất Không dịch vào đời Đường, Trung Quốc. Nội dung khuyên phát tâm Bồ-đề và nói về hành tướng của tâm này

Du Tâm An Lạc Đạo: một quyển, do ngài Nguyên Hiểu người Triều Tiên soạn. Nội dung nói về sự an lạc của Tịnh độ Tây phương và những nhân duyên vãng sanh Tịnh độ. Sách này rất được các nhà Tịnh-Độ xem trọng

Sáu đường: sáu cõi mà chúng sanh tùy theo nghiệp thiện ác đã tạo, sau khi chết phải sanh về và cư trú: Trời, người, a-tu-la, địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh.

Kinh Chánh Pháp Niệm: gồm bảy quyển, do ngài Cù-đàm-bát-nhã-lưu-chi dịch vào đời Nguyên Ngụy, Trung Quốc. Nội dung nói về mười nghiệp thiện, tai họa của sanh tử, quả báo trong sáu đường và cuối cùng nói về Thân niệm xứ

Tứ thánh: bốn bậc thánh Thanh văn: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán. Hoặc chỉ cho bốn bậc Thánh xuất thế gian: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát và Phật.

Bốn thừa: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát và Phật thừa.

Năm loại Pháp sư: pháp sư thọ trì, pháp sư đọc kinh, pháp sư tụng kinh, pháp sư giải nói, pháp sư biên chép.

Mười pháp hành: mười phương pháp thọ trì kinh điển: biên chép, cúng dường, cung cấp cho người khác, lắng nghe, xem đọc, nhận lãnh ghi nhớ không quên, diễn giảng, tụng, tư duy, theo đó tu tập.

Già-na Giáo Vương kinh: các bộ kinh Giáo Vương trong hệ kinh điển Kim Cương Đảnh của Mật tông.

Hội Vương Cung: một trong hai hội của kinh Quán Vô Lượng Thọ. Từ lúc Như Lai vào Vương cung đến lúc thuyết xong bộ kinh này thuộc hội Vương Cung. Từ khi Như Lai trở về Linh Thứu n ói lại cho A-nan và đại chúng nghe thì thuộc hội Kỳ-xà

Sáu niệm: niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm Thí, niệm Giới, niệm Thiên.

Phần Lưu thông: phần cuối của một bộ kinh, chính là phần Như Lai phó chúc cho đệ tử lưu truyền đến đời sau bộ kinh mà Ngài vừa nói.

Long Thư Tịnh Độ: gồm 12 quyển, do ngài Nhân Vương Nhật Hưu, người ở Long Thư soạn vào thời Nam Tống, Trung Quốc. Nội dung của sách này gom chép tất cả những đoạn kinh luận, truyện ký v.v... có liên quan đến giáo nghĩa Vãng sanh Tây phương Tịnh Độ.

Pháp Sự Tán: tức là bộ Chuyển Kinh Hành Đạo Nguyện Vãng Sanh Tịnh Độ Pháp Sự Tán, gồm hai quyển, do ngài Thiện Đạo osạn. Nội dung ghi chép về cách thức tụng kinh, hành đạo của tông Tịnh Độ

Luận Thập Nghi: có một quyển, do ngài Trí Khải, tông Thiên Thai soạn. Nội dung nêu ra mười điều nghi đối với pháp môn Tịnh Độ, đồng thời tự giải thích.

kinh Cổ Âm Thanh Đà-la-ni : tức kinh A-di-đà, Cổ ÂmThanh Vương Đà-la-ni, một quyển. Nội dung nói về công đức trang nghiêm của Phật A-di-đà và thế giới Cực Lạc Tây phương, đồng thời cũng nói đến việc trì tụng thần chú Cổ Âm Thanh Vương, liên tục sáu thời trong mười ngày sẽ thấy được Đức Phật A-di-đà.

Kinh Bát-chu Tam muội: gồm ba quyển, do ngài Chi-lâu-ca-sấm dịch vào thời Hậu Hán. Nội dung Đức Phật chỉ dạy pháp môn Phật Lập Tam-muội theo lời thỉnh của Bồ-tát Hiền Hộ.

Tứ thiên vương: bốn vị trời cõi Dục bảo vệ Phật pháp, trấn bốn phương lưng chừng núi Tu-di: Trì Quốc thiên vương ở phương Đông, Tăng Trưởng thiên vương ở phương Nam, Quảng Mục thiên vương ở phương Tây, Đa Văn thiên vương ở phương Bắc.

