Saṅghabhedavastu

Saṅghabhedavastu

piṇḍoddānam saṃmato devapālaś ca niryūho jīrṇo bhadrakaḥ / parṣat kauṇḍinya ṛddhiś ca kauśiko bhukpuha ... / sāvīciś ca kataro bhavati paścimaḥ //

uddānam mahāsaṃmataḥ siṃhahanuḥ suprabuddhas tathaivaca / (sbv i 2) tuṣitās ca dohado jātiḥ chando 'sito 'py atha pātrī //

kṛmivarmātha baddhālī sahadevas tathaiva ca / chadanaṃ vaiśālakānirdeśanaṃ prasādanam atha //

yaśodharā haṃsaś cāpy atha kalyāṇī gopikā / nirdeśanaṃ jambū ca mṛgajā saptamaḥ kulo bhārgavaḥ / rājagṛhaṃ tapasaś ca ārāḍo duṣkaraṃ nandā / (sbv i 3) kālakaḥ svastikas tathā mārasya nāśanaṃ kṛtvā / catuṣparṣac ca paścimam //

lineage of kings

arciṣmantaḥ potalake ekaśatam arindamaḥ ayodhyāyāṃ catuṣpaṃcāśad ajitaṃjayo vārāṇasyāṃ triṣaṣṭiḥ duṣprasaho kimpilāyāṃ caturaśītiḥ brahmadattaḥ hastināpure dvātriṃśad hastidattaḥ takṣaśīlāyāṃ paṃcasahasrāṇi kālīśo urasāyāṃ dvātriṃśan nagnajid ajitaṃjaye dvātriṃśaj jayadatto kanyākubjāyāṃ dvādaśa jayasena caṃpāyām aṣṭādaśa nāgadeva tālipye paṃcaviṃśatiḥ naradevaḥ tāmaliptyāṃ dvādaśa sāgaradevaḥ dantapuryām aṣṭādaśa sumatiḥ rājagṛhe paṃcaviṃśatiḥ tamonud vārāṇasyām ekaśataṃ mahendrasenaḥ kuśāvatyāṃ caturaśītiḥ samudrasenaḥ potalake sahasraṃ tapaṃcaraḥ kusāvatyāṃ caturaśītiḥ mahīmukho vārāṇāsyāṃ śatasahasraṃ mahīpatir ayodhyāyāṃ śatasahasraṃ mahīdharo mithilāyāṃ caturaśītiḥ mahādevo (a 350b) punar api mithilāyāṃ caturaśītiḥ (sbv i 4) mahādevo nimiḥ ... peyālam ... dṛḍharathaḥ sāṃkāśye saptasaptatiḥ ambarīśo nāgasaṃpālo vārāṇasyām ekaśataṃ kṛkiḥ sujātaḥ potalake ekaśataṃ karṇa ikṣvākuḥ potalake ekaśataṃ virūḍhaka ikṣvākvādir gopūrakaḥ kapilavastuni paṃcapaṃcāśatsahasrāṇi daśarathaḥ ... peyālam ... siṃhahanuḥ siṃhahanoś catvāraḥ caturbhyaḥ dvikayuktiḥ (sbv i 5)

bhikṣus desire to know the origin of the śākyas

buddho bhagavān kapilavastuni viharati nyagrodhārāme / atha saṃbahulānāṃ kāpilavāstavānāṃ śākyānāṃ saṃsthāgāre saṃniṣaṇṇānāṃ saṃnipatitānām ayam evaṃ rūpo 'bhūd antarākathāsamudāhāraḥ / kuto nirjātā bhavantaḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca śākyānāṃ paurāṇakulavaṃśaś ca / sacet kaścid asmākam upasaṃkramyaivaṃ pṛcchet: kuto nirjātā bhavantaḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca teṣāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśa iti / evaṃ pṛṣṭā vayaṃ kiṃ vyākuryāmaḥ / na ca punar jānīmaḥ kuto nirjātāḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca teṣāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśa iti / ete vayaṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmāmaḥ / upasaṃkramya bhagavantam etam evārthaṃ paripṛcchāmaḥ, yathā cāsmākaṃ bhagavān vyākaroti tathainaṃ dhārayiṣyāmaḥ iti / atha saṃbahulāḥ kāpilavāstavāḥ śākyā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntāḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇāḥ / ekānte niṣaṇṇāḥ saṃbahulāḥ kāpilavāstavāḥ śākyā bhagavantam idam avocan / ihāsmākaṃ bhadanta saṃbahulānāṃ kāpilavāstavānāṃ śākyānāṃ saṃsthāgāre saṃniṣaṇṇānāṃ saṃnipatitānām ayam evaṃrūpo 'bhūd antarākathāsamudhāhāraḥ / kuto nirjātāḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca teṣāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśaḥ / sacet kaścid asmākam (sbv i 6) upasaṃkramyaivaṃ pṛcchet kuto nirjātā bhavantaḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca teṣāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśa iti / evaṃ pṛṣṭā vayaṃ kiṃ vyākuryāmaḥ / na ca punar jānīmaḥ kuto nirjātāḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca teṣāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśa iti / ete vayaṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkramāmaḥ /

upasaṃkramya bhagavantam etam evārthaṃ paripṛcchāmaḥ, yathā cāsmākaṃ bhagavān vyākariṣyati tathainaṃ dhārayiṣyāmaḥ iti / te vayam etam evārthaṃ paripṛcchāmaḥ: kuto bhagavan nirjātāḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca śākyānāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśa iti / atha bhagavata etad abhavat / saced ahaṃ śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam ārabhya dharmyāṃ kathāṃ kuryāṃ sthānam etad vidyate: yad anyatīrthikaparivrājakā evaṃ vadeyuḥ ātmaślāghī śramaṇo gautamo yad icchati tad vyākarotīti / atha ko nu mama śrāvakaḥ (a 351a) pratibalaḥ syād yaḥ śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam ārabhya bhikṣūṇāṃ dharmyāṃ kathāṃ kuryāt; tena khalu samayenāyuṣmān mahāmaudgalyāyanas tasyām eva pariṣadi saṃniṣaṇṇo 'bhūt saṃnipatitaḥ

the buddha asks maudgalyāyana to narrate

tatra bhagavān āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam āmantrayate: pratibhātu te maudgalyāyana śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam ārabhya bhikṣūṇāṃ dharmyāṃ kathāṃ kartum / pṛṣṭhaṃ me āvilāyate / tat tāvad āyāmayiṣyāmīti / adhivāsayaty āyuṣmān mahāmaudgalyāyano bhagavatas tūṣṇīṃbhāvena / atha bhagavān āyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya tūṣṇīṃbhāvenādhivāsanāṃ viditvā gaṇapuṭāṃ saṃghāṭīṃ śirasy upanidhāya dakṣiṇapārśvena śayyāṃ kalpayati pāde pādam ādhāyālokasaṃjñī smṛtaḥ saṃprajānann utthānasaṃjñām eva manasikurvāṇaḥ / athāyuṣmato mahāmaudgalyāyanasyaitad abhavat / yanv ahaṃ tadrūpaṃ samādhiṃ samāpadyeyaṃ (sbv i 7) yathā samāhite citte śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam avalokayeyaṃ kuto nirjātāḥ śākyāḥ kimagraṇyāḥ kimanvayāḥ kaś ca śākyānāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśa iti / athāyuṣmān mahāmaudgalyāyanas tadrūpaṃ samādhiṃ samāpanno yathā samāhite citte śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam avalokayati / adrākṣīd āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam avalokya yato nirjātāḥ śākyāḥ yadagraṇyāḥ yadanvayāḥ yaś ca śākyānāṃ paurāṇaḥ kulavaṃśaḥ / dṛṣṭvā ca punas tasmāt samādher vyutthāya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ / niṣadyāyuṣmān mahāmaudgalyānaḥ kapilavāstavāṃś chākyān āmantrayate

maudgalyāyana narrates.

the beings in the region of the ābhāsvara devas

bhavati gautamā sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate; saṃvartamāne loke yadbhūyasā satvā ābhāsvare devanikāye upapadyante; te tatra bhavanti rūpiṇo manomayāḥ avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṅgapratyaṅgopetāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ svayaṃprabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣāḥ prītyāhārāḥ dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti / tena khalu samayeneyaṃ mahāpṛthivī ekodakā bhavaty ekārṇavā / yaḥ khalu <ekodakāyā> mahāpṛthivyā ekārṇavāyā upari vāyunā saraḥ saṃgacchati saṃmūrchati santanoti tadyathā payasaḥ pakvasya śītībhūtasya upari vāyunā saraḥ saṃgacchati saṃmūrchati santanoti / evam ekodakāyā mahāpṛthivyā ekārṇavāyā upari vāyunā saraḥ saṃgacchati saṃmūrcchati santanoti / sa bhavati pṛthivīraso varṇasaṃpanno gandhasaṃpanno rasasaṃpannaḥ; evaṃrūpo varṇena tadyathā navanītam; evaṃrūpo rasena tadyathā kṣaudramadhv aneḍakam / bhavati gautamā sa samayo yad ayaṃ loko vivartate; vivartamāne loke tata eke satvā āyuḥkṣayāt karmakṣayāt puṇyakṣayād ābhāsvarād (a 351b) (sbv i 8) devanikāyāc cyutvā ittham āgacchanti mānuṣyāṇāṃ sabhāgatāyām / te iha bhavanti rūpiṇo manomayā avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṅgapratyaṅgopetāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ svayaṃprabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣāḥ prītyāhārāḥ dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti / tena khalu samayena na sūryācandramasor loke prādurbhāvo bhavati; na nakṣatrāṇāṃ; na kṣaṇalavamuhūrtānāṃ; na rātrindivasānāṃ; na māsārdhamāsaritusaṃvatsarāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati / na strī prajñāyate na puruṣo nānyatra satvaḥ satva iti saṃkhyā gacchati /

the tasting of the pṛthivīrasa

athānyatamo lolupajātīyaḥ satvaḥ pṛthivīrasam aṅgulyagreṇāsvādayati / yathā yathāsvādayati tathā tathā rocayate; yathā yathā rocayate tathā tathā kavaḍīkārāhāropakrameṇa paribhuṅkte / adrākṣur anye 'pi satvā taṃ satvaṃ pṛthivīrasam aṅgulyagreṇāsvādayamānaṃ yathā yathāsvādayati tathā tathā rocayate; yathā yathā rocayate tathā tathā kavaḍīkāropakrameṇa paribhuktavān iti / dṛṣṭvā ca punas te satvāḥ pṛthivīrasam aṅgulyagreṇa āsvādayitum ārabdhāḥ; yathā yathāsvādayanti tathā tathā rocayante; yathā yathā rocayante tataḥ kavaḍīkāropakrameṇa paribhuktavantaḥ; yatas ca te satvāḥ pṛthivīrasaṃ kavaḍīkārāhāropakrameṇa paribhuktās tatas teṣāṃ satvānāṃ kharatvaṃ ca gurutvaṃ ca kāye 'vakrāntam / teṣāṃ yāsau śubhā varṇanibhā sāntarhitā / andhakāraṃ loke prādurbhūtam / dharmatā khalu gautamā andhakārasya loke prādurbhāvāt sūryācandramasor loke prādurbhāvo bhavati; nakṣatrāṇāṃ kṣaṇalavamuhūrtānāṃ rātrindivasānāṃ māsārdhamāsaritusaṃvatsarāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati (sbv i 9) / te tadbhakṣās tadāhārā dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti / teṣāṃ yo 'lpataram āhāram āharati sa varṇavān bhavati; yaḥ prabhūtataram āhāram āharati sa durvarṇo bhavati; ity āhāradvimātratāṃ pratītya varṇadvimātratā prajñāyate / varṇadvimātratāyāṃ satyāṃ satvaḥ satvam avamanyate: hambhoḥ satva varṇavān ahaṃ; duvarṇas tvam iti; teṣāṃ varṇābhimānikānāṃ satāṃ teṣām eva pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samādānahetoḥ pṛthivīraso 'ntarhitaḥ / antarhite pṛthivīrase te satvāḥ saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante / evaṃ cāhur aho rasa aho rasa iti / tadyathaitarhi manuṣyāḥ kiṃcid eva svādu subhojanaṃ bhuktvā tad eva purāṇam akṣarapadavyañjanam anusmaranta evam āhur aho rasa aho rasa iti / evaṃ te satvā antarhite gautamā pṛthivīrase saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante / evaṃ cāhur aho rasa aho rasa iti / arthaṃ cāsya na jānanti: ayam asya bhāṣitasyārtho 'yam asya bhāṣitasyārtha iti

the appearance of the pṛthivīparpaṭake, etc.

antarhite pṛthivīrase teṣāṃ satvānāṃ pṛthivīparpaṭakaḥ prādurbhūto varṇasaṃpanno gandhasaṃpanno rasasaṃpannaḥ; evaṃrūpo varṇena tadyathā karṇikārapuṣpam; (a 352a) evaṃrūpo rasena tadyathā kṣaudramadhv aneḍakam / te tadbhakṣās tadāhārāḥ dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti / teṣāṃ yo 'lpataram āhāram āharati sa varṇavān bhavati; yaḥ prabhūtataram āhāram āharati sa durvarṇaḥ; ity āhāradvimātratāṃ pratītya varṇadvimātratā prajñāyate / varṇadvimātratāyāṃ satyāṃ satvaḥ satvam avamanyate: hambhoḥ satva varṇavān aham asmi; durvarṇas tvam iti; teṣāṃ varṇābhimānikānāṃ satāṃ teṣām eva pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samādānahetoḥ pṛthivīparpaṭako 'ntarhitaḥ / antarhite pṛthivīparpaṭake te satvāḥ saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante / evaṃ cāhur aho bata aho bateti / tadyathaitarhi manuṣyāḥ kenacid eva duḥkhadaurmanasyena (sbv i 10) spṛṣṭāḥ tāny eva purāṇāny akṣarapadavyañjanāny anuvyavaharanta evam āhur aho bata aho bateti / evam eva te satvā antarhite pṛthivīparpaṭake saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante / evaṃ cāhur aho bata aho bateti / arthaṃ cāsya na jānanty: ayam asya bhāṣitasyārtho 'yam asya bhāṣitasyārtha iti antarhite pṛthivīparpaṭake teṣāṃ satvānāṃ vanalatā prādurbhūtā varṇasaṃpannā gandhasaṃpannā rasasaṃpannā; evaṃrūpā varṇena tadyathā kadambakāpuṣpam; evaṃrūpā rasena tadyathā kṣaudramadhv aneḍakam / te tadbhakṣās tadāhārā dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti /

teṣāṃ yo 'lpataram āhāram āharati sa varṇavān bhavati; yaḥ prabhūtam āhāram āharati sa durvarṇo bhavatīty āhāradvimātratāṃ pratītya varṇadvimātratā prajñāyate / varṇadvimātratāyāṃ satyāṃ satvaḥ satvam avamanyate: hambhoḥ satva varṇavān ahaṃ; durvarṇas tvam iti; teṣāṃ varṇābhimānikānāṃ satāṃ teṣām eva pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samādānahetoḥ vanalatā antarhitā / antarhitāyāṃ vanalatāyāṃ te satvāḥ saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante / evaṃ cāhur apaihi purastād apaihi purastād iti / evam eva te satvā antarhitāyāṃ vanalatāyāṃ saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante / evaṃ āhur apaihi purastād apaihi purastād iti / arthaṃ cāsya na jānanty: ayam asya bhāṣitasyārtho 'yam asya bhāṣitasyārtha iti / antarhitāyāṃ gautamā vanalatāyāṃ teṣāṃ satvānām akṛṣṭoptaṃ taṇḍulaphalaśāliḥ prādurbhūta akaṇa atuṣaḥ śuddhaḥ śuciḥ caturaṅgulaḥ paryavanaddhaḥ / sa sāyaṃ lūnaḥ kālyaṃ pakvaś ca bhavati (sbv i 11) prativirūḍhaś ca / kālyāṃ lūnaḥ sāyaṃ pakvaś ca bhavati prativirūḍhaś ca iti lūno lūnaḥ prativirohaty alūnaś ca prajñāyate / te tadbhakṣās tadāhārāḥ dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhanti / tataś ca te satvā akṛṣṭoptaṃ taṇḍulaphalaśāliṃ kavaḍīkārāhāropakrameṇa paribhuktavantaḥ / (a 352b) tatas teṣām indriyanānātvaṃ prādurbhūtam / ekeṣāṃ strīndriyam ekeṣāṃ puruṣendriyam / tatra yeṣāṃ strīndriyaṃ yeṣāṃ ca puruṣendriyaṃ te 'nyonyaṃ cakṣuṣā cakṣur upanidhyāya paśyanti /

ye yathā cakṣuṣā cakṣur upanidhyāya paśyanti tathā tathā saṃraktāḥ; yathā yathā saṃraktās tathā tathāvadīrṇāḥ; yathā yathāvadīrṇās tathā tathā vipratipannāḥ / adrākṣur anye 'pi satvāḥ satvaṃ satve vipratipannaṃ; dṛṣṭvā ca punaḥ pāṃśum api kṣipanti, loṣṭam api śarkarā api kapālāny api; evaṃ cāhuḥ: dhig grāmyasatva akāryakāraka dhig grāmyasatva akāryakāraka katham idānīṃ tvaṃ bhoḥ satva satvaṃ dūṣayasīti / tadyathaitarhi manuṣyā vadhukāyām udvāhyamānāyāṃ cūrṇam api kṣipanti gandham api mālyam api vastrajālāny api kṣipanti / evaṃ cāhuḥ sukhinī bhava vadhūke sukhinī bhava vadhūke iti / evam eva te satvāḥ satvaṃ satve vipratipannaṃ dṛṣṭvā pāṃśum api kṣipanti, loṣṭam api śarkarā api kapālāny api; evaṃ cāhuḥ: dhig grāmyasatva <dhig grāmyasatva akāryakāraka> katham idānīṃ tvaṃ bhoḥ satva satvaṃ dūṣayasīti / iti hi gautamā yat pūrvam adharmasaṃmataṃ tad etarhi dharmasaṃmataṃ; yat pūrvam avinayasaṃmataṃ tad etarhi vinayasaṃmataṃ; yat pūrvaṃ garhyasaṃmataṃ tad etarhi praśasyasaṃmatam / te tam ekāham api pravāsayanti dvis triḥ saptāham api pravāsayanti / yataś ca te satvās tasmin pāpake asaddharme 'tyarthaṃ pātakavratam āpannās tatas te udyuktā agārāṇi māpayitum iha vayam akāryaṃ kariṣyāma iha vayam akāryaṃ kariṣyāma iti; agāram agāram iti saṃjñā udapādi / ayaṃ gautamā purāṇo 'graṇīr agāre (sbv i 12) karmāntānāṃ loke prādurbhāvaḥ / yataś ca te dharmeṇa nādharmeṇa tatrāyaṃ dharmaḥ śreṣṭho jinendrāṇāṃ; te sāyaṃ ca sāyamāśārthinaḥ śālikāraṇāt samavasaranti prātaś ca prātarāśārthinaḥ /

athānyatareṇālasajātīyena satvena sāyaṃprātikaḥ śālir ānītaḥ / athānyataraḥ satvas taṃ satvam idam avocat: ehi tvaṃ bhoḥ satva śālikāraṇāt samavasarāma iti / atha sa satvas tam idam avocat: pratijānīhi tvaṃ bhoḥ satva svaṃ śālim; ānīto mayā sāyaṃprātikaḥ śālir iti / atha tasya satvasyaitad abhavat: etad bata sādhv etad bata suṣṭhu yanv ahaṃ dvaiyahnikaṃ traiyahnikaṃ yāvat saptāhikaṃ śālim ānayeyam iti / sa dvaiyahnikaṃ yāvat sāptāhikaṃ śālim ānītavān / athānyataraḥ satvas taṃ satvam idam avocat: ehi tvaṃ bhoḥ satva śālikāraṇāt samavasarāma iti / atha sa satvas tam idam avocat: pratijānīhi tvaṃ bhoḥ satva svaṃ śālim; ānīto mayā sa dvaiyahnikaṃ traiyahnikaṃ yāvat sāptāhnikaṃ śālir iti / atha tasya satvasyaitad abhavat: etad bata sādhv etad bata (a 353a) suṣṭhu yanv ardhamāsikaṃ māsikaṃ śālim ānayeyam iti / so 'rdhamāsikaṃ māsikaṃ śālim ānītavān / yataś ca te satvā akṛṣṭoptaṃ taṇḍulaphalaśāliṃ saṃnidhīkāraparibhogena paribhuktās tatas tasya śāleḥ kaṇaś ca tuṣaś ca taṇḍulaṃ paryavanahyati; lūno lūno na prativirohaty abalaś ca prajñāyate / ṣaṇḍavanaṣaṇḍeṣu vyavasthitaḥ śāliḥ / atha te satvāḥ saṃgamya samāgamya śocanti klāmyanti paridevante vayaṃ sma bhavantaḥ pūrvaṃ (sbv i 13) rūpiṇo bhavāmo manomayā avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṅgapratyaṅgopetāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ svayaṃprabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣāḥ prītyāhārāḥ dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhāmaḥ / teṣām asmākaṃ pṛthivīrasaḥ prādurbhūto varṇasaṃpanno gandhasaṃpanno rasasaṃpannaḥ /

te vayaṃ pṛthivīrasaṃ kavaḍīkārāhāropakrameṇa paribhuktā yataś ca pṛthivīrasaṃ kavaḍīkārāhāropakrameṇa paribhuktā tato asmākam kharatvaṃ gurutvaṃ ca kāye 'vakrāntaṃ; yāsau śubhā varṇanibhā sāntarhitā; andhakāraṃ loke prādurbhūtam / te vayaṃ tadbhakṣās tadāhārā dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhāmaḥ / teṣām asmākaṃ yo 'lpam āhāram āhṛtavān sa varṇavān bhavati; yaḥ prabhūtam āhāram āhṛtavān sa durvarṇa ity āhāradvimātratāṃ pratītya varṇadvimātratā prajñāyate / varṇadvimātratāyāṃ satyāṃ satvaḥ satvam avamanyate: hambhoḥ satva varṇavān ahaṃ; durvarṇas tvam iti; teṣām asmākaṃ varṇābhimānikānāṃ satāṃ teṣām eva pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samādānahetoḥ pṛthivīraso 'ntarhitaḥ / antarhite pṛthivīrase pṛthivīparpaṭakaḥ prādurbhūto varṇasaṃpanno gandhasaṃpanno rasasaṃpannaḥ; teṣām asmākaṃ varṇābhimānikānāṃ satāṃ teṣām eva pāpakānāṃ akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samādānahetoḥ pṛthivīparpaṭako 'ntarhitaḥ / antarhite pṛthivīparpaṭake vanalatā prādurbhūtā varṇasaṃpannā gandhasaṃpannā rasasaṃpannā / teṣām asmākaṃ varṇābhimānikānāṃ satāṃ teṣām eva pāpakānāṃ akuśalānāṃ dharmāṇāṃ samādānahetoḥ vanalatā antarhitā / antarhitāyāṃ vanalatāyām akṛṣṭoptaṃ taṇḍulaphalaśāliḥ prādurbhūtaḥ akaṇa atuṣṭaḥ śuddhaḥ śuciḥ caturaṅgulaḥ paryavanaddhaḥ / sa sāyaṃ lūnaḥ kālyaṃ pakvaś ca bhavati prativirūdhaś ca iti lūnaḥ lūnaḥ prativirohati alūnaś ca prajñāyate sma / te vayaṃ tadbhakṣās tadāhārā dīrghāyuṣo dīrgham adhvānaṃ tiṣṭhāmaḥ / yataḥ vayam akṛṣṭoptaṃ taṇḍulaphalaśāliṃ saṃnidhikāraparibhogena paribhuktavantaḥ /

tato 'sya śāleḥ kuṇaś ca tuṣaś ca tanḍulaṃ (sbv i 14) paryavanahyati / lūno lūno na prativirohaty abalaś ca prajñāyate / ṣaṇḍavanaṣaṇḍeṣu vyavasthitaḥ śāliḥ

the establishing of lines of demarcation, boundaries, etc.,

the origin of property, and the first king

yannu vayaṃ saṃgamya samāgamya kṣetrāṇi māpayema sīmāṃ badhnīyāma maryādāṃ sthāpayema idaṃ tava idaṃ mameti; te saṃgamya samāgamya kṣetrāṇi māpitavantaḥ; sīmāṃ ca baddhavantaḥ; maryādāṃ sthāpitavantaḥ / ayaṃ gautamā purāṇo 'graṇīḥ maryādākarmāntānāṃ loke prādurbhāvo bhavati / tac ca dharmeṇa nādharmeṇa / tatrāyaṃ dharmo dharmaḥ śreṣṭho jinendrāṇām / athānyatamaḥ satvaḥ tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādatte / adrākṣīd anyataraḥ satvaḥ taṃ satvaṃ tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādadānaṃ; dṛṣṭvā ca punas taṃ satvam idam avocat: kasmāt tvaṃ bhoḥ satva tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim ādatse? gaccha bhos tvaṃ satva mā bhūya evaṃ kārṣiḥ; dvir api trir sa satvaḥ tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādatte / adrākṣīt sa satvaḥ taṃ satvaṃ dvir api trir api tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādadānaṃ; dṛṣṭvā ca punas taṃ satvam idam avocat: kasmāt tvaṃ bhoḥ satva tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adattam ādatse? sa tam ākarṣati parākarṣati yāvat parṣanmadhye 'py avatārayati ayaṃ bhavantaḥ satvaḥ tiṣṭhati sve śālau parakīyaṃ śālim adatta iti / atha te satvās taṃ satvam idam avocan: kasmāt tvaṃ bhoḥ satva tiṣṭhati sve śālau yāvat trir api parakīyaṃ śālim adattam ādatse? gaccha tvaṃ bhoḥ satva mā bhūya evaṃ kārṣiḥ; atha sa satvas tān satvān idam avocat: anenāsmi bhavantaḥ satvena śālikāraṇād ākṛṣṭaḥ parākṛṣṭo yāvat parṣanmadhye api avadhyāyitaḥ /

