Mahāvastu-avādana

[_mvu_3.27_] siddhaṃ // buddhānām anutpāde pratyekabuddhā loke utpadyanti tūṣṇīkaśobhanā khaḍgaviṣāṇakalpā / ekam ātmānaṃ damenti śamenti parinirvāyanti // tāye striyāye tatrāhāraṃ siddhaṃ // pratyekabuddho ca taṃ gṛhaṃ parviṣṭo piṇḍāya taruṇābhirūpo prāsādikena īryāpathena // prāsādikābhiprasannā devamanuṣyāḥ // tasyā striyāye pratyekabuddhaṃ dṛṣṭvā prasādam utpannaṃ // tāye tasya pratyekabuddhasya piṇḍapātro ca dinno // so cāsyā kuṭumbiko praviṣṭo paśyati taṃ ca pratyekabuddhaṃ gṛhe bhāryāṃ ca // tasya dāni śaṃkā utpannā / taruṇo yaṃ pravrajito mā haiva me kalatrā olokitā bhaviṣyati // so tāye bhāryāye paruṣavācāye āha // bhuktapūrvo te eṣo yathā tvam etasya bhojanaṃ desi // sā āha // śāntaṃ pāpaṃ pravrajito eṣo mahābhāgaḥ apūrvo eṣo adya gṛhaṃ praviṣṭaḥ prasādena me etasya bhikṣā dinnā // tato so pratyekabuddho tasya puruṣasya akuśalaṃ cittotpādaṃ jñātvā anugrahārthaṃ tato yeva gṛhāto haṃsarājā viya vaihāyasaṃ krānto // tasya dāni puruṣasya taṃ pratyekabuddhaṃ vaihāyasagataṃ dṛṣṭvā prasādam utpannaṃ mahābhāgo ayaṃ ṛṣi iti // tena sā bhāryā anukṣamāpitā praṇidhānaṃ ca utpāditaṃ / anye pi me jāti tvaṃ bhāryā bhavesīti anyarāṣṭraṃ pi gatā nānyasya vaśe vartesi nānyasya mama yeva tti //

___bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena kaṃpille nagare puruṣo abhūṣi yena bhāryāye īrṣyāprakṛtena duṣṭacittena pratyekabuddho abhyācikṣito / kuśo rājā tena kālena tena samayena kaṃpillanagare so puruṣo abhūṣi // anyā sā bhāryā abhūṣi / sā sudarśanā mahendranāthadhītā // tasya bhikṣavaḥ karmaṇo vipākena kuśo rājā virūpo abhūṣi //

_____kuśajātakaṃ samāptaṃ //

[_mvu_3.28_] bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kathaṃ bhagavaṃ māro pāpīmāṃ bhagavato duṣkaraṃ carantasya pṛṣṭhimena pṛṣṭhimaṃ samanubaddho avatārārthī avatāraṃ gaveṣī alabhamāno nirvidya pratyavakrānto // bhagavān āha // anyadāpi mama eṣo pṛṣṭhimena pṛṣṭhimaṃ samanubaddho avatārārthī avatāraṃ gaveṣī alabhanto avatāraṃ nirvidya pratyavakrānto // bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo // bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atītam adhvānaṃ ṛṣabho gavāṃpatiḥ gogaṇasamanubaddho // tasya dāni vṛṣabhasya vṛṣaṇā laṃbā śithilā ca so vṛṣabho laṃbitehi vṛṣaṇehi gogaṇasya pṛṣṭhimena pṛṣṭhimaṃ aṇvati // tahiṃ ca araṇyāyatane giriko nāma śṛgālaḥ prativasati // tena so vṛṣabho dṛṣṭo gogaṇena sārdhaṃ aṇvanto lambehi vṛṣaṇehi // so tasya pṛṣṭhimena pṛṣṭhimaṃ bahūni varṣāṇi samanubaddho // tasya aparo śṛgālo vayasyo / tena so giriko dṛṣṭo tasya vṛṣabhasya pṛṣṭhimena pṛṣṭhimaṃ samanubaddho dṛṣṭvā ca punas taṃ girikaṃ gāthāye adhyabhāṣati //

kati varṣāṇi girika anubaddho si gavāṃpatiṃ / muhur muhuś ca trasasi bhītabhītaṃ ca paśyasi //

ime sthūlā ca lambā ca sunibaddhā śithilā cime / imā na pi patiṣyanti tato 'bhakṣo bhaviṣyasi //

mayāpi samanubaddho daśa varṣāṇi paṃca ca / śithilā va subaddhā ca nāsti sānaṃ patatāṃ bhayaṃ //

[_mvu_3.29_] bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena vṛṣabho abhūt* // so haṃ vṛṣabho 'bhūṣī // yaḥ giriko nāma śṛgālo 'yam eva māro abhūṣi // tadāpi avatārārthī avatāram alabhanto nirvidyāpakrāntaḥ //

_____samāptaṃ vṛṣabhajātakaṃ //

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kathaṃ bhagavan māro pāpīmāṃ na śaknoti bhagavato vatāram adhigantuṃ // bhagavān āha // na bhikṣavo etarhi eva māro pāpīmāṃ na śaknoti mamāvatāraṃ adhigantuṃ / anyadāpi eṣo mama na śaknoti avatāram adhigantuṃ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo // bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvānaṃ anuhimavante pratyuddeśe vānaro mahāntaṃ vānarayūthaṃ pariharati / tahiṃ ca anuhimavantapratyuddeśe mahanto udakahrado yatra vānarayūthaṃ abhīkṣṇaṃ pānīyaṃ pāyako otarati / tatra ca udakahrade udakarākṣaso prativasati // yo tatrodakahrade otarati pānīyapāyo mṛgo vā pakṣī vā vānaro vā manuṣyo vā taṃ tatrodakarākṣaso okaḍḍhati // so pi vānarayūtho tam udahradaṃ pānīyapāyo otarati // so dakarākṣaso dakagato tāni vānarāṇi nidhyāyitvā adṛṣṭo tehi vānarehi tato vānaram ekam ākaḍḍhati // evaṃ so dakarākṣaso punapunaḥ yaṃ velaṃ te vānarā udakapāyā okastā bhavanti tato nidhyāyitvā adṛṣṭo okaḍḍhati // so dāni vānarādhipatiḥ yāni vānarāṇi tatrodakahrade okaḍḍhitāni tāni na paśyati / tasyaivaṃ bhavati / kahiṃ te vānarāṇi mā anyahiṃ gatā bhavensu ti / samantatoloketi na ca paśyati // so paṇḍito yūthapatiḥ teṣāṃ vānarāṇāṃ [udakahradam otarantānāṃ]

[_mvu_3.30_] yena deśena taṃ udakahradaṃ pānīyapāyā otaranti tatra otarantānāṃ uttarantānāṃ pādāni pratyavekṣati otarantānāṃ vardhanti uttarantānāṃ parihīyanti / tasya buddhir utpannā / atra ete okaḍḍhiyanti dakarākṣasena tato na paśyāmi eteṣāṃ / alaṃ mukhena svayam udakaṃ pibituṃ // yaṃ ca tena dṛṣṭā okaḍḍhiyanti tatrodake dakarākṣasena vānarā āṇattā // gacchatha ato nalavanāto nalaprāntāni gṛhṇatha yenodakaṃ pāsyatha / tataḥ dakarākṣaso na śakyati avakaḍḍhituṃ // tehi gacchiya nalavanāto svakasvakā nalaprāntā gṛhītā dīrghadīrghā yathā dūrato sthitakā udakaṃ pibamānā ca na dakarākṣasaḥ okaḍḍheyā ti // yaṃ velaṃ udakapāyā gacchanti tato svakasvakāni nalāny ādāya otaranti tataḥ dūrato bhontā tena nalena udakaṃ pibanti / na śaknoti dakarākṣaso bhūyo vānaram okaḍḍhituṃ //

otarantasya dṛśyanti pādāni uttaraṃtasya na / nalena pānaṃ pātavyaṃ nāsti jāgarato bhayaṃ //

bhagavān āha // syāt khalu bhikṣavo yuṣmākam evam anyaḥ sa tena kālena tena samayena yo vānarādhipatiḥ / aham eva tadā abhūt* // yo dakarākṣaso abhūd ayam eva māro 'bhūt* // tadāpi na śaknoti smāvatāram adhigantuṃ //

_____samāptaṃ vānarajātakaṃ //

[_mvu_3.31_] bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kathaṃ bhagavān anuttarāye samyaksaṃbodhiye prajñāviśeṣeṇa mārasya viṣayāto atikrānto // bhagavān āha // na bhikṣavo etarahim evāhaṃ prajñāviśeṣeṇa svastinā mārasya viṣayāto atikrānto anyadāpi ahaṃ vānarabhūto santo prajñāviśeṣeṇa etasya mārasya viṣayāto mūrdhe pādāṃ kṛtvā svastinā atikrānto // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ //

___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvānaṃ anuhimavante vānaro mahāntaṃ vānarayūthaṃ pariharati // so dāni grīṣmāṇāṃ paścime māse tena vānarayūthena sārdhaṃ tato himavantāto nānāprakārāṇi phalāni paribhuṃjitvā tṛṣito udakahradaṃ pānīyapāyo āgato // so ca udakahrado śvabhritakūlo nāsti okāśo otarituṃ natthituṃ // so yūthapatiḥ tasya udakahradasya samantena vikāśaṃ mārganto anukramanto pānīyatṛṣāye tataḥ upalānāṃ paṭāṃ chittvā tahiṃ udakahrade patito // tasya ca udakasya abhyantare ajagarasya bilaṃ / tatra bile mahānto ajagaro prativasati // tatra tasya prativasantasya alpakisareṇa āhāro utpadyati / yo tatra udakapāyo āgacchati mṛgo vā pakṣī vā vānaro vā taṃ so bhakṣayati // tena so vānarādhipo tahiṃ udake patanto dṛṣṭo / tena tato bilāto grīvā nikkālitā etaṃ vānaraṃ grahīṣyāmīti / taṃ vānaraṃ gāthāye adhyabhāṣe //

utpanno punar ayaṃ bhakṣyo vānaro vanagocaro / yo yaṃ bilānte kūlasmiṃ pānīyaṃ pātum icchati //

so dāni vānarādhipo tahiṃ udake na kiṃcit pratiṣṭhāṃ labhati yatra pādaṃ pratiṣṭhāpetvā

[_mvu_3.32_] udakāto sthalaṃ krameya / tasyaivaṃ bhavati / yady eṣa ajagaro grīvāṃ parāṅmukhāṃ parivarteya etasya evājagarasya mūrdhne pādaṃ kṛtvā thalaṃ krameyaṃ // so dāni ajagaraṃ gāthāye adhyabhāṣe //

aham eva na te bhakṣyo imā na paśyase pṛthū / yo mām abhimukhaṃ tarje yaṃ bhāṣasi girām imāṃ //

tena dāni ajagareṇa yena te vānarā yūthapatinā upadarśitā tataḥmukhaṃ se grīvā parivartitā tāni vānarāṇi draṣṭuṃ / samantaraṃ tenājagareṇa parāṅmukhī grīvā parivartitā so ca vānarādhipo tasya ajagarasya parāṅmukhasya mūrdhne pādaṃ kṛtvā tataḥ udakāto svastinā sthalaṃ prakrānto // so dāni ajagaro tasya vānarasya buddhiviśeṣeṇa vismito // etasya vānarasya iha udakahrade pādasya pratiṣṭhānaṃ nāsti yatra pādaṃ pratiṣṭhāpetvā ito udakāto thalaṃ prakrameya / tato tena mama ete vānarā upadarśitā / tathā eṣa ato mukhaṃ parivarteti mama ca grīvā yena ete vānarā tena parivṛttā / eṣo ca buddhiviśeṣeṇa mama eva mūrdhne pādāṃ kṛtvā sthale prakrānto // so taṃ vānarādhipatiṃ gāthāye pratyabhāṣe //

lahuṃ ca tvaye kṣipraṃ ca niruddhaṃ punar* cintataṃ / yo māṃ parāṅmukhaṃ jñātvā śūro vīro ajāyithā //

yasyeme caturo dharmā vānarendra yathā tava / vīryaṃ buddhiṃ smṛtiḥ prajñā so duḥkham apavartati //

syāt khalu punaḥ bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena anuhimavante

[_mvu_3.33_] vānarādhipo abhūṣi / so haṃ tena kālena tena samayena vānarādhipo abhūṣi // anyaḥ sa tatra udakahrade ajagaro abhūṣi / na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / eṣa bhikṣavaḥ pāpīmāṃ māro tena kālena tena samayena tahiṃ udakahrade ajagaro naivāsiko abhūṣi // tadāpi ahaṃ etasya udakahradāto buddhiviśeṣeṇa mūrdhne pādaṃ kṛtvā sthalam atikrāntaḥ / etarahi pi ahaṃ etasya mārasya viṣayāto buddhiviśeṣeṇātikrāntaḥ //

_____vānarajātakaṃ samāptaṃ //

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // paśya bhagavān kathaṃ puṇyānāṃ varṇavādī // bhagavān āha // na hi bhikṣavaḥ etarahim evāhaṃ puṇyānāṃ varṇavādī / anyadāpy ahaṃ bhikṣavo puṇyānāṃ varṇavādī // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ // bhūtapūrvaṃ bhikṣvao atītam adhvānaṃ nagare vārāṇasī kāśijanapade aṃjanako nāma rājā rājyaṃ kārayati kṛtapuṇyo maheśākhyo susaṃgṛhītaparijano dānasaṃvibhāgaśīlo mahābalo mahākośo mahāvāhano / tasya rājyaṃ ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇajanamanuṣyaṃ ca sukhitajanamanuṣyaṃ ca // tasya dāni rājño aṃjanasya putro puṇyavanto nāma kumāro sarvakālaṃ puṇyānāṃ varṇavādī / tasya dāni kumārasya catvāra amātyaputrā vayasyā // eko amātyaputro vīryavanto nāma sarvakālaṃ vīryasya va varṇavādī vīryaṃ loke anuttaraṃ ti // dvitīyo amātyaputro śilpavanto nāma sarvakālaṃ śilpasya va varṇavādī śilpaṃ loke anuttaraṃ // tṛtīyo amātyaputro rūpavanto nāma rūpasya varṇavādī rūpaṃ va loke anuttaraṃ // caturtho amātyaputro prajñāvanto nāma sarvakālaṃ prajñāye varṇavādī prajñā va loke anuttaraṃ // te dāni tena kumāreṇa puṇyavantena ucyanti // nāsti puṇyehi samaṃ puṇyaṃ loke anuttaraṃ

[_mvu_3.34_] ti / yadi vo jānituṃ na śakyatha pararāṣṭraṃ gacchāma tatra jñāsyāmaḥ ko viśeṣyati puṇyavāṃ vīryavāṃ śilpavāṃ rūpavāṃ prajñāvān iti // te dāni vārāṇasīto kampillaṃ nagaraṃ gatā yāvat* jñāsyāma ko loke viśiṣyati puṇyavāṃ vīryavāṃ śilpavāṃ rūpavāṃ prajñāvāṃ //

___te dāni kaṃ//pillato nirgamya gaṃgāyāṃ snāpanāya gatā paśyanti ca nadīye gaṃgāye srotena mahāntaṃ dāruskandhaṃ oruhyantaṃ // te dāni amātyaputrāḥ so ca puṇyavanto rājaputro taṃ vīryavantam amātyaputram āhansuḥ // vīryavanta atra tvayā dāruskaṃdhe vīryaṃ darśayitavyaṃ yaṃ śaknosi idaṃ dāruskandhaṃ nadīye gaṃgāye oruhyantaṃ okaḍḍhituṃ // tataḥ so vīryavanto tena dāni mahābalasthāma saṃjanitvā taṃ dāruskandhaṃ nadīye gaṃgāye oruhyantaṃ sthale okaḍḍhitaṃ // te dāni taṃ pratyavekṣanti paśyanti ca mahārahaṃ candanadrumaṃ // so dāni tena vīryavantena amātyaputreṇa gandhikānāṃ haste purāṇānāṃ śatasahasreṇa vikrīto // tena taṃ purāṇānāṃ śatasahasram ānetvā teṣāṃ vayasyakānāṃ dattaṃ / tāṃ vayasyakāṃ gāthāya adhyabhāṣe //

vīryaṃ loke praśaṃsanti vīryaṃ loke anuttaraṃ / paśya vīryaprabhāvena dhanaskandho me āhṛto //

te dāni āhansuḥ // dṛṣṭaṃ vīryasya phalaṃ / śilpavantasya śilpaphalaṃ paśyāmaḥ // so dāni śilpavanto vīṇām ādāya vayasyakānāṃ mūlāto nirdhāvitvā amātyaputrehi ca śreṣṭhiputrehi ca sārdhaṃ vīṇāye kuśalehi vīṇāṃ pravādito // tatra mahājanakāyo sannipatitaḥ yattakā pi kaṃpille nagare vīṇāvādyeṣu śikṣitā te pi sarve

[_mvu_3.35_] śrutvā sannipatitā // tenāmātyaputreṇa sārdhaṃ parasparasya vispardhaṃ vīṇāṃ vādayanti / na ca kociś śaknoti tasya amātyaputrasya vīṇāye abhibhavituṃ // atha khalu amātyaputro so śilpavanto sarveṣāṃ vīṇāvādyena viśiṣyati // tena dāni śilpavantena tāṃ vīṇāṃ vādayantena tasya vīṇāye ekā tantrī chinnā tādṛśo evaṃ ca tāye vīṇāye svaro niścarati / tasya dvitīyā tantrī chinnā tādṛśo evaṃ ca vīṇāye svaro niścarati / tasya tṛtīyā tantrī chinnā tādṛśo evaṃ ca tāye vīṇāye svaro niścarati / evam ekamekā ṣaṭṭantrīyo chinnā ekā tantrī avaśiṣṭā / tatas tāye ekāye tantrīye tādṛśo eva svaro niścarati // sarvā pariṣā tasya śilpavantasya amātyaputrasya vīṇāvādyena vismayam āpannā // tena dāni prabhūtaṃ hiraṇyasuvarṇaṃ ācchādo ca labdho / tena taṃ hiraṇyasuvarṇaṃ āharitvā teṣāṃ vayasyakānāṃ dinnaṃ / ayaṃ pi mama śilpasya phalaṃ // so dāni tāṃ vayasyakāṃ gāthāye adhyabhāṣe //

śilpaṃ loke praśaṃsanti śilpaṃ loke anuttaraṃ / suśikṣitena vīṇāyāṃ dhanaskandho me āhṛto //

te dāni āhansuḥ // dṛṣṭaṃ imasya śilpavantasyāpi amātyaputrasya śilpasya phalaṃ / rūpavantasya pi rūpasya phalaṃ paśyāmaḥ //

___so dāni rūpavanto amātyaputro tato vayasyānāṃ mūlāto nirdhāvitvā antarāpaṇavīthīm okasto // so dāni antarāpaṇe vīthīyaṃ aṇvanto agragaṇikāye dṛṣṭo prāsādiko darśanīyo akṣudrāvakāśo paramāye śubhāye varṇapuṣkalatāye

[_mvu_3.36_] samanvāgato / tasyā tatra duṣṭamātre atyarthaṃ premnaṃ saṃjātaṃ / tāye ceṭī preṣitā // gacchāhi etaṃ puruṣaṃ mama vacanena śabdāpehi // so dāni tāye ceṭīye śabdāvito āryadhītā tava āryaputra paśyitukāmā // so dāni tāye ceṭīye sārdhaṃ tasyā agragaṇikāye gṛhaṃ praviṣṭo / agragaṇikāye amātyaputro abhinandito / svāgatam āryaputrasya iman te gṛham anuttaravyasanaṃ taṃ kalyāṇaṃ mayā sārdhaṃ paṃcahi kāmaguṇehi samarpito krīḍāhi ramāhi paricārehi // so tāye agragaṇikāye ekaparyaṃkena upaviśāpito bahuprakāraṃ ca arthena lobhito / tasya snānagṛhaṃ praveśitvā gaṃdhatailena abhyaṃgo dinno udārehi snānacūrṇehi snāpito udārehi ca ālepanehi anulepito mahārahāṇi ca kāśikavastrāṇi paridhāpito // tāye agragaṇikāye sārdham upaviṣṭasya mahārahaṃ bhojanam upanāmitaṃ // so dāni tāye sārdhaṃ āsanto āha // amukatra me gṛhe mama catvāro vayasya āsanti teṣāṃ śabdāvitvā arthamātrā dātavyā yathā te na vihanyensu // agragaṇikāye vacanamātreṇa śatasahasraṃ purato thapito iman teṣāṃ vayasyānāṃ dehi // tena dāni te vayasyā śabdāvitā / te dāni tāye agragaṇikāye gṛham āgatāḥ paśyanti rūpavantaṃ amātyaputraṃ mahatīye śriyāye agragaṇikāye aṃkagatam āsantaṃ // so dāni rūpavanto tāṃ vayasyāṃ dṛṣṭvā gāthāye adhyabhāṣe //

rūpaṃ loke praśaṃsanti rūpaṃ loke anuttaraṃ / gaṇikāya ca aṃkagato dhanaskaṃdho me āhṛto //

imaṃ śatasahasraṃ gṛhṇatha vyayaṃ karotha // te dāni śatasahasraṃ gṛhya svakam ohāraṃ gatā //