Bát bộ: thông thường chỉ cho tám bộ chúng trời thần bảo vệ Phật pháp: Trời, Rồng, Dạ- xoa, Càn-thát-bà (Hương thần hay Nhạc thần), A-tu-la, Ca-lầu-la (chim thần cánh vàng). Khẩn-na-la (phi nhân hoặc nhạc thần), Ma-hầu-la-già (thần đại mãng xà)

A-tu-la, Phạn: Asura: vốn là một loại quỷ thần chiến đấu của cổ Ấn Độ. Phật giáo xếp A-tu-la là một trong sáu đường, một trong năm đường. Phước báo của loại quỷ thần này giống như trời nhưng kém hơn.

Kẻ sanh manh xiển-đề: tức nói hàng xiển-đề như người mù bẩm sanh.

Ba bộ kinh: ba bộ kinh của tông Tịnh Độ, kinh Vô Lượng Thọ, kinh Quán Vô Lượng Thọ và kinh A-di-đà (Tiểu bản)

Tì-kheo Pháp Tạng: tên của Đức Phật A-di-đà khi còn làm vị Tì-kheo xuất gia tu hành trong chúng hội của Đức Phật Thế Tự Tại Vương thời quá khứ.

Nghĩa môn: các nghĩa lý sai biệt. Ở đây chỉ cho việc biên soạn Quán Kinh Sớ.

Khoa văn: phân chia chương đoạn, khi soạn một bộ sớ.

Huyền nghĩa: nghĩa lý sâu xa, nhiệm mầu

Bản địa: pháp thân thật tướng của các Đức Phật và Bồ-tát. Còn Phân thân ứng hiện tùy cơ hóa độ chúng sanh gọi là thân Thủy tích.

Bản sơn: chùa chính, chùa gốc của một tông phái ở Nhật Bản, có nhiệm vụ quản lý các ngôi chùa chi nhánh (mạt sơn).

Kiến hoặc: những phiền não đươc đoạn trừ khi kiến đạo. Kiến hoặc gồm mười món: thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới cầm thủ kiến, tham, sân, si, mạn, nghi.

Tu hoặc: cũng gọi là Tư hoặc, là những phiền não đươc đoạn trừ khi tu đạo. Tu hoặc gồm 81 phẩm, hiện khắp trong ba cõi.

Phiền não chướng: những phiền não làm chướng ngại Thánh đạo, khiến người không thể đạt đến Niết-bàn

Báo chướng: quả báo sanh vào địa ngục, ngạ quỉ, súc sanh, phỉ báng chánh pháp, làm chướng ngại Thánh đạo. Có thể sanh vào cõi trời, nhưng không tin Phật pháp thì cũng là Báo chướng.

Viêm-ma thiên: Phạn: Yama, Tây Tạng: Gsin-rje. Tầng trời thứ ba thuộc cõi Dục, trên cõi trời Đao-lợi và dưới cõi Đâu-suất. Vị Thiên vương này là một trong tám vị trời hộ thế.

Luận Đại Thừa Khởi Tín: một quyển, do Bồ-tát Mã Minh soạn, ngài Chân Đế dịch vào đời Lương, thời Nam Bắc triều, Trung Quốc. Nội dung nói về yếu chỉ Như Lai tạng duyên khởi, tướng phát tâm tu hành của Bồ-tát và phàm phu.

Mã Minh: Phạn: Asvaghosa, Tây Tạng: Rta-dbyans. Tổ thứ mười hai Thiền tông Ấn Độ, cũng là thi nhân Phật giáo, người ở thành Ta-chi-đa, nước Xá-vệ.

Tứ y bồ-tát : tức là Tứ y luận sư, chỉ cho bốn vị Đại luận sư ở Ấn Độ không xuất thế đồng thời, nhưng cũng như Phật, có thể làm nơi nương tựa cho chúng sanh. Đó là: Bồ-tát Mã Minh, Long Thọ, Đề-bà và Thiên Thân (Theo Tam Luận Du Ý Nghĩa)

Thanh giáo: hai loại giáo pháp được diễn bày bằng âm thanh. Là giáo pháp được Đức Thích Tôn sử dụng ở cõi Ta-bà

Tám âm: tám đặt tính trong âm thanh của Đức Phật: tuyệt hay; êm dịu; hòa nhã; khiến người tôn kính và phát sanh huệ giải; oai hùng khiến người nghe kinh sợ, thiên ma ngoại đạo qui phục; rõ ràng; vang xa; vô tận

Bốn biện: bốn năng lực lý giải và biểu đạt ngôn ngữ tự do, tự tại của Phật và Bồ-tát khi giảng thuyết trước đại chúng. Đó là: Pháp vô ngại biện (khả năng biểu đạt và lãnh ngộ thông suốt văn cú các pháp); Nghĩa vô ngại biện (tinh thông nghĩa lý mà các pháp đã biểu đạt); Từ vô ngại biện ( tinh thông ngôn ngữ của tất cả các nước); Biện vô ngại biện (tùy thuận chánh lý mà tuyên dương một cách vô ngại).