atha te satvās satvam idam avocan: kasmāt tvaṃ bhoḥ satva satvaṃ śālikāraṇād ākarṣasi parākarṣasi yāvat parṣanmadhye 'py avatarayasi; (sbv i 15) gaccha tvaṃ bhoḥ satva mā bhūya evaṃ kārṣīr iti / atha teṣāṃ satvānām etad abhavad: dṛṣyante khalu śālikāraṇād ākarṣaṇam api parākarṣaṇam api yāvatparṣanmadhye 'py avatāraṇam / yannu vayaṃ saṃgamya samāgamya yo 'smākaṃ satvo 'bhirūpataraś ca darśanīyataraś ca prāsādikataraś ca maheśākhyataraś ca taṃ vayaṃ kṣetrāṇām adhipatiṃ sthāpayema yo 'smākaṃ nigṛhītavyāṃś ca nigrahīṣyati (a 354a) pragṛhītavyāṃś ca pragrahīṣyati / yac cāsmākaṃ kṣetrebhyaḥ saṃpatsyate tato 'smai dharmyāṃ kṣitim anupradāsyāma iti te saṃgamya samāgamya yas teṣāṃ satvo 'bhirūpataraś ca darśanīyataraś ca prāsādikataraś ca maheśākhyataraś ca taṃ kṣetrāṇām adhipatiṃ sthāpayanti / evaṃ cāhuḥ: ehi tvaṃ bhoḥ satva asmān nigṛhītavyāṃś ca nigṛhāṇa; pragṛhītavyāṃś ca pragṛhāṇa; yac cāsmākaṃ kṣetrebhyaḥ saṃpatsyate tatas te vayaṃ dharmyāṃ kṣitim anupradāsyāma iti / sa teṣāṃ nigṛhītavyāṃś ca nigṛhṇāti pragṛhītavyāṃś ca pragṛhṇāti / yac ca teṣāṃ kṣetrebhyaḥ saṃpadyate tato 'smai dharmyāṃ kṣitim anuprayacchanti; mahājanena saṃmato mahāsaṃmata iti mahāsaṃmato mahāsaṃmata iti saṃjñodapādi / kṣetrāṇām adhipatiḥ kṣatāc ca trāyata iti kṣatriyaḥ kṣatriya iti saṃjñodapādi / dharmeṇa prajā rañjayati śīlavṛttasamudācāreṇa prajñāvṛttasamudācāreṇeti rājā rājeti saṃjñodapādi / mahāsaṃmatasya gautamā rājño manuṣyāṇāṃ satvā satvā iti saṃjñābhūt /

mahāsaṃmatasya gautamā rājño <rocaḥ putraḥ; rocasya rājño mānuṣyāṇām ehikā ehikā iti saṃjñodapādi; rocasya gautamā kalyāṇaḥ putraḥ; kalyāṇasya rājño mānuṣyāṇāṃ tilakās tilakā iti saṃjñodapādi; kalyāṇasya gautamā varakalyāṇaḥ putraḥ varakalyāṇasya gautamā rājño mānuṣyāṇām> abhrakaṇṭhā abhrakaṇṭhā iti saṃjñodapādi / varakalyāṇasya upoṣadhaḥ putraḥ / upoṣadhasya gautamā rājño manuṣyāṇāṃ stālajaṅghā stālajaṅghā iti saṃjñābhūt / upoṣadhasya (sbv i 16) rājño mūrdhni piṭako jātaḥ mṛduḥ sumṛduḥ; tadyathā tūlapicur vā karpāsapicur vā; na kadācid ābādhāṃ janayati / paripākānvayāt sphuṭitaḥ; kumāro jātaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko dvādriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaḥ; mūrdhnā jāto iti mūrdhnāto mūrdhnāta iti saṃjñodapādi / jātamātraḥ kumāro 'ntaḥpuraṃ praveśitaḥ / upoṣadhasya rājñaḥ ṣaṣṭistrīsahasrāṇi / sarvāsāṃ stanāḥ prasrutāḥ / ekaikā kathayati mān dhāpaya mān dhāpayeti; māndhātā māndhāteti saṃjñodapādi / yasmin samaye māndhātā rājā rājyaṃ kārayati tasmin samaye manuṣyāḥ cintakā abhūvan tulakā upaparīkṣakāḥ / te cintayitvā tulayitvā upaparīkṣya pṛthakchilpasthānakarmasthānāni māpayantīti teṣāṃ manujā manujā iti saṃjñodapādi / itīme gautamā ṣaḍrājāno 'mṛtāyuṣaś cābhūvann aparimitāyuṣaś ca

antaroddānam satvā ehikās tilakā abhrakaṇṭhās tathaiva ca / stālajaṅghāś ca manujā ṣaḍete uditāḥ padā /

lineage of kings

māndhātur gautamā rājño dakṣiṇe ūrau piṭako jāto mṛduḥ sumṛduḥ; tadyathā tūlapicur vā karpāsapicur vā; sa na kāṃcid ābādhāṃ janayati / paripākānvayāt sphuṭitaḥ; kumāro jātaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko dvādriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaḥ; (a 354b) dakṣiṇād ūror jātaś cāruś cārur iti saṃjñā udapādi / mahardhikaḥ sa kumāro mahānubhāvaḥ / athedānīṃ caturṣu dvīpeṣu rājyaiśvaryādhipatyaṃ kāritavān / cāror gautamā vāme ūrau piṭako jātaḥ mṛduḥ sumṛdus tadyathā tūlapicur vā karpāsapicur vā; na kāṃcid ābādhāṃ janayati, paripākānvayāt (sbv i 17) sphuṭitaḥ; kumāro jātaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko dvādriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaḥ; vāmād ūror jātaḥ upacārur upacārur iti saṃjñā udapādi / mahardhikaḥ sa kumāro mahānubhāvo 'pīdānīṃ triṣu dvīpeṣu rājyaiśvaryādhipatyaṃ kāritavān / upacāror gautamā rājño dakṣiṇe caraṇe piṭako jāto mṛduḥ sumṛdus tadyathā tūlapicur vā karpāsapicur vā; na kāṃcid ābādhāṃ janayati, paripākānvayāt sphuṭitaḥ; kumāro jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko dvādriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaḥ; dakṣiṇāc caraṇāj jātaḥ cārumāṃś cārumān iti saṃjñā udapādi / mahardhikaḥ sa kumāro mahānubhāva ity apīdānīṃ dvayor dvīpayo rājyaiśvaryādhipatyaṃ kāritavān /

cārumato gautamā rājño vāme caraṇe piṭako jātaḥ mṛduḥ sumṛdus tadyathā tūlapicur vā karpāsapicur vā; na kāṃcid ābādhāṃ janayati, paripākānvayāt sphuṭitaḥ; kumāro jāto 'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādiko dvādriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaḥ; vāmāc caraṇāj jāta upacārumān upacārumān iti saṃjñā udapādi / mahardhikaḥ sa kumāro mahānubhāvaḥ apīdānīṃ ekasmin dvīpe rājyaiśvaryādhipatyaṃ kāritavān / iti hi gautamā mahāsaṃmatasya rājño rocaḥ putraḥ rocasya kalyāṇaḥ kalyāṇasya varakalyāṇaḥ varakalyāṇasya upoṣadhaḥ upoṣadhasya māndhātā māndhātuś cāruḥ cāror upacāruḥ upacāroś cārumān cārumata upacārumān ruciḥ suruciḥ mucir mucilinda aṅga aṅgīratho bhṛṅgo bhagīrathaḥ sagaraḥ sāgaro mahāsāgaraḥ śakunir mahāśakuniḥ kuśa upakuśo mahākuśaḥ sudarśano mahāsudarśanaḥ praṇayo mahāpraṇayaḥ praṇādo mahāpraṇādaḥ prabhaṅkaraḥ pratāpavān merur merumān merumantaḥ arcir arciṣmān arciṣmantaḥ; arciṣmantasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā (sbv i 18) potalake nagare ekaśatarājaśatam abhūt; teṣām apaścimakaḥ arindamo nāma rājābhūd; arīn damayatīty arindamaḥ arindama iti saṃjñā udapādi; arindamasya gautamā rājñāḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā ayodhyāyāṃ catuḥpaṃcāśad rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimakaḥ ajitañjayo nāma rājābhūd; ajitaṃ jayatīty ajitaṃjayaḥ ajitaṃjaya (a 355a) iti saṃjñā udapādi / ajitaṃjayasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā vārāṇasyāṃ triṣaṣṭī rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako duṣprasaho nāma rājābhūt /

duṣprasahasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā kiṃpilye nagare caturaśītirājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako brahmadatto nāma rājābhūt / brahmadattasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā hastināpure dvātriṃśad rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako hastidatto nāma rājābhūt / hastidattasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā takṣaśilāyāṃ paṃca rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako kālīśo nāma rājābhūt / kālīśasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā urasāyāṃ nagaryāṃ dvātriṃśad rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako nagnajin nāma rājābhūt / nagnajino gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā ajitaṃjaye nagare dvātriṃśad rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako jayadatto nāma rājābhūt / jayadattasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā kanyakubjāyāṃ nagaryāṃ dvādaśarājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako jayaseno nāma rājābhūt / jayasenasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā caṃpāyāṃ nagaryāṃ aṣṭādaśa rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako nāgadevo nāma rājābhūt / nāgadevasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā tālipye nagare paṃcaviṃśatī (sbv i 19) rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako naradevo nāma rājābhūt / naradevasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā tāmaliptyāṃ nagaryāṃ dvādaśa rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimakaḥ sāgaradevo nāma rājābhūt /

sāgaradevasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā dantapuryāṃ nagaryāṃ aṣṭādaśa rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimakaḥ sumatir nāma rājābhūt / sumater gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā rājagṛhe nagare paṃcaviṃsatī rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimakas tamonudo nāma rājābhūt / tamonudasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā punar api vārāṇasyāṃ nagaryāṃ ekaśatarājaśatam abhūt; teṣām apaścimako mahendraseno nāma rājābhūt / mahendrasenasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā kuśāvatyāṃ nagaryāṃ caturaśītirājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimakaḥ samudraseno nāma rājābhūt / samudrasenasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā punar api potalake nagare rājasahasram abhūt; teṣām apaścimakas tapaṃcaro nāma rājābhūt / (a 355b) tapaṃcarasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā punar api kuśāvatyāṃ nagaryāṃ caturaśītirājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako mahīmukho nāma rājābhūt / mahīmukhasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā punar api vārāṇasyāṃ nagaryāṃ rājaśatasahasram abhūt; teṣām apaścimako mahīpatir nāma rājābhūt / mahīpater gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā punar api ayodhyāyāṃ nagaryāṃ śatasahasram abhūt; teṣām apaścimako mahīdharo nāma rājābhūt / mahīdharasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā mithilāyāṃ nagaryāṃ caturaśītirājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimako mahādevo nāma rājābhūt /

mahādevasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā punar api mithilāyāṃ nagaryāṃ (sbv i 20) caturaśītimahādevasahasrāṇi rājarṣaya brahmacaryam acārṣuḥ; teṣām apaścimako nimir nāma rājābhūt / nimer nimagno dṛḍhanemiḥ khanur upakhanuḥ khanumān khanumantaḥ sudṛśaḥ samadṛśaḥ śrutaseno dharmaseno vidito mahāvidito viditasena aśoko vigataśoko dṛḍhaseno jarāsandha dhundhumāraḥ aruṇo diśāṃpatir eṇḍaḥ saṃkakarakaḥ ānanda ādarśamukho janakaḥ saṃjanako janarṣabhaḥ annapānaḥ pracurānnapānaḥ ajito 'parājitaḥ pratiṣṭhitaḥ supratiṣṭhitaḥ mahābalo mahābalavāhanaḥ sumatir dṛḍhavāhanaḥ śatadhanuḥ citradhanuḥ navatidhanuḥ vijitadhanur dṛḍhadhanur daśarathaḥ śataratho navatirathaḥ nararṣabhaḥ citraratho vicitraratho dṛḍharathaḥ; dṛḍharathasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā sāṃkāsye nagare saptasaptatī rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apaścimakaḥ ambarīṣo nāma rājābhūt / ambarīṣasya gautamā rājñaḥ nāgasaṃpālaḥ putraḥ; nāgasaṃpālasya gautamā rajñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā punar api vārāṇasyāṃ nagaryāṃ ekaśataṃ rājaśatam abhūt; teṣām apaścimako krkir nāma rājābhūt / tena khalu samayena kāśyapo nāma śāstā loke utpannaḥ; tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān; yasya antike bodhisatvo bhagavān āyatyāṃ bodhāya praṇidhāya (sbv i 21) brahmacaryaṃ caritvā tuṣite devanikāye upapannaḥ /

kṛker gautamā rājñaḥ sujātaḥ putraḥ; sujātasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā punar api potalake nagare ekaśataṃ rājaśatam abhūt; teṣām apaścimako karṇo nāma rājābhūt

story of gautama, the progenitor of ikṣvāku

(a 356a) karṇasya gautamā rājño dvau gautamo bharadvājaś ca; tayor gautamo naiṣkarmyābhinandi; bharadvājo rājyābhinandī; sa pitaraṃ paśyati dharmādharmeṇa rājyaṃ kārayantaṃ; sa saṃlakṣayati: aham api pitur atyayād rājā bhaviṣyāmy aham api dharmādharmeṇa rājyaṃ kārayitvā narakaparāyaṇo bhaviṣyāmi; kim atra prāptakālam agārād anagārikāṃ pravrajiṣye iti viditvā yena karṇo rājā tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya pādayor nipatya vijñāpayati; tātānujānīhi māṃ pravrajāmi śraddhayā agārād anagārikām iti; sa kathayati: putra yasyārthe yajñā ijyante homā hūyante tapāṃsi tapyante tat tava karatalagataṃ rājyaṃ; mamātyayād rājā bhaviṣyasi / kimarthaṃ pravrajasīti / sa kathayati: tāta na śakyaṃ mayā dharmādharmeṇa rājyaṃ kārayituṃ; tad anujānīhi pravrajāmīti; tato rājñā avaśyaṃ nirbandhaṃ jñātvā anujñātaḥ / tena khalu samayena anyatamasminn āśramapade kṛṣṇadvaipāyano nāma ṛṣiḥ prativasati; tato gautamaḥ kumāro rājñā samanujñāto hṛṣṭatuṣṭapramudita udagraprītisaumanasyajāto yena kṛṣṇadvaipāyano riṣis tenopasaṃkrāntaḥ; upasaṃkramya vinīteryāpathapādābhivandanaṃ (sbv i 22) kṛtvā kathayati pravrajyārthī pravrajāyasva mām iti / sa tena pravrajitaḥ; kṛṣṇadvaipāyano ṛṣiḥ phalamūlāṃbubhakṣaḥ; tasyāpi gautama ṛṣiḥ gautama ṛṣiḥ iti saṃjñā saṃvṛttā /

yāvad apareṇa samayena karṇo rājā kālagataḥ; bharadvājakumāro rājyaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpitaḥ pitryaṃ rājyaṃ kārayati; yāvad apareṇa samayena gautamo ṛṣir upādhyāyāsya kathayati: upādhyāya na śaknomi āraṇyakābhir oṣadhībhir yāpayituṃ; grāmāntaṃ samavasarāmīti; sa kathayati: putra śobhanaṃ; grāme vā araṇye vā prativasatā riṣiṇā sarvathā indriyāṇi rakṣitavyānīti; gaccha tvaṃ potalasāmantakena śākhāparṇakuṭiṃ kṛtvā vāsaṃ kalpaya; evam upādhyāya ity uktvā gautama riṣiḥ potalakasāmantakena śākhāparṇakuṭiṃ kṛtvā avasthitaḥ; tena khalu samayena potalake nagare bhadrā nāma rūpājīvanī prativasati; mṛṇālaś ca nāmnā dhūrtapuruṣaḥ; tena vastrālaṃkāram anupreṣitaṃ paricāraṇāya; sā tadvastrālaṃkāraṃ prāvṛtya saṃprasthitā; anyatamaś ca puruṣaḥ paṃcakārṣāpaṇaśatāny ādāyopasthitaḥ; bhadre āgaccha paricāraya iti; sā saṃlakṣayati: yadi gamiṣyāmi paṃcakārṣāpaṇaśatāni lapsye; adākṣiṇyaṃ caitad gṛhāgataṃ pratyākhyāyānyatra gamanam iti; tayā preṣyadārikābhihitā: gaccha mṛṇālasya kathaya āryā kathayati na tāvad ahaṃ sajjā paścād āgamiṣyāmīti; tayāpi tasya gatvārocitaṃ; so 'pi puruṣo bahukaraṇīyaḥ; sa (a 356b) tāṃ paricārya prathama eva yāme prakrāntaḥ /

sā saṃlakṣayati: mahatī velā vartate śakṣyāmy ahaṃ tasyāpi cittagrāhaṃ kartum iti; tayā punar apy asau dārikābhihitā: gaccha mṛṇālasyārocaya āryā sajjā saṃvṛttā kathaya katarad udyānam āgacchatv iti; tayā tasmai gatvārocitaṃ; sa kathayati kṣaṇena tavāryā sajjā kṣaṇenāsajjeti; sā dārikā tasyāḥ sāntarā; tayā samākhyātam: āryputra nāsāv asajjā; kiṃ tarhi; tayā tvadīyena vastrālaṃkāreṇānyena puruṣeṇa sārdhaṃ paricāritam iti; tasya yattat kāmarāgaparyavasthānaṃ (sbv i 23) tad vigataṃ; vyāpādaparyavasthānaṃ samutpannaṃ; sa saṃjātāmarṣaḥ kathayati: dārike gatvā bhadrāyāḥ kathaya mṛṇālaḥ kathayaty amukam udyānaṃ nirgaccheti; tayā gatvā bhadrāyā ārocitaṃ; tataḥ sā tad udyānaṃ nirgatā; mṛṇālena dhūrtapuruṣeṇoktā: yuktaṃ nāma tava madīyena vastrālaṃkāreṇānyena puruṣeṇa sārdhaṃ paricārayitum iti; sā kathayati: āryaputrāsty eva mamāparādhaḥ; kiṃ tu nityāparādho mātṛgrāmaḥ kṣamasveti; tatas tena saṃjātāmarṣeṇa niṣkośam asiṃ kṛtvā jīvitād vyaparopitā; tatas tayā preṣyadārikayā mahān kolāhalaḥ śabdaḥ kṛtaḥ āryā praghātitā āryā praghātiteti; śrutvā samantāj janakāyaḥ pradhāvitaḥ yāvat tasminn evāśramapade gautamariṣiḥ prativasati; tato 'sau mṛṇālo dhūrtapuruṣaḥ saṃtrasto rudhiramrakṣitam asiṃ gautamasya riṣeḥ purastāc chorayitvā tasyaiva mahājanakāyasya madhyaṃ praviṣṭaḥ; mahājanakāyaś ca rudhiramrakṣitam asiṃ dṛṣṭvā kathayati: anena pravrajitena bhadrā jīvitād vyaparopiteti /

tatas taṃ gautamariṣiṃ parivārya saṃjātāmarṣāḥ kathayanti: bhoḥ pravrajita riṣidhvajaṃ dhārayasi īdṛśaṃ ca karma karoṣīti / sa kathayati: kiṃ kṛtaṃ; te kathayanti: bhadrayā te sārdhaṃ paricāritaṃ sā ca jīvitād vyaparopiteti; sa kathayati: śāntaṃ nāham asya karmaṇaḥ kārīti; sa śāntavādy api tena mahājanakāyena paścādbāhugāḍhabandhanabaddho rājñe upanāmitaḥ devānena pravrajitena bhadrayā sārdhaṃ paricāritaṃ sā jīvitād vyaparopitā iti; aparīkṣakā rājānaḥ; kathayati: yady evaṃ gacchata; enaṃ śūle samāropayata; parityakto 'yaṃ mayā pravrajita iti / tato 'sau pravrajitaḥ karavīramālāsaktakaṇṭhaguṇo nīlāṃbaravasanaiḥ puruṣair udyataśastraiḥ saṃparivārito rathyāvīthīcatvaraśṛṇgāṭakeṣu śravaṇāsukheṣv anuśrāvya dakṣiṇena (sbv i 24) nagaradvāreṇa niṣkāsya jīvann eva śūle samāropitaḥ; tasyāsāv upādhyāyaḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ kālena kālaṃ tasyāśramapadam upasaṃkrāmati; yāvad apareṇa samayenopasaṃkrāntaḥ na paśyati sa itaś cetaś ca samanveṣitum ārabdho yāvat paśyati śūlasamāropitaṃ (a 357a) sa bāṣpagadgadakaṇṭhaḥ aśruparyākulekṣaṇaḥ karuṇadīnavilaṃbitākṣaraṃ kathayati: hā vatsa kim idaṃ; so 'pi gadgadakaṇṭho marmavedanoparodhajanitaviṣādaḥ kathayaty upādhyāya karmāṇi; kim anyad bhaviṣyatīti /

sa kathayati: vatsa nāsi kṣata upahato vā; tāta kṣato 'haṃ kāyena no tu cittena; vatsa kathaṃ jñāyate; upādhyāya satyopayācanaṃ kariṣye śṛṇu yena satyena satyavacanena kṣato 'haṃ kāyena no tu cittena tena satyena satyavacanena yeyam upādhyāyasya kṛṣṇavarṇā cchavir iyaṃ suvarṇavarṇā bhaved; bhāvitādhyāśayo 'sau mahātmā; vacanāvasānasamanantaram eva kṛṣṇadvaipāyanasya ṛṣeḥ kṛṣṇavarṇā cchavir antarhitā; suvarṇavarṇā saṃvṛttā / sāmantakena śabdo visṛtaḥ kṛṣṇadvaipāyanariṣiḥ suvarṇavarṇaḥ saṃvṛtta iti / tasya suvarṇadvaipāyanaḥ suvarṇadvaipāyana iti saṃjñā saṃvṛttā; sa paraṃ vismayam upagataḥ; tato 'sau gautamariṣiḥ kathayati: upādhyāya itaś cyutasya me kā gatir bhaviṣyati kā upapattiḥ ko 'bhisaṃparāya iti /

sa kathayati: vatsa brāhmaṇāḥ kathayanti: aputrasya gatir nāstīti; asti tvayā kiṃcid apatyam utpāditam; upādhyāya kumāra evāhaṃ; strītantre aprakṛtijñaḥ; pitrā rājyanimittaṃ protsāhyamānaḥ pravrajitaḥ; kuto mamāpatyasamutpattiḥ; vatsa yady evaṃ pūrvopabhuktaviṣayānusmaraṇaṃ kuru; upādhyāya gāḍhavedanābhyāhatasya me idānīṃ chidyamāneṣu marmasu mucyamāneṣu sandhiṣu (sbv i 25) maraṇaikāntamanasaḥ kathaṃ pūrvopabhuktaviṣayānusmaraṇaṃ bhavati; sa tasyopādhyāyaḥ paṃcābhijñālābhī; tena ṛddhyā mahān vātavarṣo nirmitaḥ; tasya varṣabindavaḥ kāye nipatitāḥ; tataḥ śītalasalilavātasparśād veedanā viṣṭaṃbhitā; sa pūrvopabhuktaviṣayān smartum ārabdhaḥ; yāvad asya maithunarāgasamanusmaraṇād dvau śukrabindū sarudhire nipatitau; catvāri sthānāny acintanīyāni; ātmacintā lokacintā satvānāṃ karmavipākacintā buddhānāṃ ca buddhaviṣayacintā iti; tau śukrabindū dve aṇḍe prādurbhūte; sūryasyābhyudgamanakālasamaye sūryaraśmiparipācite sphuṭite; dvau kumārau jātau; tato nātidūre ikṣuvāṭaḥ; tau tatra praviṣṭau; tatas sūryaraśmayo bhāsuratarā jātāḥ; gautamariṣiḥ sūryaraśmiparitāpitaḥ kālagataḥ; tataḥ suvarṇadvaipāyanariṣir āgataḥ; paśyati kālagataḥ; sa śūlasāmantake paśyati aṇḍe sphuṭite; kapālāny avasthitāni; so 'nusarann itaś cāmutaś ca ikṣuvāṭaṃ praviṣṭo yāvat paśyati: dvau kumārau; samanvāhartuṃ pravṛttaḥ; kasyaitau putrāv iti; paśyati: gautamasya ṛṣeḥ; tato 'sya sutarāṃ premā utpannaḥ; tena tāv āsramapadaṃ nītvā āpāyitau poṣitau saṃvardhitau; (a 357b) tayoś ca nāmadheyaṃ vyavasthāpayituṃ pravṛttaḥ;