___[_mvu_3.37_]___te dāni āhansuḥ // dṛṣṭaṃ rūpavantasyāpi amātyaputrasya rūpaphalaṃ / prajñāvantasyāpi prajñāye phalaṃ draṣṭavyaṃ //

___prajñāvanto pi tato ohārāto nirgamya antarāpaṇavīthim okasto / tatra paśyati śreṣṭhiputraṃ agragaṇikāye sārdhaṃ vivadantaṃ mahato janakāyasya madhye / śreṣṭhiputreṇa sā agragaṇikā uktā / āgaccha mama adya rātrim upasthāpanakāri / ahan te śatasahasraṃ dāsyāmi // agragaṇikā āha // āryaputra nāsti mama adya rātrīṃ kṣaṇo anyasyāham adya rātrīye gṛhītavetanā / adya taṃ upasthihiṣyāmaḥ śuve āryaputra āryaputrasya sakāśam āgamiṣyaṃ // sā dāni tasya puruṣasya tāṃ rātrim upasthāpanakāri gatā // śreṣṭhiputro pi tām eva agragaṇikāṃ saṃkīyanto śayito // tena dāni tāye agragaṇikāye sārdhaṃ svapnāntare sarvarātrīṃ yathābhiprāyaṃ krīḍitaṃ ramitaṃ pravicāritaṃ // sā dāni agragaṇikā tāṃ rātrīṃ tena puruṣeṇa krīḍitvā ramitvā pravicāritvā prabhātāye rātrīye tasya śreṣṭhiputrasya sakāśaṃ gatā / eṣāham āgatā āryaputrasya upasthāpanakārikā // śreṣṭhiputro āha // adyāhaṃ svapnāntare tvayā sārdhaṃ sarvāṃ rātriṃ yathābhiprāyaṃ krīḍito ramito paricārito gaccha na me tvayā kāryaṃ // yadi āryaputro mayā sārdhaṃ svapnāntare sarvarātriṃ yathābhiprāyaṃ krīdito ramito pravicārito dehi me śatasahasraṃ // śreṣṭhī āha // yā dāni tvam anyena puruṣeṇa sārdhaṃ sarvarātrim āśritā kisya tavāhaṃ śatasahasraṃ dāsyāmi // sā āha // āryaputra svayaṃ jalpasi yathā sarvarātriṃ eva tvayā sārdhaṃ svapnāntare yathābhiprāyaṃ krīḍitaṃ ramitaṃ pravicāritaṃ dātavyaṃ āryaputreṇa śatasahasraṃ bhāṭakaṃ // tatra teṣāṃ taṃ vivādaṃ // mahājanakāyo

[_mvu_3.38_] samāgato na ca taṃ kocit teṣāṃ vivādaṃ vicchindituṃ samartho // so tatra sthitako prajñāvanto amātyaputro / etehi kaṃpillehi naigamehi vuccati // jalpa kumāra tvaṃ pi yan te atra pratibhāyati kiṃ dātavyaṃ etena śreṣṭhiputreṇa etasyā agragaṇikāye śatasahasraṃ atha na dātavyam iti // prajñāvanto āha // yathāpi śreṣṭhiputrasya etāye gaṇikāye samāgamaḥ āsi tathāpi śreṣṭhiputreṇa etāye gaṇikāye bhāṭakaṃ dātavyaṃ // te āhansu // nirdiśatu kumāro yathā dātavyaṃ // tena prajñāvantena mahanto ādarśamaṇḍalo ānāpito śatasahasraṃ ca / śreṣṭhiputro vuccati / gṛhṇa etaṃ śatasahasrakaṃ karaṇḍakaṃ etasya ādarśamaṇḍalasya abhimukhaṃ dhārehi // śreṣṭhiputreṇa taṃ śatasahasrikaṃ karaṇḍakaṃ utkṣipitvā etasya ādarśamaṇḍalasya abhimukhaṃ sthāpitaṃ / āgaccha bhadre yo imasya śatasāhasrikasya karaṇḍakasya atra ādarśamaṇḍale pratibimbaṃ etaṃ gṛhṇāhi / eṣo te bhāṭako // evaṃ tasya prajñāvantasya amātyaputrasya nirdiśite mahājanakāyena hakkāro dinno prabhūtaṃ ca hiraṇyasuvarṇam ācchādayanti // tena taṃ hiraṇyasuvarṇaṃ teṣāṃ vayasyānāṃ dinno // so tāṃ vayasyāṃ gāthāye adhyabhāṣe //

prajñāṃ loke praśaṃsanti prajñā loke anuttarā / sucintitāye prajñāye dhanaskandho me āhṛto //

te dāni amātyaputrā āhansuḥ // dṛṣṭaṃ vīryavantasya amātyaputrasya vīryaprabhāvo śilpavantasya śilpaprabhāvo rūpavantasya rūpaprabhāvo prajñāvantasya prajñāprabhāvo / adhunā kumārasya puṇyavantasya puṇyaprabhāvaṃ paśyemaḥ //

___so dāni puṇyavanto rājaputro teṣāṃ vayasyānāṃ mūlāto nirdhāvitvā yena rājakulaṃ

[_mvu_3.39_] tena praṇato / so tatra rājakulasamīpe āsati ca // apareṇa amātyaputreṇa dṛṣṭo / saha darśanena tasya amātyaputrasya puṇyavantasya rājaputrasya mūle premnaṃ nipatitaṃ / so tena bhaktena nimantrito svakaṃ gṛhaṃ nīto vyāyāmaśāle praveśito // vyāyāmaṃ kṛtvā snānopalipto bhaktakhajjam upaviṣṭo // tatra so rājaputro tenāmātyaputreṇa sārdhaṃ taṃ divasam upasthito praṇītena rājārheṇa annapānena // so ca amātyaputro rājakyāṃ yānaśālām abhiruhāpayitvā śayāyito / tāye ca rājño brahmadattasya dhītāye dṛṣṭo // tasyā evaṃ bhavati / eṣo amātyaputro āgataḥ // sā dāni vikāle rājakulāto nirdhāvitvā nirgamya yānaśālāṃ praviśitvā tatra eva yānam abhiruhitvā yatra so puṇyavanto rājaputro śayito / jānāti idānīṃ muhūrtaṃ pi vibuddhiṣyati / tato mayā sārdhaṃ ramiṣyati // kumāro pi khāditapīto sukhaṃ śayito / sāpi rājadhītā kāmavitarkehi vidyamānā idāniṃ vibuddhiṣyati muhūrtaṃ pi vibuddhiṣyati iti bahukena rātrīvibhavākrāntā osuptā // sā dāni sūrye udgate tato yānāto otaritvā rājakulaṃ praviṣṭā amātyehi ca dṛṣṭā // teṣām etad abhūṣi // iyaṃ rājadhītā yānaśālāto otaritvā vinidrā rājakulaṃ praviṣṭā mā atra yāne kenacit puruṣeṇa sārdhaṃ āsitaṃ bhaveyā // te ca tathā vicinanti puṇyavanto ca kumāro tataḥ yānāto okasto // teṣām amātyānāṃ evaṃ bhavati / kuto ayaṃ puruṣo ti rājño brahmadattasya dhītareṇa sārdhaṃ atra yānaśālāyām āsito // so tehi amātyehi gṛhīto gṛhṇiya rājño brahmadattasya upanāmito / ayaṃ mahārāja puruṣo rājadhītāye sārdhaṃ yānaśālāyāṃ śayito // so pṛcchiyati // katham idaṃ ti // so āha // mahārāja amukena amātyaputreṇa gṛhe nimantrito haṃ khāditapīto

[_mvu_3.40_] vikāle nikkāsitvā ohāraṃ prasthito / so tena vikāladoṣeṇa atra yānaśālāyām abhiruhitvā śayāyito khāditapīto nāpy eva tatra anyo ko ci dvitīyo vidito // rājñāpi dhītā pṛcchitā / katham etan ti // tāye pi tu brahmadattasya yathābhūtaṃ ācikṣitaṃ / yathaiva jalpati puruṣo tathā eva nānyathā jalpati // rājā brahmadatto puṇyavantasya rājakumārasya prīto saṃvṛtto paśyati ca taṃ kumāraṃ prāsādikaṃ darśanīyaṃ buddhimantaṃ ca susthitaṃ ca / tasya etad abhūṣi / na etena prākṛtapuruṣeṇa bhavitavyaṃ mahākulīnena etena kumāreṇa bhavitavyaṃ // so dāni taṃ kumāraṃ pṛcchati // kumāra kutaḥ tvan ti // kumāro āha // vārāṇasīto aṃjanasya kāśirājño putro // tasyāpi kaṃpillasya rājño brahmadattasya saha darśanena puṇyavantasya kumārasya putrapremaṃ nipatitaṃ tasya ca rājño putro nāsti / tena sā dhītā suvarṇasahasramaṇḍitāṃ kṛtvā mahatā rājānubhāvena mahatā rājarddhīye sarvasya adhiṣṭhānasya purato puṇyavantasya kumārasya dinnā rājye ca pratiṣṭhāpito amātyānāṃ ca naigamajānapadānāṃ ca rājāha // eṣo me putro jāto tāva eṣo bhave rāajā ahaṃ vṛddho // tena dāni puṇyavantena rājyaprāptena te vayasyā śabdāvitā gāthāye adhyabhāṣe //

puṇyaṃ loke praśaṃsanti puṇyaṃ loke anuttaraṃ / rājyaṃ ca rājakanyā ca puṇyehi mama āgatā //

bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena vīryavanto nāma amātyaputro abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / eṣa bhikṣavo śroṇakoṭiviṃśo tena kālena tena samayena vīryavanto amātyaputro abhūṣi // anyaḥ sa tena kālena tena samayena śilpavanto amātyaputro abhūṣi /

[_mvu_3.41_] naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / eṣa bhikṣavaḥ rāṣṭrapālo kulaputraḥ tena kālena tena samayena śilpavanto amātyaputro abhūṣi // anyaḥ sa tena kālena tena samayena rūpavanto amātyaputro abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / eṣaḥ sa bhikṣavaḥ sundaranandaḥ sthaviro tena kālena tena samayena rūpavanto amātyaputro abhūṣi // anyaḥ sa tena kālena tena samayena prajñāvanto amātyaputro abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / eṣa sa bhikṣavo śāriputro sthaviraḥ tena kālena tena samayena prajnāvanto amātyaputro abhūṣi // anyaḥ sa tena kālena tena samayena aṃjanasya kāśirājño puṇyavanto nāma kāśirājaputro ābhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ // ahaṃ sa bhikṣavaḥ tena kālena tena samayena aṃjanasya kāśirājño puṇyavanto nāma rājaputro abhūṣi // tadāpi ahaṃ puṇyānāṃ varṇavādī // etarahiṃ pi ahaṃ puṇyānāṃ varṇavādī //

_____samāptaṃ puṇyavantajātakaṃ //

api ca bhikṣavaḥ na etarahiṃ evāhaṃ puṇyānāṃ varṇavādī / anyadāpi ahaṃ puṇyānāṃ varṇavādī // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ // bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvānaṃ mithilāyāṃ rājā vijitāvī nāma rājyaṃ kārayati kṛtapuṇyo maheśākhyo susaṃgṛhītaparijano dānasaṃvibhāgaśīlo // tasya na kiṃcid aparityaktaṃ śramaṇehi brāhmaṇehi kṛpaṇehi vanīpakehi / yasya hastinā artho tasya hastiṃ deti / yasyāśvenārtho tasyāśvaṃ deti / yasya rathenārtho tasya rathaṃ deti / yasya yādṛśehi yānehi artho tasya tādṛśāni yānāni deti / yasya nārīhi artho tasya sarvālaṃkāravibhūṣitāṃ nāriṃ deti / yasya dāsīhi artho tasya

[_mvu_3.42_] dāsīyo deti / yasya dāsehi artho tasya dāsāni deti / yasya vastrehi artho tasya vastrāṇi deti / yasya yādṛśehi bhājanehi artho tasya tādṛśāni bhājanāni deti / yasya dhenuhi artho tasya dhenuyo deti / yasya balivardehi artho tasya balivardaṃ deti / yasya hiraṇyenārtho tasya hiraṇyaṃ deti / yasya suvarṇārtho tasya suvarṇaṃ deti / yasya rūpyeṇa kāryaṃ tasya rūpyaṃ deti / yasya yasya yena yenārtho tasya tasya taṃ taṃ deti / na ca sa kiṃcid aparityajyaṃ na cāsya anyathābhāvo bhavati // atha khalu dadanto parityajanto āttamano bhavati na ca dattvā paścād anutapyati / atha khalu prītiprāmodyabahulo bhavati //

___so dāni atidānaṃ dadāti kośāni kṣīyantīti / gaṇakehi ca mahāpātrehi ca kumārāmātyehi ca naigamajānapadehi ca mahājanakāyena ca saṃnipatitvāna tato rājyato vipravāsito samāno anuhimavante mahāvanaṣaṇḍe // tatra gato tatra vanaṣaṇḍe āśramaṃ māpetvā tṛṇakuṭiparṇakuṭīni kṛtvā vāsaṃ kalpesi // tatrāpi āśrame prativasanto mūlāni ca pattrāṇi ca puṣpāṇi ca nānāprakārāṇi ca phalāni saṃharitvā prathamaṃ ṛṣīṇi bhojeti paścād ātmanāhāraṃ karoti sarvakālaṃ dharmakāmaḥ // atha śakro devānām indro rājño jijñāsanārthaṃ vanaṣaṇḍam upasaṃkrānto divyena varṇena antarīkṣe sthihitvā vaideharājaṃ dānāto viveceti // mahārāja na etaṃ dānaṃ paṇḍitehi varṇitaṃ sarvakālaṃ dānaṃ paṇḍitehi vigarhitaṃ // yo dānaṃ dadāti so dṛṣṭa eva dharme duḥkhito bhavati / manuṣyeṣu cavitvā narakeṣūpapadyati / yathā mahārājo etena dānena rājyato vipravāsito dṛṣṭadharmeṣu rājyahīno duḥkhena saṃyukto paratra pi etena dānaprabhāvena narakeṣūpapadyiṣyati // yadi me mahārāja mama śraddadhāsi yathā

[_mvu_3.43_] iha dānaṃ dattvā paraloke narakeṣūpapadyiṣyasi tam ahaṃ mahārājasya pratyakṣaṃ upadarśayiṣyaṃ yatra dāyakadānapatiyo upapadyanti // śakreṇa ādīpto saṃprajvalito sajotībhūto mahānarako nirmito / tatra bahūni prāṇasahasrāṇi saṃpaccamānā saṃdarśitā bhīṣmasvaraṃ krandamānāḥ // so dāni rājño āha // mahārāja gaccha etān narake satvān upapannāṃ krandantāṃ pṛcchāhi kena karmeṇa atra narake upapannā ti // rājā tāni nairayikāni pṛcchati // kiṃ yuṣmābhir manuṣyabhūtehi pāpakarma kṛtaṃ yena bhīṣmasvaraṃ krandamānā edṛśāni narake duḥkhāni anubhavatha // te dāni nirmitā āhansuḥ // mahārāja vayaṃ manuṣyaloke dāyakadānapatiyo āsī asmābhiḥ śramaṇabrāhmaṇeṣu kṛpaṇavanīpakeṣu ca udārāṇi dānāni dinnāni vipulāni vistīrṇāni / te vayaṃ tasya prabhāvena manuṣyeṣu cavitvā iha narakeṣūpapannā // rājā āha // na mārṣa evaṃ etaṃ yathā yūyaṃ jalpatha / na hetu na pratyayo yaṃ dāyakadānapatir dānaṃ dattvā narakeṣūpapadyeya // atha khalu dāyakadānapati dānaṃ dattvā dānaprabhāvena kāyasya bhedāt svargeṣūpapadyanti / te tatra nānāprakārāṇi divyāni sukhāni anubhavanti / te deveṣu sukhāni divyāni anubhavitvā āyukṣayā deveṣu cavitvā manuṣyeṣu āḍhyeṣu kuleṣūpapadyanti / api ca kauśika yadā te ca yācanakā mama sakāśāto labdhalābhā paripūrṇasaṃkalpā pratigacchanti tena mama udāro prītiprāmodyo bhavati te ca prītā bhavanti / ahaṃ yadi narakeṣūpapadyāmi tataḥ utsahāmi dānaṃ dātuṃ // evaṃ śakro devānām indro taṃ vaideharājaṃ vijñāsitvā saṃrādhito // śobhanā mahārāja udārā te cetanā jijñāsanārthaṃ

[_mvu_3.44_] mahārājasya ihāgato // evam uktvā śakro devānām indro tataḥ vanaṣaṇḍāto ntarhito trayastriṃśabhavane pratyasthāsi //

___tasya dāniṃ tahiṃ rājye mithilāyāṃ yad upādāya rājā vipravāsito tad upādāya devo na varṣati durbhikṣaṃ saṃvṛttaṃ caurehi ca pratirājānehi ca upadrutaṃ // tehi dāni kumārāmātyehi gaṇakamahāmātrehi ca naigamajānapadehi ca taṃ vanaṣaṇḍaṃ gatvā taṃ vaideharājaṃ anukṣamāpetvā mahatā rājarddhīye mahatā rājānubhāvena punaḥ mithilāyāṃ pratiṣṭhāpito tadā subhikṣam āsi //

___bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavo yuṣmākam evama syād anyaḥ sa tena kālena tena samayena mithilāyāṃ vijitāvī nāma vaideharājā abhūṣi / na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / ahaṃ sa bhikṣavaḥ tena kālena tena samayena mithilāyāṃ vijitāvī nāma vaideharājā abhūṣi // tadāpi ahaṃ puṇyānāṃ varṇavādī etarahiṃ pi ahaṃ puṇyānāṃ varṇavādī //

abhūṣi rājā vijitāvī vaideho mithilādhipaḥ / diśāsu viśruto dāne muktatyāgo amatsarī //

hastyaśvarathayānaṃ nārīyo ca alaṃkṛtā / jātarūpaṃ hiraṇyaṃ ca na kiṃcid na parityajet* //

prītiprāmodyabahulo janeya saumanasyatāṃ / dattvā āttamano bhoti dattvā ca nānutapyati //

śramaṇaṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā kṛpaṇam atha vanīpakaṃ / tarpito annapānena vastraśayyāsanena ca //

gaṇakā mahāmātrā ca kumārāmātyā ca naigamā / janakāyo samāgatvā rājyāto vipravāsayet* //

[_mvu_3.45_] so ca vipravāsito santo vanaṣaṇḍam upāgame / āśramaṃ māpayitvāna tatra vāsaṃ prakalpaye //

tasmiṃ ca vanaṣaṇḍasmiṃ saṃharitvā phalāphalaṃ / santarpayitvā ṛṣayo paścād bhuṃjati ātmanā //

śakro divyena varṇena rājānam upasaṃkrame / antarīkṣe sthihitvāna idaṃ vacanam abravīt* //

na paṇḍitā praśaṃsanti dānaṃ vigarhitaṃ sadā / etena atidānena rājyāto si pravāsito //

dṛṣṭadharme si duḥkhito rājyahīno si kṣatriya / paralokaṃ gato santo narakaṃ gansi pārthiva //

sace mama na śraddadhāsi yatra gacchati dāyako / saṃdarśayiṣyaṃ tāntuhyaṃ dāyakānāntu yā gatiḥ //

sajyotībhūtaṃ jvalitaṃ nirayaṃ śakro ca nirmiṇi / bahuprāṇasahasrāṇi paccamānāni darśaye //

svayaṃ pṛccha mahārāja dahyamānāṃ imāṃ prajāṃ / kena te vyasanaṃ prāptā duḥkhāṃ vedatha vedanāṃ //

bhīṣmasvarā krandamānā duḥkhāṃ vedatha vedanāṃ / etam arthaṃ hi pṛcchāhi kiṃ pāpaṃ akare purā //

te kathayanti //

vayaṃ dānapatī āsi manuṣyeṣu janādhipa / bahu dānaṃ daditvāna anubhoma idaṃ duḥkhaṃ //

[_mvu_3.46_] rājā kathayati //

na eṣo asti pratyayo na etaṃ sthānaṃ vidyati / yatra dānapati santo cyuto gaccheya durgatiṃ //

manuṣyeṣu cyavitvāna svargaṃ gacchanti dāyakā / tatra amānuṣāṃ ṛddhiṃ anubhonti svayaṃkṛtāṃ //

kāmaṃ pi duḥkhaṃ narakeṣu . . analparūpam īdṛśaṃ . . . / . . . . . . narendra dṛṣṭvā na taṃ yācanakaṃ prabhomi //

kathaṃ girāṃ viyāharanto dāsyaṃ saṃpūrṇasaṃkalpamanoratho sa / māṃ prāpya prīto kathaṃ pratikrame ti sā me ratir bhavatu sahasranetra //

na taṃ bhave yaṃ na dadeha dānaṃ aharahaṃ va pūraye tarpaye haṃ / parāyaṇaṃ ahaṃ sa kalpavṛkṣo . . . . parṇaphalopapeto //

na me mano kupyati yācitasya dattvā na socāmi nānutapyāmi / na taṃ upaśrutaṃ yan na prayacche yaṃ ca śrutaṃ kṣipram upānayāmi //

. . . . . . . . . . .