sūryasyābhyudgamanakālasamaye sūryaraśmibhiḥ paripācitau jātau bhavataḥ; tasmāt sūryagotrāv iti sūryagotrā iti saṃjñā saṃvṛttā; gautamasya riṣeḥ putrau gautamā gautamā iti dvitīyā saṃjñā saṃvṛttā; svāṅgīnisṛtā iti āṅgīrasā āṅgīrasā iti tṛtīyā saṃjñā saṃvṛttā; ikṣuvāṭāl labdhā ikṣvākā ikṣvākā iti caturthī saṃjñā saṃvṛttā; yāvad apareṇa samayena bharadvājo rājā aputra eva kālagataḥ; amātyāḥ saṃnipatya samavāyaṃ kartum ārabdhāḥ; bhavantaḥ kam idānīṃ rājānam abhiṣiñcāma iti; apare kathayanti tasya bhrātā gautamo riṣīṇāṃ madhye pravrajitaḥ; tasyedaṃ kulakramāgataṃ rājyaṃ; tam abhisiñcāma iti; kṛtasañjalpāḥ suvarṇadvaipāyanasya riṣeḥ sakāśam upasaṃkrāntāḥ; upasaṃkramya pādayor nipatya kathayanti: maharṣe gautamaḥ kva gata iti; sa kathayati yuṣmābhir eva praghātita iti; maharṣe vayaṃ tasya darśanam api na samanusmarāmaḥ; kathaṃ praghātayāmaḥ (sbv i 26) ahaṃ yuṣmān smārayāmi; śobhanaṃ; tena te smāritāḥ kathayanti: maharṣe yady evam alaṃ tasya nāmagrahaṇena; pāpakāry asāv akīrtanīyaḥ; kiṃ tena pāpakaṃ karma kṛtaṃ; idaṃ cedaṃ ca; nāsau pāpakarmakārī; adūṣy anapakāry eva yuṣmābhiḥ praghātitaḥ; kathaṃ; tena vistareṇa yathāvṛttaṃ samākhyātaṃ; te saṃjātadaurmanasyāḥ kathayanti: maharṣe yady evaṃ vayaṃ pāpakarmakāriṇo nāsāv iti; te caivam ālāpaṃ kurvanti; tau ca dārakau riṣeḥ sakāśam upasaṃkrāntau; amātyāḥ kathayanti: maharṣe kasyetau dārakau kathayati tasyaiva putrau; katham etau samutpannau kā vā anayoḥ saṃjñā; tena sotpattikaṃ vistareṇa samākhyātam; amātyāḥ śrutvāpi paraṃ vismayam

upagatāḥ; tais taṃ riṣim anujñāpya tayor jyeṣṭhaḥ kumāro rājyābhiṣekeṇābhiṣiktaḥ; so 'py aputraḥ kālagataḥ; tato 'sau dvitīyaḥ kanīyān abhiṣiktaḥ; tasya ikṣvākurājā ikṣvākurājā iti saṃjñā saṃvṛttā; ikṣvākor gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā punar api potalake nagare ekaśatam ikṣvākurājaśatam abhūt

the story of virūḍhaka

teṣām apaścimako virūḍhako nāma ikṣvākurājo 'bhūd; virūḍhakasya gautamā ikṣvākurājasya catvāraḥ putrāḥ; ulkāmukhaḥ karakarṇī hastiniyaṃsaḥ nūpurakaś ca; tasyāpareṇa samayenāgramahiṣī kālagatā; sa kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ; amātyāḥ kathayanti: kimarthaṃ deva kare kapolaṃ datvā cintāparas tiṣṭhati; sa kathayati: mamāgramahiṣī kālagatā; kathaṃ na cintāparas tiṣṭhāmīti; deva yady evaṃ kimarthaṃ devasyāgramahiṣī na samanviṣyate; saṃvidyante pratisāmāntakānāṃ rājñāṃ (sbv i 27) duhitaraḥ; (a 358a) rājā kathayati: ime rājyābhinandinaḥ kumārāḥ; eṣu saṃvidyamāneṣu pratyanīkabhūteṣu ko me duhitaraṃ dāsyati: devaś cittaṃ karotu; vayaṃ samanveṣāmaḥ; yāvad anyatamasya rājñaḥ duhitā abhirūpā darśanīyā prāsādikā pratirūpā devītvena; te tāṃ samupalabhya tasya rājñaḥ sakāśaṃ gatāḥ; taiḥ pāraṃparyeṇa rājño niveditaṃ; rājñā ājñā dattā āhūyatām iti; tatas te rājñaḥ sakāśaṃ preṣitāḥ; pādayor nipatya kathālāpapūrvakaṃ niṣaṇṇāḥ; ālāpāvasaraprāptā rājānaṃ saṃmukhaṃ dṛṣṭvā kathayanti: deva svasti svastīti; rājā kathayati: bhavantaḥ kiṃ yācadhve; virūḍhakasyekṣvākurājasyāgramahiṣī kālagatā; tasyārthāya kanyāṃ bhikṣāṃ; rājā kathayati: śobhanaṃ pratirūpo varaḥ; kiṃ tu samayato 'nuprayacchāmi yadi me duhituḥ putro bhavati; taṃ yadi rājyaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayati; deva evaṃ bhavatu gacchāmaḥ devaṃ śrāvayāmaḥ; tair gatvā virūḍhakasyekṣvākurājasya yathāvṛttam ārocitaṃ; rājā kathayati: bhavanto naitat pratirūpaṃ jyeṣṭhatarān rājyābhinandinaḥ kumārān pratyākhyāya kanīyasaḥ

pratiṣṭhāpanaṃ; deva sandigdho 'yam arthaḥ ānīyatāṃ tāvad devī; tayā sārdhaṃ devaḥ krīḍatu ramatāṃ paricārayatu; na jñāyate kim asau kumāraṃ janayiṣyatīty āhosvit kumārikāṃ vandhyā vā bhaviṣyatīti; rājā kathayati: bhavanto yady evaṃ gacchata; tataḥ pratiṣṭā bhavatu; tair gatvā pratigṛhītā; yāvad rājñā mahatā śrīsamudāyena pariṇītā; sā ca rājño 'bhimatā saṃvṛttā; sa tayā sārdhaṃ krīḍati ramate paricārayati; tasya krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntare devī āpannasatvā saṃvṛttā; sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā; dārako jātaḥ abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ; tasya jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate kiṃ bhavatu dārakasya nāmeti; amātyā deva yasmād ayam ajāta eva (sbv i 28) rājyam abhinandati tasmād bhavatu dārakasya rājyābhinandīti; sa dārakaḥ aṣṭābhyo dhātrībhyaḥ anupradattaḥ pūrvavad yāvad āśu vardhate hradastham iva paṅkajaṃ; taṃ rājā yauvarājye na pratiṣṭhāpayati; tasya mātāmahena rājñā śrutaṃ; tena tasya dūto 'nupreṣitaḥ; sakarkaśaṃ ca likhitaṃ: tvayā pūrvam anujñātam eva; yadi yathāpratijñātaṃ karoṣi ity evaṃ kuśalaṃ; no ced yat te balaṃ vīryaṃ parākramas ### tenāvatiṣṭhasva; eṣo 'ham āgataḥ rāṣṭrāpamardaṃ karomīti; mahābalasamudito 'sau rājā; sa śrutvā vyathitaḥ; amātyān saṃnipātya pṛcchati: bhavantaḥ mama tena rājñā evaṃ likhitaṃ; katham atra pratipattavyam iti; te kathayanti: deva abhiṣicyatāṃ rājyābhinandī yauvarājye; sa kathayati: bhavantaḥ naitad yuktaṃ jyeṣṭhān rājyābhinandinaḥ kumārān pratyākhyāya kanīyaso rājyābhiṣecanaṃ; te

kathayanti: deva udīrṇabalavāhano (a 358b) 'sau rājā; sthānam etad vidyate yad āgatya niyataṃ rāṣṭrāpamardaṃ kariṣyati; abhiṣicyatāṃ rājyābhinandī rājyaiśvaryādhipatye; pravāsyantāṃ kumārā rājyād; rājā kathayati: bhavantaḥ katham adūṣiṇo 'napakāriṇaḥ kumārā nirvāsyante; deva vayam amātyā hitādhānatatparāḥ adūṣiṇo 'napakāriṇaḥ pravāsayāmaḥ; dūṣiṇam apakāriṇaṃ pratiṣṭhāpayāmaḥ; rājā apy upekṣya tūṣṇīm avasthitaḥ; amātyāḥ saṃnipatya parasparaṃ saṃjalpaṃ kartum ārabdhāḥ: bhavanta upāyasaṃvidhānaṃ kartavyaṃ yena rājā kumāreṣu vimukhī bhavati; tatas tair udyānaṃ śodhayitvā citram upacitraṃ kāritaṃ; surabhidhūpaghaṭikopanibaddham āmuktadāmapaṭṭakalāpaṃ nānāpuṣpāvakīrṇaṃ ramaṇīyaṃ; tatas tair amātyais tad udyānaṃ tathābhisaṃskṛtaṃ dūrād dṛṣṭaṃ; te kumārāś capalād udyānābhimukhaṃ saṃprasthitāḥ; amātyā udyānaśobhāṃ kārayitvā nirgatāḥ; kumāraiḥ pṛṣṭāḥ kasyedam udyānam (sbv i 29) iti; te kathayanti devasya; te pratinivartitum ārabdhāḥ; amātyāḥ kathayanti: kumārāḥ praviśata kimarthaṃ nivartatha iti; te kathayanti devakīyam udyānaṃ; kathaṃ praviśāma iti; amātyāḥ kathayanti: devo vā krīḍet kumāro vā ko 'tra virodhaḥ; te praviśya krīḍitum ārabdhāḥ; amātyai rājābhihitaḥ: deva udyānaṃ śobhanaṃ parikarmīkṛtaṃ; kālo devasya draṣṭum iti; rājā saṃprasthitaḥ; aśrauṣīd udyāne kolāhalaṃ śabdaṃ; śrutvā ca punar amātyān pṛcchati: bhavanta udyāne kolāhalaḥ śabdaḥ śrūyate; ko 'trāvatiṣṭhate; amātyāḥ kathayanti: deva kumārāḥ; yady evaṃ parityaktā mayā kumārāḥ; amātyāḥ pādayor nipatya kathayanti: deva

kṣamyatāṃ kumārāṇāṃ; mā parityajyantām iti; rājā kathayati evaṃ bhavatv iti; te pravāsayitum ārabdhāḥ rājñaḥ pādayor nipatya kathayanti: deva yady evaṃ yo 'smābhiḥ sārdhaṃ parijano gacchati sa yathā na nivāryate tathājñāṃ dātum arhasi; rājñā ājñā dattā; te saṃprasthitāḥ; anuraktajanapadās te; taiḥ sārdhaṃ mahājanakāyaḥ saṃprasthitaḥ; saptadivasaṃ potalakasya nagaradvāram apāvṛtaṃ sthitaṃ janakāyasya nirgacchataḥ; amātyai rājñe niveditaṃ: deva yadi nagarasya dvāraṃ nāvriyate na cirāt potalakaṃ nirāvāsaṃ bhavatīti; yady evaṃ dvārāṇy āvṛṇuta; tatas te kumārāḥ svakasvakā bhaginīr ādāyānupūrveṇa himavatpārśvaṃ nadyā bhagīrathyās tīraṃ kapilasya riṣer āśramapadasya nātidūram anuprāptāḥ; te tasmiṃś chākhāparṇakuṭīrakāṇi kṛtvā vāsaṃ kalpitavantaḥ mṛgāṃś ca praghātya praghātya jīvikāṃ kalpayanti; triṣkālaṃ ca kapilasya riṣer āśramapadam upasaṃkrāmanti; abhinavayauvanamadākṣiptāḥ kāmarāgeṇātyarthaṃ bādhyamānāḥ utpāṇḍūtpāṇḍūkāḥ kṛśālakāḥ (a 359a) saṃvṛttāḥ; yāvad apareṇa samayena kapilena riṣiṇā tathāvidhā dṛṣṭāḥ pṛṣṭāś ca: kasmād yūyam utpāṇḍūtpāṇḍukāḥ; te kathayanti: maharṣe kāmarāgeṇātīva bādhyāmahe; sa kathayati: svakasvakā bhaginīs tyaktvā vaimātṛkābhir bhaginībhiḥ sārdhaṃ vāsaṃ kalpayata; labhyaṃ maharṣe asmābhir evaṃ kartuṃ; labhyaṃ bhavanto yathāpitat kṣatriyai rājyaparibhraṣṭaiḥ; tatas te riṣivacanaṃ pramāṇam iti kṛtvā kāmarāgādhyavasitāḥ prītiprāmodyajātāḥ vaimātṛkābhir bhaginībhiḥ sārdhaṃ (sbv i 30) krīḍanti ramante paricārayanti; teṣāṃ tābhiḥ saṃkrīḍatāṃ ramamāṇānāṃ

paricārayatāṃ putrā duhitaraś ca jātāḥ; te vṛddhiṃ gatāḥ

the cities of kapilavastu and devadṛśa

kapilariṣiḥ śabdakaṇṭakatvād dhyānānāṃ cittaikāgratāṃ nārāgayati; sa kathayati: bhavantaḥ avalokitā bhavata; aham anyatra gamiṣyāmi; maharṣe kimarthaṃ; cittaikāgratāṃ nārāgayāmi, śabdakaṇṭakāni dhyānāni; maharṣe tvam ihaiva tiṣṭha; vayam anyatra gacchāmaḥ; kiṃ tu bhūbhāgam asmākam anuprayaccha; bhavantaḥ śobhanaṃ; ṛṣayas te mahātmānaḥ īpsitamanorathasādhakāḥ; tena sauvarṇaṃ bhṛṃgāram ādāya nagarākāreṇa udakadhārāpātair nagaraṃ māpitaṃ; kapilena riṣiṇā teṣāṃ vāsāya vastu parityaktam iti kapilavastu kapilavastv iti saṃjñā saṃvṛttā; te tatra vṛddhiṃ gatāḥ; mahājanakāyaḥ saṃvṛttaḥ; saṃbādhād vṛddhiṃ na labhante; teṣāṃ cetasā cittam ājñāya devatābhir anyapradeśa upadarśitaḥ; tais tatra gatvā dvitīyaṃ nagaraṃ māpitaṃ; devadriśaṃ devadriśam iti saṃjñā saṃvṛttā; tatas te saṃgamya samāgamya saṃjalpaṃ kartum ārabdhāḥ: bhavanto yad vayaṃ nirvāsitāḥ tat sadṛśabhāryopādānāt; tad asmākaṃ na kenacid dvitīyā sadṛśī bhāryā upādātavyā; ekayaiva santoṣaḥ karaṇīya iti; te ekām eva sadṛśīṃ bhāryāṃ pariṇamayanti; na dvitīyām; athāpareṇa samayena virūḍhako rājā priyān putrān samanusmaran amātyān āmantrayate: hambhoḥ grāmaṇyas te kumārāḥ kva sāṃprataṃ; tair vistareṇārocitaṃ; deva kenacid adhikaraṇena nirvāsitāḥ; te svakasvakā bhaginīr ādāya itaḥ prakrāntāḥ; anuhimavatpārśve nadyā bhagīrathyās tīre kapilasya riṣer āśramapadasya nātidūre vāsaṃ kalayanti; svakasvakā bhaginīḥ pratyākhyāya vaimātṛkābhir bhaginībhiḥ sārdhaṃ krīḍanti ramante paricārayanti; teṣāṃ krīḍatāṃ ramamāṇānāṃ paricārayatāṃ putrā (sbv i 31) duhitaraś ca jātāḥ; śakyaṃ grāmaṇyaḥ kumārair evaṃ kartuṃ; deva śakyam; atha virūḍhakaḥ ikṣvākurājaḥ pūrvaṃ kāyam abhyunnamayya dakṣiṇabāhum abhiprasāryodānam udānayati; śakyā bata kumārāḥ, paramaśakyā bata kumārā iti; maheśākhyena satvena vāṅ niścāritā śākyā bata kumārāḥ; paramaśākyā bata kumārā iti śākyā iti saṃjñā saṃvṛttā

successors to virūḍhaka

apareṇa samayena virūḍhaka ikṣvākurājaḥ kālagataḥ (a 359b); rājyābhinandī rājye 'bhiṣiktaḥ; so 'py aputraḥ kālagataḥ; ulkāmukho rājyaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpitaḥ; so 'py aputraḥ kālagataḥ; karakarṇī rājā saṃvṛttaḥ; so 'py aputraḥ kālagataḥ; hastiniyaṃso rājā saṃvṛttaḥ; so 'py aputraḥ kālagataḥ; nūpurako rājā samvṛttaḥ; tasya putra opurakaḥ; opurakasya gopurakaḥ gopurakasya gautamā rājñaḥ putraprapautṛkayā naptṛpranaptṛkayā kapilavastunagare paṃcapaṃcāśad rājasahasrāṇy abhūvan; teṣām apścimako daśarathaḥ śataratho navatirathaḥ citraratho bijitaratho dṛḍharathaḥ daśadhanuḥ śatadhanuḥ navatidhanuḥ vijitadhanur citradhanuḥ dṛḍhadhanur; dṛḍhadhanuṣo gautamā dvau putrau siṃhahanuḥ siṃhanādī ca; yāvantaḥ khalu gautamā jambūdvīpe dhanurdharāḥ siṃhahanus teṣām agra akhyātaḥ; siṃhahanor gautamā catvāraḥ putrāḥ śuddhodanaḥ śuklodanaḥ droṇodanaḥ amṛtodanaḥ; śuddhā śuklā droṇā amṛtikā ceti duhitaraḥ; śuddhodanasya dvau putrau bhagavān āyuṣmāṃś ca nandaḥ; śuklodanasya (sbv i 32) dvau putrau; āyuṣmāṃś ca tiṣyo bhadrakaś ca śākyarājaḥ; droṇodanasya dvau putrau mahānāmā āyuṣmāṃś cāniruddhaḥ; amṛtodanasya dvau putrau āyuṣmān ānando devadattaś ca; śuddhāyāḥ suprabuddhaḥ putraḥ; śuklāyāḥ putro mālī; droṇāyā bhāddālī; amṛtikāyāḥ śaivalaḥ bhagavato rāhulaḥ putra iti gautamā rāhule mahāsaṃmatavaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ; ucchinnā bhavanetrī vikṣīṇo jātisaṃsāro nāstīdānīṃ punarbhavaḥ

buddha's remarks

atha bhagavān āyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya kathāparyavasānaṃ viditvā utthāya niṣaṇṇaḥ; niṣadyāyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam āmantrayate: sādhu sādhu maudgalyāyana sādhu sādhu khalu tvaṃ maudgalyāyana yas tvaṃ bhikṣūṇāṃ purastāc chākyānāṃ paurāṇaṃ kulavamśam ārabhya dharmyāṃ kathāṃ kathayasi; punar api tvaṃ maudgalyāyana abhīkṣṇam api tvaṃ śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam ārabhya dharmyāṃ kathāṃ kathaya; tad eṣāṃ bhaviṣyati dīrgharātram arthāya hitāya sukhāya; tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: udgṛhṇīta yūyaṃ bhikṣavaḥ śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam ārabhya dharmyāṃ kathāṃ dhārayituṃ grāhayituṃ vācayituṃ; tat kasya hetoḥ; arthopasaṃhitā bhikṣavaḥ śākyānāṃ paurāṇaṃ kulavaṃśam ārabhya dharmyā kathā; arthopasaṃhitā brahmacaryopasaṃhitā; yuktam eva bhikṣavaḥ śraddhayā pravrajitena kulaputreṇa śākyānāṃ (sbv i 33) paurāṇaṃ kulavaṃśam ārabhya dharmyāṃ kathāṃ dhārayituṃ grāhayituṃ vācayitum; atha kāpilavastavāḥ (a 360a) śākyā bhagavato bhāṣitam abhinandyānumodya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrāntāḥ

siṃhahanu's reign

tena khalu samayena kapilavastuni nagare siṃhahanur nāma rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; devadṛśe nagare suprabuddho rājyaṃ rājā kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca; suprabuddhasya rājño lumbinī nāmāgramahiṣī abhirūpā darśanīyā prāsādikā janapadakalyāṇī; devadṛśe 'nyatamo gṛhapatiḥ prativasaty āḍhyo mahādhano mahābhogo vistīrṇaviśālaparigraho vaiśravaṇadhanasamudito vaiśravaṇadhanapratispardhī; tasyārāmaḥ puṣpasaṃpannaḥ phalasaṃpannaḥ śālisaṃpanno nānāvihaganikūjitaḥ; tasyābhirāmatayā rājā kālānukālaṃ tatra gatvā sārdham antaḥpureṇa ratikrīḍāṃ pratyanubhavati; lumbinyās taṃ dṛṣṭvā spṛhā utpannā; sa kathayati: deva mamaitam ārāmam anuprayaccheti; rājā kathayati: gṛhapatisantako 'yam ārāmaḥ; katham anuprayacchāmi; yadi tvam ārāmeṇārthinī anyaṃ tavārthāya śobhanataraṃ kārayāmīti; tato rājñā suprabuddhena lumbinyā arthāya tadviśiṣṭatara ārāmaḥ kāritaḥ; tasya luṃbinīvanaṃ lumbinīvanam iti saṃjñā saṃvṛttā; siṃhahanor dīrgharātram ayam āśāsakaḥ: aho bata me kule cakravartī utpadyeta iti; suprabuddhasyāpi rājño dīrgharātram ayam āśāsakaḥ: aho bata me siṃhahanunā sārdhaṃ saṃbandhaḥ syād iti; yāvat tasyāpareṇa samayena devyā sārdhaṃ krīḍato ramamāṇasya paricārayataḥ kālāntareṇa patnī āpannasatvā saṃvṛttā; sā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānām atyayāt prasūtā; dārikā jātā abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā; (sbv i 34) tasyā rūpaśobhayā suprabuddho rājā sāntaḥpuro devadṛśanivāsī

janakāyaś ca paraṃ vismayam upagataḥ; sandigdhamanāś ca saṃvṛttaḥ: kim iyaṃ dārikā āhosvid viśvakarmanirmiteyaṃ māyeti; tasyās trīṇi saptakāny ekaviṃśatidivasān vistareṇa jātāyā jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate: kiṃ bhavatu dārikāyā nāmeti; amātyāḥ kathayanti: deva devadṛśanivāsijanakāyā rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu vipravadante; kecit kathayanti: dārikā evāsau pūrvakarmavipākābhiniṣpannā evaṃ varṇarūpaśobheti; apare kathayanti: nāsau dārikā; kiṃtarhi viśvakarmanirmitā sā māyeti tasmād bhavatu dārikāyā māyeti nāma; tasya māyeti nāma kṛtaṃ; māyā dārikā aṣṭābhyo dhātrībhyo 'nupradattā pūrvavad yāvan mahatī saṃvṛttā; sā naimittikair vyākṛtā; putraṃ janayiṣyaty anekalakṣaṇasaṃpannaṃ; rājā bhaviṣyati balacakravartī; bhūyo 'py asya krīḍato rammāṇasya paricārayataḥ duhitā (a 360b) jātā pratirūpā darśanīyā prāsādikā paramayā varṇapuṣkalatayā samanvāgatā; tasyā janmani sarvaṃ tan nagaram udāreṇāvabhāsenāvabhāsitaṃ; na cāsyāḥ śakyate sarvathā rūpaśobhāṃ varṇayituṃ; yathā māyāyās tasyā api vistareṇa jātau jātimahaṃ kṛtvā nāmadheyaṃ vyavasthāpyate; kiṃ bhavatu dārikā nāmeti; amātyāḥ kathayanti: asyā rūpaśobhā yan māyāṃ vyatiricya vartate tasmād bhavatu mahāmāyeti; sāpy unnītā vardhitā mahatī saṃvṛttā; sā naimittikair vyākṛtā; putraṃ janayiṣyati dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaṃ; sa rājā bhaviṣyati cakravartīti; suprabuddhena rājñā siṃhahanor dūto 'nupreṣitaḥ; dve duhitarau jāte māyā mahāmāyā ca; tatraikā vyākṛtā putraṃ janayiṣyati lakṣaṇasaṃpannaṃ; sa rājā

bhaviṣyati balacakravartīti; dvitīyā vyākṛtā putraṃ janayiṣyati dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣanaiḥ (sbv i 35) samalaṅkṛtaṃ; sa rājā bhaviṣyati cakravartīti; anayor yābhipretā śuddhodanasya kumārasyārthāyānayeti; siṃhahanunā pratisandeśo dattaḥ, dvābhyām api kumārasya prayojanaṃ; kiṃ tu na dve sadṛśe bhārye ekasyopasthāpayitavye iti yaivaṃ vyākṛtā putraṃ janayiṣyati dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaṃ sa rājā bhaviṣyati cakravartīti, eṣā tāvat pratīṣṭā; dvitīyāyā arthāya gaṇam avalokayiṣyāmīti; tena sā pañcaśataparivārā preṣitā; tena khalu samayena śākyānāṃ pāṇḍavā nāma khaṣāḥ prativiruddhāḥ; śākyāḥ saṃbhūya rājñaḥ siṃhahanoḥ sakāśam upasaṃkrāntāḥ; deva pāṇḍavaiḥ khaṣair upadrutāḥ sma, sāhāyyaṃ kalpayeti; sa kathayati bhavanto vṛddho 'haṃ na śaknomi taiḥ sārdhaṃ saṃgrāmayituṃ; deva śuddhodanaṃ kumāram anupreṣaya; samayato 'nupreṣayāmi yadi kumārasya yathābhipretaṃ varaṃ prārthayato 'nuprayacchata; te kathayanti: deva evaṃ bhavatu prayacchāmaḥ; rājñā caturaṅgaṃ balakāyaṃ datvā śuddhodanaḥ kumāraḥ preṣitaḥ; tena te khaṣāḥ hataprahatavidhvastāḥ kṛtāḥ; tataḥ śākyāḥ parituṣṭāḥ siṃhahano rājñaḥ sakāśam upasaṃkrāntāḥ; deva kumāreṇa pāṇḍavā khaṣāḥ hataprahatāḥ vidhvastāḥ kṛtāḥ; parituṣṭā smaḥ; vada kumārasya kaṃ varam anuprayacchāmaḥ; bhavantaḥ śākyaiḥ kriyākāraḥ kṛtaḥ na kenacid dve sadṛśe bhārye upasthāpayitavye iti; deva kiṃ mucyatāṃ kriyākāraḥ; sa kathayati: sutarāṃ baddhavyo na moktavyaḥ; kiṃ tu kumārasyaikaṃ varam anuprayacchatha, dvitīyāṃ sadṛśīṃ bhāryām upasthāpayituṃ;

deva śobhanam; evaṃ kriyatāṃ; tataḥ siṃhahanunā suprabuddhasya lekho 'nupreṣitaḥ avalokito mayā gaṇaḥ; dvitīyāṃ duhitaram anupreṣayeti; tena sāpi pañcaśataparivārā preṣitā; śuddhodanena kumāreṇa dve api pariṇīte (sbv i 36)

śuddhodana succeeds siṃhahanu and the descent of the buddha

yāvad apareṇa samayena siṃhahanū rājā kālagataḥ; kapilavastuni śuddhodano rājā rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ (a 361a) ca; so 'pareṇa samayena mahāmāyādevyā sārdham upariprāsādatalagato niṣpuruṣeṇa tūryeṇa krīḍati ramate paricārayati; dharmatā hy eṣā tuṣitabhavanastho bodhisatvaḥ paṃcabhir avalokanair lokam avalokayati jātyavalokanena deśāvalokanena kālāvalokanena vaṃśāvalokanena stryavalokanena ca; (1) kena kāraṇena bodhisatvā jātyavalokanaṃ kurvanti? tuṣitabhavanasthasya bodhisatvasyaivaṃ bhavati; kīdṛśyāṃ jātau bodhisatvāḥ pratisandhiṃ gṛhṇantīti; paśyati brāhmaṇakule vā kṣatriyakule vā; tatra kadācid brāhmaṇā uccakulasaṃmatā bhavanti; kadācit kṣatriyāḥ; idānīṃ tu kṣatriyāḥ uccakulasaṃmatāḥ, yanv ahaṃ kṣatriyakule pratisandhiṃ gṛhṇīyāṃ; mā me syur atonidānaṃ pare vaktāraḥ bodhisatvena garhaṇīyāyāṃ jātau pratisandhir gṛhīta iti; tathā hi bodhisatvenānādikālīnam anākṣepasaṃvartanīyaṃ karma kṛtam upacitam; <avandhyaphaladharmadeśikā hi buddhā bhagavantaḥ>; anena kāraṇena bodhisatvā jātyavalokanaṃ kurvanti; (2) kena kāraṇena bodhisatvā deśāvalokanaṃ kurvanti? bodhisatvasyaitad abhavat: kīdṛśi deśe bodhisatvāḥ pratisandhiṃ gṛhṇantīti; paśyati yo 'sau deśa ikṣuśālimālāgomahiṣīsaṃpanno bhaikṣukaśatakalilo dasyujanavivarjitaḥ āryajanādhyuṣitaḥ; tasyaivaṃ bhavaty ayaṃ madhyadeśa ikṣuśālimālāgomahiṣīsaṃpanno bhaikṣukaśatakalilo dasyujanavivarjitaḥ āryajanādhyuṣitaḥ; yanv ahaṃ madhyadeśe pratisandhiṃ gṛhṇīyāṃ; mā me syur atonidānaṃ pare

vaktāraḥ bodhisatvena (sbv i 37) pratyanteṣu janapadeṣu pratisandhir gṛhīta iti; tathā hi bodhisatvenānādikālīnam anākṣepasaṃvartanīyaṃ karma kṛtam upacitam; avandhyaphaladharmadeśikā hi buddhā bhagavantaḥ; anena kāraṇena bodhisatvā deśāvalokanaṃ kurvanti; (3) kena kāraṇena bodhisatvāḥ kālāvalokanaṃ kurvanti? bodhisatvasyaitad abhavat; kīdṛśe kāle bodhisatvā jaṃbūdvīpe pratisandhiṃ gṛhṇanti; utkarṣe vartamanāyāṃ prajāyām aśītivarṣasahasrāyuṣi prajāyām ūrdhvaṃ pratisandhiṃ na gṛhṇanti; apakarṣe śatavarṣāyuṣāṃ manuṣyāṇāṃ <prajāyām arvāk pratisandhiṃ na> gṛhṇanti; kena kāraṇena bodhisatvā aśītivarṣasahasrāyuṣi manuṣyāṇām ūrdhvaṃ pratisandhiṃ na gṛhṇanti? aśītivarṣasahasrāyuṣo hi manuṣyā durudvejyā bhavanti; duḥsaṃvedyā jaḍā mṛdvindriyāḥ pramattāḥ sukhabahulāḥ satyānām abhājanabhūtāḥ; apakarṣe 'py arvāg varṣaśatasya pañcakaṣāyā udriktā bhavanti; tadyathā āyuḥkaṣāyaḥ kleśakaṣāyaḥ satvakaṣāyo dṛṣṭikaṣāyaḥ kalpakaṣāyaś ca; mā me syur atonidānaṃ pare vaktāraḥ pañcakaṣāyodrikte kāle bodhisatvena pratisandhir gṛhīta iti; tathā hi bodhisatvenānādikālīnam anākṣepasaṃvartanīyaṃ karma kṛtam upacitam; avandhyaphaladharmadeśikāś (a 361b) ca buddhā bhagavantaḥ; anena kāraṇena bodhisatvāḥ kālāvalokanaṃ kurvanti; (4) kena kāraṇena kulāvalokanaṃ kurvanti? bodhisatvasyaivaṃ bhavati; kīdṛśe kule bodhisatvāḥ pratisandhiṃ gṛhṇantīti; paśyati yat kulam uccasaṃmatam anupākruṣṭacāritraṃ yāvad āsaptamaṃ mātāmahaṃ paitāmahaṃ yugam upādāyeti; tasyaitad abhavad ayaṃ śākyavaṃśa uccakulasaṃmato yāvan

mahāsaṃmatam upādāyānupākruṣṭacāritraś ca yanv ahaṃ rājñaḥ śuddhodanasya kule pratisandhiṃ gṛhṇīyāṃ; mā me syur atonidānaṃ pare vaktāraḥ pratyavare kule bodhisatvena pratisandhir gṛhīta iti; tathā hi bodhisatvenānādikālīnam anākṣepasaṃvartanīyaṃ karma (sbv i 38) kṛtam upacitam; avandhyaphaladharmadeśikāś ca buddhā bhagavantaḥ; anena kāraṇena bodhisatvā vaṃśāvalokanaṃ kurvanti; (5) kena kāraṇena bodhisatvā stryavalokanaṃ kurvanti? bodhisatvasyaivaṃ bhavati; kīdṛśyā striyāḥ kukṣau bodhisatvāḥ pratisandhiṃ gṛhṇantīti; paśyati yā strī rūpavatī bhavati śīlavatī kulavatī kulinā kulavardhanī pūrvabuddheṣu kṛtapraṇidhānā aho batāhaṃ buddhasya mātā syām iti; śaknoti bodhisatvaṃ daśamāsaṃ kukṣiṇā dhārayituṃ; na ca svārthaṃ hāpayati; tasyaivaṃ bhavati iyaṃ mahāmāyā yāvad āsaptamaṃ mātāmahaṃ mātāmahaṃ paitāmahaṃ yugam upādāyānupākruṣṭacāritrā rūpavatī śīlavatī kulinā kulavardhanī; śaknoti bodhisatvaṃ daśamāsaṃ kukṣiṇā dhārayituṃ; na ca svārthaṃ hāpayitum; tathā hi mahāmāyā pūrvabuddheṣu kṛtādhikārapraṇidhānā aho batāhaṃ buddhamātā syām iti; mā ca me syur atonidānaṃ pare vaktāraḥ alakṣaṇasaṃpannāyā striyāḥ kukṣau bodhisatvena pratisandhir gṛhīta iti; tathā hi bodhisatvenānādikālīnam anākṣepasaṃvartanīyaṃ karma kṛtam upacitam; <avandhyaphaladharmadeśikāś ca buddhā bhagavantaḥ>; anena kāraṇena bodhisatvāḥ stryavalokanaṃ kurvanti; atha bodhisatvaḥ pañca vyavalokanāni vyavalokya ṣaṭ kāmāvacarān devāṃs trir anuśrāvayati ito 'haṃ mārṣās tuṣitād devanikāyāc cyutvā manuṣyeṣu pratisandhiṃ

grahīṣyāmi rājñaḥ śuddhodanasyāgramahiṣyāḥ kukṣau; tasya putratvam adhigamya amṛtam adhigamiṣyāmi; yo yuṣmākam amṛtenārthī sa manuṣyeṣu pratisandhiṃ gṛhṇātu bhūyo madhyadeśa iti; evam uktās tuṣitakāyikā devā bodhisatvam idam avocan: yat khalu bodhisatva jānīyā etarhi kalikaluṣo lokaḥ krūrasantānaprajā ākulīkṛtaś ca jaṃbūdvipaḥ ṣaḍbhis tārkikaiḥ ṣaḍbhir ānuśravikaiḥ ṣaḍbhiḥ samāpattṛbhiḥ; tatra ṣaṭ tārkikāḥ katame? tadyathā pūraṇaḥ kāśyapaḥ (sbv i 39) maskarī gośāliputraḥ sañjayī vairaṭṭīputraḥ ajitaḥ keśakaṃbalaḥ kakudaḥ kātyāyano nirgrantho jñātiputra; ṣaḍ ānusravikāḥ katamas tadyathā kūṭatāṇḍyo brāhmaṇaḥ śroṇatāṇḍyo brāhmaṇaḥ, cogī brāhmaṇaḥ brāhmāyur brāhmaṇaḥ (a 362a) puṣkarasāri brāhmaṇaḥ lohityaś ca brāhmaṇaḥ; ṣaṭ pratipattāraḥ katame? tadyathā udrako rāmaputraḥ; arāḍaḥ kālāmaḥ subhadraḥ parivrājakaḥ sañjayī māṇavaḥ asitariṣiḥ urubilvākāśyapaś ca jaṭilaḥ; iha tu bodhisatvasya dvādaśayojanāni dharmaśravaṇārtham āsanaprajñaptiḥ prajñāpyate; asmākaṃ caivaṃ bhavati: yam asmākaṃ tuṣitabhavanastho bodhisatvo dharmaṃ deśayiṣyati taṃ vayaṃ dharmaṃ śrutvā tathā tathā pratipatsyāmahe; yathāpitad asmākaṃ bhaviṣyati dīrgharātram arthāya hitāya sukhāyeti; evam ukto bodhisatvaḥ tuṣitakāyikān devān idam avocat: tena hi mārṣā sarvavādyāni prahaṇyantām iti

descent from the tuṣitas

tuṣitakāyikābhir devatābhiḥ sarvavādyāni prahatāni; bodhisatvenāpi saṅkham āpūryābhihitaṃ: kataro 'tra mārṣāḥ odārikaḥ śabdaḥ? śaṅkhaśabdo bhagavan; yathāyaṃ mārṣāḥ śaṅkhaśabdaḥ sarvavādyāny abhibhūyāvasthitaḥ evam evāhaṃ jambūdvīpam avatīrya ṣaṭ tārkikān, ṣaḍ ānuśravikān, ṣaṭ ca pratipattrīn abhibhūyāmṛtam adhigamiṣyāmi; amṛtena jagat santarpayiṣyāmi; anityatāśaṅkham āpūrayiṣyāmi; śūnyatābherīṃ tāḍayiṣyāmīti; nairātmyasiṃhanādaṃ nadiṣyāmī iti viditvā gāthāṃ bhāṣate: siṃhaikaḥ pramathati naikaśvāpadaughān vajraiko vilikhati naikaṣṛṅgaśailān / śakraiko vijayati naikadānavendrān sūryaiko vimathati naikam andhakāram // (sbv.i 40) yo yuṣmākaṃ mārṣā amṛtenārthī sa madhyadeśe pratisandhiṃ gṛhṇātu; ṣaṭsu mahānagareṣv iryataha; śakrasya devendrasyaitad abhavat: ayaṃ bodhisatvo bhagavān mahāmāyāyāḥ devyāḥ kukṣāu pratisandhiṃ grahītukāmaḥ; yanv aham asyā ojopasaṃhāraṃ kuryāṃ kukṣiṃ ca viśodhayeyam iti viditvā śakreṇa devānām indreṇa mahāmāyāyā devyāḥ ojopasaṃhāraṃ kṛtavān; kukṣiṃ ca śodhitavān; tatas tuṣitabhavanastho bodhisatvaḥ pañcāvalokitāni vyavalokya ṣaṭ kāmāvacarān devāṃs trir anuśrāvya gajanidarśanena rātryā madhyame yāme māhāmāyāyā devyāḥ kukṣim avakrāntaḥ; āha ca jagatparitrāṇakṛtapratijño devān upāmantrya tataś cyuto 'sau / ikṣvākuvaṃśe praviveśa kukṣim sandhyābhrarājīm iva bālasūryaḥ //

conception; auspicious signs in the dream

tathā hi mahāmāyā caturaḥ svapnān paśyati; (1) ṣaḍdanto me śveto hastināgaḥ kukṣiṃ bhitvā praviṣṭaḥ; (2) upari vihāyasā gacchāmi; (3) mahāśailaparvatam abhiruhāmi; (4) mahājanakāyo me praṇāmaṃ karotīti; tayā rajña śuddhodanāyārocitam; rājñā amātyānām ājñā dattā; bhavantaḥ āhūyantāṃ svapnādhyāyavidaḥ naimittikāś ca brāhmaṇā iti; taiś ca svapnādhyāyavido naimittikāś ca brāhmaṇā āhūtāḥ; tato rājñā teṣām svapnāni niveditāni; te kathayanti: deva yathā śāstre dṛṣṭaṃ, putraṃ janayiṣyati dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtam; saced gṛhī agāram adhyāvatsyati, (a 362b) rājā bhaviṣyati cakravartī; sacet keśaśmaśrūṇy avatārya kāṣāyāṇi (sbv i 41) vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajiṣyati, tathāgato bhaviṣyaty arhan samyaksaṃbuddho vighuṣṭaśabdo loka iti

antaroddānam: cyutir devaputro ratanam aṣṭāṅgaṃ śrāntavratamānasam

the buddha in mother's womb

dharmatā khalu yasmin samaye bodhisatvas tuṣitād devanikāyāc cyutvā mātuḥ kukṣim avakrānto 'tyarthaṃ tasmin samaye mahāpṛthivīcālo 'bhūt; sarvaś cāyaṃ lokaḥ udāreṇāvabhāsena sphuṭo 'bhūt; yā api tā lokasya lokāntarikā andhās tamaso 'ndhakāratamisrā yatremau sūryācandramasāv evaṃmahardhikāv evaṃmahānubhāvāv ābhayābhāṃ na pratyanubhavataḥ, tā api tasmin samaye udāreṇāvabhāsena sphuṭā abhūvan; tatra ye satvā upapannās te svakam api bāhuṃ pragṛhītaṃ na paśyanti; te tayā ābhayā anyonyaṃ satvān dṛṣṭvā saṃjānate anye 'pīha bhavantaḥ satvā upapannā anye 'pīha bhavantaḥ satvā upapannā iti yathaiva megho vipulaḥ susaṃbhṛto bahūdako mārutavegapreritaḥ / tathopamaṃ kukṣim ivākraman muniś cirād ghanaṃ sūrya ivābhyupāgataḥ //

avabhāsayitveha diśaḥ samantataḥ pṛthak ca lokāntarikās tamovṛtāḥ / yadākramat kukṣim atulyavikramas tathā tadāsīd iyam atra dharmatā //

(sbv i 41) dharmatā khalu yasmin samaye bodhisatvo bhagavān mātuḥ kuksāv avakrāntaḥ tasmin samaye śakro devendrāś caturo devaputrān mātur ārakṣakān sthāpayaty asihastān, prāsahastāṃś chaktihastān tomarahastān, mā kaścid bodhisatvaṃ viheṭayiṣyati manuṣyo vā amanuṣyo veti; dharmatā khalu yasmin samaye bodhisatvo mātuḥ kukṣāv asthāt kośogata evāsthād amrakṣito garbhamalena, juvramalena, rudhiramalena, anyatamānyatamena vāśucinā viprakṛtena; tadyathā maṇiratnaṃ kāśikaratne upakṣiptaṃ naiva maṇiratnaṃ kāśīkaratnena lipyate, nāpi kāśikaratnaṃ maṇiratnena; evam eva yasmin samaye bodhisatvo mātuḥ kukṣāv asthāt kośogata evāsthād amrakṣito garbhamalena, juvramalena, rudhiramalena anyatamānyatamena vā aśucinā viprakṛtena; tadyathā maṇiratnaṃ; dharmatā khalu yasmin samaye bodhisatvo bhagavān mātuḥ kukṣāv asthāt tam enaṃ tasmin sasmaye mātā sarvam antaḥkukṣigataṃ paripūrṇaṃ paśyati; tadyathā maṇir aṣṭāṅgo vaiḍūryaḥ śubhro jātimān accho viprasanno 'nāvilaḥ pañcaraṅgike sūtre 'rpitaḥ syāt; tadythā nīle pīte lohite 'vadāte māñjiṣṭhe; taṃ cakṣuṣmān puruṣo dṛṣṭvā jānīyād idaṃ sūtram ayaṃ maṇiḥ; sūtre maṇir arpitaḥ; evam eva bodhisatvo yasmin samaye mātuḥ kukṣāv asthāt tam enaṃ tasmin samaye mātā sarvam antaḥkukṣigataṃ paripūrṇaṃ paśyati; dharmatā khalu yasmin samaye bodhisatvo bhagavān mātuḥ kukṣāv asthān nāsya tasmin samaye mātā śrāntakāyā vā 'bhūt klāntakāyā vā yaduta bodhisatvaṃ dhārayantī; dharmatā khalu yasmin samaye bodhisatvo bhagavān (sbv i 43) mātuḥ kukṣāv asthāt tasmin samaye mātā

yāvajjīvaṃ pañcavratapadāni samādattavatī; yāvajjīvaṃ prāṇātipātaṃ prahāyā prāṇātipātāt prativiratā; adattādānam, ahrahmacaryaṃ, mṛṣāvādaṃ surāmaireyamadyapramādasthānāṃ prahāya surāmaireyamadyapramādasthānāt prativiratā; prāṇān ahantī nādattam ādadau; mṛṣā nāvocat; na madyalolupā 'bhūt; abrahmacaryād viratā ca maithunāt siddhārthamātā; iyam atra dharmatā; dharmatā khalu yasmin samaye bodhisatvo bhagavān mātuḥ kukṣāv asthān nāsya mātā tasmin samaye puruṣeṣu mānasaṃ nibaddhavatī yaduta kāmopasaṃhitam; na rajyate kleśeṣu; na cāsyāḥ kāmahetoḥ paridahyate manaḥ; na cāsya mātā puruṣeṣu mānasaṃ badhnāti kāmaguṇopasaṃhitam

pains of childbirth

atha mahāmāyāyā dohada utpannaḥ aho batāhaṃ caturbhyo mahāsmudrebhyaḥ pānīyaṃ pibeyam iti; tayā rajñe śuddhodanāyārocitam; rājñā śuddhodanena naimittikānāṃ niveditam; kimarthaṃ devyā ayam evaṃrūpo dohada utpannaḥ; naimittikair vyākṛtaṃ: deva devī kumārāṃ janayiṣyati; dvātriṃśatā mahāpuruṣaṇaiḥ samalaṅkṛtamūrtiḥ pravrajitvā sakalaṃ jñeyārṇavaṃ pāsyati; rājñābhihitam; yady asyāḥ mahāsamudrāt pānīyaṃ <na> dīyate, kiṃ tat syāt; vyaṅgaṃ putraṃ janayet; rājñābhihitaṃ: mama tāvat śuddhodanasyāvikalāṅgaḥ putro bhaviṣyatīti; tena khalu samayena kapilavastuni raktākṣo nāma parivrājakas tiṣṭhati indrajāle kṛtāvī; rājñā tasyāhūya niveditam; tena tasyā upariprāsādatalagatāyā yāvac caturo mahāsamudrān darśayitvā pānīyaṃ dattam; tasyā yo dohada utpannaḥ sa (sbv i 44) prativigataḥ; punar apy asyā dohada utpannaḥ aho bata sarvabandhanamokṣaḥ kriyeteti; rājñā sarvabandhanamokṣaḥ kṛta iti tasyā yo dohada utpannaḥ sa prativigataḥ; punar apy asyā dohada utpannaḥ aho bata dānāni dīyeran puṇyāni kriyerann iti; rājñā dānāni dattāni puṇyāni kṛtāni; tasyā yo dohada utpannaḥ sa prativigataḥ; punar apy asyā dohada utpannaḥ; aho batāham udyānāni paśyeyam iti; rājñā udyānāni darśitāni; tasyā yo dohada utpannaḥ sa prativigataḥ; punar apy asyā dohada utpannaḥ aho batāham udyāne tiṣṭheyam iti; rājñaḥ suprabuddhasya lumbinī nāmodyānam; tasya śuddhodanena rājñā sandiṣṭaṃ duhitā te udyānaṃ nirgantukāmā; udyānaṃ śodhayeti; tena pauruṣeyāṇāṃ ājñā dattā, bhavanta udyānaṃ śodhayateti; tair udyānaṃ śodhitam; tataḥ sā paricārikāsahīyā nirgatā; tatas tayā luṃbinīvane vicarantyā sapuṣpitaḥ aśokapādapo dṛṣṭaḥ; sā tam avalokyāvasthitā prasavitukāmā

the birth of the buddha and the accompanying wonders

śakro (a 363b) devendraḥ saṃlakṣayati: bodhisatvamātā hrīmatī; na śaknoti mahājanaparivṛtā prasavitum; upāyasaṃvidhānaṃ kartavyam iti; tena tumulaṃ vātavarṣaṃ nirmitam; tenāsau mahājanakāyaḥ samantād vidrutaḥ; tataḥ śakro devendraḥ vṛddhadhātrīvarṇam ātmānām abhinirmāya mahāmāyāyāḥ purastād avasthitaḥ sā prasavitum ārabdhā; bodhisatvo nirgacchaṃś chakreṇājinaśāṭikāyāṃ pratigṛhītaḥ; sa garbhavāsapariklāntaḥ; atha bodhisatvasyaitad abhavat: madaprāpto 'yaṃ śakro bhaviṣyati mayā bodhisatvaḥ pratīcchita iti; viditvā vajraśarīram ātmānam adhiṣṭhitaḥ; śakro devendraḥ kaṃpayitum ārabdho bodhisatvenābhihitaḥ; muñca muñca kauśika apaihi purastād iti; (sbv i 45) <dharmatā khalu>, yasmin samaye bodhisatvo bhagavān jātaḥ tasmin samaye mahāpṛthivīcālo 'bhūt; pūrvavad yāvad anye 'pīha bhavantaḥ satvā upapannā anye 'pīha bhavantaḥ satvā upapannā iti; dharmatā khalu yasmin samaye bodhisatvo bhagavān mātuḥ kukṣer niṣkrāntaḥ kośogata ivāsir niṣkrāntaḥ amrakṣito garbhamalena juvramalena rudhiramalenānyatamānyatamena vā aśucinā viprakṛtena; dharmatā khalu yasmin samaye bodhisatvo bhagavān mātuḥ kukṣer niṣkrānto nāsya tasmin samaye mātā niṣaṇṇā vā 'bhūn nipannā vā; sthitaiva sā kṣatriyī kṣatriyaṃ prasūtā; dharmatā khalu sāṃpratajāto bodhisatvaḥ saptapadāni prakrāntaḥ parigṛhīto na kenacit; caturdiṣaṃ ca vyavalokayati; vācaṃ ca bhāṣate, iyaṃ pūrvā dik pūrvaṃgamo bhaviṣyāmi nirvāṇāya, iyaṃ dakṣiṇā dakṣiṇīyo bhaviṣyāmi kṛtsnasya <jagataḥ, iyaṃ paścimā dik, mama paścimaṃ janma bhaviṣyati; iyam

uttarā dik, bhavasaṃsārād utttariṣyāmi iti; tasya śirasi upari devāḥ śvetaṃ ca chatraṃ maṇidaṇḍakaṃ ca cāmaraṃ ca dhārayanti; dharmatā khalu sāṃpratajātasya bodhisatvasya dve vāridhāre 'ntarikṣāt prādurbhavata ekā śitā ekā uṣṇā ye bodhisatvaṃ snāpitavatye>; dharmatā khalu sāṃpratajātasya bodhisatvasya mātur janayitryāḥ purastān mahad udapānaṃ prādurbhūtaṃ vāriniṣyandi; yato 'sya mātā udakenodakakāryam akārṣīt; dharmatā khalu sāṃpratajātasya bodhisatvasya devatā antarikṣāt divyāny utpalāni kṣipanti; padmāni, kumudāni, puṇḍarīkāny agarucūrṇāni, tagaracūrṇāni; candanacūrṇāni, tamālapatracūrṇāni, (sbv i 46) divyāni ca māndāravāṇi puṣpāṇi kṣipanti; divyāni ca vādyāni pravādayanti

antaroddānām utpādakośasthitiḥ sapta padāni dve vāridhāre, udapānaṃ devatā

yadā śākyamunir bodhisatvo jātaḥ tadā caturṇāṃ rājñāṃ putrā jātāḥ, śrāvastyām arāḍabrahmadattasya putro jātaḥ; arāḍabrahmadattasyaitad abhavat: mama putrasya janmani prasannaḥ prasanna iva janapadaḥ khyāti; tasmād bhavatv asya prasenajit iti nāma, rājagṛhe nagare mahāpadmasya rājñaḥ putro jātaḥ; tasyaitad abhavat mama putrasya janmani ādityabimbenevodayatā loko 'vabhāsitaḥ; bimbāyāś ca putraḥ; bhavatv asya bimbisāra iti nāma; kauśāṃbyāṃ śatānīkasya rājñaḥ putro jātaḥ; tasyaitad abhavat: mama putrasya janmani (a 364a) ādityenevodayatā loko 'vabhāsitaḥ; bhavatv asyodayana iti nāma; ujjayanyāṃ nagaryām anantanemino rājñaḥ putro jātaḥ; anantanemino rājña etad abhavat mama putrasya janmani pradyoteneva loko 'vabhāsitaḥ; bhavatv asya pradyota iti nāma; tac ca naivam; api sarvaṃ tad bodhisatvānubhāvāt.