[_mvu_3.47_] ekakṣaṇe sarvamanorathā me pūrṇā mahyaṃ saṃjito ca sa tattvaṃ / saptāhaṃ paryaṃke sukhopaviṣṭo sthitaḥ muni śaila ivāprakaṃpyo //

saptame divase nātho nirgato vyāhare girāṃ / lokadhātusahasrāṇi vijñapento mahāmuniḥ //

sukho vipāko puṇyānāṃ abhiprāyaś ca ṛdhyati kṣipraṃ ca paramāṃ śāntiṃ nirvṛttiṃ cādhigacchati //

_____samāptaṃ vijitāvisya vaideharājño jātakaṃ //

evaṃ mayā śrutam ekasmiṃ samaye bhagavato śiṣyo āyuṣmān ānando magadheṣu cārikāṃ caramāṇo mahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ paṃcahi bhikṣuśatehi yena magadhānāṃ rājagṛhaṃ nagaraṃ tad avasāri tad anuprāptaḥ tatraiva viharati veṇuvane kalandakanivāpe // tena khalu punaḥ samayena āyuṣmato ānandasya triṃśa sārdhaṃvihārikā śikṣāṃ pratyākhyāya daurbalyam āviṣkṛtvā hīnāyāvartanti kāmehi // aśroṣī āyuṣmāṃ mahākāśyapo āyuṣmato ānandasya triṃśa sārdhavihārikā śikṣāṃ pratyākhyāya daurbalyam āviṣkṛtvā hīnāyāvartapravṛttā kāmehi // atha khalv āyuṣmān mahākāśyapo yenāyuṣmān ānandas tenopasaṃkramitvā āyuṣmatā ānandena sārdhaṃ saṃmodanīyāṃ kathāṃ saṃmodayitvā sārāyaṇīyāṃ kathāṃ vītisārayitvā ekānte niṣīdi / ekāntaniṣaṇṇo āyuṣmāṃ mahākāśyapo ānandam etad avocat* // pṛcchema vayam āyuṣmantam ānandaṃ kiṃcid eva pradeśaṃ

[_mvu_3.48_] sacet mo āyuṣmān ānando vakāśaṃ karoti praśnavyākaraṇāye // evam ukta āyuṣmān ānando āyuṣmantaṃ mahākāśyapaṃ etad avocat* // pṛcchāyuṣmaṃ kāśyapa yadākāṃkṣasi śrutvā pravedayiṣyāmi //

___evam ukte āyuṣmān mahākāśyapaḥ āyuṣmantam ānandam etad avocat* // saced manyasi āyuṣman ānanda kati arthavaśāṃ saṃpaśyamānena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena śrāvakāṇāṃ gaṇabhojanaṃ pratikṣiptaṃ trikabhojanaṃ ca anujñātaṃ // evam ukte āyuṣmān ānando āyuṣmantaṃ mahākāśyapam etad avocat* // dūrato khalu vayaṃ āyuṣman mahākāśyapa āgacchema āyuṣmanto yena mahākāśyapa etam arthaṃ paripṛcchanāya // sādhu punar āyuṣmato eva mahākāśyapasya eṣo artho pratibhāyatu // evam ukte āyuṣmān mahākāśyapo āyuṣmantam ānandam etad avocat* // dve āyuṣman ānanda arthavaśāṃ saṃpaśyamānena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena śrāvakāṇāṃ gaṇabhojanaṃ ca pratikṣiptaṃ trikabhojanaṃ ca anujñātaṃ // katame dve / yāvad eva kulānāṃ ca rakṣāye guptīye phāsuvihārāye pāpānāṃ ca pakṣaparicchedāye mā pāpā āmiṣeṇa gaṇaṃ bandhitvā saṃghe kalahabhaṇḍanavigrahavivādaṃ adhikaraṇaṃ kaukṛtyaṃ utpādensuḥ // ime khalv āyuṣman ānanda dve arthavaśāṃ saṃpaśyamānena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena śrāvakāṇāṃ gaṇabhojanaṃ ca pratikṣiptaṃ trikabhojanaṃ ca anujñātaṃ // so tvaṃ āyuṣman ānanda imāye parṣāye navāye daharāye taruṇāye indriyeṣv aguptadvārāye bhojane amātrajñātāye pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam ananuyuktāye agauravāye sabrahmacāriṣu sthavireṣu navakeṣu madhyameṣu kuleṣu cārikāṃ carasi śasyaghātaṃ viya manye karonto nāyaṃ kumārako mātram ājñāsi // evam ukte āyuṣmān ānando āyuṣmantaṃ mahākāśyapam etad avocat* // api hi me āyuṣman

[_mvu_3.49_] mahākāśyapa śirasi pi palitāni jātāni atha ca me punaḥ āyuṣmān mahākāśyapo kumāravādena samudācaritavyaṃ manyati // dvitīyakaṃ tṛtīyakaṃ pi āyuṣmāṃ mahākāśyapo āyuṣmantaṃ ānandam etad avocat* // tathā tvam āyuṣman ānanda imāye pariṣāye indriyeṣv aguptadvārāye bhojane amātrajñātāye pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam ananuyuktāye agauravāye sabrahmacārīhi sthavirehi navakehi madhyamehi kulehi cārikāṃ carasi śasyaghātaṃ viya manye karonto na cāhaṃ kumārako mātram ājñāsīt* // dvitīyakaṃ tṛtīyakaṃ pi āyuṣmān ānando āyuṣmantaṃ mahākāśyapam etad avocat* // api hi me āyuṣman mahākāśyapa śirasi palitāni jātāni atha ca punar me mahākāśyapo yāvat tṛtīyakaṃ pi kumārakavādena samudācaritavyaṃ manyati //

___tena khalu punaḥ samayena sthūlanandā bhikṣuṇī āyuṣmataḥ ānandasya anatidūre sthitā abhūṣi // atha khalu sthūlanandā bhikṣūṇī āyuṣmantaṃ mahākāśyapam etad avocat* // kiṃ punar āryamahākāśyapo anyatīrthikapūrvo samāno āryam ānandaṃ vaidehamuniṃ bhagavato upasthāyakaṃ bhagavataḥ santikāvacaraṃ bhagavato saṃmukhaṃ dharmāṇāṃ pratigrahetāraṃ yāvatṛtīyakaṃ pi kumāravādena samudācaritavyaṃ manyati // evam ukte āyuṣmān mahākāśyapo āyuṣmantaṃ ānandam etad avocat* // sā hi nūnāyaṃ āyuṣman ānanda bhaginī asmaramāṇarūpā bhāṣati / kiṃ punaḥ āryo mahākāśyapo anyatīrthikapūrvo samāno āryānandaṃ vaidehakamuniṃ bhagavato upasthāyakaṃ bhagavato santikāvacaraṃ bhagavato saṃmukhaṃ dharmāṇāṃ pratigrahetāraṃ yāvatṛtīyakaṃ pi kumārakavādena samudācaritavyaṃ manyati // evam ukte āyuṣmān ānando āyuṣmantaṃ mahākāśyapam etad avocat* // kṣama āyuṣmanta mahākāśyapa bālo mātṛgrāmo avyakto akuśalo akṣetrajño // evaṃ yāvat tṛtīyaṃ pi āyuṣmān mahākāśyapo āyuṣmantam ānandam etad uvāca // sā hi nūnāyam

[_mvu_3.50_] āyuṣman ānanda bhaginī asmaramāṇarūpā evam āha / kiṃ punar āryo mahākāśyapo āryānandaṃ vaidehamuniṃ bhagavato upasthāyakaṃ bhagavato santikāvacaraṃ bhagavato saṃmukhaṃ dharmāṇāṃ pratigrahetāraṃ saṃmukhā yeva yāvatṛtīyaṃ pi kumārakavādena samudācaritavyaṃ manyati // tṛtīyakaṃ pi āyuṣmān ānando āyuṣmantaṃ mahākāśyapam etad uvāca // kṣama āyuṣman mahākāśyapa bālo mātṛgrāmo avyakto akuśalo akṣetrajño //

___evam ukte āyuṣmān mahākāśyapo āyuṣmantam ānandam etad avocat* // na khalu puanr aham āyuṣman ānanda abhijānāmi pūrvaṃ pravrajyāyāṃ pravrajito iti vahirdhā anyaṃ śāstāraṃ vyavadiśitum anyatraiva tena bhagavatā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena / mahyaṃ khalv āyuṣman ānanda pūrvaṃ pravrajyāyām apravrajitasya etad abhūṣi / saṃbādho punar ayaṃ gṛhāvāso rajasāmāvāso abhyavakāśaṃ pravrajyā / taṃ na labhyaṃ agāram adhyāvasantena ekāntasaṃlikhitam ekāntam anavadyaṃ pariśuddhaṃ ekāntaparyavadātaṃ brahmacaryaṃ carituṃ / yan nūnāhaṃ agārasyānagāriyaṃ pravrajeyaṃ // sa khalv aham āyuṣmaṃ ānanda alūkhaṃ gṛhāvāsaṃ prahāya aśītiṃ hiraṇyasuvarṇasya śakaṭavāhānavahāya paṃca ca dāsaśatāni paṃca ca dāsīśatāni paṃca ca paśuśatāni paṃca ca grāmakṣetraśatāni ekūnaṃ ca halasahasraṃ bhadrāṃ kāpileyāṃ suvarṇasīrakāṃ avahāya ekaṃ karpāsikaṃ paṭapilotikam ādāya ye loke arahaṃto teṣām uddiśya anupravrajehaṃ // tena khalu āyuṣman ānanda samayena na kocid anyo loke arhanto abhūṣi anyatraiva tena bhagavatā samyaksaṃbuddhena // sa cāham āyuṣman ānanda tathā pravrajito samāno saṃvatsaraparamāye rātrīye adrākṣīd bhagavantam antarāya rājagṛhasya bahuputrake cetiye / dṛṣṭvā ca punar me advayasaṃjñā udapāsi samyaksaṃbuddhaṃ paśyeyaṃ bhagavantam eva paśyeyaṃ sarvajñaṃ ca paśyeyaṃ bhagavantam eva paśyeyaṃ sarvadarśiṃ ca paśyeyaṃ bhagavantam eva paśyeyaṃ apariśeṣajñānadarśanaṃ ca paśyeyaṃ bhagavantam eva paśyeyaṃ //

[_mvu_3.51_]___sa khalv aham āyuṣman ānanda yena bhagavāṃs tenopasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthāsi ekānte sthito ham āyuṣman ānanda bhagavantam etad avocat* // śāstā me bhagavāṃ śrāvako 'ham asmi sugate // evam ukte āyuṣman ānanda bhagavāṃ mama etad uvāca // evam eva kāśyapa ahaṃ kāśyapa śāstā tvaṃ ca me śrāvako / yo hi kocit kāśyapa evaṃ sarvacetosamanvāgataṃ śrāvakaṃ labhitvāsamyaksaṃbuddho eva samāno samyaksaṃbuddho ti pratijāneya asarvajño yeva samāno sarvajño ti pratijāneya asarvadarśāvī yeva samāno sarvadarśāvīti pariśeṣajñānadarśano yeva samāno apariśeṣajñānadarśano ti pratijāneya saptadhā vāsya mūrdhā bhaveyā // ahaṃ khalu punaḥ kāśyapa samyaksaṃbuddho iti yeva samāno samyaksaṃbuddho ti pratijānāmi sarvajño yeva samāno sarvajño ti pratijānāmi sarvadarśāvī yeva samāno sarvadarśāvīti pratijānāmi apariśeṣajñānadarśano yeva samāno apariśeṣajñānadarśano ti pratijānāmi // abhijñāya ahaṃ kāśyapa śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayāmi na anabhijñāya / sanidānaṃ ahaṃ kāśyapa śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayāmi na anidānaṃ / saprātihāryaṃ ahaṃ kāśyapa śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayāmi na aprātihāryaṃ // tasya me kāśyapa abhijñāya śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayato na anabhijñāya sanidānaṃ śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayato na anidānaṃ saprātihāryaṃ śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayato nāprātihāryaṃ karaṇīyo ovādo karaṇīyā anuśāsanīti vademi // tasmād iha te kāśyapa śikṣitavyaṃ // kiṃ tv ahaṃ prātimokṣasaṃvarasaṃvṛtto

[_mvu_3.52_] vihariṣyaṃ ācāragocarasampanno aṇumātreṣv āvadyeṣu bhayadarśāvī samādāya śikṣiṣyaṃ ti śikṣāpadeṣu kāyakarmavācākarmamanokarmeṇa samanvāgataḥ pariśuddhena pariśuddhājīvo // evaṃ te kāśyapa śikṣitavyaṃ // tasmād iha te kāśyapa evaṃ śikṣitavyaṃ // kiṃ tv ahaṃ ṣaṭsu indriyeṣu guptadvāro vihariṣyāmīti ārakṣāsmṛti nidhyāpanasmṛtiḥ samavasthāvihārī ādīnavadarśāvī niḥśaraṇaḥ prājño araktena cetasā samanvāgataḥ / so cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā na ca nimittagrāhī bhaviṣyan na cānuvyaṃjanagrāhī / yato adhikaraṇaṃ ca me cakṣvindriyeṇa asaṃvṛtasya viharantasya abhidhyā daurmanasyam aneke pāpakāḥ akuśalā dharmāḥ cittaṃ anuprāvensuḥ teṣāṃ saṃvarāya pratipadiṣyāmi rakṣiṣyāmi cakṣvindriyeṇa saṃvaram āpadiṣyāmi iti // evan te kāśyapa śikṣitavyaṃ // śrotreṇa śabdāṃ śrutvā ghrāṇena gandhāṃ ghrāyitvā jihvayā rasā svādayitvā kāyena praṣṭavyāṃ spṛśitvā manasā dharmāṃ vijñāya na ca nimittagrāhī vihariṣyāmi na cānuvyaṃjanagrāhī vihariṣyāmi / yato adhikaraṇaṃ ca me bhavendriyeṇa asaṃvṛtasya viharato abhidhyā daurmanasya aneke pāpakāḥ akuśalā dharmā cittam anuprāvensuḥ teṣāṃ saṃvarāya pratipadiṣyāmīti rakṣiṣyāmi manindriyaṃ manindriyeṇa saṃvaram āpadyiṣyāmīti // evan te kāśyapa śikṣitavyaṃ // tasmād iha kāśyapa evaṃ śikṣitavyaṃ // kin ti me kāyagatā smṛtiḥ sukhasahagatā satatasamitaṃ kāyaṃ na jahiṣyāmīti // evaṃ te kāśyapa śikṣitavyaṃ // tasmād iha te kāśyapa evaṃ śikṣitavyaṃ // kin ti ahaṃ ye kecit kuśalā dharmā paryāpuṇiṣyanti sarvantaṃ ātmadamathaśamathaparinirvāṇārthaṃ ti / evaṃ te kāśyapa śikṣitavyaṃ // tasmād iha te kāśyapa evaṃ śikṣitavyaṃ / kin ti me

[_mvu_3.53_] catuhi pariṣāhi bhaviṣyati adhimātraṃ premnaṃ ca gauravaṃ ca hrī cāpatrapyaṃ ca bhāvanā ca pratyupasthitā ti // evan te kāśyapa śikṣitavyaṃ // tasmād iha te kāśyapa śikṣitavyaṃ // kin tv ahaṃ paṃcasu upādānaskandheṣu samudayāstaṃgamān paśyī vihariṣyaṃ / iti rūpaṃ iti rūpasamudayo iti rūpasyāstaṃgamo iti vedanā iti vedanāsamudayo iti vedanāstaṃgamo iti saṃjñā iti saṃjñāsamudayo iti saṃjñāstaṃgamo iti saṃskārā iti saṃskārasamudayo iti saṃskārāṇām astaṃgamo iti vijñānaṃ iti vijñānasamudayo iti vijñānāstaṃgamo iti // evan te kāśyapa śikṣitavyaṃ // sa khalv aham āyuṣmann ānanda bhagavatā iminā ovādena ovādito aṣṭāham evābhūṣi śaikṣo sakaraṇīyo navame yevājñām ārāgaye //

___tasya me āyuṣman ānanda bhagavāṃ iminā ovādena ovāditvā utthāyāsanāto prakrāmi // sa khalv aham āyuṣman ānanda bhagavantaṃ gacchantaṃ pṛṣṭhimena pṛṣṭhimaṃ samanubaddho haṃ // tasya me āyuṣmann ānanda bhagavantaṃ pṛṣṭhimena pṛṣṭhimaṃ samanubaddhasya etad abhūṣi / aho bhagavāṃ punar mārgād apakramyānyataraṃ vṛkṣamūlaṃ niśrāya tiṣṭhe / prajñāpayeyaṃ ahaṃ bhagavato karpāsikapaṭapilotikasaṃghāṭīṃ // tasya me āyuṣmann ānanda bhagavān idam evarūpaṃ cetaso parivitarkam ājñāya mārgād apakramyānyataraṃ vṛkṣamūlaṃ niśrāya adhiṣṭhāsi // prajñāpayed aham āyuṣman ānanda bhagavato karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭīṃ niṣīde bhagavāṃ prajñapta evāsane // niṣadya khalv āyuṣman ānanda bhagavāṃ etad uvāca // sakhilā

[_mvu_3.54_] khudayaṃ kāśyapa karpāsānaṃ paṭapilotikasaṃghāṭī mṛdukādayaṃ kāsyapa karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭī masinādayaṃ kāśyapa karpāsānāṃ paṭapilokasaṃghāṭī sukham ādayaṃ kāśyapa karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭī tanukādayaṃ kāśyapa karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭī lahukādayaṃ kāśyapa karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭī sukṛtikādayaṃ kāśyapa karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭī ślakṣṇādayaṃ kāśyapa karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭī śobhanādayaṃ kāśyapa karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭī sparśavantādayaṃ kāśyapa karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭī // sa khalv aham āyuṣman ānanda bhagavantam etad uvāca // lābhā me bhagavan sulabdhā bhavet* yan me bhagavān karpāsānāṃ paṭapilotikasaṃghāṭī pratigṛhṇeya // evam ukte āyuṣman ānanda bhagavān mama etad uvāca // icchasi punaḥ tvaṃ kāśyapa tathāgatasya santike śāṇānāṃ pāṃśukūlānāṃ saṃghāṭīṃ dhārayituṃ // evam ukte haṃ āyuṣman ānanda bhagavantam etad uvāca // labhā me bhagavan sulabdhā bhavet* yan me bhagavāṃ śāṇānāṃ pāṃśukūlānāṃ saṃghāṭīṃ dadeya // adāsi khalu me āyuṣmann ānanda bhagavāṃ śāṇānāṃ pāṃśukūlānāṃ saṃghāṭīṃ pratigṛhṇe aham āyuṣmann ānanda bhagavato śāṇānāṃ pāṃśukūlānāṃ saṃghāṭīṃ // sace khalv āyuṣmann ānanda samyagvadamānā vadensuḥ bhagavato śrāvako śāstu saṃmukhaṃ śāṇaṃ pāṃśukūlaṃ pratigrahe evam eva te samyagvadamānā vadensuḥ / tat kasya hetoḥ / aham āyuṣmann ānanda śāstu saṃmukhaṃ śāṇapāṃśukūlānāṃ pratigrahetāro śrāvako // yat tad ānanda samyagvadamānā vadensuḥ bhagavato putro

[_mvu_3.55_] oraso mukhato jāto dharmajo dharmanirmito dharmadāyādo na āmiṣadāyādo evam eva te samyagvadamānā vadensuḥ / tat kasya hetoḥ / aham āyuṣman ānanda bhagavato putro oraso mukhato jāto dharmajo dharmanirmito dharmadāyādo na āmiṣadāyādo // kuṃjaraṃ pi so āyuṣman ānanda ṣaṣṭihāyanaṃ balaśaktikāye chāditavyaṃ manyeya yo me tisro vidyāṃ ṣaḍvābhijñā balavaśībhāvaṃ chādayitavyaṃ manyeyā / nadīyo pi so āyuṣman gaṃgāye srotaṃ rajamuṣṭinā āvaritavyaṃ manye yo me tisro vidyāṃ ṣaḍvābhijñāṃ balavaśībhāvaṃ chādayitavyaṃ manye / vātaṃ pi so āyuṣmann ānanda jālena bandhitavyaṃ manye yo me tisro vidyāṃ ṣaḍvābhijñāṃ balavaśībhāvaṃ chādayitavyaṃ manye / ākāśaṃ pi so āyuṣman ānanda paṃcāṃgulaṃ kartavyaṃ manye yo me tisro vidyā ṣaḍvābhijñā balavaśībhāvaṃ chādayitavyaṃ manye // yasya punaḥ khalu āyuṣmann ānanda imeṣāṃ paṃcānāṃ bhikṣuśatānāṃ syāt mayi kāṃkṣā vicikitsā vā so praśnaṃ pṛcchatu ahaṃ praśnasya vyākaraṇena evam etaṃ samyaksiṃhanādaṃ nadāmi // evam ukte te bhikṣū āyuṣmantaṃ mahākāśyapam etad uvāca // yasya khalu punar āyuṣman mahākāśyapa syāt kāṃkṣā vā vicikitsā vā so āyuṣman mahākāśyapa praśnaṃ pṛccheyā saṃbhāvema ca vayam āyuṣman mahākāśyapa evaṃ ca anuvṛttā ato ca uttari bhūyo ato ca śreyo // atha khalu āyuṣmāṃ mahākāśyapas tāṃ bhikṣūṃ dharmyā kathayā saṃdarśayitvā samādāpayitvā samuttejayitvā saṃpraharṣayitvā utthāyāsanāto prakrame //