asita, nālada and the yakṣa śākyavardhana

kiṣkindhe parvate asito nāma riṣiḥ prativasati saṃvartanīyakuśalo vivartanīyakuśalaś ca tasya nālado nāma bhāgineyaḥ; sa tasya kālena kālaṃ saṃvartanīyavivartanīyaṃ kathayati; sa tasya sakāśe pravrajitaḥ; bodhisatvasya (sbv i 47) bhagavato janmani sarvaloka udāreṇāvabhāsena sphuṭo 'bhūt; tena khalu samayena nālado guhāṃ praviśya dhyāyati; sa tam avabhāsaṃ dṛṣṭvā asitam uvāca; upādhyāya upādhyāya utpadyante hi kiṃ sarve yugapat bhāskarā iha / tathā hi saguhā śailā dīptā iva gabhastibhiḥ //

asitas tv abravīt tīkṣṇā bhanoḥ śītā tv iyaṃ prabhā / tad asmin praviśaty ābhir nūnam eṣā muniprabhā //

niṣkrāmati dhruvaṃ kukṣeḥ bodhisatvo mahādyutiḥ / iyaṃ niṣkrāmatas tasya māhāsatvasya nirmalā / prabhā kāñcanasaṅkāśā lokeṣu visṛtā triṣu //

nāladaḥ kathayati: upādhyāya gacchāmo bodhisatvaṃ paśyāmaḥ; sa kathayati: vatsa idānīṃ bodhisatvo maheśākhyamaheśākhyābhir devatābhir ākīrṇo viharati; sthānam etad vidyate yad vayam avakāśaṃ na lapsyāmahe; yadā bhagavān kapilavastu praveśito bhavati, nāma cāsya vyavasthāpitam, tadā vayaṃ darśanāyopasaṅkramiśyāma iti; yam eva divasaṃ bodhisatvo bhagavān jātaḥ tam eva divasaṃ rājñaḥ śuddhodanasya chandakapramukhāni pañcopasthāyakaśatāni jātāni; cchandikāpramukhāni pañcopasthāyikaśatāni <jātāni>; pañcahastinīśatāni prasūtāni; pañcavaḍavāśatāni pañcabhir nidhiśatair mukhāny upadarśitāni; prātisīmaiś ca koṭṭarājabhiḥ karapratyayā upanibaddhāḥ

names of the bodhisatva

amātyai rājñe śuddhodanāya yathāvṛttaṃ samākhyātam; rājā saṃlakṣayati: mama putrasya janmani sarvārthāḥ sarvakarmāntāś ca paripūrṇāḥ; bhavatu kumārasya sarvārthasiddha iti nāma; tatra bodhisatvasyedaṃ prathamaṃ nāmadheyaṃ vyavasthāpitaṃ yaduta sarvārthasiddha (sbv i 48) iti; kapilavastuni nagare śākyavardhano nāma yakṣo naivāsikaḥ; ācaritaṃ śākyānāṃ, yasya kasyacit chākyasya putro vā jāte duhitā vā sa śākyavardhanasya pādābhivandako nīyate; rājñā pauruṣeyāṇām ājñā dattā: gacchata bhavantaḥ kumāraṃ śākyavardhanasya yakṣasya pādayor nipatya pātayata iti; evaṃ deva ity amātyā rājñāḥ śuddhodanasya pratiśrutya, bodhisatvaṃ catūratnamayāṃ śibikām āropya kapilavastunagaraṃ praveśayitum ārabdhāḥ; kāpilavāstavāḥ śākyāś caṇḍā rabhasāḥ karkaśāḥ sāhasikāś ca; te bodhisatvasya praviśato munaya iva sthitāḥ; rājā śuddhodanaḥ saṃlakṣayati: ime kāpilavāstavāḥ (a 364b) śākyāś caṇḍā rabhasāḥ karkaśāś ca kumārāsya praviśato munaya ivāvasthitāḥ; bhavatu kumārasya śākyamunir iti nāmeti; tatra bohisatvasya dvitīyaṃ nāma vyavasthāpitaṃ yaduta śākyamunir iti; bodhisatvaḥ śāyavardhanasya yakṣaya bhavanasasmīpaṃ nītaḥ; adrākṣīc chākyavardhano yakṣo bodhisatvaṃ bhavanasamīpam āgataṃ; dṛṣṭvā ca punar bhavanān nirgamya sarvakāyena bodhisatvasya pādayor nipatitaḥ; janakāyena rājñā śuddhodanāya niveditam: deva śākyavardhana eva yakṣo bodhisatvasya pādayor nipatitaḥ iti; śrutvā ca rājā kathayati: bhavanto devā api kumārasya pādayor nipatanti; devānām apy ayaṃ devaḥ; tasmāt bhavatu kumārasya devātideva iti

nāma iti; tatra bodhisatvasya tṛtīyaṃ nāmadheyaṃ vyavasthāpitaṃ yaduta devātideva iti; sāṃpratajāto bodhisatvaḥ mātāpitṛbhyāṃ dhātryai dattaḥ: ayaṃ te dhātri kumāraḥ kālena kālam udvartayitavyaḥ, kālena kālaṃ snapayitavyaḥ, kālena kālaṃ bhojayitavyaḥ, kālena kālaṃ samyak sukhena parihartavyaḥ iti; tam enaṃ dhātrī āttamanāttamanā ubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ pratigṛhya, kālena kālam udvartayati, kālena kālaṃ snapayati, kālena kālaṃ bhojayati, kālena kālam samyak sukhena pariharati; apīdānīṃ ye gandhāḥ sumanojñarūpāḥ tair vilipya, sarvālaṅkārair alaṅkṛtaṃ pituḥ śuddhodanasyānuprayacchati; tam enaṃ rājā śuddhodano gṛhītvā, aṅke niṣādya, punaḥ punaḥ prekṣate harṣajātaḥ (sbv i 49)

predictions of the naimittikas

dharmatā khalu sāṃpratajātaṃ bodhisatvaṃ mātāpitarau brāhmaṇānāṃ, naimittikānām, vipañcanakānām copadarśayataḥ: kaccid bhavantaḥ samanvāgataḥ kumāro dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ? yaiḥ samanvāgatasya mahāpuruṣasya (a 365a?) dve gatī bhavato, nānyā; saced gṛhī agāram adhyāvasati, rājā bhavati cakravartī, cāturantāṃ vijetā, dhārmiko, dharmarājaḥ saptaratnasamanvāgataḥ; tasyemāny evaṃrūpāṇi sapta ratnāni bhavanti; tadyathā (1) cakraratnam, (2) hastiratnam, (3) aśvaratnam, (4) maṇiratnam, (5) strīratnam, (6) gṛhapatiratnam, (7) pariṇāyakaratnam eva saptamam; pūrṇaṃ cāsya bhavati sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṅgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānām; sa imām eva samudraparyantāṃ mahāpṛthivīm akhilām akaṇṭakām anutpīḍām adaṇḍenāśastreṇa dharmeṇa samenābhinirjityādhyāvatsyati; sacet keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajati tathāgato bhavaty arhan saṃyaksaṃbuddho vighuṣṭaśabdo loka iti; tathyaṃ deva samanvāgataḥ kumāro dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇāiḥ; yaiḥ samanvāgatasya mahāpuruṣasya dve gatī bhavato nānyā; sacet gṛhī agāram adhyāvasati, rājā bhavati cakravarti, cāturantāṃ vijetā, dhārmiko dharmarājāḥ pūrvavad yāvat tathāgato bhavaty arhan samyakasṃbuddho vighuṣṭaśabdo loke

lakṣaṇas of a mahāpuruṣa

katamāni tāni bhavanto dvātriṃśat mahāpuruṣalakṣaṇāni? yaiḥ samanvāgatasya mahāpuruṣasya dve gatī bhavato nānyā; pūrvavad yāvad vighuṣṭaśabdo loke (sbv i 50) (1) supratiṣṭhitapādo deva kumāraḥ; apīdānīṃ supratiṣṭhitatvāt pādayoḥ samam ākramate mahīm; idaṃ kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (2) adhastāc cāsya pādatalayoḥ cakre jāte sahasrāre, sanābhike sanemike, sarvākāraparipūrṇe; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (3) dīrghāṅgulir deva kumāraḥ (4) āyatapādpārṣṇir (5) mṛdutaruṇapāṇipādaḥ; mṛdukam asya pāṇipādaṃ tadyathā tūlapicur vā karpāsapicur vā; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (6) jālinīpāṇipādo deva kumāraḥ; jāliny asya hastayoś ca pādayoś ca, tadyathā abhijātasya haṃsarājasya; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (7) ucchāṅkhacāro deva kumāraḥ; (8) eṇījaṅghaḥ; (9) anavanatakāyaḥ anavanamanena kāyena ubhau jānumaṇḍalāv āmārṣṭi parāmārṣṭi; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣaṇam; (10) kośogatavastiguhyo deva kumāraḥ; kośogatavastiguhyaṃ tadyathā abhijātasya hastyājāneyasya vā aśvājāneyasya vā; ideṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (11) nyagrodhaparimaṇḍalo deva kumāraḥ; yāvān kāyena tāvān vyāmena, yāvān vyāmena tāvān kāyena; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (12) ūrdhvāṅgaromo deva kumāraḥ; (13) ekaikaromaḥ; ekaikam asya roma kāye jātaṃ nīlam, kuṇḍalajātakāṃ pradakṣiṇāvartam; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (14) suvarṇavarṇasaṅkāśo deva

kumāraḥ; vyāmaprabhaḥ kāñcanasannibhas tvak; (15) sūkṣmacchaviḥ; apīdānīṃ sūkṣmatvāc cchave rajomalam asya kāye na santiṣṭhate; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣlakṣaṇam; (16) saptotsadakāyo deva kumāraḥ; saptotsadāḥ kāye jātāḥ; dvau hastayor dvau pādayor dvāu aṃsayor ekaṃ grīvāyām; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (sbv i 51) (17) citāntarāṃso deva kumāraḥ, (18) siṃhapūrvārdhakṛyo (19) bṛhadṛjugātrāḥ, (20) susaṃvṛtaskandhaḥ, (21) catvāriṃśaddantaḥ, (22) samadantaḥ (23) aviraladantaḥ, (24) śukladaṃṣṭraḥ, (25) simhahanū (26) rasarasāgraprāptaḥ; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (27) prabhūtatanujihvo deva kumāraḥ; apīdānīṃ pradhūtatvāt tanutvāc ca jihvāyā mukhāj jihvāṃ nirṇamayya sarvaṃ mukhamaṇḍalaṃ chādayati yāvat keśaparyantam upādāya; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (28) brahmasvaro deva kumāraḥ, kalaviṅkamanojñabhāṇī dundubhisvaranirghoṣaḥ; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; (29) abhinīlanetro deva kumāraḥ, (30) gopakṣmā; (31) uṣṇīṣaśirāḥ; (32) ūrṇā cāsya bhruvor mādhye jātā śvetā śaṅkhanibhā pradakṣiṇāvartā; idaṃ deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇam; imāni tāni (a 365b) deva kumārasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇāni, yaiḥ samanvāgatasya dve gatī bhavato nānyā; pūrvavad yāvad vighuṣṭaśabdo loke; yadi ca kumāro na pravrajiṣyati rājā bhaviṣyati cakravartī

beauty and other qualities of the bodhisatva

dharmatā khalu saptāhajātasya śākyamuner bodhisatvasya mātā janayitrī kālagatā; samanantarakālagatā praṇīte trayastriṃśaddevanikāye upapannā; dharmatā khalu śākyamunir bodhisatva abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ; atikrānto mānuṣavarṇam asaṃprāptaś ca divyaṃ varṇaṃ; apīdānīm narāś ca nāryaś ca nirīkṣamāṇās tṛptiṃ na gacchanti; mudaṃ labhante; tadyathā jāṃbūnadamayī suvarṇaniṣkā karmāraparimṛṣṭā ahate pāṇḍukambala upanikṣiptā atyarthaṃ bhāsate tapati virocate; evam eva śākyamunir bodhisatva abhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ atikrānto mānuṣaṃ varṇaṃ asaṃprāptaś ca divyaṃ varṇaṃ; dharmatā khalu śākyamunir bodhisatvo mahājanakāyasya priyaś cābhūn manāpaś ca; apīdānīṃ mahājanakāyam (sbv i 52) aṃsenāṃsaṃ samparivartayati, tadyathā śāradakaṃ padmaṃ mahājanakāyasya priyaṃ ca manāpaṃ ca; apīdānīṃ mahājanakāyas tat pāṇinā pāṇiṃ saṃvārayati; evaṃ pūrvavat

antaroddānam: animiṣavipākadharmaś ca valgusvaraś ca paṇḍita udyānam //

dharmatā khalu sāṃpratajāto bodhisatva animiṣaṇ; rūpāṇi paśyan nāsau nimiṣati; tadyathā devās trayastriṃśāḥ; dharmatā khalu sāṃpratajāto bodhisatva pūrvakarmavipākajena divyena cakṣuṣā samanvāgato yenāsu paśyati divā ca rātrau ca samantayojanaṃ; dharmatā khalu sāṃpratajāto bodhisatva valgusvaraś cābhūn madhurasvaraś ca manojñasvaraś ca; tadyathā haimavataḥ śakunako valgusvaraś ca madhurasvaraś ca manojñasvaraś ca; evam eva sāṃpratajāto bodhisatvo valgusvaraś cābhūn madhurasvaraś ca manojñasvaraś ca; dharmatā khalu sāṃpratatajāto bodhisatvaḥ paṇḍito 'bhūd vyakto medhāvī tantropamikayā mīmāṃsikyā prajñayā samanvāgataḥ; apīdānīṃ rājñaś ca śuddhodanasyārthādhikaraṇena niṣadya gaṃbhīram arthapadavyañjanaṃ prajñayā pratividhyati

the arrival of asita and nālada

tato nāladaḥ kathayati: upādhyāya bodhisatvaḥ kapilavastuni praveśitaḥ; nāmatrayaṃ ca vyavasthāpitam; idānīṃ gacchāmo bodhisatvaṃ darśanāya iti; sa kathayati; evaṃ kurmaḥ; tau saṃprasthitau; bodhhisatvānubhāvād ṛddheḥ parihīṇau; padbhyām eva kapilavastunagaraṃ praviśya rājñaḥ śuddhodanasya gṛhadvāraṃ gatau; tata asitariṣir dauvārikaṃ puruṣaṃ āmantrayate: gaccha bhoḥ puruṣa rajñaḥ śuddhodanasya gatvā kathaya, asitariṣir dvāri tiṣṭhati, devaṃ draṣṭukāma iti; tena praviśya (sbv i 53) rājñe niveditam; rājā kathayati, praviśatu ko bhavantam asitaṃ vārayati; sa praviṣṭaḥ; rājñā śuddhodanena satkārapurassaram arghapādyena pūjitaḥ āsane datte niṣaṇṇaḥ; rājñā śuddhodanena kathālāpena pratisaṃmodyābhihito: maharṣe kim āgamanaprayojitam (a 366a); sa kathayati: mahārāja tava putradarśanāya vayam ihāgatāḥ, lokajyeṣṭhasya vināyakasya muner darśanāya; yady evaṃ muhūrtaṃ tāvad udīkṣasva, suptaḥ kumāro yāvat pratibuddhyata iti; sa kathayati suptam eva paśyāmi; evaṃ kuru; sa paśyati; yāvad bodhisatva animiṣaḥ; rūpāṇi paśyati na nimisān; sa gāthāṃ bhāṣate hayānām iva jātyānām ardharātrāvaśāyinām / nāhitakāryānāṃ nidrā ciraṃ netreṣu tiṣṭhati // iti tataḥ sāṃpratajāto bodhisatvo dhātryā aṅke gṛhītvā riṣer upanāmitaḥ; asitena riṣiṇā ubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ pratigṛhītaḥ; muhūrtaṃ nirīkṣya kathayati: deva darśitaḥ kumāro brāhmaṇānāṃ naimittikānāṃ vipañcanakānām? rājā kathayati darśitaḥ; kim tair vyākṛtam? rājā bhaviṣyati cakravartī, pūrvavad yāvad vighuṣṭaśabdo loke; athāsitariṣir bodhisatvaṃ dṛṣṭvā gāthāṃ bhāṣate bhraṣṭā matiḥ pārthiva tārkikāṇāṃ yugāntakāle na hi cakravartī / ayaṃ tu puṇyottamadharmakośo buddho bhaviṣyaty abhijitya doṣān //

avyaktair bhavati hi lakṣaṇair narendro dvīpānām adhipatir īśvaraś caturṇām / suvyaktair bhavati hi lakṣaṇair munīndro saṃbuddho naravara dharmacakravartī // iti (sbv i 54) viditvā ātmana āyuḥprakarṣaṃ vyavalokayitum ārabdho bodhisatvasya cābhisaṃbodhiṃ yāvat; paśyati bodhisatva ekānnatriṃśatko vayasā gṛhān nirgamiṣyati; ṣaḍvarṣāṇi duṣkaraṃ cariṣyati; tato 'mṛtam adhigamiṣyati; ātmanaḥ paśyaty antaraiva kālakriyām; so 'sruparyākulekṣaṇo vyavasthitaḥ; rājā śuddhodano dṛṣṭvā santrastamatir gāthāṃ bhāṣate narāś ca nāryaś ca hi yaṃ samīkṣya tṛptiṃ na gacchanti mudaṃ labhante / dṛṣṭveha taṃ prītikaraṃ śubhāṅgam kasmāt sabāṣpaṃ vadanaṃ maharṣeḥ //

na me kumārasya bhayaṃ kutaścid āyuḥkṣayo vā samupasthitaḥ syāt / tat sādhu me kṣipram idaṃ vadasva tavāśrupātena vikaṃpito 'smi //

asito 'pi ṛṣir gāthāṃ bhāṣate asyopariṣṭād yadi vajravarṣaṃ nabhaḥpramuktaṃ prapatet pracaṇḍam / mahāmuner naikaśarīracālyam apy ekakam kaṃpayituṃ samartham //

mahāgnayo vāyubalapraveritās tīkṣṇāni śatrāṇi sudāruṇāni / viṣaṃ ca ghorā uragāś ca tīkṣṇāḥ kṣaṇaṃ naśeyuḥ patitāḥ kumāre //

bhayārditānām abhayapradātā audaryabhūmiḥ karuṇāvihārī / (sbv i 55) kṛtsnasya lokasya bhayaṃ sa hanti bhayaṃ bhavet tasya kuto narendra //

sabrahmakāyasya divaukasādyāḥ kurvanti rakṣāṃ satataṃ madātmanaḥ / magātmanāṃ śreṣṭhatamasya loke bhayaṃ bhavet tasya kuto narendra //

saṃprekṣya tu svāṃ nṛpate vipattiṃ rodimy ahaṃ yena labhe na śāntiṃ / ayaṃ sa satvottamadharmakośo yo 'haṃ mariṣyāmy anavāptakāryaḥ //

te dhanyapuṇyāś ca gatajvarāś ca ye dharmaṃ asyāpratimānasya / śroṣyanti dharmaṃ vadatāṃ varasya śrutvā ca yāsyanti parāṃ praśāntim //

asita's departure

asitarṣiḥ kliṣṭasantānaḥ saṃlakṣayti: ahaṃ bodhiṣatvasyānubhāvād ṛddheḥ parihīṇaḥ; sayadi padbhyāṃ gamiṣyāmi (a 366b) mahājanakāyo māṃ pratarkayiṣyati rājā ca ; iti viditvā kathayati: deva tavāyaṃ dīrgharātram āśāsakaḥ, aho batāsitarṣiḥ, padbhyām eva kapilavastu praviśed iti; so 'haṃ padhbhyām kapilavastu praviṣṭaḥ; idānīṃ padbhyām eva niṣkramiṣyāmi; tvaṃ mārgaśobhāṃ ca kārayeti; rājñā śuddhodanena amātyānām ājñā dattā: gacchata bhavanto nagaraśobhāṃ mārgaśobhāṃ ca kārayata rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakeṣu ghaṇṭāvaghoṣaṇām; asitiriṣiḥ padbhyāṃ kapilavastuno nagarān niṣkrāmati; yad vaḥ kṛtyaṃ vā karaṇīyaṃ vā tat kurudhvam iti; evaṃ devety amātyaiḥ rājñaḥ pratiśrutya kapilavastunagaram apagataśarkarakaṭhallaṃ (sbv i 56) vyavasthāpitam, candanavāripariṣiktam surabhidhūpaghaṭikopanibaddham āmuktapallavadāmakalāpam, ucchritadhvajapatākaṃ; rathyāvīthīcatvaraśṛṅgāṭakesu ghaṇtāvaghoṣaṇaṃ kāritam: śṛṇvantu bhavantaḥ kapilavāstavāḥ śākyāḥ asitarṣiḥ kapilavastuno nagarān niṣkrāmati; yad vaḥ kṛtyaṃ vā karaṇīyaṃ vā tat kurudhvam iti; tato 'sau kliṣṭabuddhiḥ kṛtopacārī rājñā śuddhodanenāmātyagaṇaparivṛtenānekaiś ca kāpilavāstavair brāhmaṇagṛhapatibhir anugamyamāno madhyamadhyena nagarasya parayā vibhūtyā kapilavastuno niṣkrāntaḥ; rājānaṃ nivartya yatheṣṭagatipracāratayā saṃprasthito 'nupūrveṇa kiṣkindhaṃ parvatam anuprāptaḥ; sa tam adhiruhya itaś cāmutaś ca paribhraman yathābhipretasthānasamanveṣaṇayā anyatamasmin pradeśe niṣaṇṇaḥ; tatas tena mārgaśramaṃ prativinodya dhyānāny utpāditāni;

ṛddhiś cābhinirhṛtā; yāvad apareṇa samayena asitariṣir glānaḥ saṃvṛttaḥ; sa upasthīyate mūlagandhapatrapuṣpaphalabhaiṣajyaiḥ; tathāpy asau hīyata eva; tato 'sya nāladaḥ śarīrāvasthāṃ paricchidya kathayati: upādhyāya yatkiṃcid vayaṃ pravrajitās tat sarvam amṛtārthino mṛtagaveṣiṇaḥ; saced upādhyāyenāmṛtam adhigatam asmākam apu amṛtena saṃvibhāgaṃ karotv iti; sa kathayati: māṇava aham api yatkiṃcit pravrajitaḥ sarvaṃ tad amṛtārthī amṛtagaveṣi; na ca mayāmṛtam adhigatam; api tu ya eṣa śākyānāṃ kumāra utpanna eṣo 'mṛtam adhigamiṣyati; amṛtena jagat santarpayiṣyati; tasyāntike pravraja; pravrajya ca tena <na> jātivādaḥ kartavyo na gotravādo na māṇavakavādaḥ; kevalaṃ tu pravrajya brahmacaryaṃ caritavyam; amṛtādhigame codyogaḥ karaṇīyaḥ; tatas te amṛtaṃ bhaviṣyati; iti viditvā gāthāṃ bhāṣate prācīnān eva seva tvam anveṣāṇas tathāgatam /

durlabhaṃ darśanaṃ bhavati saṃbuddhānāṃ yaśasvinām //

ity uktvā sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ / saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam // (sbv i 57) ity uktvā kāladharmeṇa saṃyuktaḥ; tato nāladas tasya śarīre śarīrapūjāṃ kṛtvā (a 367a) vārāṇasīṃ gatvāvasthitaḥ; sa tatra pañcamāṇavakaśatāni brāhmaṇakān mantrān vācayati; nāladaḥ kātyāyano gotreṇa; tasya kātyāyanaḥ kātyāyana iti saṃjñā saṃvṛttā; so 'bhisambuddhabodher bhagavataḥ sakāśam upasaṅkramiṣyati; taṃ bhagavān kātyāyanāvavādenāvabodhya saṃsārakāntārād uttārya atyantaniṣṭhe yogakṣeme nirvāṇe pratiṣṭhāpayiṣyati; tasya mahākātyāyano mahākātyāyana iti saṃjñā bhaviṣyati

siddhārtha, the nāgasahasrabala

athāpareṇa samayena śākyamunir bodhisatvo dhātryaṃsagataḥ suvarṇapātryāṃ śālimāsaudanaṃ bhuṅkte; sa prabhūtaṃ bhuṅkte; nāvatiṣṭhata iti dhātrī ācchettum ārabdhā; na śaknoty ācchettum; tayā rājñe śuddhodanayā ārocitam; rājā antaḥpurasahīya ācchettum ārabdhaḥ; so 'pi na śaknoti; tato rājñā amātyāḥ kapilavāstavāś ca janakāyāḥ prayukṭāḥ; te 'pi na śaknuvanty ācchettum; tataḥ pañcahastiśatāni yoktritāni; bodhisatvaḥ saṃlakṣayati: mā mameti balaṃ paṃsayiṣyanti; yanv aham kuṭilāṅgulikayā pātrīṃ vidhārayeyam iti; tena kuṭilāṅgulikayā suvarṇapātrī ākṛṣṭā; tāni ca pañcaśatāni pṛṣṭhatomukhāni ākṛṣṭāni, na tu taiḥ suvarṇapātrī ākṛṣṭā; rājā śuddhodanaḥ saṃlakṣayati: bodhisatvena vāmena pāṇinā pañcahastiśatāny ākṛṣṭāni; niyatam ubhābhyāṃ pāṇibhyāṃ nāgasahasram ākrakṣyati; tasmād bhavatu kumārasya nāgasahasrabala iti nāmeti

antaroddānam dārakā krīḍanakā caiva vidyā prāsāda eva ca / haṃso yuddhaṃ sārakalyānī yuddham antaḥpureṇa ca // (sbv i 58)

siddhārtha's performances

dharmatā khalu śākyamunir bodhisatvaḥ pañcaśataparivāraḥ kṛmivarmaṇo lipyācāryasya lipiṃ śikṣaṇāyopanyastaḥ; kṛmivarmaṇā lipyācāryeṇa bodhisatvasya lipir likhitvā dattā; bodhisatvaḥ kathayati jānāmy aham enām iti; tatas tena dvitiyā tṛtīyā; evaṃ yāvat pañcalipiśatāni likhitvā dattāni; bodhisatvaḥ kathayati: etām apy ahaṃ jāne anyāṃ kathayeti; kṛmivarmā kathayati: etāvatyo loke lipayaḥ pracaranti, nāham anyāṃ jāne iti; tato bodhisatvena svayam eva lipir likhitvā kṛmivarmaṇo dattā; uktaś ca kathaya kiṃnāmeyaṃ lipir iti; sa kathayati na jānāmīti; bodhisatvaḥ kathayati: dvayor loke pradurbhāvād iyaṃ lipiḥ prajñāyate, bodhisatvasya cakravartino vā iti; gaganatalasthena brahmaṇābhihitam: evam etat kṛmivarman yathā bodhisatvaḥ kathayati; dvayor eva loke prādurbhāvād iyaṃ lipiḥ prajñāyate, bodhisatvasya cakravartino vā iti; bodhisatveneyaṃ lipir brahmasvareṇa vācitā; brahmaṇā ca gaganatalasthena sākṣyaṃ dattam; brāhmī lipir brāhmī lipir iti saṃjñā saṃvṛttā; yadā bodhisatvo lipyāḥ pāraṃ gataḥ bhāddālināma bodhisatvasya mātulas tena hastigrīvāyaṃ śikṣāyāṃ śikṣitaḥ; sahadevo nāma iṣvastrācāryaḥ; tena pañcaśataparivāraḥ cchedyaṃ śikṣayitum ārabdhaḥ; bhāddālinā sahadeva ucyate: bodhisatvaḥ kāruṇikaḥ (a 367b) sarvāś śikṣāś śikṣayitavyaḥ; evam anye kumārāh; ayaṃ devadattaḥ krūrakarmā; asya marmavedho na vyapadeṣṭavyaḥ mā sarvalokaṃ vyāpādayiṣyatīti; yadā bodhisatvaḥ sarvaśikṣāsu śikṣitaḥ, pañcasu sthāneṣu kṛtāvī saṃvṛttaḥ, dūravedhe, śabdavedhe, marmavedhe, akṣūṇavedhe, dṛḍhaprahāritāyāṃ

ca, sāmantakena śabdo visṛtaḥ śākyānāṃ kumāra utpannaḥ pūrvavad yāvad vighuṣṭaśabdo loka iti; tena khalu samayena vaiśālair licchavibhir lakṣaṇasaṃpanno hastī labdhaḥ; te saṃlakṣayanti; rājñaḥ śuddhodanasya putro naimittikair vyākṛtaḥ rājā bhaviṣyati cakravartīti; tasyānubhāvād idaṃ hastiratnam (sbv i 59) utpannam; gacchāmas tasyaiva upanāmayāma iti; te taṃ hastyalaṅkārair alaṅkṛtya mahatyā vibhūtyā saṃprasthitā anupūrveṇa kapilavastv anprāptāḥ; rājakuladvāre hastinaṃ sthāpayitvā sthitāḥ; daivāt krūrakarmā devadatto nirgataḥ; tenāsau hastināgas tathālaṅkāravibhūṣito dṛṣṭaḥ; yato 'sya mahatī īrṣyā samutpannā; īrṣyāṃarṣajātaḥ pṛcchati kasyāyaṃ hastināga iti; taiḥ samākhyātam; śākyamuniḥ kumāro naimittikaiś cakravartī vyākṛtaḥ; tasyedaṃ hastiratnaṃ vaiśālikena gaṇena preṣitam iti; devadattaḥ sutarāṃ sañjātāmarṣaḥ kathayati: yāvad asau cakravartī na bhavati tāvad yuṣmābhir asya hastiratnam upanītam ity uktvā talaprahāreṇāsau hastī jīvitād vyaparopitaḥ; yāvat tena pradeśena nando gacchati; tenāsau dṛṣṭaḥ; sa pṛcchati: bhavantaḥ śobhano 'yaṃ hastī kena praghātitaḥ; taiḥ samākhyātaṃ: devadattena; sa saṃlakṣayati: nūnam atra devadattena balaṃ jijñāsitam, <yannu vayam apy atra balaṃ jijñāsayemaḥ> iti kṛtvā pucche gṛhītvā ekānte sthāpito mā daurgandhyaṃ kariṣyatīti; yavat śākyamunir bodhisatvo nirgataḥ; tenāsau dṛṣṭaḥ; sa pṛcchati; kuto 'yaṃ hastī? tair yathāvṛttaṃ samākhyātam; kena praghātitaḥ? devadattena; na śobhanam; atithīnām atithipūjā kartavyā; kasmmin pradeśe praghātitaḥ?

etasmin; kenāyam atrānītaḥ? nandena; saṃlakṣayati: nūnam atra tābhyāṃ balaṃ jijñāsitam; yanv aham apy atra balaṃ jijñāsyeyam iti viditvā pucche gṛhītvā upariṣṭāt prākārasya kṣiptaḥ sapta prākārān, sapta ca parikhā laṅghayitvā patitaḥ; tena patatā gartā kṛtā; hastigartā hastigartā iti (sbv i 60) saṃjñā saṃvṛttā; tatra śrāddhair brāhmaṇagṛhapatibhiś caityaṃ pratiṣṭhāpitam; adyāpi caityavandakā bhikṣavo vandante; āha cātra yo devadattena hato gajendro nandena nītaś ca padāni sapta / sa bodhisatvena kareṇa dūraṃ kṣipto bahir loṣṭa ivāntarikṣe //

iti //

kumārāḥ kathayanti: gacchāmaḥ; cchedyaṃ kurmaḥ iti te nirgatāḥ; śrutvā śākyamunir bodhisatvaḥ pañcāśataparivāraḥ cchedyaṃ kartuṃ nirgataḥ; kumārāḥ kalamacchedyaṃ kurvanti; taiś chinnāś chinnāḥ patanti; bodhisatvaḥ āḍhakacchedyaṃ karoti; tena chinnā na patanti; tathaivāvatiṣṭhante; kumārāḥ kathayanti; bhavantaḥ śākyamunir bodhisatvo balavān śrūyate, pañcasu sthāneṣu kṛtāvīti; tad ayaṃ chedyam api na jānāti kartum; na cāyam asmatto balavān; tathā hy asmābhiḥ pādapāś chinnās te sarve nipatitāḥ; anena tu ye chinnās te tathaivāvatiṣṭhanta iti; atha yā devatā śākyamunau bodhisatve abhiprasannā tasyā etad abhavat: ime śākyā bodhisatvabalam ajānantaḥ śilpe ca kṛtāvitāṃ bodhisatvasyāvajñāṃ kariṣyanti; balaṃ ca paṃsayiṣyanti; tad upāyasaṃvidhānaṃ kartavyam iti; tayā tādṛśaṃ vātam utsṛṣṭaṃ, yena sarve te vṛkṣāḥ karkarāyamāṇāḥ patitāḥ; dṛṣṭvā śākyāḥ paraṃ vismayam āpananāḥ; te vedhyaṃ kartum ārabdhāḥ; teṣāṃ tatra lohā lakṣyāḥ; sapta lohamayās tālā bherī <sūrī> ca <pratiṣṭhāpitāḥ>; devadattena padabandhaṃ kṛtvā nārācaḥ kṣiptaḥ; ekas tālo bhinnaḥ; nandena dvau; bodhisatvena nārācaḥ kṣiptaḥ; sapta tālā bherī sūrī ca bhinnāḥ; sa nārācaḥ pātālaṃ praviṣṭaḥ; nāgair uddḥṛtaḥ; pānīyaṃ prādurbhūtaṃ svādu; tan mahājanakāyaḥ pātum ārabdhaḥ; śrāddhair brāhmaṇagṛhapatibhis tatra caityaṃ pratiṣṭhāpitam; adyāpi caityavandakā bhikṣavo vandante (sbv i 61)

śuddhodana's efforts

for sbv i 61.18-63.3 cf. also gbm 10.3348-3349

kumārā rathābhirūḍhāḥ kapilavastu praviśanti; naimittikāś ca nagarān niṣkrāmanti; taiḥ śākyamuniḥ kumāro rathābhiruḍhaḥ praviśan vyākṛtaḥ; yady ayaṃ dvādaśabhir varṣair na pravrajiṣyati, niyataṃ rājā bhaviṣyati cakravartīti; rājñā śuddhodanena śrutaṃ kumāro naimittikair vyākṛta iti; śrutvā punaḥ prītiprāmodyajataḥ śākyān sannipātya kathayati: śrutaṃ me bhavantaḥ kumāro naimittikair vyākṛtaḥ yadi dvādaśabhir varṣair na pravrajiṣyati, niyataṃ rājā bhaviṣyati cakravartīti; tad yadi kumāro dvādaśabhir varṣair na pravrajati rājā bhavati cakravartī; te vayaṃ gaganatalavicāriṇaś caturo dvīpān anusaṃyāsyāmaḥ; niveśo 'sya kriyatām; amātyāḥ kathayanti: deva kumāro 'narthikaḥ kāmair iti; rājā śuddhodanaḥ kathayati: sarvāḥ kanyāḥ kummārasyopadarśayāmaḥ; yāsyābhipretā bhaviṣyati, tām antaḥpuraṃ praveśayiṣyāmaḥ; apare kathayanti: deva dānābhiruciḥ kumāraḥ; kanyānām alaṅkāro dāpyatām; yāsya paritoṣaṃ janayiṣyati tām antaḥpuraṃ praveśayiṣyāma iti; rājā śuddhodanaḥ kathayaty evaṃ kriyatām; amātyair nānāprakārāṇāṃ ratnavicitrāṇām alaṅkārāṇāṃ rāśir upasthāpitaḥ; tato rājñā śuddhodanena gṛhaśobhāṃ nagaraśobhāṃ ca kārayitvā nakṣatratithimuhūrtair maṇḍape siṃhāsanaṃ prajñapya śākyamunikumāro niṣāditaḥ; siṃhāsanasamīpe cd nānāvicitrāṇām alaṅkārāṇāṃ rāśir vyavasthāpitah; amātyā anyaś ca kāpilavāstavapradhānasaṃmato janakāyaḥ praviṣṭaḥ; tataḥ sarvakanyāḥ svakulavibhavānurūpeṇa veṣālaṅkāraparicchadena praveśitāḥ; bodhisatvena dānarucitayā tāsām alaṅkāraṃ dattam (sbv i 62)

yaśodharā

for sbv i 61.18-63.3 cf. also gbm 10.3348-3349

daṇḍapāṇeḥ śākyasya duhitā yaśodharā nāma rūpayauvanavayasānugatā; daṇḍapāṇinā śākyenoktā: putri bodhisatvo 'laṅkāraṃ dadāti; sā kathayati: tāta kim asmākam ālaṅkārikaṃ nāsti? putri na nāsti; kiṃ tu yā (a 368b) bodhisatvasya kanyābhirucitā tām asau varayati; tāta varayatu vā mā vā; api tu sa eva mama bhartā; putri yady evaṃ sutarāṃ gantavyam; gacchataḥ; yaśodharābhinavavayāḥ; suveṣā, mahājanamanonayanāny ākṣipantī sarvās tāḥ kanyāḥ devakanyā ivāvabhāsamānā praviśya śānteneryāpathena bodhisatvasya purastād avasthitā; bodhisatvena sarvālaṅkārikaṃ dattam; aṅgulīyakam eva samavaśiṣṭam; bodhisatvena tasyās tad upadarśitam; tatas tayā anādikālaprakarṣapraṇayanayā siṃhāsanasopānakam abhiruhya bodhisatvahastāt svayam ākṛṣṭam; amātyāḥ kāpilavāstavaś ca pradhānasaṃmato janakāyaḥ kathayanti: bhavantaḥ sarvakanyānām iyaṃ viśiṣṭā; śaknoty eṣā kumārasya cittagrāhaṃ kartum; eṣā praveśyatām iti; tato rājñā śuddhodanena yaśodharā viṃśatikanyāsahasraparivārā śākyamuṇeḥ kumārasyāntaḥpuraṃ praveśitā

the sārakalyāṇi-tree, the goose and devadatta's first quarrel

for sbv i 61.18-63.3 cf. also gbm 10.3348-3349

dharmatā khalu yadā buddhā bhagavanto loka utpadyante tadā sārakalyāṇī nāmā vṛkṣo jāyate; sa divasena hastaśataṃ vardhate; yāvac cādityo nodayati tāvan nakhenāpi chidyate; udite tv āditye śastreṇāpi na chidyate; agnināpi na dahyate; antarā ca kapilavastu antarā ca devadṛṣam, (sbv i 63) atrāntarā nadī rohakā nāma, tasyāḥ kūle jātaḥ; kālena kālam udakavṛddhyā tasya mūlaṃ śocitam; vātavaśāt patitaḥ setuvan nadīṃ ruddhvā sthitaḥ; tataḥ suprabuddhasya rājñaḥ anudakena deśo nāśyati; śuddhodanasyāpy udakena; suprabuddhena rājñaḥ śuddhodanasya sandiṣṭam: sārakalyāṇi vṛkṣaḥ patitaḥ; rohakāṃ nadīm avaṣṭabhyāvasthitaḥ; kumārā balavantaḥ śrūyante; tad etān preṣayitum arhasi iti; rājā śuddhodanaḥ kathayati: nāhaṃ kumārāṇām ājñāṃ dadāmīti; chandaḥ kathayati: kevalaṃ devo 'nujānātu; ahaṃ tathā kariṣyāmi yathā na ca kumārāṇām ājñā dīyate, atha ca punaḥ svayam eva gacchantīti; rājñā śuddhodanenādhivāsitaṃ; chandena nadyā rohakāyās tīre pratyekaṃ kumārāṇām udyānāni māpitāni; uktāś ca kumārā gacchāma udyānaṃ; te kathayanti, gacchāmaḥ; te pratyekaṃ ratham abhiruhya udyānaṃ gatāḥ; devadattasyodyānopariṣṭad dhaṃso gacchati; sa devadattena śareṇa viddhaḥ; bodhisatvasyodyāne nipatitaḥ; bodhisatvena gṛhītvā viśalyīkṛtaḥ; upahāraś ca dattaḥ; svastho jātaḥ; devadattena bodhisatvasya sandiṣṭam: mayāyaṃ pūrvaparigṛhīto haṃsaḥ, preṣayainam iti; bodhisatvena sandiṣṭam: yadaiva mayā bodhāya cittam utpāditaṃ, taidaiva mayā sarvasatvāḥ parigṛhītā iti; tatra devadattasya bodhisatvena sārdhaṃ carame bhave

tatprathamato vairūkṣyam utpannam; anyabhaveṣu tu bahuśaḥ; suprabuddhena (sbv i 64) kumārā udyānabhūmiṃ sārakalyāṇīvṛksasyāpanayanāya nirgatā iti śrutvā mahājanakāyaḥ preṣitaḥ; tatroccaśabdamahāśabdo mahājanakāyasya ca nirghoṣo jātaḥ; bodhisatvaḥ (a 369a) pṛcchati: bhavantaḥ kim eṣa uccaśabdamahāśabdo mahājanakāyasya ca nirghoṣa iti; chandena yathāvṛttaṃ samākhyātam; bodhisatvaḥ kathayati: yady evaṃ gacchāmo 'panayāmaḥ; bodhisatvaḥ saṃprasthitaḥ sārdhaṃ kumāraiḥ; yāvad vivarād āśīviṣo bodhisatvasyābhimukho nirgataḥ; udāyinā mā bodhisatvaṃ daṅkṣyatīti tīkṣṇena śastreṇa madhye chinnaḥ; tena udāyī śvāsena dagdhaḥ kṛṣṇībhūtaḥ; tasya kālodāyī kālodayīti saṃjñā saṃvṛttā; tataḥ kumārāḥ sārakalyāṇīvṛkṣam apanetuṃ pravṛttāḥ; devadattena parikaraṃ baddhvā īṣaccālitaḥ; nandeneṣad utkṣiptaḥ; bodhisatvena tu sarvam upari vihāyasā kṣipto dvikhaṇḍo jātaḥ; nadyā rohakāyā ekasmiṃs tīre ekakhaṇḍo niparitaḥ, dvitīye dvitīyaḥ; bodhisatvaḥ kathayati: bhavantaḥ ayaṃ sārakalyāṇīvṛkṣaḥ śītavipākaḥ, pittaghnaḥ; gaṇḍagaṇḍaṃ kṛtvā nayata; utpātagaṇḍapiṭakānāṃ pralepaṃ dāsyatha; kumārāḥ svakasvakān rathān abhiruhya udyānabhūmeḥ kapilavastu saṃprasthitāḥ; purapraveśe rathābhirūḍho bodhisatvo naimittikair vyākṛtaḥ; yady eṣa saptadivase na pravrajati, rājā bhavati cakravartīti

meeting with gopikā

ghāṭāgireḥ śākyasya gopikā duhitā, upariprāsādatalagatā bodhisatvena dṛṣṭā; sahadarśanāc ca rathaḥ pādāṅguṣṭhenāvaṣṭabdho niṣkampo jātaḥ; bodhisatvo gopikāṃ nirīkṣitum ārabdhaḥ; gopikāpi bodhisatvam; bodhisatvasya haste nārācaḥ; sa tena gopikāṃ paśyatā cūrṇīkṛtaḥ; gopikayāpi bodhisatvaṃ (sbv i 65) nirīkṣamāṇayā pādāṅguṣṭhena prāsādatalaṃ chidritam; mahājanakāyena bodhisatvo gopikā ca parasparaṃ niṛīkṣamāṇau bhāvitādhyāśayau dṛṣṭau; <dṛṣṭvā kathayanti>: yādṛśī kanyā śakṣyaty evaiṣā bodhisatvasya cittagrāhaṃ kartum; eṣa vṛttānto rājñā śuddhodanena śrutaḥ; tena <sā> bodhisatvasyāntaḥpuraṃ viṃśatikanyāśahasraparivārā praveśitā

sight of am old man

dharmatā khalu yadā bodhisatva udyānabhūmiṃ nirgantukāmo bhavati tadā sārathim āmantrayate: aṅga tāvat sārathe kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojaya yatrāham abhiruhyodyānabhūmiṃ niryāsyāmi <iti; tato bodhisatvaḥ sārathim āmantrayate: aṅga tāvat sārathe kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojaya yatrābhiruhyodyānabhūmiṃ gacchāmi;> evaṃ deveti sārathiḥ śākyamuner bodhisatvasya pratiśrutya bhadraṃ yānaṃ yojayitvā yena śākyamunir bodhisatvas tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya śākyamuniṃ bodhisatvam idam avocat: yuktaṃ devasya bhadraṃ yānaṃ, yasyedānīṃ devaḥ kālaṃ manyate; atha śākyamunir bodhisatvo bhadraṃ yānam abhiruhya udyānabhūmiṃ nirgataḥ; adrākṣīc chākyamunir bodhisatvaḥ puruṣaṃ jīrṇaṃ vṛddhaṃ mahallakaṃ <kubjaṃ> gopānasīvāṅkaṃ daṇḍam avaṣṭabhya purataḥ pravepamānena kāyena gacchantaṃ; keśāś cāsya vivarṇā, na yathānyeṣāṃ puruṣāṇāṃ; dṛṣṭvā ca punaḥ sārathim āmantrayate: ka eṣa sārathe puruṣaḥ? jīrṇo (a 369b) vṛddho mahallakaḥ kubjo gapānasīvaṅko daṇḍam avaṣṭabhya purataḥ pravepamānena kāyena gacchati; keśāś cāsya na yathānyeṣāṃ puruṣāṇām; eṣa, deva, puruṣo jīrṇo nāma; ka eṣa sārathe jīrṇo nāma?; anena, deva, puruṣeṇa na cirād eva martavyaṃ bhaviṣyati; sa eṣa jīrno nāma; aham api sārathe jarādharmā, jarādharmatāṃ cānatītaḥ? devo 'pi jarādharmā jarādharmatāṃ cānatītaḥ; tena hi sārathe pratinivartaya (sbv i 66) ratham; antaḥpuram eva gaccha; yad aham antaḥpuramadhyagata etam arthaṃ cintayiṣyāmīti; jarāṃ kilāham avyativṛtta iti; pratinivartayati sārathī ratham; antaḥpuram eva yāti; tatra svic chākyamunir bodhisatvo 'ntaḥpuramadhyagataḥ; athāpratītaḥ karuṇāni dhyāyati, jarāṃ kilāham avyativṛtta iti; āha cātra puruṣaṃ hi dṛṣṭvā samatītayauvanaṃ jīrṇaṃ kubjaṃ palitaṃ daṇḍapāṇim / athāpratītaḥ karuṇāni dhyāyati jarāṃ kilāsmy avyativṛtta ityasau // iti //

atha rājā śuddhodanaḥ sārathim āmantrayate: kaccit sārathe kumāra āttamanāttamanā udyānabhūmiṃ nirgata abhirato vā udyāne?; no deva: tat kasya hetoḥ? adrākṣīd deva kumāra udyānabhūmiṃ nirgacchan puruṣaṃ jīrṇaṃ vṛddhaṃ mahallakaṃ kubjaṃ gopānasīvaṅkaṃ daṇḍam avaṣṭabhya purataḥ pravepamānena kāyena gacchantam; keśāś cāsya vivarṇā; na yathānyeṣāṃ puruṣāṇām; dṛṣṭvā ca punar mām idam avocat: ka eṣa sārathe puruṣo jīrṇo vṛddho mahallakaḥ kubjo gopānasīvaṅko daṇḍam avaṣṭabhya purataḥ pravepamānena kāyena gacchati; keśāś cāsya vivarṇā na yathānyeṣāṃ puruṣāṇām iti; tam enam evaṃ vadāmi; eṣa deva jīrṇo nāmeti; sa evam āha; ka eṣa sārathe jīrṇo nāmeti; tam enam evaṃ vadāmi: anena deva, puruṣeṇa na cirān martavyaṃ bhaviṣyati; sa eṣa jīrṇo nāmeti; sa evam āha: aham api sārathe jarādharmā, jarādharmatāṃ cānatīta iti; tam enam evaṃ vadāmi: devo 'pi jarādharmā, jarādharmatāṃ cānatīta iti; sa evam āha: tena hi sārathe pratinivartaya ratham; antaḥpuram eva gaccha; yad aham antaḥpuramadhyagata etam arthaṃ cintayāmi, jarāṃ kilāham (sbv i 67) avyativṛtta iti; sa eṣa deva kumāro 'ntaḥpuramadhyagataḥ; athāpratītaḥ karuṇāni dhyāyati, jarāṃ kilāham avyativṛtta iti

śuddhodanas' anxiety

atha rājñaḥ śuddhodanasya etad abhavat: mā haiva teṣāṃ brāhmaṇānāṃ naimittikānāṃ vipañcanakānāṃ ca vacanaṃ bhūtaṃ satyaṃ bhaviṣyati; mā haiva kumāraḥ keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajiṣyati; yanv ahaṃ kumārasya bhūyasyā matrayā pañca kāmaguṇān anupradadyām, apy evābhirato na pravrajed iti; atha rājā śuddhodanaḥ śākyamuner bodhisatvasya bhūyasyā mātrayā pañcakāmaguṇān (a 370a) anuprayacchaty apy evābhirato na pravrajed iti; āha cātra śrutvā hi saṅgrāhakavākyam etac chuddhodanaḥ śākyamuneḥ pitāsau / dadau tadā kāmaguṇān sa pañca bhūyo rato 'py eva na māṃ tyajed iti //

sight of a sick man

dharmatā khalu yadā bodhisatva udyānabhūmiṃ nirgantukāmo bhavati tadā sārathim āmantrayate: aṅga tāvat sārathe kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojaya, yatrāham abhiruhyodyānabhūmiṃ niryāsyāmi iti; tato bodhisatvaḥ sārathim āmantrayate: aṅga tāvat sārathe kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojaya, yatrāham abhiruhyodyānabhūmiṃ niryāsyāmi (sbv i 68) iti; evaṃ deveti sārathiḥ śākyamuner bodhisatvasya pratiśrutya kṣipaṃ bhadraṃ yānaṃ yojayitvā yena śākyamunir bodhisatvas tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya śāyamuniṃ bodhisatvam idam avocat: yuktaṃ devasya bhadraṃ yānaṃ, yasyedānīṃ devaḥ kālaṃ manyata iti; atha śākyamunir bhadraṃ yānam abhiruhya udyānabhūmiṃ nirgataḥ; adrākṣīc chākyamunir bodhisatvaḥ puruṣam utpāṇḍūtpāṇḍukaṃ kṛśālaṃ durbalakaṃ vyatibhinnendriyaṃ no tu nibandhanīyaṃ bahujanasya cakṣuṣo darśanāya; dṛṣṭvā ca punaḥ sārathim āmantrayate: ka eṣa sārathe puruṣa utpāṇḍūtpāṇḍukaḥ kṛśālo durbalako vyatibhinnendriyo no tu nibandhanīyo bahujanasya cakṣuṣo darśanāya? eṣa deva vyādhito nāma; ka eṣa sārathe vyādhito nāma? anena deva puruṣeṇa sthānam etad vidyate yad anenaivābādhena martavyaṃ bhaviṣyati; sa eṣa vyādhito nāma; aham api sārathe vyādhidharmā vyādhidharmatāṃ cānatitah? devo 'pi vyādhidharmā vyādhidharmatāṃ cānatītaḥ; tena hi sārathe pratinivartaya ratham; antaḥpuram eva gaccha; yad aham antaḥpuramadhyagata etam arthaṃ cintayiṣyāmi, vyādhiṃ kilāham avyativṛtta iti; pratinivartayati sārathī ratham; antaḥpuram eva yāti; tatra svic chākyamunir bodhisatvo 'ntaḥpuramadhyagataḥ; athāpratītaḥ karuṇāni

dhyāyati, vyādhiṃ kilāham avyativṛtta iti; āha cātra dṛṣṭveha rogeṇa viṣaktarūpaṃ pāṇḍuṃ manuṣyaṃ kṛśam asvatantram / athāpratītaḥ karuṇāni dhyāyati vyādhiṃ kilāsmy avyativṛtta ityasau //

iti / atha rājā śuddhodanaḥ sārathim āmantrayate: kaccit sārathe kumāra āttamanāttamanā udyānabhūmiṃ nirgata abhirato vā udyāne? no deva; tat kasya hetoḥ? adrākṣīd deva kumāraḥ udyānabhūmiṃ nirgacchan puruṣam (sbv i 69) utpāṇḍūtpāṇḍukaṃ kṛśālakaṃ durbalakaṃ mlānaṃ vyatibhinnendriyaṃ, no tu nibandhanīyaṃ bahujanasya cakṣuṣā darśanāya; dṛṣṭvā ca punar mām āmantrayate; ka eṣa sārathe puruṣa utpaṇḍūtpāṇḍukaḥ kṛśālako durbalakaḥ mlāno vyatibhinnendriyo no tu nibandhanīyo bahujanasya cakṣuṣā darśanāya; tam enam evaṃ vadāmi: eṣa deva vyādhito nameti; sa evam āha: ka eṣa sārathe vyādhito nāma? tam enam evaṃ vadāmi: anena deva puruṣeṇa sthānam etad vidyate yad anenaivābādhena martavyaṃ bhaviṣyati; sa eṣa deva vyādhito nāmeti; sa evam āha: aham api sārathe vyādhidharmā vyādhidharmatāṃ cānatīta? iti; tam enam evaṃ vadāmi: devo 'pi vyādhidharmā vyādhidharmatāṃ cānatīta iti; sa evam āha: tena hi sārathe pratinivartaya ratham; antaḥpuram eva gaccha; yad aham antaḥpuramadhyagata etam arthaṃ cintayiṣyāmi, vyādhiṃ kilāham avyativṛtta iti; sa eṣa deva kumāro 'ntaḥpuramadhyagata apratītaḥ karuṇāni dhyāyati, vyādhiṃ kilāham avyativṛtta iti; atha rājñaḥ śuddhodanasyaitad abhavat: mā haiva teṣāṃ brāhmaṇānāṃ naimittikānāṃ vipañcanakānāṃ vacanaṃ bhūtaṃ satyaṃ bhaviṣyati; mā haiva kumāraḥ keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajiṣyatīti; yanv ahaṃ kumārasya bhūyasyā mātrayā pañcakāmaguṇān anupradāsyāmi; apy evābhirato na pravrajed iti; atha rājā