___aciraprakrānto ca āyuṣmān mahākāśyapo sarvāvantena kālena nāgāvalokitena sthūlanandāṃ bhikṣuṇīṃ avaloketi api nāma cittaṃ prasādeya tasya cedaṃ śakaṭacakramātrā

[_mvu_3.56_] pṛthivī anuparivartte na ca sā sthūlanandā bhikṣūṇī cittaṃ prasādesi / praduṣṭacittā sthūlanandā bhikṣūṇī āyuṣmato mahākāśyapasya santike vivaram adāsi samanantaraṃ kālagatā ca punar āyuṣmante mahākāśyape cittam āghātetvā anyatarasmiṃ mahānarake upapannā evam etaṃ śruyati //

_____samāptaṃ mahākāśyapasya vastupravrajyāsūtraṃ //

rājagṛhasya ardhayojane nālandagrāmakaṃ nāma grāmaṃ ṛddho ca sphīto ca samṛddho ca / tatra brāhmaṇo mahāśālo āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūtacitrasvāpateyo prabhūtadhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtahastyaśvagajagaveḍako prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo // tasya dāni brāhmaṇamahāśālasya śārī nāma brāhmaṇī bhāryā prāsādikā darśanīyā / tasya dāni śārīye brāhmaṇīye putrā dharmo upadharmo śatadharmo sahasradharmo tiṣyo upatiṣyo ete sapta putrāḥ ṣaṭ* niviṣṭāḥ saptamo upatiṣyo kanīyaso aniviṣṭako gurukule vedamantrān adhīyati // rājagṛhasya ardhayojanena kolitagrāmakaṃ nāma ṛddho va sphīto ca samṛddho ca bahujanākīrṇo ca / tatrāpi brāhmaṇamahāśālo āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūtadhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtahastyaśvagajagaveḍako prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo maudgalyāyanagotreṇa // tasya kolito nāma putro prāsādiko darśanīyo paṇḍito nipuṇo medhāvī / tatraiva gurukule vedamantrān adhīyati / tatraiva upatiṣyo anyāni ca paṃcamātrāṇi māṇavakaśatāni // sarvaprathamaṃ

[_mvu_3.57_] kolitena upatiṣyeṇa ca vedamantrā adhītā anuyogo ca dinno ācāryasya ca ācāryaśuśrūṣā kṛtācāryadhano ca niryātito chattraṃ upānahā yaṣṭi kamaṇḍalūkhā śāṇaśāṭaṃ //

___te dāni ubhaye saṃmodikā priyamāṇā abhīṣṭacittā / upatiṣyo pi nālandagrāmāto kolitagrāmakaṃ gacchati kolitasya darśanāye / kolitagrāmāto pi kolito nālandagrāmakaṃ gacchati upatiṣyasya darśanāye // rājagṛhe samasamaṃ giriyagrasamājaṃ nāma parvaṃ vartati paṃcānāṃ tapośatānāṃ // tatra dāni paṃcahi tapośatehi paṃca udyānaśatāni / sarvāṇi paṃca udyānaśatāni anekehi janasahasrehi bharitāni bhavanti darśanaśatāni vartanti saṃgītiśatāni vartanti aparāṇi ca naṭanartaka-ṛllamallapāṇisvarakāni ḍimbaravalañjakakumbhathūnikaśatāni // te dāni brāhmaṇamahāśālaputrā upatiṣyo ca kolito ca caturghoṭehi aśvarathehi yuktehi ceṭasahasrehi saṃparivāritā giriyagrasamājaṃ prekṣakā gatā // te dāni satvā sakuśalamūlapuṇyā varaparīttagṛhā kṛtādhikārā purimakeṣu samyaksaṃbuddheṣu pratyekabuddhaśrāvakamaheśākhyeṣu ca uptasatyādhikārā chinnabandhanā bhavyotpattikā āryadharmāṇāṃ ārādhanāye caramabhavikāye hetupratyayacārikā satvā // teṣām ubhayeṣāṃ tatra giriyagrasamājaṃ prekṣantānāṃ paurāṇena kuśalamūlena hetum upadarśitaṃ // śāriputrasya taṃ janakāyaṃ dṛṣṭvā anityasaṃjñā utpannā imaṃ ettakaṃ janakāyam abhyantarā varṣaśatasya anityatāya sarvaṃ na bhaviṣyati // maudgalyāyanasyāpi janakāyasya tasya hasantānāṃ hakkāraṃ ca kṣipantānāṃ dantamālāni [_mvu_3.58_] dṛṣṭvā asthisaṃjñā utpannā / so dāni maudgalyāyano śāriputraṃ paridīnamukhavaṇa dṛṣṭvā āha //

manojña tantrīsvaragītaghoṣā tripuṣkarasphoṭikasāryamāṇāḥ / śruyanti śabdā madhurā manojñā raṃge bhavāṃ kiṃ paridīnavaktro //

hṛṣṭasya kālo na hi śocitasya ramitasya kālo aratiṃ jahāhi / śṛṇohi saṃgītim ivāpsarāṇāṃ hṛṣṭānano asmiṃ manuṣyanandane //

atha khalu śāriputro māṇavo maudgalyāyanaṃ māṇavam etad uvāca //

ete viṣayasaṃraktā viṣayāś ca calācalā / bhaveṣu ca dravyeṣu ca kā ratir bālabuddhināṃ //

aciraṃ munisā sarve atṛptā kāmalolupāḥ / vyastagātrā gamiṣyanti mṛtā bhasmaparāyaṇāḥ //

tan me saṃjñā na rameti maudgalyāyana na me ratī / vipulā pratimā caiva bhāvitā matiyā ratiḥ //

samayo khu dharmaṃ carituṃ narakinnarā surāsurasucarā pi / kāmaratībhir lolitā atṛptamanasā gatā vilayaṃ //

yo vane kāyavivekaṃ rato adhigacche madakālopagato /

[_mvu_3.59_] spṛhayanti tasya devā pi marucīrṇaṃ hi duṣkaraṃ caritaṃ //

samānaṃ sukhaduḥkheṣu ratīṣu aratīṣu ca / yaṃ naimittā praśaṃsanti so haṃ śārisuto bhave //

so dāni śāriputramāṇavako taṃ maudgalyāyanamāṇavakam āmantrayati // pravrajyā me abhipretā pravrajiṣyāmi // maudgalyāyano āha // yaṃ bhavato iṣṭaṃ tan mamāpi iṣṭaṃ aham api pravrajiṣyāmi // maudgalyāyano āha //

yā gatī bhavato iṣṭā asmākam api rocati / tvayā sārdhaṃ mṛtaṃ śreyaṃ na ca jīvitaṃ tvayā vinā //

tena khalu puna samayena rājagṛhe nagare saṃjayī nāma vairaṭīputro parivrājako paṃcāśaparivāro parivrājakārāme prativasati // te dāni śāriputramaudgalyāyanamāṇavakā parivrājakārāmaṃ gatvā saṃjayisya vairaṭikāputrasya parivrājakasya sakāśe parivrājakapravrajyāṃ pravrajitā // śāriputreṇa saptāhapravrajitena sarvāṇi parivrājakaśāstrāṇi adhītāni maudgalyāyanenāpy ardhamāsena sarvāṇi parivrājakaśāstrāṇi adhītāni // te dāni āhansuḥ // nāyaṃ dharmo nairyāṇiko tatkarasya suḥkhakṣayāya saṃvartati gacchāma pṛthakpṛthaksvākhyātaṃ dharmavinayaṃ paryeṣyāmaḥ yatra duḥkhasya antakriyā pravartati / yo maṃ prathamataraṃ svākhyātaṃ dharmavinayaṃ . . . . . tena aparasya ākhyātavyaṃ / tataḥ sahitā āryadharmavinaye pravrajiṣyāmaḥ // te dāni tāni parivrājakaśāstrāṇi saṃgītīkṛtvā rājagṛhaṃ praviṣṭā anyena śāriputro parivrājako anyena maudgalyāyano //

[_mvu_3.60_]___tena khalu punaḥ samayena bhagavān antarāgirismiṃ yaṣṭīvane udyāne yathābhiramyaṃ viharitvā veṇuvanam anuprāpto tatraiva viharati veṇuvane kalandakanivāpe mahatā bhikṣusaṃghena sārdham ardhatrayodaśabhir bhikṣuśataiḥ // atha khalv āyuṣmān upaseno kalyasyaiva nivāsayitvā pātracīvaram ādāya rājagṛhanagare piṇḍāya prakrame // adrākṣīt* śāriputraḥ parivrājako āyuṣmantaṃ upasenaṃ dūrata evāgacchantaṃ prāsādikena abhikrāntapratikrāntena ālokitavilokitena saṃmiñjitaprasāritena saṃghāṭīpātracīvaradhāraṇena nāgo viya kāritakāraṇo antargatehi indriyehi avahirgatena mānasena sthitena dharmatāprāptena yugamātraṃ prekṣamāṇo dṛṣṭvā ca punaḥ atiriva mānasaṃ prasīde // kalyāṇā punar iyaṃ pravrajitasya īryā / yan nūnāhaṃ tasya upasaṃkrameyaṃ // atha khalu śāriputro parivrājako yenāyuṣmān upasenas tenopasaṃkramitvā āyuṣmatā upasenena sārdhaṃ saṃmodanīyāṃ kathāṃ saṃmodayitvā sārāyaṇīyāṃ kathāṃ vyatisāretvā ekānte asthāsi / ekāntasthitaḥ śāriputraḥ parivrājako āyuṣmantam upasenam etad uvāca // śāstā bhagavān uta śrāvako // evam ukte āyuṣmān upaseno śāriputraṃ parivrājakam etad uvāca // śrāvako haṃ āyuṣmaṃ // evam ukte āyuṣmān śāriputro parivrājako āyuṣmantam upasenam etad uvāca // kiṃvādī bhavato śāstā kimākhyāyī kathaṃ punaḥ śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayati kevarūpā cāsya śrāvakeṣu ovādānuśāsanī bahulaṃ pravartanīyaṃ bhavati // evam ukte āyuṣmān upaseno śāriputraṃ parivrājakam etad uvāca // alpaśruto imasmi āyuṣmantaṃ arthamātraṃ kalpeyaṃ // evam ukte śāriputro parivrājako āyuṣmantam upasenam etad uvāca //

arthena mahyaṃ kāriyaṃ kiṃ bhoti vyaṃjanaṃ bahu / arthaguruko hy arthavijño arthenārthaṃ cikīrṣati //

[_mvu_3.61_] vayam api ettasaṃbhāra ṃ vācāgranthaṃ nirarthakaṃ / āgṛhya bahubhir divasaiḥ vañcitāḥ pūrvaṃ vañcitā //

evam ukte āyuṣmān upaseno śāriputraṃ parivrājakam etad uvāca // pratītyasamutpannāṃ dharmāṃ khalv āyuṣman śāstā upādāya pratiniḥsargaṃ vijñapeti // atha khalu śāriputrasya parivrājakasya tatraiva pṛthivīpradeśe sthitasya virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ //

___atha khalu śāriputro parivrājako prāptadharmo prahīṇadṛṣṭiḥ tīrṇakāṃkṣo vigatakathaṃkatho ṛjucitto mṛducitto karmaṇīyacitto nirvāṇapravaṇo nirvāṇaprāgbhāro āyuṣmantam upasenam etam uvāca // kahiṃ āyuṣmaṃ upasena śāstā viharati / evam ukte āyuṣmān upaseno śāriputraṃ parivrājakam etad avocat* // śāstā veṇuvane kalandakanivāpe // itthaṃ vaditvāna āyuṣmān upaseno rājagṛhe nagare piṇḍāya pravicare //

___śāriputro parivrājako yena maudgalyāyanaḥ parivrājakas tenopasaṃkrame / adrākṣīt* maudgalyāyano parivrājako śāriputraṃ parivrājakaṃ dūrato evāgacchantaṃ pariśuddhena mukhavarṇena padmavarṇena viprasannehi ca indriyehi dṛṣṭvā ca punaḥ śariputraṃ parivrājakam etad avocat* // pariśuddho bhavato śāriputrasya mukhavarṇo paryavadāto viprasannāni ca indriyāṇi / atha khalu te āyuṣmaṃ śāriputra amṛtam adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo vikasitam iva padmaṃ śuddhaṃ prāvṛtasya vaktraṃ prasannam upaśāntāni indriyāṇi amṛtaṃ samāptaṃ kvacit te yena te taṃ dviguṇaśubhacitraraśmijālaṃ vistīrṇaṃ //

[_mvu_3.62_] evam ukte śāriputro parivrājako maudgalyāyanam etad uvāca // amṛtaṃ me āyuṣman mahāmaudgalyāyana adhigataṃ amṛtagāmī ca mārgo / yo so śruyyati śāstre puṣpam iva udumbaraṃ vane buddhā / utpadyanti śirighanā utpanno lokapradyoto //

evam ukte maudgalyāyano parivrājako śāriputraṃ parivrājakam etad avocat* // kiṃvādī āyuṣmaṃ śāriputra śāstā kimākhyāyī // evam ukte śāriputro parivrājako maudgalyāyanam etad avocat* //

ye dharmā hetuprabhāvā hetun teṣāṃ tathāgato āha //

teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ //

atha khalu maudgalyāyanasya parivrājakasya tatraiva pṛthivīpradeśe sthitasya virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣu viśuddhaṃ // atha khalu maudgalyāyano parivrājako prāptadharmo prahīṇadṛṣṭiḥ tīrṇakāṃkṣo vigatakathaṃkatho udagramānasacitto mṛducitto karmaṇīyacitto nirvāṇanimno nirvāṇapravaṇo nirvāṇapragbhāro //

___atha khalu maudgalyāyano parivrājako śāriputraṃ parivrājakam etad avocat* // kahiṃ āyuṣmaṃ śāriputra śāstā viharati // evam ukte śāriputro privrājako maudgalyāyanaṃ parivrājakam etad avocat* // eṣa āyuṣmaṃ śāstā veṇuvane viharati kalandakanivāpe mahatā bhikṣusaṃghena sārdham ardhatrayodaśabhir bhikṣuśataiḥ gacchāma saṃjayim āmantretvā śāstāraṃ veṇuvane bhagavato santike brahmacaryaṃ cariṣyāmaḥ // evam ukte maudgalyāyano

[_mvu_3.63_] parivrājako śāriputraṃ parivrājakam etad avocat* // gaccha āyuṣmaṃ śāriputra ito veṇuvanaṃ kiṃ maṃ saṃjayinā kudṛṣṭinā dṛṣṭena // śāriputro tam āha // na hi āyuṣmaṃ maudgalyāyana so pi asmākaṃ saṃjayī bahūpakaro yaṃ āgamya vayaṃ gṛhāto bhiniṣkrāntā //

___te dāni parivrājakārāmaṃ gatvā saṃjayiṃ āmantrenti // gacchāma bhagavati mahāśramaṇe brahmacaryaṃ cariṣyāmaḥ // evam ukte saṃjayī parivrājako śāriputramaudgalyāyanāṃ parivrājakān etad uvāca // mā bhavanto śramaṇasya gautamasya brahmacaryaṃ caratha / imāni mama paṃca parivrājakaśatāni teṣāṃ bhavanto ardhaparihārā // te āhansuḥ // na hi gacchāma vayaṃ bhagavati mahāśramaṇe brahmacaryaṃ cariṣyāmaḥ / svākhyāto bhagavatā dharmavinayo vivṛtodayo chinnā pilotikā alam arthikasya apramādena // te dāni saṃjayim āmantretvā parivrājakārāmāto yena veṇuvanan tena praṇatā tāni pi paṃca parivrājakaśatāni śāriputramaudgalyāyanehi parivrājakehi sārdhaṃ gacchanti // saṃjayī śariputram āha // ekaṃ na dāni tehi duve vā trīṇi vā atha vā catvāri atha sarve paṃcaśatā upatiṣyo ādāya prakramati //

___bhagavāṃ veṇuvane bhikṣuṇām āmantrayati // prajñapetha bhikṣavaḥ āsanāni ete śāriputramaudgalyāyanā parivrājakā paṃcaśataparivārā āgacchanti tathāgatasyāntike brahmacaryaṃ carituṃ yo me bhaviṣyati śrāvakāṇām agrayugo bhadrayugo eko agro mahāprajñānāṃ aparo agro maharddhikānāṃ // adrākṣīc chāriputro parivrājako bhagavantaṃ

[_mvu_3.64_] dūrato evāgacchantaṃ veṇuvane mahatīye pariṣāye puraskṛtaḥ parivṛto dharman deśayantaṃ ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇaṃ paryavasāṇe svarthaṃ suvyaṃjanaṃ kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ saṃprakāśayantaṃ dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgataṃ āśītīhi anuvyaṃjanehi upaśobhitaśarīraṃ aṣṭādaśehi āveṇikehi buddhadharmehi samanvāgataṃ daśahi tathāgatabalehi balavāñ caturhi vaiśāradyehi viśārado śāntendriyo śāntamānaso uttamadamathaśamathapāramitāprāpto nāgo yathā kāritakāraṇo antargatehi indriyehi avahirgatena mānasena susthitena dharmatāprāptena ṛjunā yugamātraṃ prekṣamāṇaḥ gupto nāgo jitendriyo hradam iva accho anāvilo viprasanno ratanayūpam iva abhyudgato suvarṇabimbam iva bhāsamānaṃ tejarāśim iva śriyā jvalamānaṃ dvitīyaṃ ādityam iva udayantaṃ asecanakaṃ apratikūlaṃ darśanāye mukto muktaparivāro dānto dāntaparivāro tīrṇo tīrṇaparivāro pāragato pāragataparivāro sthalagato sthalagataparivāro kṣemaprāpto kṣemaprāptaparivāraḥ śramaṇo śramaṇaparivāraḥ bāhitapāpo bāhitapāpaparivāro brāhmaṇo brāhmaṇaparivāraḥ śrotriyo śrotriyaparivāraḥ snātako snātakaparivāraḥ bāhitapāpadharmo bāhitapāpadharmaparivāraḥ //

___atha khalu śāriputramaudgalyāyanā parivrājakā paṃcaśataparivārā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthānsuḥ // ekamante sthito śāriputro parivrājako bhagavantam etad avocat* //

uṣitaṃ sāgarasalile uṣitaṃ girigahanakānanavaneṣu / adarśanāt tuhyaṃ mune uṣitā sma ciraṃ kutīrtheṣu //

kumārgā nivṛttā pathe te prasannā mahāsārthavāha pratīrṇā / taṃ saṃsārakāntāram uttīrya dhīrāḥ viraktā na rajyanti bhūyaḥ //

atha khalu śāriputramaudgalyāyanā parivrājakā bhagavantam etad uvāca // pravrājetu

[_mvu_3.65_] māṃ bhagavān upasaṃpādetu māṃ sugato // atha khalu bhagavāṃ śāriputramaudgalyāyanapramukhāṃ paṃca parivrājakaśatāṃ ehibhikṣukāye ābhāṣe // etha bhikṣavaś caratha tathāgate brahmacaryaṃ // teṣāṃ dāni bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭānāṃ yaṃ kiṃci parivrājakaliṃgaṃ parivrājakaguptaṃ parivrājakadhvajaṃ parivrājakakalpaṃ sarveṣāṃ samantarahitaṃ tricīvarā sānaṃ prādurbhavensuḥ sumbhakā ca pātrā prakṛtisvabhāvasaṃsthitakā ca keśā īryāpatho sānaṃ saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannānāṃ bhikṣūṇāṃ / eṣa āyuṣmantānāṃ śāriputramaudgalyāyanapramukhānāṃ pañcaśatānāṃ pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //

___atha khalv āyuṣmāṃ śāriputro bhagavantam etad uvāca // kiṃ bhagavaṃ prajñapento prajñapeti kiṃ tiṣṭhamānaṃ tiṣṭhati kiṃ vibhajyamānaṃ bhajjati kiṃ paṭisaṃdhentaṃ paṭisaṃdheti // evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat* // catvāro śāriputra dhātavaḥ prajñapentā prajñapenti catvāro dhātavaḥ tiṣṭhamānāvo tiṣṭhanti catvāri dhātavo bhajyamānīyo bhajyanti catvāro paṭisaṃdhentā paṭisaṃdhenti // evam ukte āyuṣmāṃ śāriputro bhagavantam etad avocat* // kiṃpratyayā bhagavaṃ tiṣṭhati kiṃpratyayā bhajyati kiṃpratyayā sandheti kiṃpratyayā na pratisaṃdheti // evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat* // kiṃpratyayā śāriputra jāyatīti avadyāpratyayā tṛṣṇāpratyayā karmapratyayā idaṃpratyayā śāriputra jāyati // kiṃpratyayā śariputra tiṣṭhati // āyuḥkarmapratyayā āhārapratyayā śāriputra tiṣṭhati // kiṃpratyayā śāriputra bhajyatīti // āyuṣkṣayā karmakṣayā āhāropacchedā idaṃpratyayā śāriputra bhajyati // kiṃpratyayā śāriputra pratisaṃdheti // avidyāye aprahīṇatvāt tṛṣṇāye vaśīkṛtatvāt karmaṃ cāsya bhavati

[_mvu_3.66_] pakvaṃ asti idaṃpratyayā śāriputra pratisaṃdheti // kiṃpratyayā śāriputra na pratisaṃdhetīti / avidyāye prahīṇatvāt tṛṣṇāye vyantīkṛtatvāt karmaṃ nāsya bhavati pakvaṃ nāsti idaṃpratyayā śāriputra na pratisaṃdheti // cakṣuś ca śāriputra ādhyātmikam āyatanaṃ aparibhinnaṃ bhavati rūpo ca bāhiraṃ āyatanaṃ cakṣuṣaḥ ābhāsamāgataṃ bhavati / manāpāsecanasamutthānakaṃ tasya nidānaṃ utpadyati prītisukhasaumanasyaṃ indriyāṇi ca prīṇayati / ye pi śāriputra dharmā pratītya utpādayaṃte prītisukhasaumanasyaṃ indriyāṇi ca prīṇayanti te pi śāriputra dharmā jātā bhūtā saṃskṛtā vedayitā pratītya samutpannā naivātmā naivātmanīyā śūnyā ātmena vā ātmanīyena vā // atha evam anyatra karma caiva karmavipākaṃ ca hetuṃ caiva hetusamutpannā ca dharmā // evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaś ca śāriputra ādhyātmikam āyatanaṃ aparibhinnaṃ bhavati dharmā ca bāhiram āyatanaṃ manasya ābhāsam āgatā bhavanti / manāpāsecanasamutthānaṃ tasya tatonidānam utpadyati prītisaumanasyaṃ indriyāṇi ca prīṇayati // ye śāriputra dharmā pratītya utpādayanti prītisukhasaumanasyaṃ indriyāṇi ca prīṇayanti te śāriputra dharmā jātā bhūtā saṃskṛtā vedayitā pratītya samutpannā naivātmā naivātmanīyā śūnyā ātmena vā ātmanīyena vā / atha evaṃ anyatra karmaṃ caivaṃ karmavipākaṃ ca hetuś caiva hetusamutpannā ca dharmāḥ //

___idam avocad bhagavān imasmiṃ punar vyākaraṇe bhāṣyamāṇe sarveṣāṃ śāriputramaudgalyāyanapramukhānāṃ

[_mvu_3.67_] bhikṣuśatānāṃ anupādāyāśravebhyaś cittāni vimuktāni / āyuṣmāṃś ca mahāmaudgalyāyano saptāhopasampanno ṛddhibalatāṃ ṛddhivaśitaṃ ca anuprāpuṇe catvāri ca pratisaṃvidāni sākṣīkare / āyuṣmāṃ ca śāriputro ardhamāsaṃ pravrajito ardhamāsopasaṃpanno abhijñāvaśitāṃ prajñāpāramitāṃ ca anuprāpuṇe catvāri ca pratisaṃvidāni sākṣīkare / āyuṣmāṃ ca maudgalyāyano acirapravrajito aciropasaṃpanno tisro vidyā sākṣīkare divyaṃ cakṣuḥ pūrvanivāsaṃ āśravakṣayaṃ // ittham etaṃ śruyati // dīrghanakhasya parivrājakasya sūtraṃ kartavyaṃ //

___bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // paśya bhagavaṃ kathaṃ bhagavatā āyuṣmatśāriputramaudgalyāyanapramukhāni pañca bhikṣuśatāni saṃjayiparivrājakasya dāruṇeṣu dṛṣṭigateṣu vinivartayitvā anavarāgrāto jātijarāmaraṇasaṃsāragahanakāntārāto tāritā // bhagavān āha // na bhikṣavo etarahiṃ eva mama ete śāriputramaudgalyāyanapramukhā paṃca bhikṣuśatā saṃjayisya parivrājakasya dāruṇeṣu dṛṣṭigateṣu vinivartayitvā anavarāgrāto jātījarāmaraṇasaṃsāragahanakāntārāto tāritā // anyadāpi ete mayā dāruṇāto rākṣasīdvīpāto rākṣasīnāṃ hastagatā vinivartayitvā kṣemeṇa mahāsamudrāto uttārayitvā jaṃbudvīpe pratiṣṭhāpitā // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ //

___bhūtapūrvaṃ bhikṣava atītam adhvānaṃ jaṃbudvīpāto paṃca vāṇijaśatāni samudranāvāye mahantaṃ samudram avagāḍhā dhanasya arthaṃ / teṣāṃ taṃ yānapātraṃ samudramadhye gataṃ makareṇa

[_mvu_3.68_] matsyajātena bhinnaṃ // te dāni tena yānapātreṇa vipannena devadevāṃ namasyanti yo yahiṃ deve abhiprasanno / kecic chivaṃ namasyanti kecid vaiśravaṇaṃ namasyanti kecit skandaṃ kecid varuṇaṃ kecid yamaṃ kecit kuveraṃ kecic chakraṃ kecid brahmaṃ kecid daśa diśāṃ namasyanti yathā ito mahāsamudrāto jīvantā uttarema // te dāni tena yānapātreṇa vipannena nānāprakārāṇi plavāni ādāya samudramadhye patitā kecid ghaṭim ādāya kecit phalakaṃ kecid alābuśreṇiyaṃ / kecit parasparasya jīvitād vyaparopetvā taṃ kuṇapaṃ ālambanti na mahāsamudro mṛtakuṇapena sārdhaṃ saṃvasati atha khalu taṃ kuṇapaṃ kṣipram eva sthalaṃ vā dvīpaṃ vā kṣipati tataḥ vayaṃ pi etena kuṇapena sārdhaṃ dvīpaṃ vā sthalaṃ vā uttariṣyāmaḥ // te dāni vāṇijakā tatra mahāsamudre plavantā vātena rākṣasīdvīpaṃ kṣiptā // te tahiṃ rākṣasīdvīpe nānāprakārāṇi nānādrumasahasrāṇi paśyanti / yathā yathā ca vātena tan tīram allīpiyanti tato tato pramadāśatāni paśyanti mānāpikāni darśanīyāni nānāraṃgaraktavasanāni sālaṃkārabhūṣitāni āmuktamaṇikuṇḍalāni vicarantyo kācin navavadhukākārā kācid evaprasūtikākārā kācid madhyamastrīkākārā bahūni rākṣasīśatāni mānuṣīrūpāṇi abhinirmiṇitvā / samudraṃ otaritvā ekameko vāṇijako gṛhīto // svāgatam āryaputrāṇāṃ āryaputrā asmākam apatikānāṃ patikā bhaviṣyatha anāthānāṃ nāthā bhaviṣyatha abandhūnāṃ bandhū bhaviṣyatha / asmākaṃ pi svāmikā mahāsamudre vipannayānapātrā sarve anayāto vyasanam āpannāḥ / dhruvam asmākaṃ jaladharo prasanno yena yūyaṃ imaṃ dvīpam ānītā // tāhi te vāṇijā aṃśehi ārūpitā samudrāto uttāritā sthale pratiṣṭhāpayitvā teṣāṃ

[_mvu_3.69_] vāṇijakānāṃ samāśvāsayanti // mā āryaputrā utkaṇṭhatha mā paritaṣyatha mahāratanadvīpaṃ āryaputrā anuprāptāḥ bahuratnam anantaratnaṃ bahu-annapānaṃ bahupuṣpaphalaṃ bahugandhamālyavipepanaṃ bahuvastraṃ bahvāstaraṇaprāvaraṇaṃ / iha āryaputrā asmābhiḥ krīḍantā ramantā pravicārayantā madhuvāsavaṃ ca pibantā ādīnavaparāṅmukhā sukhāni anubhavatha // te dāni vāṇijā āhansuḥ // marṣatha muhūrtaṃ yāva śokaṃ vinodemaḥ //

___te dāni sarve paṃca vāṇijakaśatā tāsāṃ strīṇāṃ mūlāto ekāntaṃ pratyutkrāntā ekāntaṃ pratyutkramitvā rodensuḥ śocensuḥ paridevensuḥ // hā ambe hā tāta hā putra hā bhrātā hā bhaginī hā citrajambūdvīpikāho udyānavarāho // roditvā śocitvā paridevitvā parasparasya samāśvāsetvā svakasvakāni strīyo allīnā / tābhiḥ strībhiḥ sārdhaṃ mahāraheṇa mārgeṇa haritaśādvalitena apagatatṛṇakaṇṭakakhaṇḍakena apagataśarkarakaṭhalyena nīrajena samena avisamena mahāvanaṣaṇḍam anuprāptā sarvapuṣpaphalopetaṃ / sarvotukāni sarvakālikāni sarvakālikāni tatra vanakhaṇḍe puṣpāṇi nānāprakārāṇi surabhīṇi sugandhāni sarvotukāni sarvakālikān tatra vanakhaṇḍe nānāprakārāṇi patracūrṇāni gandharasopetāni kṣudramadhusadṛśāni vāpīyo ca puṣkariṇīyo ca sukhasalilāni haṃsakāraṇḍavarutāni utpalapadmakumudapuṇḍarīkasaṃchannāni // tato vanāto nirgamya tāsāṃ rākṣasīnāṃ bhavanāni addaśensuḥ udvīkṣyāṇi maheśākhyāni śvetāni pāṇḍarāṇi tuṣārasannibhāni niryūhasiṃhapaṃjaragavākṣatārācandrasuvicitrāṇi rākṣasīnagaraṃ ca vaiśravaṇabhavanasaṃnibhaṃ paśyanti // te dāni vāṇijakā tāhi rākṣasīhi dvīpe praveśitā svakasvakāni bhavanāni divyavimānasannibhāni // te dāni vāṇijakā

[_mvu_3.70_] teṣu rākṣasībhavaneṣu paśyanti paryaṃkāni suprajñaptāni lomaśagonikāstaraṇāni avadātapaṭapratyāstaraṇāni ubhayatolohitabimbohanāni suvarṇamayāni rūpyamayāni dantamayāni aśokavanikādeśaramaṇīyāni sarvapuṣpaphalopetāni vyāyāmaśālāni suramaṇīyāni annapānabhojanavidhānāni supraṇītāni //

___teṣāṃ dāni ratanāmayeṣu bhadrapīṭheṣu niṣīdāpayitvā kalpakehi keśaśmaśrūṇi kāritāni vyāyāmaśāleṣu vyāyāmakārāpitāni snānaśāleṣu ca snāpayitvā dhautamṛṣṭāni gātrāṇi prāñjayitvā lohitacandanakālānusārehi viliptāni kṛtvā mahārahāṇi ca parivārayitvā varamālyadāmehi cālaṃkṛtāni mahārahāṇi ca bhaktopadhānāni upanāmitāni pratyagrāṇi ca praṇītāni khādanīyabhojanāni upanāmitāni nānāprakārāṇi ca vyaṃjanaprakārāṇi upanāmitāni khaṇḍāgrāṇi lavaṇāgrāṇi madhurāgrāṇi tiktāgrāṇi kaṭukāgrāṇi kāṣāyāṇi nānāprakārāṇi mānsaprakārāṇi upanāmitāni tadyathā varāhamānsāni matsyamānsāni tittiramānsāni vartakamānsāni lābakamānsāni kapiṃjalamānsāni eṇeyamānsāni // vividheṣu ca sānaṃ nṛtyagītavādyaprakāreṣu abhiramāpenti mṛdaṃgavādyeṣu āliṃgavādyeṣu sindhavavādyeṣu paṇavavādyeṣu ekādaśikāvādyeṣu vīṇāvādyeṣu nakulakavādyeṣu sughoṣavādyeṣu bhāṇḍakavādyeṣu ca veṇukavādyeṣu aparā praṇensuḥ / aparā tu madhuraṃ pragāyensuḥ // yadā jānensuḥ tā rākṣasīyo saṃviśvastā ime vāṇijakā asmābhir iti tato sānaṃ saṃvṛddhāni ratnakośāni saṃpradarśensuḥ / āryaputrāṇāṃ vayaṃ ca praṇītaṃ ca sāraṃ / madhuraṃ ca āsanaṃ prajñāpensuḥ / abhiramantu āryaputrāḥ iha ratanasvīpe

[_mv_3.71_] nandanagatā vā maruputrā api tu pramattehi pi āryaputrehi nagarasya dakṣiṇena mārgeṇa na gantavyaṃ //

___atha khalu bhikṣavo yas teṣāṃ paṃcānāṃ vāṇijakaśatānāṃ sārthavāho paṇḍito saprajñajātiko tasya etad abhūṣi // kiṃ nu khalu imā striyo asmākaṃ nagarasya dakṣiṇāto mārgāto vārenti / yan nūnāhaṃ jāneyaṃ nagarasya dakṣiṇena kiṃ cātra kathaṃ vā ti // atha khalu bhikṣavaḥ sārthavāho striyaḥ śayitā vā mattapramattā vā viditvāna asipaṭṭam ādāya nagarāto nirgamya taṃ dakṣiṇaṃ mārgam anugacche / yathā yathā va gacchati kathā paśyati ākāśe śaraṇaṃ ca pratibhayaṃ bahūnāṃ ca puruṣāṇāṃ ravantānāṃ śabdaṃ śṛṇoti // so dāni puruṣāṇāṃ taṃ śabdam anusaranto paśyati ayomayaṃ nagaraṃ tāmraprākāraparikṣiptaṃ // so dāni tasya nagarasya dvāraṃ mārganto samantena pradakṣiṇīkaroti na ca taṃ dvāraṃ paśyati bahūnāṃ ca puruṣāṇāṃ ravantānāṃ śabdaṃ śṛṇoti // hā ambeti krandanti hā tātā ti krandanti hā putreti krandanti hā bhrāteti krandanti hā svaseti krandanti jambūdvīpakāho udyānavarāho ti krandanti // so taṃ śabdaṃ śruṇanto taṃ nagaraṃ paryāgacchanto nagarasya uttare pārśve prākārasya anuśliṣṭaṃ uccaṃ śirīṣavṛkṣaṃ paśyati / so dāni śirīṣavṛkṣam abhiruhitvā nagare puruṣaśatāni paśyati sopavāsikānāṃ dīrghakeśanakhaśmaśrūṇāṃ pūtikhaṇḍavasanānāṃ vātāpadagdhatvacamānsānāṃ kṛṣṇānāṃ malinānāṃ malinakeśānāṃ kṣutpipāsāsamarpitānāṃ / nakhalīhi pānīyārthaṃ bhūmiṃ khananti pṛthivīto utkṛṣyanti daurbalyena punardharaṇyāṃ patanti // te dāni tasya śirīṣasya śākhāpatrapalāśaśabdaṃ śrutvā sarve aṃjaliṃ kṛtvā utthitā // ko āryaputro devo vā nāgo vā kinnaro vā gandharvo vā yakṣo vā kumbhāṇḍo vā te vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ / ito saṃbandhanāto duḥkhitāni mocehi yathā maṃ punaḥ svadeśavāso

[_mvu_3.72_] bhaveya mitrajñātisamāgamo ca bhaveya // atha khalu sa sārthavāho śirīṣagato aśrupūrṇanayano tāṃ vāṇijakān etad uvāca // nāhaṃ devo na yakṣo na kinnaro na gandharvo na śakro na brahmā na virūḍhako mahārājo vayaṃ pi jambudvīpāto dhanārthāya yānapātreṇa samudram avagāḍhā vipannayānapātrāḥ / etāhi strīhi uddhṛtā vāṇijakaśatāni / tataḥ asmābhiḥ sārdhaṃ krīḍanti ramanti pravicārenti api sānaṃ ca yaṃ apriyaṃ na karoma tā cāsmākaṃ vipriyaṃ necchanti // te dāni abhyantaravāṇijakā āhansuḥ // vayaṃ pi māriṣa jambūdvīpāto dhanārthāya yānapātreṇa samudram avagāḍhā asmākaṃ pi sāgaramadhye gatānāṃ yānapātraṃ vipannaṃ / tataḥ maṃ etāhi strīhi uddhṛtā paṃca vāṇijakaśatāni asmākaṃ pi sārdhaṃ kṛīḍanti ramanti pravicārayanti yathā etarahi yuṣmābhiḥ sārdhaṃ / yadā yuṣmākaṃ yānapātro vipanno vātena ca yena rākṣasīdvīpaṃ tena kṣipto tataḥ etāhi rākṣasīhi yūyaṃ dṛṣṭvā asmākaṃ paṃcānāṃ vāṇijakaśatānāṃ aḍḍhātiyā vāṇijakaśatā ākhāyitā ye py asmākaṃ mūlāto dārakā jātā te pi sānaṃ khāyitā vayaṃ aḍḍhātiyā vāṇijaśatā iha tāmranagare prakṣiptā / na etā māriṣa mānuṣikā rākṣasīyo etāyo //

___so dāni sārthavāho śirīṣagato teṣām abhyantarimakānāṃ vāṇijakānāṃ tāmranagaraprakṣiptānāṃ taṃ vacanaṃ śrutvā bhīto trasto saṃvigno aṃjaliṃ kṛtvā pṛcchati // ācikṣatha kiṃ upāyaṃ yathāhaṃ tāsāṃ rākṣasīnāṃ mūlāto svastinā muṃcyeya // te dāni āhansuḥ // kārtikapūrṇamāsyāṃ keśī nāmāśvarājā uttarakurudvīpāto akṛṣṭoptaṃ śāliṃ akaṇaṃ atuṣaṃ surabhitaṇḍulaphalaṃ paribhuṃjitvā imaṃ rākṣasīdvīpam āgacchati / so ihāgatvā trīṇi vārāṃ mānuṣikāya vācāya śabdaṃ karoti / ko iha mahāsamudrasya pāraṃ gantum icchati ahaṃ svastinā uttārayiṣyāmi / taṃ hayarājaṃ śaraṇaṃ

[_mvu_3.73_] prapadyatha / so yuṣmākaṃ ito rākṣasīdvīpāto samudrasya pāraṃ prāpayiṣyati // teṣāṃ paṃcānāṃ vāṇijakaśatānāṃ yo vā tasya hayarājasya bāleṣv avalaṃbiṣyati anyatarānyatare vā aṃgajāte teṣāṃ pi ca puruṣāṇāṃ parasparasya avalaṃbiṣyati mahākārapṛṣṭhismin tasya anulagniṣyati śataṃ vā sahasraṃ vā anupūrveṇa jambudvīpaṃ prāpayiṣyati / eṣo va upāyo ito rākṣasīdvīpāto svastinā jaṃbudvīpaṃ gamanāya nāsti anyo // so dāni sārthavāho teṣām avaruddhānāṃ vāṇijakānām āha // āgacchatha yūyam api sarve jambudvīpaṃ gamiṣyāmaḥ / evaṃ tāvat* nagaraprākāraṃ laṃghayatha heṣṭhato vā khanatha // te taṃ āhansuḥ // na tvaṃ jānāsi kīdṛśo rākṣasīnagaraṃ nāto vayaṃ śakṣyāmaḥ laṃghayituṃ / tumhe punaḥ yadi icchatha palāyatha evaṃ vo mokṣo bhaviṣyati / atha dāni tāmranagare prakṣipyatha nāsti vo mokṣo // gacchatha yūyaṃ kṣemeṇa svakaṃ deśaṃ amuke ca nagare asmākaṃ pitujñātayo teṣāṃ asmākaṃ vacanena pṛcchitvā vaktavyaṃ detha dānāni karotha puṇyāni / api khaṇḍakapālena kulekuleṣu bhikṣentā jaṃbūdvīpe vasatha mā ca punaḥ samudraṃ otariṣyatha yatremāny edṛśāni duḥkhāni parasya vā preṣyakarmaṃ kṛtvā jīvikāṃ kalpeṣyatha mā ca samudram avataraṇāya cittaṃ karotha yatra imāni evaṃrūpāṇi duḥkhāni // so dāni āha // māriṣa ātmanā gamiṣyāmi purā me rākṣasī śayitā vibudhyeta mā me jāneyā iha āgamanaṃ // so dāni sārthavāho tato śirīṣāto otarati imehi ca abhyantarimakehi vāṇijakehi khāditā vayaṃ rākṣasīhi avidhāvidhā ti vikruṣṭaṃ idam asmākaṃ paścimaṃ jñātīnāṃ darśanam iti //