śuddhodanaḥ śākyamuner bodhisatvasya bhūyasyā mātrayā pañcakāmaguṇān anuprayacchaty apy evābhirato na pravrajed iti; āha cātra rūpāṇi śabdāṃś ca tathaiva gandhān spraṣṭavyān vai premaṇīyān pradhānān / (sbv i 70) dadau tadā kāmaguṇāṃs tu pañca bhūyo rato 'py eva na māṃ tyajed iti //

sight of a deceased-man

dharmatā khalu yadā bodhisatva udyānabhūmiṃ nirgantukāmo bhavati tadā sārathim āmantrayate: aṅga tāvat sārathe kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojaya; yatrāham abhiruhyodyānabhūmiṃ niryāsyāmi iti; tato bodhisatvaḥ sārathim āmantrayate: aṅga tāvat sārathe kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojaya, yatrābhiruhyodyānabhūmiṃ gacchāmi; evaṃ deveti sārathiḥ śākyamuner bodhisatvasya pratiśrutya kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojayitvā yena śākyamunir bodhisatvas tenopasaṅkrāntaḥ: upasaṅkramya śākyamuniṃ bodhisatvam idam avocat: yuktaṃ devasya bhadraṃ yānaṃ yasyedānīṃ devaḥ kālaṃ manyata iti; atha śākyamunir bodhisatvo bhadraṃ yānam abhiruhya udyānabhūmiṃ nirgataḥ; adrākṣīc chākyamunir bodhisatva udyānabhūmiṃ nirgacchan nānāraṅgair vastraiś cailavitānaṃ vitataṃ, śibikāṃ ca pragṛhītām, ulkāṃ ca purastān nīyamānāṃ, mahājanakāyaṃ ca purastād gacchantaṃ, nārībhiḥ prakīrṇakeśābhiḥ rudantībhiḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddham; dṛṣṭvā ca punaḥ sārathim āmantrayate: kim etat sārathe nānāraṅgair vastraiś cailavitānaṃ vitatam? śibikā ca pragṛhītā? ulkā ca purastān nīyate? mahājanakāyaś ca purastād gacchati? nāryaś ca prakīrṇakeśyo rudantyaḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddhā? iti; deva eṣa mṛto nāma; ka eṣa sārathe mṛto nāma? eṣa deva puruṣo na bhūyaḥ priyaṃ mātāpitaraṃ drakṣyati; na putradāraṃ; dāsīdāsakarmakarapauruṣeyaṃ; te 'py enaṃ na bhūyo drakṣyanti; sa eṣa deva mṛto nāma; aham api sārathe maraṇadharmā maraṇadharmatāṃ cānatītaḥ? (a 371a) devo 'pi maraṇadharmā maraṇadharmatāṃ cānatītaḥ; sa evam āha: tena hi sārathe pratinivartaya ratham; antaḥpuram eva gaccha; yad ahaṃ (sbv i 71) antaḥpuramadhyagata etam arthaṃ cintayiṣyāmi, maraṇaṃ kilāham avyativṛtta iti; pratinivartayati sārathī ratham; antaḥpuram eva yāti; tatra svic chākyamunir bodhisatvo 'ntaḥpuramadhyagataḥ apratītaḥ karuṇāni dhyāyati, maraṇaṃ kilāham avyativṛtta iti; āha cātra puruṣaṃ dṛṣṭvā vyapayātacetasaṃ mṛtaṃ visaṃjñaṃ gatam āyuṣaḥ kṣayāt / athāpratītaḥ karuṇāni dhyāyati mṛtyuṃ kilāsmy avyativṛtta ity asau //

atha rājā śuddhodanaḥ sārathim āmantrayate: kaccit sārathe kumāra āttamanāttamanā udyānabhūmiṃ nirgata abhirato vā udyāne? no deva; tat kasya hetoḥ? adrākṣīd deva kumāra udyānabhūmiṃ nirgacchan nānāraṅgair vastraiś cailavitānaṃ vitatam; śibikāṃ ca gṛhītām; ulkāṃ ca purastān nīyamānām; mahājanakāyaṃ ca purastād gacchantaṃ; nārīś ca prakīrṇakeśā rudatīḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddhāḥ; dṛṣṭvā ca punar mām āmantrayate: kim etat sārathe nānāraṅgair vastraiś cailavitānaṃ vitatam? śibikā ca pragṛhītā? ulkā ca purastān nīyate? mahājanakāyaś ca purastād gacchati? nāryaś ca prakīrṇakeśyo rudantyaḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddhā? iti; tam enam evaṃ vadāmi: eṣa deva mṛto nāmeti; sa evam āha; ka eṣa sārathe mṛto nāmeti; tam enam evaṃ vadāmi: (sbv i 72) eṣa deva puruṣo na bhūyaḥ priyaṃ mātāpitaraṃ drakṣyati; na putradāraṃ; na dāsīdāsakarmakarapauruṣeyam; te 'py enaṃ na bhūyo drakṣyanti; sa eṣa deva mṛto nāmeti; sa evam āha: aham api sārathe maraṇadharmā? maraṇadharmatāṃ cānatītaḥ? iti; tam enam evaṃ vadāmi; devo 'pi maraṇadharmā maraṇadharmatāṃ cānatīta iti; sa evam āha; tena hi sārathe pratinivartaya ratham; antaḥpuram eva gaccha; yad aham antaḥpuramadhyagata etam arthaṃ cintayiṣyāmi, maraṇaṃ kilāham avyativṛtta iti; sa eṣa deva kumāro 'ntaḥpuramadhyagataḥ; athāpratītaḥ karuṇāni dhyāyati, maraṇaṃ kilāham avyativṛtta iti atha rājñaḥ śuddhodanasyaitad abhavat: mā haiva teṣāṃ brāhmaṇānāṃ naimittikānāṃ vipañcanakānāṃ vacanaṃ bhūtaṃ satyaṃ bhaviṣyati; mā haiva kumāraḥ keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajiṣyati; yanv ahaṃ kumārasya bhūyasyā mātrayā pañcakāmaguṇān anupradadyām; apy evābhirato na pravrajed iti; atha rājā śuddhodanaḥ śākyamuner bodhisatvasya pañcakāmaguṇān anuprayacchati; apy evābhirato na pravrajed iti; āha cātra purottame śrīmati tatra ramye devātidevo daharaḥ samānaḥ / saṃmodate kāmaguṇair hi pañcabhiḥ sahasranetra iva nandane vane //

sight of a mendicant

atha śuddhāvāsakāyikānāṃ devānām etad abhavat: (a 37lb) yady api bodhisatvā hetubalinas tathāpi pratyayopasaṃhāraḥ (sbv i 73) kartavyaḥ yasmād dhetubalaṃ pratyayabalam apekṣata iti; taiḥ puruṣo nirmito muṇḍaḥ kāṣāyavastraprāvṛtaḥ, pātrapāṇir anuveśmānuveśma kulāny upasaṅkrāman; dharmatā khalu yadā bodhisatva udyānabhūmiṃ nirgantukāmo bhavati tadā sārathim āmantrayate: aṅga tāvat sārathe kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojaya, yatrāham abhiruhyodyānabhūmim <niryāsyāmi iti; tato bodhisatvaḥ sārathim āmantrayate: aṅga tāvat sārathe kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojaya yatrāham abhiruhyodyānabhūmiṃ> nirgacchāmi; evaṃ deveti sārathiḥ sākyamunir bodhisatvasya pratiśrutya kṣipraṃ bhadraṃ yānaṃ yojayitvā yena sākyamunir bodhisatvas tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya śākyamumiṃ bodhisatvam idam avocat: yuktaṃ devasya bhadraṃ yānaṃ yasyedānīṃ devaḥ kālaṃ manyata iti; atha śākyamunir bodhisatvo bhadraṃ yānam abhiruhya udyānabhūmiṃ nirgataḥ; adrākṣīc chākyamunir bodhisatvaḥ puruṣaṃ muṇḍam kāṣāyavastraprāvṛtaṃ pātrapāṇim anuveśmānuveśma kulāny upasaṅkrāmantam; dṛṣṭvā ca punaḥ sārathim āmantrayate: ka eṣa sārathe puruṣo muṇḍaḥ pātrapāṇir anuveśmānuveśma kulāny upasaṅkrāmati? vastrāṇi cāsya vivarṇāni; ma yathānyeṣām? eṣa deva pravrajito nāma; ka eṣa sārathe pravrajito nāma; eṣa deva pravrajitaḥ sādhudamaḥ sādhusaṃyamaḥ sādhvarthacaryaḥ sādhukuśalacaryaḥ sādhukalyāṇacarya iti viditvā keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajitaḥ; sa eṣa deva pravrajito nāma;

tena hi sārathe yenaiṣa pravrajitas tena rathaṃ preraya; evam deveti sārathiḥ śākyamuner bodhisatvasya pratiśrutya yena sa pravrajitas tena rathaṃ prerayati; atha śākyamunir bodhisatvas taṃ pravrajitam idam avocat: kasmāt tvaṃ bhoḥ puruṣa muṇḍaḥ pātrapāṇir anuveśmānuveśma kulāny upasaṅkrāmasi? vastrāṇi ca te vivarṇāni na yathānyeṣām? sa evam āha: aham asmi kumāra pravrajito nāma; yathā kathaṃ tvaṃ bhoḥ puruṣa pravrajito nāma? aham asmi kumāra sādhudamaḥ sādhusaṃyamaḥ sādhvarthacaryaḥ sādhudharmacaryaḥ (sbv i 74) sādhukuśalacaryaḥ sādhukalyāṇacarya iti keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya saṃyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajitaḥ; evam ahaṃ pravrajito nāma; sādhu tvaṃ bhoḥ puruṣa sādhudamaḥ sādhusaṃyamaḥ sādhvarthacaryaḥ sādhudharmacaryaḥ sādhukuśalacaryaḥ sādhukalyāṇacarya iti keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajitaḥ atha śākyamunir bodhisatvaḥ sārathim āmantrayate: tena hi sārathe pratinivartaya ratham; antaḥpuram eva gaccha; yad aham antaḥpuramadhyagata etam arthaṃ cintayiṣyāmi; pratinivartayati (a 372a) sārathī ratham; antaḥpuram eva yāti; tatra svic chākyamunir bodhisatvo 'ntaḥpuramadhyagata etam arthaṃ cintayaty aho batāhaṃ keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajeyam iti; atha rājā śuddhodanaḥ sārathim āmantrayate: kaccit sārathe kumāra āttamanāttamanā udyānabhūmiṃ nirgato 'bhirato vā udyāne? no deva; tat kasya hetoh? adrākṣīd deva kumāraḥ

udyānabhūmiṃ nirgacchan puruṣaṃ muṇḍaṃ kāṣāyavastraprāvṛtaṃ pātrapāṇim anuveśmānuveśma kulāny upasaṅkrāmantaṃ; dṛṣṭvā ca punar mām āmantrayate: eṣa sārathe muṇḍaḥ pātrapāṇīr anuveśmānuveśma kulāny upasaṅkrāmati; vastrāṇi cāsya vivarṇāni na yathānyeṣām iti; tam enam evaṃ vadāmi eṣa deva pravrajito nāmeti; sa evam āha: ka eṣa sārathe pravrajito nāmeti; tam enam evaṃ vadāmi eṣa deva pravrajitaḥ sādhudamaḥ sādhusaṃyamaḥ sādhvarthacaryaḥ sādhudharmacaryaḥ sādhukuśalacaryaḥ sādhukalyāṇacarya iti keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajitaḥ; sa eṣa deva pravrajito nāmeti; sa evam āha: tena hi sārathe yenaiṣa pravrajitas tena rathaṃ preraya; evaṃ deveti śākyamuner bodhisatvasya puatiśrutya yena sa pravrajitas tena rathaṃ prerayāmi; atha śākyamunir bodhisatvas taṃ pravrajitam idam avocat: kasmāt tvaṃ bhoḥ puruṣa muṇḍaḥ pātrapāṇir anuveśmānuveśma kulāny upasaṅkrāmasi? vastrāṇi (sbv i 75) ca te vivarṇāni; na yathānyeṣāṃ puruṣāṇām? sa evam āha: aham asmi <kumāra> pravrajito nāmeti; bodhisatvaḥ prāha: yathākathaṃ tvaṃ bhoḥ puruṣa pravrajito nāmeti; sa evam āha: aham asmi kumāra sādhudamaḥ sādhusaṃyamaḥ sādhvarthacaryaḥ <sādhudharmacaryaḥ> sādhukuśalacaryaḥ sādhukalyāṇacarya iti keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajitaḥ; evam ahaṃ pravrajito nāmeti; bodhisatvaḥ prāha: sādhu tvaṃ bhoḥ puruṣa sādhudamaḥ sādhusaṃyamaḥ sādhvarthacaryaḥ <sādhudharmacaryaḥ> sādhukuśalacaryaḥ

sādhukalyāṇacarya iti keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajita iti; tato deva kumāro mām āmantrayate: tena hi sārathe pratinivartaya ratham; antaḥpuram eva gaccha; yad antaḥpuramadhyagata etam arthaṃ cintayiṣyāmi; tan mayā nivartitaḥ <rathaḥ>; kumāro 'ntaḥpuraṃ praviṣṭaḥ

visit to a farming village

rājā saṃlakṣayati: mā haiva teṣāṃ brāhmaṇānāṃ naimittikānāṃ vipañcanakānāṃ vacanaṃ satyaṃ bhūtaṃ bhaviṣyati; mā haiva kumāraḥ keśaśmaśrv avatārya kāṣāyāṇi vastrāṇy ācchādya samyag eva śraddhayā agārād anagārikāṃ pravrajiṣyati; yanv ahaṃ kumāraṃ kārṣagrāmakaṃ preṣayeyam; apy eva tatra cittaṃ vinodayed iti viditvā śākyamuniṃ kumāram idam avocat: ehi tvaṃ kumāra kārṣakagrāmakaṃ gaccha; (a 372b) karmāntāny avalokaya iti; tato bodhisatvo jīrṇāturamṛtasandarśanād udvignaḥ pravrajyāyām abhiniviṣṭabuddhiḥ pituḥ śākyasya śuddhodanasya vacanānukāritayā ratham abhiruhya kārṣagrāmakaṃ saṃprasthitaḥ kāyena no tu cittena; tasyāntarmārge pañcabhir nidhiśatair mukhāny upadarśitāni; śabdaś ca niścāritaḥ: kumāra vayaṃ tava jñātisantakā nidhayo gṛhāṇāsmān iti; bodhisatvaḥ kathayati: tais tāvan mohaparigrahaṃ kṛtvā kiṃ kṛtam; gacchata mama na yuṣmābhiḥ prayojanam iti; gāthāṃ ca bhāṣate (sbv i 76) yair api kṛtā 'mṛtakathā te 'py asmākaṃ mṛtāḥ kathībhūtāḥ / vayam api mṛtāḥ pareṣāṃ nacireṇa kathībhaviṣyāmaḥ //

taiḥ punar api śabdo niścāritaḥ: yady asmākaṃ kumāro na gṛhṇāti vayaṃ mhāsamudraṃ viśāma iti; bodhisatvaḥ kathayati: praviśata yathāsukham iti; te mahāsamudraṃ praviṣṭāḥ; bodhisatvaḥ saṃprasthito yāvat paśyati kārṣakān uddhūtaśiraskān sphuṭitapāṇipādān rajasāvacūrṇitagātrān; balīvardāṃś ca pratodavikṣataśarīrān rudhirāvasiktapṛṣṭhakaṭipradeśān kṣutpipāsāśramoparudhyamānaprāṇān, pratataniśvāsoparudhyamānahṛdayān, yutagotpīḍanapragaḍitavraṇapūyaśoṇitān, makṣikākṛmisaṅghātabhakṣyamāṇaskandhaprāṇān, halayugavilikhitacaraṇān, lālāśiṅghāṇakaprasrutamukhanāsān, daṃśamaśakacarmaprāṇakākīrṇān; dṛṣṭvā ca punar anādikālapuṇyopacayasaṃbhṛtayā karuṇayā paryākulīkṛtamanāḥ kārṣakān idam avocat: bhavantaḥ kasya yūyaṃ? te kathayanti: devasya; sa kathayati: gacchata, bhavanto, yūyam adyāgreṇādāsā apreṣyābhujiṣyā yenakāmagamā sukhasparśaṃ viharata; balīvardāś ca uktāḥ: gacchata yūyam apy adyāgreṇa acchinnāgrāṇi tṛṇāni bhakṣayata; anavamarditāni svacchāni ca pānīyāni pibata anāvilāni; caturdiśaṃ ca śītalā vāyavo vāntv iti /

the shadow of the rose-apple tree

tato bodhisatvas tenaiva saṃvegena pituḥ śākyasya śuddhodanasya karmāntān avalokya yena jambūchāyā tenopasaṅkrāntaḥ; upasaṅkramya jambūchāyāyāṃ niṣadya viviktaṃ <kāmair viviktaṃ> pāpakair akuśaladharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ anāśravasadṛśaṃ prathamaṃ dhyānaṃ samāpannaḥ; janakāyo 'pi pariśiṣṭavṛkṣamūleṣv avasthito bokhisatvaṃ na (sbv i 77) parityajya gacchati; rājā śuddhodanaḥ saṃlakṣayati: bodhisatvaś cirayati; tathā hi bhaktakāiasamayo 'tikrāntaḥ, gacchāmi, paśyāmi iti; sa ratham abhiruhya kārṣakagrāmakaṃ gataḥ; itaś cāmutaś ca bodhisatvaṃ samanveṣamāṇo jambūsamīpam anuprāptaḥ; tena khalu samayena pariṇate madhyāhne anyeṣāṃ vṛkṣāṇāṃ chāyā prācīnanimnā, prācīnapravaṇā, prācīnaprāgbhārā; bodhisatvānubhāvāt tu jambūchāyā bodhisatvasya kāyaṃ na vijahāti; adrākṣīd rājā śuddhodanaḥ pariṇate madhyāhne anyeṣāṃ vṛkṣāṇāṃ chāyā prācīnanimnā, prācīnapravaṇā, prācīnaprāgbhārā; bodhisatvasya <anubhāvāt> tu jambūchāyā bodhisatvasya kayaṃ na vijahāti; dṛṣṭvā ca punar asyaitad abhavat: mahardhikaḥ kumāro mahānubhāvo yatredānīṃ pariṇate madhyāhne anyeṣāṃ vṛkṣāṇāṃ chāyā prācīnanimnā prācīnapravaṇā prācīnaprāgbhārā, (a 373a) jambūchāyā tu bodhisatvasya kāyaṃ na vijahāti; tataḥ prasannādhikāraṃ kṛtvā bodhisatvasya pādayor nipatya, gāthāṃ bhāṣate idaṃ dvitīyaṃ tava bhūrivṛddhe pādau namasyāmi samantacakṣo / yathā ca jāte pṛthivī prakaṃpitā chāyā ca jambor na jahāti kāyam //

tataḥ prasannādhikāraṃ kṛtvā bodhisatvaṃ paryaṅkād utthāpya ratham abhiropya śmaśānamadhyena kapilavastu saṃprasthitaḥ; bodhisatvena śmaśānamadhyena gacchatā vinīlakāni, vipaṭumakāni, vyādhmātakāni śarīrāṇi dṛṣṭāni; tatra sutarāṃ saṃvigno rathābhirūḍha eva paryaṅkaṃ baddhvāvasthitaḥ; tato 'pi rājñā paryaṅkād utthāpitaḥ; sa saṃprasthitaḥ; kapilavastunagarapraveśe naimittikair vyākṛtaḥ yadi kumāraḥ saptame divase na pravrajati rājā bhavati cakravartī iti; viditvā rājānaṃ idam avocan (sbv i 78) prādurbhaviṣyanti divākarodaye ratnāni sapta nṛpate na saṃśayah/ tasmād dhi rakṣāṃ kuru saptarātriṃ sutasya śobhāṃ yadi draṣṭum icchasi //

saptaratneśvaro rājā bhaviṣyati sutas tava / praśāsiṣyaty adaṇḍena sāgarāntāṃ vasundharām //

athavā tyajya vasudhāṃ vanaṃ yāsyati nirbhayaḥ / sarvajñatām anuprāpya jagad uttārayiṣyati //

meeting with mṛgajā

kālakṣemasya śākyasya mṛgajā nāma duhitā; tayā vātāyanasthayā bodhisatvaṃ dṛṣṭvā gāthā bhāṣitā sukhitā bata sā mātā sukhī cāsya pitā hy asau / nirvṛtā bata sā nārī yasyā bhartā bhaviṣyati //

nirvāṇaśabdaṃ śrutvā tu dhyāyī sa puruṣottamaḥ / nirvāṇe śāntatāṃ jñātvā tasmiṃś cittam arocayat //

tato bodhisatvena saubhāṣiṇiko muktāhāraḥ kṣiptaḥ; bodhisatvasyānubhāvena vātāyanenānupraviśya tasyā grīvāyāṃ lagnaḥ; praviśann asau mahājanakāyena dṛṣṭaḥ; tai rājñe śuddhodanāya vistareṇa samākhyātam; rājñā śuddhodanena mṛgajā viṃśatistrīsahasraparivārā bodhisatvasyāntaḥpuraṃ praveśitā; iti tatra bodhisatvasya gopikāmṛgajāyaśodharāpramukhāni ṣaṣṭistrīsahasrāṇy antaḥpuram abhūt

precautions of śuddhodana

tato rājā śuddhodanaḥ bhrātṛbhiḥ, droṇodanena, śuklodanena, amṛtodanena ca, sārdham ekadhye sannipatya saṃjalpaṃ kartum ārabdhaḥ: brāhmaṇair naimittikair vipañcanakaiś ca (sbv i 79) vyākṛtaḥ śākyamunir bodhisatvo yadi saptame divase na pravrajati, rājā bhavati cakravartīti; tad asmābhir bodhisatvaḥ sapta rātrindivasān yatnato rakṣaṇīyaḥ; nagaraṃ suguptaṃ kārayāmaḥ; tatas taiḥ kapilavastunagaraṃ saptabhiḥ prākāraiḥ parikṣiptaṃ saptabhiḥ parikhābhiś ca; āyasāś ca kavāṭāḥ puradvāre dattāḥ; ghaṇṭāś ca susvanāḥ kavāṭeṣu nibaddhāḥ; yāsām udghāṭyamāneṣu dvāreṣu samantād yojanam śabdaḥ sphurati; bodhisatvaś ca harmyatale nṛttagītavāditrai strībhiś cābhirūpamanoharābhir upacaryamāṇo 'vasthāpitaḥ; amātyāś ca turaṅgabalakāyasametā bahiḥ prākārasya samantād gulmakeṣu sthāpitāḥ; sañcārisaṃśodhanaṃ kāritam; yat pañcabhiḥ puruṣaśataiḥ sthāpyate antaḥpuradvāraṃ tādṛśaṃ kāritam; yasyodghāṭyamānasya rājñaḥ śuddhodanasya gṛhaṃ śabdena sphurati; tacchravaṇād antaḥpurajano nagaradvāraniyuktaś ca apramatto 'vatiṣṭhate bahirnagaraniyuktā amātyāḥ paurājanapadāś ca; tan mahatyā vibhūtyā bodhisatva upariprāsādatalagato niṣpuruṣeṇa tūryeṇa vīṇāveṇupaṇavasughoṣakādinā upagīyamanas tiṣṭhati; rātrau bahiḥ śuddhodanaś caturaṅgena balakāyena pūrvadvāre 'vahito 'vatiṣṭhate; dakṣiṇe droṇodanaḥ paścime śuklodanaḥ, uttare amṛtodanaḥ; madhye nagarasya mahānāmā śākyaḥ prāhārikaḥ; sa pūrvadvāraṃ gatvā kathayati, ko jāgarti, ko jāgartīti; rājā kathayati: ahaṃ jāgarmi; jāgṛhi deva, jāgratas te śreyān iti; vidivā

gāthāṃ bhāṣate supto mṛtasamo lokaḥ supto māravaśaṃ gataḥ / jāgratīha sadā santas tasmāj jāgṛta jāgṛta //

iti; dakṣiṇadvāraṃ gatvā kathayati: ko jāgarti, ko jāgartīti; droṇodanaḥ kathayati: ahaṃ jāgarmi; jāgṛhi devaḥ jāgratas te śreyān iti; viditvā gāthāṃ bhāṣate (sbv i 79) supto mṛtasamo lokaḥ supto māravaśaṃ gataḥ / supto mṛtyuvaśaṃ prāptas tasmāj jāgṛta jāgṛta // iti; paścimadvāraṃ gatvā kathayati: ko jāgarti ko jāgartīti; śuklodanaḥ kathayati: ahaṃ jāgarmi; jāgṛhi deva, jāgratas te śreyān iti; viditvā gāthāṃ bhāṣate suptaḥ khalu sadā mattaḥ supto madyāḍhakaṃ pītvā / aṭavīṣu vaneṣu suptas tasmāj jāgṛta jāgṛta // iti uttaraṃ dvāraṃ gatvā kathayati: ko jāgarti ko jāgartīti; amṛtodanaḥ kathayati: ahaṃ jāgarmi; jāgṛhi deva; jāgratas te śreyān iti; viditvā gāthāṃ bhāṣate śayitaṃ giriṣu śayitaṃ darīṣu śayitaṃ ca sāgarajaleṣv api / vṛkṣāgreṣv api śayitaṃ tasmāj jāgṛta jāgṛta // iti; madhye catvaraśṛṅgāṭakasya gatvā kathayati: ko jāgarti ko jāgartīti; niyuktāḥ kathayanti: vayaṃ jāgṛmaḥ; jāgṛta jāgratāṃ vaḥ śreyān iti; viditvā gāthāṃ bhāṣate dharmaṃ carata mā 'dharmaṃ satyaṃ vadata mānṛtam / mahat tamo praveṣṭavyaṃ tasmāj jāgṛta jāgṛta //

iti; tataḥ prabhātāyāṃ rajanyāṃ mahānāmā śākyo rājñe śuddhodanāya ārocayati: deva prabhātā rajanī; nirgataṃ saptānāṃ rātriṃdivasānām ekaṃ rātriṃdivasam; ṣaḍ rātriṃdivasāny avaśiṣṭāni iti; rājā śuddhodanaḥ kathayati: śobhanam; ṣaṇṇāṃ rātriṃdivasānām atyayāt kumāraś cakravartī bhaviṣyati; vayaṃ gaganatalavicāriṇaś caturo dvīpān anusaṃyāsyāmaḥ; ity evaṃ yāvad ekaṃ rātriṃdivasam avaśiṣṭaṃ; śakrasya devānām indrasyādhastāj jñānadarśanaṃ pravartate; sa gāghāṃ bhāṣate; (sbv i 81) asau muniś śākyanarendragarbhaḥ prapūrṇaṣaḍpāramito mahātmā / prayātukāmo vanam āryakāntaṃ tapovanaṃ prītikaraṃ munīnām // iti /

disgusting sight in harem

tato bodhisatvasyāntaḥpurasametasya niṣpuruṣeṇa tūryeṇa (a 374a) krīḍato ramamāṇasya paricārayata etad abhavat: bhaviṣyanti me atonidānaṃ pare vaktāraḥ śākyamuniḥ kumāro 'pumān, yena yaśodharāgopikāmṛgajāprabhṛtīni ṣaṣṭistrīsahasrāṇy apāsya pravrajita iti; yanv ahaṃ yaśodharayā sārdhaṃ paricārayeyam iti; tena yaśodharayā sārdhaṃ paricāritam; yaśodharā āpannasatvā saṃvṛttā; tasyā etad abhavat: prabhātāyāṃ rajanyāṃ bodhisatvasyārocayiṣyāmi iti; atha bodhisatvas tasyāṃ velāyāṃ pratītyasamutpādayogād gāthāṃ bhāṣate nārīsahāgāraśayyā apaścimā mamādyeyam / nāhaṃ punar api vatsye agāre saha yuvatyā // iti: atha tāḥ striyo nṛttagītavāditrapariśrāntā lālāprasrutavadanā prakīrṇakeśyo vikṣiptabhujavāsasaḥ kāny api kāny apy aślīkāni pralapantyo middham avakrāntāḥ; adrākṣīd bodhisatvas tā striyaḥ prasrutavadanāḥ prakīrṇakeśyaḥ vikṣiptabhujavāsasaḥ kāny api kāny apy aślīkāni pralapantyaḥ middham avakrāntāḥ; dṛṣṭvā ca punar asyāntaḥpure śmaśānasaṃjñā samutpannā; sa gāthāṃ bhāṣate vātāhataṃ kamalaṣaṇḍam ivāpaviddhaṃ (sbv i 82) vikṣiptabāhucaraṇaṃ dharaṇītale 'smin / keśākulaṃ vivṛtaguhyakaṭipradeśaṃ dṛṣṭvāpi śākyatanayodvijito 'smi bhāvāt //

etān śmaśānasadṛśān vikṛtasvabhāvān paśyāmi cārurahitān yuvatījanaughān / kiṃ bho vicetanamatismṛtisaṃprayukto yad bālasatvacarito viṣaye ramed yaḥ //

dhik kāmapaṅkaśaraśaktiviṣāgnitulyān svapnopamān lavaṇapānaviṣopamāṃś ca / eṣa tyajāmi bhujagendranibhān durantān kāmān anarthakalikilbiṣahetubhūtān //iti /

dreams of mahāprajāpati, yaśodharā and siddhārtha

atrāntare mahāprajāpatiś caturaḥ svapnān paśyati: rāhuṇā candramasaṃ grastam; pūrvasyāṃ diśy ādityam uditaṃ, tatraivāstaṃgatam; mahājanakāyam ātmānaṃ praṇāmaṃ kurvantam; hasantaṃ cātmānam; yaśodharā aṣṭau svapnān adrākṣīt; ātmīyaṃ mātṛkāvaṃśaṃ bhagnam; śrīparyaṅkaṃ bhagnam; valayabāhū bhagne; dantamāle viśīrṇe; keśaveṇīṃ srastām; śriyaṃ gṛhān nirgatām; candramasaṃ rāhuṇā grastam: pūrvasyāṃ diśy ādityam uditaṃ tatraivāstaṃgatam; bodhisatvo 'pi pañca svapnān adrākṣīt: mahāpṛthivīm ātmano mahāśayanam; sumeruṃ parvatarājaṃ viśvopadhānam; vāmaṃ bāhuṃ pūrvamahāsamudre 'ntargatam; dakṣinaṃ bāhuṃ paścimamahāsamudre 'ntargatam; ubhau caraṇau dakṣiṇamahāsamudre 'ntargatau; sthitikāṃ tṛṇajātaṃ nābher abhyudgamya yāvannabha āsādya vyavasthitām; sarvaśvetāṃś chakunakān kṛṣṇaśirasaḥ pādayor nipatya yāvajjānumaṇḍalam utthitān; nānāvarṇāṃś chakunakān caturdiśām (sbv i 83) āgamya purastād ekavarṇān sthitān; amedhyaparvatasyopari ātmānaṃ caṅkramaṇaṃ <kurvantam>; dṛṣṭvā ca punaḥ prītamanāḥ saṃlakṣayati: yādṛśā mayā svapnā dṛṣṭāḥ, na cirād evānuttaraṃ jñānam adhigamiṣyāmi iti; tato yaśodharayā bodhisatvasya svapnā niveditāḥ: deva adya mayā aṣṭau svapnā dṛṣṭāḥ; (a 374b) mātṛkāvaṃśo bhagnaḥ; <śriparyaṅko bhagnaḥ>; valayabāhū bhagne; dantamāle viśīrṇe; veṇī srastā; śrī gṛhān nirgatā; candro rāhuṇā grastaḥ; pūrvasyāṃ diśy āditya uditas tatraiva astaṃgataḥ iti; bodhisatvo yaśodharāṃ prativinodayan svapnān āviṣkaroti: yat kathayasi mātṛkāvaṃśo me bhagna iti; nanv ayaṃ tiṣṭhati; yat kathayasi

śrīparyaṅko bhagna iti; so 'pi na bhagnaḥ; eṣa tiṣṭhati; yat kathayasi valayabāhū bhagne iti; svayam eva pratyavekṣasva kiṃ bhagne na veti; yat kathayasi dantamāle viśīrṇe iti, etat te pratyātmavedyam; pratyavekṣasva kiṃ viśīrṇe na veti; yat kathayasi veṇī srasteti; etat te pratyātmavedyam; pratyavekṣasva kiṃ srastā na veti; yat kathayasi śrīr me gṛhān nirgateti; striyo bhartā śrīḥ, tad ahaṃ tiṣṭhāmy eva; yat kathayasi rāhuṇā candro grasta iti; nanv eṣa candramāḥ sākṣāt tiṣṭhati; yat kathayasi pūrvasyāṃ diśy āditya uditas tatraivāstaṃgata iti; tad ayam ardharātro vartate; na tāvad udeti; kuto 'staṃgamiṣyati; evaṃ saṃjñaptā yaśodharā tūṣṇīm avasthitā; bodhisatvaḥ saṃlakṣayati: yādṛśāni yaśodharayā svapnāni dṛṣṭāni niyataṃ mayādyaiva gantavyam; tad asyā leśāṃśadeśena kathayām> iti; tena tasya leśāṃśadeśena kathitam; yaśodharā kathayati: deva yatra tvaṃ gamiṣyasi tatra māṃ neṣyasi iti; bodhisatvo nirvāṇaṃ sandhāya kathayaty evaṃ bhavatu; yatra yatra gamiṣyāmi tatra tatra tvāṃ neṣyāmi iti (sbv i 84)

siddhārtha's renunciation

atha śakrabrahmādayo devā bodhisatvasya cetasā cittam ājñāya yena bodhisatvas tenopasaṅkrāntāḥ; uddāmakiśorakasannibhakaṃ vanavānaragocaracittasamam / yadi cittaṃ nivartasi kāmaguṇāt tato drakṣyasi jyotir anindyapadam //

uttiṣṭhottiṣṭha sumate tyaktvā niṣkrama medinīm / sarvajñatām anuprāpya jagad uttārayiṣyasi //

bodhisatvenābhihitam: nanu paśyasi kauśika mṛgapatir iva vāgurāvṛto 'haṃ dhanurasikhaḍgadharair naraiḥ samarthaiḥ / hayagajarathasaṅkulair balaughaiḥ kapilapuraṃ parivāritaṃ samantāt //

śuddhodanapramukha eṣa hi śākyasaṅgho hastyaśvayānam abhiruhya suvarmitāṅgaḥ / prāsādatoraṇavimānatalāntarastho nānāvidhaiḥ praharaṇair amanāpahastaiḥ //

antaḥpuragṛhadvāram <bahiḥ dvāraṃ> tathaiva ca / baddhaṃ ca yantritaṃ caiva samantād rakṣitaṃ tathā //

āḍiṃbaśaṅkhapaṭahasvarabherinādaiḥ prāsādatoraṇavimānatalāntarasthaiḥ / hastyaśvayodhakalilaḥ satatāpramatto māyaṃ vrajed iti hi rakṣati māṃ janaughaḥ //

śakraḥ kathayati pūrvapratijñāṃ samanusmarasva dīpaṅkaravyākaraṇaṃ ca saumya / duḥkhārditaṃ lokam imaṃ ca bhūyas (sbv i 85) tyaktvā gṛhān niṣkramaṇaṃ kuruṣva //

vayaṃ tathā kariṣyāmaḥ sabrahmādyā divaukasaḥ / yad bhavān vighnanirmukto vanam (a 375b) adyaiva vāsyati // iti; bodhisatvaḥ śobhanam ityuktvā prītamanāḥ saṃvṛttaḥ; tataḥ śakreṇa devendreṇa svāpanaṃ kṛtvā pāñcikasya mahāyakṣasenāpater ājñā dattā; mārṣa sopānam upānaya; bodhisatvo harmyatalād avataratīti; tena sopānam upanītam; bodhisatvo 'vatīrṇaḥ; tataḥ śakreṇa saha kṛtasaṅketo yena chandaka upasthāyakas tenopasaṅkrānto yāvat paśyati chandakaṃ gāḍhamiddhāvaṣṭabdham; bodhisatvena yatnam āsthāya prabodhito gāthābhir gītena coktaḥ: uttiṣṭha he chanda mamānayasva tūrṇaṃ gṛhāt kanthakam aśvaratnam / yāsyāmy ahaṃ pūrvajinopabhuktaṃ tapovanaṃ tuṣṭikaraṃ munīnām //

chandakaḥ suptapratibuddhalocanaḥ kathayati: deva nodyānakālaḥ samupasthitas te vairaṃ na te kenacid asti saumya / na cāpi śatrus tava kaścid asti kim ardharātre hi tavāśvakāryam //

bodhisatvaḥ kathayati na kadācit tvayā chanda mama vākyaṃ vilopitam / mā me'dya carame kāle vākyam etad vilopaya // iti;

chandaḥ kathayati: kumāra rātrir iyaṃ bhayabhairavā; nāham aśvam ānayāmi iti; bodhisatvaḥ saṃlakṣayati: uttarād uttare niyataṃ janaprabodho bhavati; gacchāmi svayam eva; kanthakam aśvarājaṃ sajjīkaromi iti; tataḥ svayam eva puradvāram udghāṭya kanthakam aśvarājaṃ grahītum ārabdhaḥ; sa krodhāgnisaṃpradīpta iva kṣipati pādaṃ, vakrayati mukhaṃ, sthānāt sthānaṃ cālayati; nāvatiṣṭhate; tato bodhisatvena cakrasvastikanandyāvartenānekapuṇyaśatanirjātena bhūtānām āśvāsanakareṇa kareṇa śirasi parāmṛṣṭa uktaś ca: (sbv i 86) apaścimaṃ kanthaka bhāram udvahā vilaṃbitaṃ prāpaya māṃ tapovanam / avāpya bodhiṃ na cireṇa tarpaye kṛtsnaṃ jagad dhyānavimokṣavṛṣṭibhiḥ //

iti; dharmatā khalu tiryañco 'py upasāntvyamānā vikṛtiṃ na vikṛtiṃ na bhajante; kanthako 'śvarājo nirvikāro 'vasthitaḥ; tato bodhisatvaḥ saṃjātasaumanasyaṃ kanthakam aśvarājaṃ sajjam avasthitaṃ <dṛṣṭvotthitaḥ>; śakrabrahmādibhir devaiś catvāro devaputrā bodhisatvaṃ niṣkāsanāya samanuśiṣya sthāpitāḥ, kūlaḥ, upakūlaḥ, parṇaḥ śabaraś ca; te bodhisatvenābhihitāḥ: bhavantaḥ ko māṃ neṣyati? kathayanti: vayaṃ neṣyāmaḥ; kiṃ yuṣmākaṃ balam? ekaḥ kathayati: kumāra yāvatī pṛthivyā mṛttikā tām ahaṃ skandhenādāya gacchāmīti; dvitīyaḥ kathayati: yāvac caturṣu mahāsamudreṣu sarittaḍāgodapāneṣu ca salilaṃ tat sarvam ahaṃ skandhenādāya gacchāmi iti; tṛtīyaḥ kathayati: yāvantaḥ pṛthivyāṃ parvatās tān ahaṃ skandhenādāya gacchāmi iti; caturthaḥ kathayati: yāvat pṛthivyāṃ tṛṇakāṣṭhaparṇaśādaṃ tat sarvam ahaṃ skandhenādāya gacchāmi iti; tato bodhisatvena pṛthivyāṃ pādo nyastaḥ; te kampayitum api na śaknuvanti; vismayajātāḥ kathayanti: kumāra nāsmābhir vijñātam īdṛśaṃ balaṃ (a 375b) bodhisatvānām iti; yadi vijñātaṃ syān na vayam avasthitā syāma iti; taṃ kathālāpam śrutvā pūrvabuddhaś chandako bodhisatvasamīpam upasaṅkrāntaḥ; tato bodhisatvaḥ kanthakam aśvarājam adhirūḍhaḥ; chandake 'śvapṛṣṭhe lagne kanthako 'śvarāja upari vihāyasam abhyudgataḥ: yathāpi tat bodhisatvasya bodhisatvānubhāvena devatānāṃ ca devatānubhāvena; antaḥpuranivāsinyo devatā bodhisatvavijogād roditum ārabdhāḥ; tāsāṃ rudantīnām aśrubindavaḥ kāye pṛthivyāṃ ca nipatitum ārabdhāḥ; chandakaḥ kathayati: kumāra udakabindavo nipatanti;

kiṃ devo varṣati iti; bodhisatvaḥ kathayati: na devo varṣati; kin tv antaḥpuranivāsinyo devatā madviyogād roditum ārabdhāḥ; tāsāṃ (sbv i 87) rudantīnām aśrubindavaḥ kāye nipatantīti; tataś chandako 'śruparyākulekṣaṇo dīrgham uṣṇaṃ ca niśvasya tūṣṇīm avasthitaḥ; bodhisatvo dakṣiṇena sarvakāyena nāgāvalokitena vyavalokayati; cintayati ca: iyaṃ ca me paścimā rātrir <yadā> mātṛgrāmeṇa sārdhaṃ sahāgāraśayyā iti; bhūyas sa lakṣayati: saced ahaṃ pūrvaṃ dvāram apahāyānyena dvāreṇa nirgamiṣyāmi, rājño bhaviṣyaty anyathātvam carame kāle nāhaṃ kumāreṇa vyavalokita <iti>; yāvat paśyati rājānaṃ śuddhodanam gāḍhamiddhāvaṣṭabdham; sa taṃ pradakṣiṇīkṛtya kathayati: tāta nāgauravāt, na śuśrūṣābhāvād gacchāmi; nānyatra jarāmaraṇābhimarditaṃ lokaṃ jarāmaraṇaduḥkhabhayāt parimocayeyam iti; yāvan mahānāmā śākyo jāgarakajanaṃ pratyavekṣamāṇas taṃ pradeśam āgataḥ; paśyati bodhisatvaṃ gamanābhimukham; tato bāṣpagadgadakanṭho 'śruparyākulekṣaṇaḥ kathayati: kim idaṃ prārabdham? mahānāman gamyate; kumāra na yuktam etat; mahānāman yena mayā tribhiḥ kalpāsaṅkhyeyair anekaiś ca duṣkaraśatasahasraiḥ satvānām arthāya bodhiḥ samupārjitaḥ; mayā kiṃ śakyaṃ gṛhe vastum; eṣa niścayaḥ; gato 'smi tapovanam iti; tato mahānāmā śākyo niṣkaruṇavacanasamudācāraparāhato vikroṣṭum ārabdhaḥ; hā kaṣṭaṃ śākyānām adya sarveṣāṃ rājñaḥ śuddhodanasya ca / āśā bhaviṣyaty aphalā cintitā yā punaḥ punaḥ //

adya śuddhodano rājā putraśokasamarpitaḥ / ūrdhvabāhū ravaṃ ghoraṃ kariṣyati suduḥkhitaḥ //

gopikāmṛgajāyaśodharā sphītam antaḥpuraṃ tathā / siddhārthasya vigoyena bhaviṣyanti suduḥkhitāḥ // (sbv i 88) iti viditvā sasaṃbhramo yaśodharām utthāpayan kathayati: eṣa gacchati siddhārthas taṃ vāraya patiṃ priyam / ārodiṣyasi duḥkhārtā patiśokasamarpitā //

bhartā prayāti tava durlabhadarśanīyaṃ paśyādya paściman idaṃ patidarśanaṃ te / kaṣṭaṃ na kaścid api me vacanaṃ dadāty ārto viraumi niśi nātra mamāparādhaḥ // iti;

tasyaivaṃ vipralapato 'py antaḥpure na kaścit pratibuddhyata iti .................................... araṇyaṃ vā nirākrandaṃ tathā devair adhiṣṭhitam / iti; tato mahānāmā duḥkhadaurmanasyaparītaḥ saṃtvaramāṇo rājñaḥ (a 376a) śuddhodanasya samīpaṃ gatvā rājānaṃ śuddhodanaṃ prabodhayan kathayati eṣa gacchati siddhārthas taṃ balād vinivāraya / mā rodiṣyasi duḥkhārtaḥ putraśokasamarpitaḥ // iti; daivāt so 'pi na pratibuddhyate; tataḥ śakrabrahmādayo devā anekadevatāśatasahasraparivṛtā yena bodhisatvas tenopasaṅkrāntāḥ; upasaṅkramya bodhisatvaṃ parivārya saṃprasthitāḥ; dakṣiṇena pārśvena rūpāvacarā devā śānteryāpathavartinaḥ, vāme kāmāvacarā ucchritadhvajapatākair divyair vādyaviśeṣair; agrataḥ śakrabrahmādayaḥ svena svenācāravihāreṇa gaganatalasthāne cānekāni devatāśatasahasrāṇi bodhisatvasyopariṣṭād divyāny utpalāni, padmāni, kumudāni, puṇḍarīkāni kṣipanti; agarucūrṇāni, (sbv i 89) tagarucūrṇāni, tamālapatracūrṇāni, divyāni māndārakāṇi puṣpāṇi kṣipanti; divyāni ca vividhāni vāditrāṇi pravādayanti; cailavikṣepāṃś cākārṣuḥ; āha cātra prasphoṭanādatumulaṃ hi divaukasaḥ khaṃ kurvanti hṛṣṭamanaso bhramayanti vastram / stunvanti kecid apare 'pi ca bodhisatvam ākāśam aṅguliśataiś ca samākṣipanti //

dvārāṇi kecit pravighāṭayanti mandārapuṣpāṇy apare kṣipanti / aśvasya kecic caraṇau gṛhītvā nirīkṣamāṇāḥ sugataṃ vrajanti //

vāmena gacchantam anuvrajanti kecit punar dakṣiṇato vrajanti / mārgaṃ svayaṃ darśayate kuberaḥ śakras tathā brahmasahīya eva //

puraskṛto devagaṇair mahātmā nakṣatrasaṅghair iva pūrṇacandraḥ / prayāti hṛṣṭo vanam āryakāntaṃ tapovanaṃ prītikaraṃ munīnām //

tato bodhisatvaḥ kapilavastuno nagarāt pratiniṣkrāntaḥ; śakrabrahmādayo devāḥ prītamanasaḥ protsāhayanti: mārṣa yas te 'bhūd dīrgharātram āśāsakaḥ kadāsvid ahaṃ vighnanirmuktas tapovanaṃ gaccheyam iti sa te 'dya paripūrṇaḥ; yadā tvam anuttarāṃ samyakasaṃbodhim abhisaṃbuddhyethās tadāsmān api samanvāharethā iti; tathāstv iti pratijñāya bodhisatvo dakṣiṇena sarvakāyena nāgāvalokanena vyavalokya kathayati: anavāpya paraṃ mārgaṃ sarvabuddhaniṣevitam / na punaḥ saṃpravekṣyāmi puraṃ kapilavastv aham // iti

atha bodhisatvo yāmadvayena dvādaśayojanāni samatikramyāśvād avatīryābharaṇāny avamucya chandakam āmantrayate nivartaya chandakāśvam ādāyābharaṇāni ca / (sbv i 90) āha cātra imaṃ hayaṃ hy ābharaṇāni caiva jñātibhyo me sārathe tvaṃ prayaccha / ahaṃ hi kāmān vipulān prahāya ihaiva dīkṣām upayāmi sāṃpratam //

atha chandakaḥ sāśrudurdinavadano bodhisatvam uvāca siṃhavyāghrasamākīrṇe vane gokaṇṭakācite / ekākī bandhurahitaḥ katham ārya kariṣyasi // iti;

bodhisatvaḥ kathayati eko hy ayaṃ jāyate jāyamānas tathā mriyate mriyamāṇo 'yam ekaḥ / eko duḥkhāny anubhavatīha jantur na vidyate saṃsarataḥ sakhā yaḥ //

chandakaḥ kathayati adṛṣṭaduḥkhaḥ sukumārapādo hastyaśvayānocito (a 376b) hā kumāra / darbhopalākīrṇatalāṃ kharāṃ mahīm kathaṃ samākramya vane bhramiṣyasi //

bodhisatvaḥ kathayati na saukumāryaṃ na sukhocitatvaṃ na nāthavattāṃ na kulīnabhāvam / na śauryavīryaṃ na janapriyatvam avekṣate mṛtyubhayaṃ kadācit //

āgamiṣyati kṛtvā vā jarāmṛtyubhayam kila / akṛtārtho nirāraṃbho nidhanaṃ yāsyatīti vā //

chandakaḥ kathayati: deva vṛddho rājā putraśokena kālaṃ kariṣyatīti; tathā (sbv i 91) bodhisatvo bodhisaṃbhārasaṃbhṛtatvāt chandakavacanaṃ cittena na karoti; tato bodhisatvena nīlotpalasadṛśaṃ niṣkośam asiṃ kṛtvā cūḍām apanīya upari upari vihāyasi kṣiptā; śakreṇa devendreṇa gṛhītvā mahatā satkāreṇa devāṃs trayastriṃśān nītvā cūḍāmahaḥ prajñaptaḥ; śrāddhair api brāhmaṇagṛhapatibhis tasmin pradeśe keśagrahaṇaṃ nāma caityaṃ pratiṣṭhāpitam adyāpi caityavandakā bhikṣavo vandante; bodhisatvaḥ kathayati: kiṃ manyase chandaka? yasyedṛśo vyavasāyo na sa punar api gṛhī agāram adhyāvaseta? no deva; chandakaḥ saṃlakṣayati: kṣatriyābhimānī kumāro, na śakyam anena pratinivartitum iti /

return of kanthaka and chandaka