___so dāni sārthavāho tato śirīṣāto otaritvā yathāgatena mārgeṇa gatvā tatra rākṣasīye śayane śayito // so tatra śayanagato cintayati // katham eteṣāṃ

[_mvu_3.74_] vāṇijakānāṃ etat kāryaṃ saṃbodheyaṃ yathā me svayaṃ dṛṣṭo ca śruto ca na ca ime rākṣasī budhyensuḥ eṣo ca tujyo kāryo // yadi eteṣāṃ vāṇijakānāṃ idānīṃ eva asaṃprāptena hayarājena etaṃ kāryaṃ ācikṣiṣyāmi tato eteṣāṃ paṃcānāṃ vāṇijakaśatānāṃ anyatarānyataro vāṇijako matto vā pramatto vā rākṣasīnāmācikṣeyā tato anutapyanīyaṃ bhavet sarve ca anayāto vyasanam āpadiyema // tatra paṇḍitā praśaṃsanti / yasya kasyaci guhyaṃ samākhyātaṃ durlabhā te satpuruṣā ye śaknonti guhyaṃ dhārayituṃ // yaṃ nūnāhaṃ svayam eva etaṃ guhyaṃ dhārayeyaṃ yāvat kaumudī cāturmāsī tataḥ sāmaṃ hayarājena imaṃ rākṣasīdvīpam anuprāptena etam ādīnavaṃ ācikṣiṣyāmi // so dāni taṃ guhyaṃ svakahṛdayena dhārayati na kasya ci ācikṣati yāvat kaumudī cāturmāsī // kaumudī ca upasthitā hayarājo rākṣasīdvīpam anuprāpto / tato sārthavāhena teṣāṃ paṃcānāṃ vāṇijakaśatānām ārocitaṃ // mā adya pramādaṃ karotha strīṣu vā annapānena vā gītavādyena vā asti kiñcid arthamātro yo bhavantehi mama sakāśāto śrotavyo / amuko pradeśo pratigupto tatra sarve samāgacchatha tāhi strīhi śayitāhi //

___te dāni sarve vāṇijakaśatā tāhi strīhi śayitāhi tatra pratiguptapradeśe sarve samāgatā samāgacchitvā taṃ sārthavāhaṃ pṛcchanti // jalpatha sārthavāha yaṃ te kiṃcid dṛṣṭaṃ vā śrutaṃ vā // sārthavāho teṣāṃ vāṇijakānāṃ vartamānīṃ sarvām ācikṣati // etaṃ mama evaṃ cittam utpannaṃ kisya etā striyo asmākaṃ nagarasya dakṣiṇapaṃthāto nivārenti / tataḥ kautūhalena mahatā sahasopinīye śayitāye asipatraṃ gṛhya nagarasya dakṣiṇena panthena gato // tatra me tāmramayaṃ nagaraṃ dṛṣṭaṃ advāraṃ na cāsya dvāraṃ paśyāmi bahujanasya ca krandanaśabdaṃ śṛṇomi // so han taṃ nagaraṃ anupradakṣiṇīkaronto

[_mvu_3.75_] tasya nagarasya uttare pārśve uccaśirīṣam adrākṣīt* // so haṃ taṃ śirīṣaṃ abhiruhitvā tan nagaram avalokemi // tatra ca me bahūni vāṇijakaśatāni uparuddhāni dṛṣṭāni śuṣkāni dhamanīsantatavātātapadagdhatvacamānsāni kṛṣṇāni malinakeśāni pānīyārthaṃ nakhalīhi bhūmiṃ khananti kṣutpipāsāsamarpitāni / aparāṇi kaṃkālaśatāni vikṣiptāni daśadiśo vikīrṇāni / tatra ca amukāto amukāto nagarāto amuko ca amuko ca vāṇijo te ca vānijā sarve va āgatā / teṣāṃ vāṇijakānām ācikṣito // ye tatra jīvanti rākṣasīhi khāditāvaśeṣā apare pi aḍḍhatiyamātrāṇi vāṇijakaśatāni ye etāhi rākṣasīhi khāditā // tato etā na mānuṣikā sarvāḥ etā rākṣasīyo // yadi vayaṃ yatnaṃ na karomi svadeśagamanāya evam eva sarve anayāto vyasanam āpadyiṣyāma etena rākṣasīgaṇena // yadi icchatha rākṣasīnāṃ hastāto mokṣaṃ kṣemeṇa ca jambudvīpaṃ gamanāya keśī aśvarājā uttarakurudvīpāto akṛṣṭoptaṃ śāliṃ bhuṃjitvā akaṇaṃ atuṣaṃ surabhitaṇḍulaphalaṃ kārtikapūrṇamāsyāṃ iha rākṣasīdvīpam āgacchati imasya rākṣasīdvīpasya uttarapārśveṇa samudratīre sthihitvā ko pāragāmīti ghoṣeti / tatas tatra hayarājasya samīpaṃ gacchāmaḥ / so smākaṃ kṣemeṇa svadeśaṃ prāpayiṣyati //

___te dāni pṃca vāṇijakaśatā sārthavāhena sārdhaṃ rākṣasīnagarasya uttarapārśve gatā / tehi keśī aśvarājā samudratīre tiṣṭhanto dṛṣṭo grīvam unnāmetvā ko pāragāmīti ghoṣanto // te dāni sarve paṃca vāṇijakaśatā kṛtāṃjalipuṭā taṃ keśim aśvarājam upasaṃkrāntā // mahākāruṇika tava śaraṇāgatā sma vayaṃ pāragāmī gato asmākaṃ tārehi //

[_mvu_3.76_] so dāni aśvarājā teṣāṃ vāṇijakānāṃ samanuśāsati // yaṃ velaṃ ahaṃ ito rākṣasīdvīpāto yuṣmākaṃ gṛhītvā triṣkṛtyaṃ hīṣitvā khagapathena prakramiṣyaṃ tato rākṣasīyo ye yuṣmākaṃ bhavanti dārakā vā dārikā vā tāni ādāya āgamiṣyanti bahūni karuṇakaruṇāni pralapiṣyanti mā āryaputrā paravacanenāsmākaṃ parityajatha mā ca imaṃ ramaṇīyaṃ ratnadvīpaṃ bahuratnam anantaratnaṃ parityajatha // tataḥ yuṣmābhiḥ teṣāṃ rākṣasīnāṃ vacanaṃ nābhiśraddadhitavyaṃ yo ca teṣāṃ vacanaṃ abhiśraddadhiṣyati sāpekṣo bhaviṣyati eṣo me bhāryā eṣo me putro eṣo me dhītā ti bhūyo rākṣasīnāṃ vaśam āgatā bhaviṣyanti mama pṛṣṭhato dharaṇyāṃ prapatiṣyanti / ye ca teṣāṃ rākṣasīnāṃ vacanaṃ nābhiśraddadhiṣyanti na me eṣā bhāryā na me eṣo putro na me eṣā dhītā ti ye ca nirapekṣā bhaviṣyanti te bālam apiśliṣṭā me svastinā jaṃbudvīpaṃ gamiṣyanti //

___evaṃ bhikṣavaḥ sa keśī aśvarājā teṣāṃ vāṇijakaśatānāṃ samanuśāsitvā triṣkṛtvo hīṣitvā sarvaṃ vāṇijagaṇaṃ ādāya khagapathena prakrānto // tā rākṣasīyo tasya keśisya aśvarājasya hīṣaṇaśabdaṃ śrutvā svakasvakāni dārakadārikāni ādāya āgatā / mā āryaputrā paravacanena asmākaṃ parityajatha mā ca imaṃ ramaṇīyaṃ ratanadvīpaṃ bahuratnaṃ anantaratnaṃ parityajatha // ye khalu bhikṣavaḥ teṣāṃ vāṇijānāṃ rākṣasīnāṃ mūle sāpekṣā abhūnsuḥ te dāni pṛṣṭhato mahiṃ patitā ye nirapekṣā abhūnsuḥ te svastinā rākṣasīdvīpāto jaṃbudvīpam anuprāptā //

___syāt khalu punaḥ bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena keśī aśvarājā abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ // ahaṃ sa bhikṣavaḥ tena

[_mvu_3.77_] kālena tena samayena keśī aśvarājā abhūṣi // syāt khalu punaḥ bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena sāmayena paṃca vāṇijakaśatāni abhūṣi / na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / ete te bhikṣavas tena kālena tena sāmayena paṃca vāṇijakaśatāni abhūṣi // tadāpi ete mayā dāruṇāto rākṣasīdvīpāto uddharitvā kṣemeṇa mahāsamudraṃ tārayitvā jaṃbudvīpe pratiṣṭhāpitā / etarahiṃ pi ete mayā dāruṇeṣu dṛṣṭīgateṣu nivartayitvā anavarāgrāto jātijarāmaraṇasansāragahanakāntārāto tāritā //

saṃvegaṃ janayitvāna udvejetvāna mānasaṃ / śṛṇotha ekāgramanā suprasannena cetasā //

dharmārthayuktaṃ śrāddhānāṃ romaharṣaṇasaṃjanaṃ / pūrvaṃ caritaṃ bhagavato śṛṇotha cittaṃ prasādetvā //

atha tasmiṃ kāle aśvarājā babhūva ahaṃ karuṇalābhī / tāresi vāṇijagaṇāṃ rākṣasidvīpāl lavaṇatoyāt //

tena khu pana samayena samudram upayāto vāṇijakagaṇo / ūrmītaraṅgamālaṃ bahuratnavantaṃ dhanārthāya //

atha makaramatsyena bhijje taṃ yānapātraṃ lavaṇatoye / abhidravati vegatūrṇo garuḍo ca pakṣavātena //

tasmiṃ vikīryamāṇe ravanti ārttasvarā udadhimadhye / devāṃ ca namasyanti yo yādṛśa asti adhimukto //

kecic chivaṃ kecid vaiśravaṇaṃ skandaṃ yamaṃ kuveraṃ ca / apare sahasranayanaṃ virūḍhakaṃ ca diśāṃ ca pare //

[_mvu_3.78_] teṣāṃ ca parārthāye upakaraṇāni abhūnsuḥ pātrasmiṃ / te tāni grahetvāna lavaṇajaladharaṃ samavagāḍhā //

kecid alābuśreṇiyo apare punaḥ simbalīmayāṃ phalakāṃ / apare vṛtiṃ grahetvā tūlasya ca rāśiyo apare //

aparo paraṃ vadhitvā ālaṃbati jīvitasya arthena / na hi mṛtakuṇapena saha lavaṇajaladharo vasati rātriṃ //

te tahiṃ pariplavantā tāṃ rātriṃ jaladhare lavaṇatoye / atha saṃdarśensu tīre tīraruhāṃ pādapapravarāṃ //

yathāyatham upenti tīraṃ atha paśyanti śatāni pramadānāṃ / divyavadhūsadṛśānāṃ raktāmbaravastravasānāṃ //

kācit kanyāsadṛśā aparā puna navavadhū va śobhanti / varamālyadāmaśirajā jāmbunadajvalitakuṇḍalamukhīyo / haripiṃgalasadṛśanayanā śobhanti tā saripatitīre //

tā ca avagāhya salilaṃ sakaruṇamadhurṃ girām udīrensuḥ / yathāryaputrā capalaṃ bhavathā nāthā anāthānāṃ //

asmākaṃ apatikānāṃ abāndhavānāṃ vane vasantīnāṃ / dhruvaṃ jaladharo prasanno yena vo tīram ānītā //

aṃsehi tāṃ grahetvā parasparam uddharensuḥ salilāto /

[_mvu_3.79_] āśvāsenti ca bahuśo ārya viṣādaṃ kartavyaṃ //

asmehi saha pramadāhi āryaputrā vasatha mā viṣīdetha / priyabāndhavaṃ vā tyajitvā mitrāṃ pitaraṃ ca putrāṇi //

asmehi dāni puruṣā abhiramatha nandanavane marusaṃghāḥ / madhu āsavaṃ pibantā dvīpavarasukhāni anubhotha //

te aśrupūrṇanayanā tāṃ pramadāṃ avacu sāgaroghasmiṃ / īṣatkṣaṇaṃ pratīkṣatha yāvat śokaṃ vinodema //

te gatvā nātidūraṃ samāgatā vāṇijā samāśvastā / rodanti ca krandanti ca duḥkhitā viya viprayogena //

hā ambā hā tātā hā putrā hā svadeśa ramaṇīya / hā jambudvīpakāho udyānavarāho ramyāho //

sukhitā kho ye kadāci samāgatā jñātibāndhavajanena / ekāṃ rajanīṃ vasitvā śarīranāśaṃ kariṣyanti //

kiṃ śakya nirālambe madhye samudrasya lavaṇatoyasya / karmaṃ manasīkarentā aśocamānehi vastavyaṃ //

roditvā ca kranditvā āśvāsetvā ca anyamanyasya / agamāsu yena tāsāṃ niveśanāni ramaṇīyāni //

hariṇatṛṇasaṃprarūḍhaṃ apagatapāṣāṇasarkarakaṭhallaṃ / arajaṃ samaṃ aviṣamaṃ ākramya mahiṃ upenti vanaṃ //

nānādrumaṃ aśokātimuktacampakapriyaṃguśālāni /

[_mvu_3.80_] tilakavakulāṃ kulavakāṃ puṃnāgatālīsagahanāni //

karīra cātra kusumitā kulattha karamarda jīvakalatā ca / navamālikā mṛdulatā pāṭalakakareṇukāvārā //

varṣakadhātuḥ kārī navamālikamallikāni priyaṃgu vā / kupyakavārṣikamallikamadagandhikagulma suvicitrā //

sārehi ca tārehi ca alaṃkṛtaṃ campakehi ca upetaṃ / raktehi pītakehi ca saṃprajvalitaṃ aśokehi //

āmrakarṇikārakuravakatilakavakulaśobhitaṃ suramaṇīyaṃ / abhyadhikaṃ svaśarīraiḥ vanaṃ varaṃ śobhenti suyāmā //

puṣpā ca nāgavṛkṣā bhavyā pālevatapippalakapitthā / mrotaka sasaptaparṇā mucilindavanāni ca śubhāni //

campakadrumāntaphullā sahakāravanāni saṃkusumitāni / nānādrumā kusumitā madhukaribhramareṣu parigītā //

vilvāranārikerā mocā panasā ca tālakharjūrā / jaṃbīrā ca mātuluṃgā na kaṃci kālaṃ na dṛśyanti //

akṣoḍā ca tamālā ca mocā kiṃśukā mṛdvīkā ca / bhavyā ca dāḍimā ca na kañci kālaṃ na dṛśyanti //

kecid bhugnakusumāgrā apare punar pakvā mlāpitā pare /

[_mvu_3.81_] apare kalāpaśākhā na kaṃcit kālaṃ na dṛśyanti //

etāni ca anyāni puṣpāṇi phullitā pādapavareṣu / sarvotukakālikāni na kaṃci kālaṃ na dṛśyanti //

puṣkariṇīyo vanavare sukhasalilā haṃsasārasābhirutā / padmotpalasaṃchannā anye ca cakṣuramanīyā //

atha keci kālapaṭakopaśobhitā nīlakaṃcukamanojñā / salilasmiṃ samudvṛttā nāśenti cirāgataṃ śokaṃ //

tāhi ca vanarājībhiḥ padmasarā kusumitā upaśobhenti / adhikatarāṃ nāśayanti śokāṃ yānasya ca vināśaṃ //

nirgamya vanavarāto atha paśyanti tuṣārasadṛśāni / bhavanāni rākṣasīnāṃ sāpsarabhavanā yatha surāṇāṃ //

ghaṭṭaparimṛṣṭaka anto marubhavane vāsavasya vā bhavanaṃ / bhavanāni rākṣasīnāṃ nabhāgrasaṃsthāni tiṣṭhanti //

niryūhasiṃhapaṃjaragavākṣatārārdhacandrasuvicitraṃ / adhikataraṃ taṃ puravaram ālokyati rākṣasīnagaraṃ //

atha tatra praviṣṭānāṃ mahati mahā-āsane niṣaṇṇānāṃ / snānaṃ upanāmenti kalpitanakhakeśaśmaśrūṇāṃ //

snānasamādānānāṃ alaṃkṛtānāṃ varadāmadhāriṇāṃ / bhojanam upanāmenti anekarasavyaṃjanam upetaṃ //

[_mvu_3.82_] varāhamatsyā mahiṣā ajeḍakaśāvakakukkuṭamayūrā / tittiravartakalābaka kapiṃjalasārasa pi prabhūtā //

yā tatra prajānanti mṛdaṅgamāliṃgasaindhavāṃ paṇavāṃ / ekādaśīṃ ca vīṇāṃ vādenti vallakiguṇakāṃ ca //

vallakitūlāṃ nakulakāṃ parivādinīgomukhīṃ atha pi veṇuṃ / apare ca pravādayanti madhuraṃ ca pragāyanti apare //

viśvastā ca tāṃ jñātvā udyānavarāṇi saṃpradarśenti / ratnāṃ ca suprabhūtāṃ śayyāsanabhojanavidhānaṃ //

etaṃ ca vo vayaṃ ca abhiramatha nandane va marutsaṃghāḥ / api tu pramattakehi dakṣiṇamārgaṃ na gantavyaṃ //

yo teṣāṃ sārthavāho saprajño sakuśalo sabuddhīko / eko raho niṣaṇṇo kiṃ nu khu paṃthāto vārenti //

yaṃ nūnāhaṃ suptāye sahasopinīye asiṃ gṛhītvāna / nagarasya dakṣiṇena taṃ panthalikaṃ upanayehaṃ //

so tāye prasuptāye sahasopinīye asiṃ grahetvāna / nagarasya dakṣiṇena taṃ panthalikaṃ upagamāsi //

yatha yatha upeti panthaṃ atha śṛṇvati dūrato va utkrośaṃ / so śabdam anusaranto atha saṃpaśyati nagaraṃ tāmramayaṃ //

saṃprāpto ca samantato mārgati dvāraṃ na ca kaṃci paśyati /

[_mvu_3.83_] niṣkramantaṃ śṛṇvati ca śabdaṃ bahūnāṃ manuṣyāṇāṃ //

hā ambe hā tātā hā putrā hā svadeśa ramaṇīya / hā jambudvīpakāho udyānavarāho . . . . . //

sukhitā khu ye . . . . samāgatā jñātibāndhavajanena / ekarajanīṃ vasitvā śarīranāśaṃ kariṣyanti //

kiṃ śakyaṃ nirālaṃbe madhye samudrasya lavaṇatoyasya / karma manasīkarontā śarīranāśaṃ kariṣyāmaḥ //

so dāni pralapitāni śruṇamāno suprajño subuddhiko / nagarasya uttareṇa uccaṃ ālokaye śirīṣaṃ //

abhiruhya taṃ śirīṣaṃ paśyati nagare śatāni manujānāṃ / māsopavāsikānāṃ virūḍhanakhakeśaśmaśrūṇāṃ //

dhamanisantatagātrā vātātapadagdhatvacamānsānāṃ / pūtikakhaṇḍavasanānāṃ tṛṣṇārttā malinakeśānāṃ //

kecit pānīyārthaṃ . . . . bhūbhiṃ nakhehi vilikhanti / utthehiṣyanti patanti patitā mahīyaṃ viveṣṭanti //

aparāṇi karaṃkāni vikṣiptāni diśo vikīrṇāni / paśyitva so drumagato rūḍho niṣaṇṇo va samāhito //

tasya śirīṣasya patrā javena avalambitāṃ viditvāna / paśyitvāna drumavaraṃ prāṃjalikā . . . . . sarve //

ko tvaṃ āryaputra devo nāgo garuḍo guhyako suvarṇo vā /

[_mvu_3.84_] atha vā sahasranayano virūḍhako anyo vā yakṣo //

mocehi mo suduḥkhitāṃ bhavatu te kāruṇyaṃ nararṣabha / imeṣāṃ punarbhavantu svadeśapriyabandhu prāṇīnāṃ //

so aśrupūrṇanayano pratibhaṇati vāṇijo śirīṣagato / nāhaṃ āryaputra devo nāgo garuḍo guhyako suvarṇo vā //

na cāhaṃ sahasranayano virūḍhako naiva yakṣo vā / vayam āryā dhanārthāya ogāḍhā salilapatiṃ / bhinnayānā sma saṃjātā te sma istrīhi uddhṛtā //

tā maṃ samyakprativartanti śuśrūṣūn putrān va mātaro / . . . . . . . . . . . . . . . . . yaṃ priyaṃ mo mānuṣīyo na tā icchanti vipriyaṃ //

śrutvā bhayaṃkariṃ vācāṃ idam āhansu vāṇijā / vayaṃ pi jaṃbudvīpāto ogāḍhā salilapatiṃ //

bhinnayānā sma saṃjātāḥ te sma istrīhi uddhṛtā / tā mo samyak prativartensu yathā yuṣmākaṃ māriṣa //

vāṇijānāṃ śatā paṃca ye sma etāhi uddhṛtā / tato aḍḍhātiyā ettha avaśeṣā tu khāyitā //

ye pi maṃ putrakā āsi bālakā maṃjubhāṇino / te pi khāyitā etāhi rasagṛddhāhi māriṣa //

naitā māriṣa mānuṣīyo rākṣasīyo bhayānikā / asipaṭṭadharāhṛdayā rākṣasiyo mānuṣīrūpā //

[_mvu_3.85_] tataḥ bhūyasyā mātrāya saṃvigno āsi vāṇijo / so tāṃ pṛcchīya medhāvī rākṣasīdvīpāto niḥsaraṃ //

hanta māriṣa ākhyātha kathaṃ mokṣo bhaviṣyati / jīvitāntakarā ghorā kathaṃ gacchema svastinā //

te ca tasya samākhyensu hiteṣī anukampakā / yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ caiva rākṣasīdvīpāto niḥsaraṃ //

kārtike māse kaumudīpūrṇamāsyāṃ āgamiṣyati / valāho turago śīghro maṃjukeśo hayottamo //

anupūrvaṃ surucirāṃgo viśuddhakāyo sugandho dhutabālo / balavā javen upeto vātajavasamo anilayāyī //

kākaśiro padmanetro vālāhakulena abhinirvṛtto / himavantaśikharasadṛśo meghasvanitaduṃdubhininādo //

so bhuktvā atuṣam akaṇaṃ svakeruhaṃ taṇḍulaphalaṃ śāliṃ / sthito sāgarasya tīre rākṣasinagarottare bhāge //

unnāmita-uttamāṃgo bhāṣati vācāṃ imāṃ turagarājā / ko vo gansati pāraṃ samudrasya lavaṇatoyasya //

kaṃ svastinā nayāmi kasya mama ṛdhyatu vacanaṃ nāma / taṃ vo upetha śaraṇaṃ so neṣyati svastinā pāraṃ //

etha māriṣa yuṣme pi upetha hayasāhvayaṃ / āyasaṃ nagaraṃ tāmraṃ laṃghetha rākṣasīpuraṃ /

[_mvu_3.86_] atha khanatha heṣṭhāto tato gaṃsatha svastinā //

hanta mārṣa na jānāsi laṃghayante pi varddhati / āsīyati khanante pi dṛḍhaṃ tāmramayaṃ puraṃ //

nāsti mokṣo ito smākaṃ karmabaddhāna māriṣa / svayaṃkṛtehi karmehi jaṃbudvīpāpakarṣitā //

svacittayamadūtehi preṣitā yamaśāsanaṃ / yuṣme khu dāni gacchetha apramādena svaṃ gṛhaṃ //

jñātayo ca mo vadetha detha dānāni māriṣa / mā ca vo cittam utpadye samudram avagāhituṃ //

api khaṇḍakapālena bhikṣayato kulātkulaṃ / svajanena sahavāso na tu etādṛśaṃ duḥkhaṃ //

yācitaṃ na ghaṭentasya vacanaṃ preṣaṇāni ca / svajanena sahavāso na tu etādṛśaṃ duḥkhaṃ //

hanta māriṣa gaṃsāmi suptā yāva na budhyati / yogaṃ mā dhūrtā jānāti pauruṣeyaṃ ihāgatā //

tasya ca oruhaṃtasya vikruṣṭā avidhāvidhā / svadeśaṃ manasīkṛtvā punaḥ śalyena vedhitā //

sārthako oruhitvāna gatvā mārgaṃ yathāgataṃ / sahasopinī-āsanasmiṃ śayanto abhisaṃviśe //

so ca tatra vicinteti kathaṃ bodheya vāṇijāṃ /

[_mvu_3.87_] etam arthaṃ yathābhūtaṃ na ca jānensu dhūrtakā //

na ca guhyaṃ praśaṃsanti prakāśiyantaṃ paṇḍitā / mattā pramattā lapensuḥ kathā ca anutāpikā //

tailasya viya bindu ca vikaśati prakāśitā / taṃ mantraṃ guhyaṃ . . . . . . . . . . . . //

arthānarthaniyaṃtāro durlabhā santi te narā / yaṃ nūnāhaṃ svayaṃ guhyaṃ dhāreyaṃ yāvakaumudi //

tato sānaṃ ākhyāmi paścā saṃprāpte hayasāhvaye / tasmiṃ ca samaye prāpte jñātamāse upasthite //

sahāyā vāṇijā āha pramādo vo na kāriyo / strīṣu bhojanapāneṣu arthamātro bhaviṣyati //

tasya divasasyatyayena sahasopinībhiḥ tadā osuptābhiḥ / agamensuḥ taṃ pradeśaṃ pratiguptaṃ vāṇijā sarve //

te ca tatra samāgamya . . . . pṛcchanti vāṇijā / bhaṇatu āryo etam arthaṃ yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ ca te //

so ca teṣāṃ samākhyāsi hiteṣī anukampako / yathā dṛṣṭaṃ śrutaṃ caiva rākṣasīdvīpāto niḥsaraṃ //

atha vāṇijā bhaṇanti tā sarvā rākṣasīgaṇaṃ etaṃ / asipaṭṭahṛdayaṃ . . . . . . . . . . . . //

. . . . . rākṣasinagarottare bhāge //

sthito sāgarasya tīre bhāṣati vācāṃ imāṃ turagarājā /

[_mvu_3.88_] ko gaṃsati vo pāraṃ samudrasya lavaṇatoyasya //

kaṃ svastinā nayāmi kasya mama ṛdhyatu vacanaṃ / taṃ vayam upema śaraṇaṃ so neṣyati svastinā pāraṃ //

tasya te vacanaṃ śrutvā sārthavāhasya vāṇijā / samagrā sahitā sarve agamu uttarāṃ diśaṃ //

te gamya nātidūraṃ paśyanti taṃ vāṇijā turagarājaṃ / sthitaṃ sāgarasya tīre rākṣasinagarottare bhāge //

unnāmita-uttamāṃgo bhāṣati vācāṃ imāṃ turagarājā / ko gaṃsati vo pāraṃ samudrasya lavaṇatoyasya / kaṃ svastinā nayāmi kasya mama ṛdhyatu vacanaṃ //

tasya te vacanaṃ śrutvā hayarājasya vāṇijā / aṃjaliṃ pragṛhītvāna idaṃ vacanam abravīt* //

śaraṇaṃ te prapadyāma sarve loke hitāvaha / asmākaṃ ca nehi pāraṃ tava vacanaṃ ṛdhyatu //

āha ca turaṃgarājā idāniṃ bālāgrāṃ grāhetvāna / tūrṇaṃ prapalāyiṣyaṃ etaṃ vo manasi kartavyaṃ //

yadi yuṣmākam evam asyāt* mamaiṣa bhāryā mamaiṣa putro vā / mamaiṣa dhītaro vā avaśāvaśam eṣyatha bhūyo //

atha yuṣmākam evam asyāt* na mamaiṣa bhāryā na mamaiṣa putro vā / na mamaiṣa dhītaro vā taṃ gaṃsatha svastinā pāraṃ //

[_mvu_3.89_] evaṃ samanuśāsitvā vāṇijānāṃ hayottamo / anukampayā kāruṇiko idaṃ vacanam abravīt* //

ehi māriṣa bhadraṃ vaḥ vāṇijā bhadram astu vo / ahaṃ vottārayiṣyāmi dāruṇād bhayabhairavāt* //

so vāṇijāṃ grahetvā prakrānto medinīyaṃ khagapathena / ākāśe nirālambe marupakṣavihaṃgavāyupathe //

devagaṇā dānavagaṇā bhujagagaṇā yakṣarākṣasā bhavane / vastrāṇi bhrāmayensuḥ sādhu sādhu mahāsatva //

niḥsaṃśayaṃ bhaviṣyasi śāstā nacireṇa lokapradyoto / tāreṣyasi jagad idaṃ jarāmaraṇasāgarāt pāraṃ //

yeṣāṃ ca evam āsī mamaiṣa bhāryā mamaiṣa putro vā / dhītā vā hayapṛṣṭhād bhrāntāḥ mahiṃ abhito nuditāḥ //

yeṣāṃ ca tatra āsī na mamaiṣa bhāryā na mamaiṣa putro vā / na mamaiṣa dhītaro vā te svastinā pāram uttīrṇā //

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . evam eva iha jambudvīpe samāgatā //

ye naiva śraddadhiṣyanti vacanaṃ dharmarājino / vyasanaṃ te nigaṃsyanti rākṣasīhi va vaṇijā //

ye tu punaḥ śraddadhiṣyanti vacanaṃ dharmarājino / svastinā te gamiṣyaṃti vālāhena iva vāṇijā //

pūrvenivāsaṃ bhagavān pūrvejātim anusmaran* / jātakam idam ākhyāsi śāstā bhikṣūṇam antike //

te skandhāḥ te ca dhātavaḥ tāni āyatanāni ca /

[_mvu_3.90_] ātmānam adhikṛtya bhagavān etam arthaṃ tu vyākare //

anavarāgrasmiṃ saṃsāre yatra me uṣitaṃ purā / vālāho haṃ tadā āsī maṃjukeśo hayottamo / vāṇijānāṃ śatā paṃca āsi saṃjayito tadā //

evam idaṃ aparimitaṃ bahuduḥkhaṃ uccanīcacaritam idaṃ purāṇaṃ / vigatajvaro vigatabhayo aśoko svajātakaṃ bhāṣati bhikṣusaṃghamadhye //

_____samāptaṃ śāriputramaudgalyāyanapramukhānāṃ paṃcānāṃ bhikṣuśatānāṃ rākṣasīdvīpakṣiptānāṃ jātakaṃ //

atha khalu saṃjayī vairaṭiputro parivrājako rājagṛhe nagare catvaraśṛṃgāṭake śravaṇāmukheṣu āha //

āgato śramaṇo gautamo magadhānāṃ girivrajaṃ / (sarve saṃjaye) netvāna kaṃ su nāma nayiṣyati //

etaṃ prakaraṇaṃ bhikṣū bhagavato ārocayanti // bhagavān āha //

nayanti ve mahāvīrā saddharmeṇa tathāgatā / dharmeṇa nayamānānāṃ kā asūyā vijānato //

bhagavān msamyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā rājagṛhe viharati śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca // aśroṣīt khalu kapilavāstavyā śākyaśākyāyānīyaḥ / bhagavāṃ kila pravṛttapravaradharmacakraḥ rājagṛhe viharati devamanuṣyāṇāṃ

[_mvu_3.91_] arthacaryā caramāṇo // atha khalu kapilavāstavyā śākyā yena rājā śuddhodano tenopasaṃkramitvā rājānaṃ śuddhodanam etad avocat* // bhagavān mahārāja anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho pravṛttapravaradharmacakraḥ devamanuṣyāṇāṃ arthacaryāṃ caranto rājagṛhe viharati / sādhu mahārājā bhagavato dūtaṃ preṣayatu / anukampitā bhagavatā devamanuṣyā / sādhu bhagavāṃ jñātīṃ pi anukaṃpatu // rājā śuddhodano āha // evam astu visarjiyatu // teṣāṃ śākyānāṃ bhavati / ko pratirūpo bhagavato dūto yogyo ca // śākyā āhansuḥ // mahārāja ayaṃ tāva chandako sa yeva bhagavato kumārabhūtasya upasthāyako etena sādhu kumāro abhiniṣkrānto ayaṃ pi udāyī purohitaputro bhagavato kumārabhūtasya dārakavayasyo abhūṣi sahapāṃśukrīḍanako / ete preṣiyantu // te dāni vuccanti / chandakakālodāyi gacchatha rājagṛhaṃ bhagavato sakāśam upasaṃkrametha bhagavato vandanāṃ vadetha ca vadatha / anukampitā bhagavatā devamanuṣyāḥ sādhu bhgavāṃ jñātīṃ pi anukaṃpaye / yaṃ ca vaḥ bhagavāṃ jalpeya taṃ kuryātha //

___te dāni rājño śuddhodanasya pratiśrutvā kapilavāstuto nagarāto nirgamya anupūrveṇa rājagṛhaṃ anuprāptā veṇuvanaṃ kalandakanivāpaṃ // atha khalu chandakakālodāyi yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte asthānsu // bhagavān sānaṃ āha // chandakakālodāyi kiṃ vo āgatā // te āhansuḥ // bhagavantaṃ kapilavastuṃ nayiṣyāmaḥ // bhagavān etasmiṃ vastusmiṃ etasmiṃ nidāne etasmiṃ prakaraṇe tāye velāye imāṃ dharmapadāṃ bhāṣati //

yasya jitaṃ nātha jīvati jitaṃ asya na jināti antako / taṃ buddham anantagocaraṃ apadaṃ kena padena neṣyatha //

[_mvu_3.92_] yasya jālinī samūhatā tṛṣṇā nāsya kahiṃ pi netrikā / taṃ buddham anantavikramaṃ apadaṃ kena padena neṣyatha //

te dāni bhagavatā vucyanti // chandaka-udāyi kiṃ pravrajiṣyatha // te dāni na pravrajitukāmāḥ yaṃ ca rājñā śuddhodanena sandiṣṭā yaṃ vo bhagavāṃ jalpeya taṃ kuryātha paśyanti ca nāpy atra kāṣāyāṇi nāpy atra kalpako yo keśaśmaśrum avatārayeya te dāni bhagavataḥ gauraveṇa akāmakā āhansuḥ // bhagavaṃ pravrajiṣyāmīti // te dāni bhagavatā ehibhikṣukāya ābhāṣṭā / etha bhikṣavaś chandakakālodāyi caratha tathāgate brahmacaryaṃ // te dāni bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭā yat kiṃcid gṛhiliṃgaṃ gṛhiguptaṃ gṛhidhvajaṃ gṛhikalpantaṃ sarvaṃ samantarahitaṃ trivīcaravasanaṃ prādurbhūtaṃ sambhakaṃ ca pātraṃ prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryā ca sānaṃ saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannānāṃ bhikṣūṇāṃ // eṣa āyuṣmantānāṃ chandakakālodāyīnāṃ pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //

___bhagavāṃ dāni yato abhiniṣkrānto yataḥ anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho nāpi jānāti bhagavāṃ saptahi varṣehi jātibhūmiṃ tataḥmukhaniṣaṇṇapūrvo antamasato śvāsapraśvāsadharmo pi // saptānāṃ varṣāṇām atyayena kapilavāstavyānāṃ śākyānāṃ pūrve jñātisālohitā manuṣyeṣu cyavitvā kuśalasya karmasya vipākena deveṣūpapannāḥ devabhūtā bhagavantaṃ yācanti / anukampitā bhagavatā devamanuṣyāḥ sādhu bhagavāṃ jñātīṃ pi anukampatu / samayo bhagavataḥ jñātīnām anukampāya // adhivāseti bhagavān tāsāṃ devatānāṃ tūṣṇībhāvena // atha khalu devatā bhagavato tūṣṇībhāvena

[_mvu_3.93_] adhivāsanāṃ viditvā tuṣṭā āttamanā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtya tatraivāntarahāyensuḥ // bhagavatā dāni jātibhūmiya abhimukhaṃ āsanaṃ prajñāpayitaṃ // āyuṣmāṃ dāni udāyī bhagavato nimittajño / tasya etad abhūṣi // yathā bhagavatā kapilavastu-abhimukhaṃ āsanaṃ prajñāpayitaṃ jñātīṃ bhagavāṃ anukampitukāmo // so bhagavantaṃ yācati //

idaṃ avikṣiptamanā śṛṇotha yathā jinaṃ apratimaṃ aneyaṃ / nipātya jānū śirasāpi vandya kālodāyī yācati aprameyaṃ //

aṃgāriṇo dāni (drumā) bhadanta phalesino . . . . . . / te arcimanto va prabhāsayanti samayo mahāvīra bhagī rasānāṃ //

vanāni phullāni manoramāṇi samantato sarvadiśā pravānti / puṣpaṃ tyajitvā phalam ādiyante samayo ito prakramituṃ te śāstu //

na cātiśītaṃ na ca ati-uṣṇaṃ ṛtusukhaṃ adhvani te bhaveya / paśyantu te koliyā śakiyā ca mukhaṃ rohiṇīm iva tārakāṇi //

[_mvu_3.94_] atha khalu bhagavān āyuṣmato śāriputrasya bhagavato śikhisya cārikāṃ varṇayati //

udāraṃ punar abhūṣi śāriputra itaḥ purā / cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

yaṃ so grāmaṃ vā nigamaṃ vā upasaṃkramati nāyako / tahiṃ tahiṃ sopānīyaṃ bhoti aṣṭāṃgasammitaṃ //

yaṃ so grāmaṃ vā nigamaṃ vā upasaṃkramati nāyako / tahiṃ tahiṃ sumanodyānaṃ pratyudgacche caturdiśaṃ //

yaṃ so grāmaṃ vā nigamaṃ vā upasaṃkramati nāyako / sthāṇuṣvāpuṣpitā vṛkṣā saṃpravānti caturdiśaṃ //

yasya yasyaiva vṛkṣasya mūle tiṣṭhati nāyako / so so muṃcati puṣpāṇi obhāsitvā drumottamo //

yasya yasyaiva vṛkṣasya mūle tiṣṭhati nāyako / so so muṃcati phalāni pratipūrṇāni sarvaśo //

mānuṣyakā ca ye vṛkṣā puṣpāṇi ca phalāni ca / cārikāyatanāni dṛśyensuḥ śikhisya lokanāyake //

amānuṣyā ca ye vṛkṣā puṣpāṇi ca phalāni ca / cārikāyatanāni dṛśyensuḥ śikhisya lokanāyake //

tatreyaṃ pṛthivī kampe samudrāś ca saparvatā / cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

mandāravāṇi puṣpāṇi devā saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

mahāmandāravāṇi puṣpāṇi devā saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

karkāravāṇi puṣpāṇi devā saṃprakire tadā /

[_mvu_3.95_] cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

mahākarkāravāṇi puṣpāṇi devā saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

rocamānāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

mahārocamānāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

maṃjūṣakāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

mahāmaṃjūṣapuṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya śikhisya lokanāyake //

bhīṣmāṇi cāpi puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

mahābhīṣmāṇi ca puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

samantagandhāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

mahāsamantagaṃdhāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

pārijātāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

suvarṇakāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

rūpyamayāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

[_mvu_3.96_] ratnāmayāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

candanasya ca cūrṇāni devāḥ saṃprakire tadā / cārikāñ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

agurusya ca cūrṇāni devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

keśarasya ca cūrṇāni devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

tamālapatracūrṇāni devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

divyaratanacūrṇāni devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

tūryakoṭīsahasrāṇi saṃpravādyensu ambare / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

antarīkṣasmiṃ bherīyo saṃpravādyensu aghaṭṭitāḥ / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

cailakṣepāṇi akarensu antarīkṣe sthitā marū / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

nāgarājā suparṇā ca abhikrāntā ca mānuṣāḥ / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

ime pi bahavo yakṣā varṇavanto yaśasvinaḥ / cārikām anubandhensu śikhisya lokanāyake //

ṣaḍāśīti sahasrāṇi gṛhapatīnāṃ samāgatāḥ /

[_mvu_3.97_] cārikām anubandhensu carante lokanāyake //

na tatra kṣudhā pipāsā vā nāpi ca hāni varṇitā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

na tatra śītam uṣṇaṃ vā daṃśā vā maśakā pi vā / cārikāṃ caramāṇasya śikhisya lokanāyake //

so cārikāṃ caritvāna vinayitvā bahūṃ janāṃ / saṃbuddho parinirvāye ṛṣī kṣīṇapunarbhavo //

atha khalv āyuṣmāṃ śāriputro utthāyāsanāto ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpayitvā yena bhagavāṃs tenāṃjaliṃ praṇāmayitvā bhagavantam etad avocat* // bhagavān api bhagavato śikhisya samaśīlo samaprajño balehi vaiśāradyehi buddhadharmehi / bhagavato pi edṛśā yeva cārikā bhaviṣyati yathāpi bhagavato śikhisya // bhagavāṃ cārikāṃ care bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukaṃpāye mahato janakāyasyārthāya hitāya sukhāya devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca //

tato karitvā ekāṃsaṃ praṇāmetvāna aṃjaliṃ / cārikān tatra yācesi śariputro tathāgataṃ //

etasya dāni samayo yaṃ dāni bhagavāṃ pi hi / cārikāṃ prakrame śāstā anukaṃpāya prāṇināṃ //

yācitā bhāvitadharmā śarīrāntimacāriṇo / prakareyu avakāśaṃ anukaṃpāya prāṇināṃ //

ito ham ardhamāsena karitvāna upoṣadhaṃ /

[_mvu_3.98_] cārikāṃ prakramiṣyāmi anukaṃpāya prāṇināṃ //

tato ca ardhamāsena taṃ kṛtvāna upoṣadhaṃ / cārikāṃ prakrame śāstā anukaṃpāya prāṇināṃ //

yaṃ so grāmaṃ vā nigamaṃ vā upasaṃkramati gautamaḥ / tahiṃ tahiṃ samarujā pratyupenti caturdiśaṃ //

yaṃ so grāmaṃ vā nigamaṃ upasaṃkramati gautamaḥ / sthānasya puṣpitā vṛkṣā saṃpravānti caturdiśaṃ //

yasya yasyaiva vṛkṣasya mūle tiṣṭhati gautamo / so so muṃcati puṣpāṇi onamitvā drumottamo //

yasya yasyaiva vṛkṣasya mūle tiṣṭhati gautamo / so so muṃcati phalāni pratipūrṇāni sarvaśo //

mānuṣakā ca ye vṛkṣā puṣpāṇi ca phalāni ca / cārikān tāni dṛśyensu carante lokanāyake //

amānuṣā ca ye vṛkṣā puṣpāṇi ca phalāni ca / cārikāṃ tāni dṛśyensu carante lokanāyake //

tato yaṃ pṛthivī kampe sasamudrā saparvatā / cārikāṃ pratipannasya carante lokanāyake //

mandāravāṇi puṣpāni devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya carante lokanāyake //

mahāmandāravāṃ puṣpāṃ devās saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya carante lokanāyake //

karkāravāṇi puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya carante lokanāyake //

[_mvu_3.99_] mahākarkāravāṃ puṣpāṃ devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya carante lokanāyake //

rocamānāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya carante lokanāyake //

mahārocamānāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya carante lokanāyake //

maṃjūṣakāṇi puṣpāṇi devās saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya carante lokanāyake //

mahāmaṃjūṣapuṣpāṇi devā saṃprakire tadā / cārikāṃ pratipannasya carante lokanāyake //

bhīṣmāṇi ca puṣpāṇi devās saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

mahābhīṣmāṇi ca puṣpāṇi devās saṃprakire tadā / cārikāñ caramāṇasya carante lokanāyake //

samantagaṃdhāni puṣpāṇi devas saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

mahāsamantagaṃdhāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

parijātāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

suvarṇamayāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

rūpyayāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā /

[_mvu_3.100_] cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

ratnamayāni puṣpāṇi devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

candanasya ca cūrṇāni devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

agurusya ca cūrṇāni devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

keśarasya ca cūrṇāni devāḥ saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

tamālapatracūrṇāni devās saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

divyā ca ratnacūrṇāni devās saṃprakire tadā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

tūryakoṭisahasrāṇi saṃpravādyensu ambare / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

antarīkṣasmiṃ bherīyo saṃpravādyensu aghaṭṭitā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

cailakṣepāṇi karensu antarīkṣe sthitā marū / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

nāgarājā suparṇā ca abhikrāntā ca mānuṣāḥ / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

ime pi bahuvo yakṣā varṇavanto yaśasvinaḥ / cārikām anubandhensu carante lokanāyake //

ime pi bahavo devāḥ varṇavanto yaśasvinaḥ /

[_mvu_3.101_] cārikām anubandhensu carante lokanāyake //

trisāhasrā vibhū devā varṇavanto yaśasvinaḥ / cārikām anubandhensu carante lokanāyake //

ṣaḍāśīti sahasrāṇi brāhmaṇānāṃ samāgatā / cārikām anubandhensu carante lokanāyake //

ṣaḍāśīti sahasrāṇi gṛhapatināṃ samāgatā / cārikām anubandhensu carante lokanāyake //

na tatra kṣudhā pipāsā nāpi ca hāni varṇitā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

na tatra śītam uṣṇaṃ vā daṃśā vā masakāni vā / cārikāṃ caramāṇasya carante lokanāyake //

so cārikāṃ caritvāna vinetvā ca bahūṃ janāṃ / upāgame lokanātho śākyānāṃ kapilāhvayaṃ //

___atha bhagavāṃ nyagrodhārāme viharati mahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ aṣṭādaśabhir bhikṣuśatehi // aśroṣī rājā śuddhodano bhagavān kośaleṣu cārikāṃ caramāṇo mahatā bhikṣusaṃghena sārdham aṣṭādaśabhir bhikṣuśatehi yena kośalānāṃ nagaraṃ tad anusāre tad anuprāpto tatraiva viharati nyagrodhārāme // te dāni sarve kapilavāstavyāḥ śākyā śākyayinyaś ca bhagavato darśanakāmāḥ svakasvakāni yugyayānāni yojayanti / bhagavato darśanāya gamiṣyāmaḥ // aśroṣīt khalu rājā śuddhodano kapilavāstavyāḥ śākyā śākyayinyaś ca svakasvakāni yugyayānāni yojāpayanti / nyagrodhārāmaṃ

[_mvu_3.102_] gamiṣyāmaḥ bhagavantaṃ darśanāya // tena dāni kapilavastusmiṃ ghoṣaṇā kārāpitā // na kenacit prathamaṃ bhagavato upasaṃkramitavyaṃ / sarvehi mayā sārdhaṃ nyagrodhārāmaṃ gantavyaṃ bhagavantaṃ darśanāya //

___atha khalu rājā śuddhodano sārdhaṃ sarvakenāntaḥpureṇa yaśodharāpramukhena sārdhaṃ kumārāmātyehi ca sārdhaṃ śākyehi saparivārehi sārdhaṃ dhanugraharathāśvārohehi sārdhaṃ vaṇijasārthavāhehi sārdhaṃ śreṣṭhipramukhehi nigamehi mahatā rājānubhāvena mahatā rājarddhīye kapilavastuto nagarāto niryāsi bhagavantaṃ darśanāya // rājā śuddhodano kapilavastuto caturghoṭena aśvarathena nirdhāvati śākiyamaṇḍalaparivṛto nyagrodhārāmaṃ bhagavantaṃ darśanāya / bhikṣusaṃgho ca kapilavastunagaraṃ piṇḍāya praviśati / rājñā śuddhodanena bhikṣusaṃgho dṛṣṭo // so dāni amātyānāṃ pṛcchati // bho bhaṇe amātyā kiṃ imān edṛśā parivrājakā // amātyā āhansuḥ // deva kumārasya eṣo parivāro // so dāni tāṃ kṛśaśarīrāṃ bhikṣū ṛṣipravrajitāṃ uruvilvākāśyapanadīkāśyapagayākāśyapaśāriputramaudgalyāyanā ca saparivārā tapatapitaśarīrāṃ muṇḍā pātrapāṇīṃ dṛṣṭvā paridīnamukhavarṇo saṃvṛtto // mama putro yadi na pravrajiṣyati rājā bhaviṣyati cakravartī cāturdvīpo vijitāvī dhārmiko dharmarājā saptaratnasamanvāgato rājasahasraparivṛto medinīm adhyāvasiṣyat* // imam edṛśaṃ parivāraṃ nivartetha ahaṃ na taṃ icchāmi draṣṭuṃ // te dāni bhikṣū amātyehi vuccanti // rājā vo na draṣṭukāmo nivartetha // te dāni nivartitvā nyagrodhārāmaṃ gatāḥ // na mo bhagavan rājā śuddhodano icchati draṣṭuṃ / asmākaṃ ca dṛṣṭvā pratinivartito // bhagavān āha // imahiṃ eva sarvasya bhikṣusaṃghasya āhāraṃ bhaviṣyati // uruvilvākāśyapo bhagavantam

[_mvu_3.103_] āmantrayati // gacchāmi bhagavan rājānaṃ śuddhodanaṃ nivartemi // bhagavān nādhivāseti // nadīkāśyapo pi gayākāśyapo pi upaseno pi sarve te maharddhikā bhikṣū bhagavantaṃ yācenti // gacchāma bhagavan rājānaṃ śuddhodanaṃ prasādemaḥ yathā bhagavantam upasaṃkrameya // bhagavān teṣāṃ pi nādhivāseti //

___atha khalv āyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya etad abhūṣi // kaṃ bhagavān ākāṃkṣati bhikṣuṃ yo rājānaṃ śuddhodanam abhiprasādeyā // andrākṣīt* mahāmaudgalyāyano divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena bhagavato cittaṃ kālodāyismiṃ bhikṣusmiṃ pratiṣṭhitaṃ / kālodāyī bhikṣu rājānaṃ śuddhodanam abhiprasādayiṣyati // dṛṣṭvā ca punaḥ yenāyuṣmāṃ kālodāyī tenopasaṃkramitvā āyuṣmato kālodāyisya etad uvāca // lābhā te āyuṣmaṃ udāyi sulabdhā lābhā yasya te śāstā ākāṃkṣati udāyī bhikṣu rājānaṃ śuddhodanaṃ abhiprasādayiṣyati / asti anye sthavirasthavirā bhikṣū yācante na labhanti / tvaṃ gaccha āyuṣman* udāyi rājānaṃ śuddhodanaṃ abhiprasādehi // evam ukte āyuṣmāṃ kālodāyī āyuṣmantaṃ mahāmaudgalyāyanam etad uvāca // durāsadā āyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana rājānaḥ kṣatriyā mūrdhnābhiṣiktā janapadasthāmavīryaprāptā // sayyathāpi nāmāyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana samiddho mahāgniskandho puruṣasya durāsado bhavati upasaṃkramaṇāya evam evāyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana rājāno kṣatriyā mūrdhnābhiṣiktā janapadasthāmavīryaprāptāḥ durāsadā upasaṃkramaṇāya // sayyathāpi nāmāyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana kuñjaro ṣaṣṭihāyano durāsado bhavati upasaṃkramituṃ evam evāyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana kṣatriyā mūrdhnābhiṣiktā janapadasthāmavīryaprāptāḥ durāsadā upasaṃkramaṇāya // sayyathāpi nāmāyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana siṃho mṛgarājo dāṭhī balī keśarī mṛgādhipatir

[_mvu_3.104_] durāsado bhavati puruṣasyopasaṃkramaṇāya evam evāyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana rājānaḥ kṣatriyā mūrdhnābhiṣiktā janapadasthāmavīryāprāptāḥ puruṣasiṃhā durāsadā bhavanti upasaṃkramaṇāya // sayyathāpi nāmāyuṣmaṃ mahāmaudgalyāyana śārdūlo olīnakāyo gurudarśano durāsado bhavati puruṣasya upasaṃkramaṇāya evam evāyuṣman mahāmaudgalyāyana kṣatriyā rājāno mūrdhnābhiṣiktā janapadasthāmavīryaprāptāḥ puruṣaśārdūlā durāsadā bhavanti upasaṃkramaṇāya // atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ kālodāyiṃ gāthāya adhyabhāṣe //

śṛṇu mama udāyibhadrā paramakuśalaprasādānāṃ tvam agro / śākyakulanandijananaṃ rājavaraṃ laghu prasādehi //

na hi anyo koci bhikṣu samartho rājño prasādayituṃ cittaṃ / nānyatra tvayā udāyi sabhāgacaritena bhagavato //

bhūtapūrvaṃ udāyi atītam adhvānam abhū bhūmipatī / nāmena satyavardhano vighuṣṭaśabdo dharaṇipālo //

dhārmiko dharmarājā saṃpūjitaḥ prāṇakoṭinayutehi / dharmeṇa imāṃ vasumatiṃ samudraparyaṃtāṃ anuśāse //

tasya ca abhūṣi rājño putro darśāvī pūrvabuddhānāṃ / nāmena matisāro guṇagaṇaparicāritamatī ca //

kāmeṣu doṣadarśī anarthiko sarvakāmabhogeṣu / oruptakuśalamūlo gṛhe na ramati vivekarato //

[_mvu_3.105_] taṃ avaca satyavardhano putra bhuṃjāhi praṇītakāmaguṇaṃ / vaiśravaṇabhavanasadṛśe amarabhavanasannibhe veśme //

taṃ avaca matisāro daśāṃguliṃ praṇāmayitvā / naitāni dharaṇipāla dhanāni paṇḍitasya bhāvyāni //

abudhajanasamarthitāni sarāgavaśāni hi tāni vidyanti / . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . kiṃ kāraṇaṃ anandho andhasya vaśena utpathaṃ gṛhṇe / vuhyaṃtasya velagato kathaṃ spṛheyā atrāṇasya //

baddhasya kathaṃ mukto vacanena kārādhvam abhikrameya / viṣamasthasya samāgamaṃ kathaṃ spṛheyā naro vijño //

pratibhāsi me narapati andho vuhyanto ciranaṣṭo ca / vuhyasi kāmoghena ahaṃ ca kāmāṃ jugupsāmi //

tasya ca balavantasya pituno ājñāye sa matisāro / pravraje jahitva rājyaṃ kumāro kāmāṃ ca anapekṣo //

urago vā jīrṇatvacaṃ pakvakheṭapiṇḍam iva tyaje rājyaṃ / sāgarāntamahiṃ sarvāṃ so kāmeṣu doṣadarśāvī //

atikramya kāmadhātuṃ matisāro brahmavihāram ācare / . . . . . . . kumāro brahmatvagamanāye //

pravrajitasmiṃ kumāre anuvrato sya purohitakumāro / nāmena somadatto anupravrajesi matisāraṃ //

[_mvu_3.106_] pravrajitasmiṃ kumāre pitā akāsi tasmiṃ aprasādaṃ / gatvāna somadatto prasādayesi dharaṇīpālaṃ //

tat kiṃ manyasi udāyi matisāro anyaḥ tena kālena / tena samayena ham eva anarthiko kāmabhogehi //

tat kiṃ manyase udāyi anyo so satyavardhano āsi / anyam eva so narapatiḥ śuddhodano so tadā āsi //

tat kiṃ manyase udāyi anyo so anuvrato somadatto / tuvam eva so abhūṣi prasādaye satyamahaṃ nāma //

tasmād dānīṃ udāyi rājaṃ śuddhodanaṃ prasādehi / bheṣyati mahāsamudayo prasanne tasmiṃ mahīpāle //

bheṣyati anantaphalasya upacayaḥ marumānuṣāṇāṃ kulaputra / rājavaraprasādena naravaraṃ tvaritaṃ prasādehi //

saṃprati śākyādhipatī atimānahato vitarkamathito va / tiṣṭhati saviṣaṇṇamatī giritaṭapatito yatha nāgo //

ojahareṇa balavanto puruṣo yatha rākṣasena parikṣipto / naivātmānaṃ na prajā jānati param eva bhūmipatiḥ //

aiśvaryahānim anusmaranto aiśvaryaṃ ca vicintento / mama kāsi aprasādaṃ gatvā tvaṃ lahu prasādehi //

atha khalu rājā śuddhodano kapilavastusya nagaradvārāto pratinivartitvā sarveṇa

[_mvu_3.107_] śākiyamaṇḍalena sārdhaṃ svakāyāṃ darśanaśālāyāṃ pratyasthāsi // tatra rājā śuddhodano śākyā śākyāyinyaś ca āmantresi // mahantāto pi aiśvaryādhipatyā prabhraṃśitvā kumāro pravrajito / yadi na kumāro pravrajito abhaviṣya so rājā bhave cakravartī cāturdvīpo vijitāvī dhārmiko dharmarājā saptaratnasamanvāgato tasya imāni sapta ratnāni bhavensuḥ / tadyathā / cakraratnaṃ hastiratnaṃ aśvaratnaṃ maṇiratnaṃ strīratnaṃ gṛhapatiratnaṃ pariṇāyakaratnaṃ evaṃ saptaratnaṃ / pūraṃ cāsya putrasahasraṃ bhavet* śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṃgarūpiṇāṃ parasainyapramardakānāṃ / so imāni catvāri mahādvīpā sāgaragiriparyantā akhilān akaṇṭakāṃ adaṇḍenāśastreṇa anutpīḍena dharmeṇa vābhinirjitvā adhyāvasiṣya rājāna sahasreṣu ca parivṛto bhaveya teṣām asmākaṃ hastoktaṃ cakravartirājyaṃ abhaviṣyat te vayaṃ kumāreṇa pravrajitena mahantāto aiśvaryādhipatyāto bhraṃśitāḥ //

___atha khalv āyuṣmān udāyī nyagrodhārāmāto vaihāyasam abhyudgamya rājño śuddhodanasya śākyiyamaṇḍalaparivṛtasya purato tālamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe asthāsi // adrākṣīd rājā śuddhodanaḥ āyuṣmantaṃ udāyiṃ tālamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe tiṣṭhantaṃ dṛṣṭvā ca punaḥ hṛṣṭo tuṣṭo saumanasyajāto utthāyāsanāto ekānsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yenāyuṣmāṃ uḍāyi tenāṃjaliṃ praṇāmetvā āyuṣmantam udāyiṃ gāthāye adhyabhāṣe //

kutas tvam āgacchasi raktacīvara kena tvam arthena ihānuprāpto / kiṃ vātra ākāṃkṣasi tvaṃ uḍāyi sudullabhaṃ siddhavratāna darśanaṃ // {sudurlabhaṃ}

[_mvu_3.108_] lābhas te rāṣṭrādhipate śirīmato yasya tava putra narāṇam uttamaḥ / tejena obhāsati sarvalokaṃ sahasrarasmīva udetva medinīṃ //

evaṃ dāni sthavireṇa udāyinā tālamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe sthitena bahūni buddhamāhātmyāni parikīrtitāni tāni ca rājā śuddhodano śrutvā prīto saṃvṛtto // so dāni śākyā śākyāyinyaś ca āmantrayati // sayyathāpi nāma vāsiṣṭhāho sūryasya abhyudentasya etaṃ pūrvaṃgamam etan nimittaṃ yad idaṃ aruṇo udāyī no sarvasaṃśayacchettā sugatasya śrāvako //

buddhasya putro paramārthadarśī upāgato śākyākulaṃ tadantaḥ / prasādaye satyamahaṃ ity evaṃ . . . . . . . . . . . . āśāya kṛṣyate kṣetraṃ bījam āśāya vapyate / āśāya vāṇijā yānti samudraṃ dhanahārakā / yo yasya āśāya tiṣṭhāmi sā me āśā samṛdhyatu //

punarpunaḥ kṣipra vapanti bījaṃ punarpunaḥ varṣati devarājaḥ / punarpunaḥ vardhati bījagrāmaṃ punarpunar lābhaṃ labhanti karṣikā //

[_mvu_3.109_] punaḥpunar yācanakā upenti punarpunaḥ satpuruṣā dadanti / punarpunaḥ satpuruṣā pi dattvā punaḥpunar svargam upenti sthānaṃ //

dullabho puruṣājanyo na so sarvatra jāyate / yatra so jāyate vīraḥ taṃ kulaṃ sukham edhati //

vīro hi vai sapta yugāṃ punāti yasmiṃ kule jāyati bhūriprajño / piteva śākyā nayati devadevo tvayāpi jāto muni satyanāmaḥ //

śuddhodano nāma pitā jinasya buddhasya māyā kila nāma mātā / yā bodhisatvaṃ parihārya kukṣiṇā kāyasya bhedāt svargeṣu modati //

sā modati kāmaguṇehi pañcahi iṣṭehi kāntehi buddhasya mātā / atiriva . . . . . . puṇyakāmā parivāritā apsarasāṃ gaṇehi //

putrasya buddhasya asahyatāyino aṃgīrasasyāpratimasya tāyino / prītaḥ pitā harṣita eṣa śākya dharmeṇa tvaṃ gautama āryako si //

rājā āha //

yasyāntike pravrajito si bhikṣu śraddhāya so carati brahmacaryaṃ /

[_mvu_3.110_] na so bhīto nāpi bhayaṃ upeti eko pi so ramati vṛkṣamūle //

udāyī āha //

yasyāntike pravrajito smi rāja śraddhāya so carati brahmacaryaṃ / na so bhīto nāpi bhayaṃ upeti eko pi so ramati vṛkṣamūle //

ekaṃ varan taṃ munim apramattaṃ nindāpraśaṃsāsu avepamānaṃ / siṃho va śabdeṣu asantrasantaṃ vātaṃ va jālasmiṃ asajjamānaṃ / netāraṃ anyeṣu ananyaneyaṃ bhīraṃ jinaṃ śākya kathaṃ vadesi //

yaṃ vedayasi anopamaprajñaṃ mahyaṃ putraṃ tasya pitā ti brūmi / putrasya tasya mahya putro bhosi bhuktvāna bhikṣu hara piṇḍapātraṃ //

eṣyāma vayaṃ api darśanāya buddhaṃ anativaraṃ vitīrṇakāṃkṣaṃ / loke udapāsi sa satvasāro putraṃ mahyaṃ yathā vadesi bhikṣu //

bhuktvāna bhojanaṃ yāvadarthaṃ śuciṃ praṇītaṃ rasasvādupetaṃ /

[_mvu_3.111_] so prakrame piṇḍapātraṃ grahetvā upasaṃkrame yena jino aneyo //

so taṃ pradeśaṃ upasaṃkramitvā upanāmaye piṇḍapātraṃ jinasya / vanditva pādāṃ avaci tathāgataṃ yāsyanti te jñātayo darśanāya //

edṛśāṃ guṇāṃ śruṇitva bhūmipālo trikhuttam udānayati sulabdhā labhā / mahyaṃ anantā yaṃ trisāhasrāya lokadhātūye jine jīvamāne bhaviṣyati saṃgamo nāyakena / saṃpuṣpitā drumalatā kusumāvakīrṇā āsevitā ca dvijasaṃghanināditena / evaṃ pi mahyaṃ hṛdayaṃ prītisaṃkusumitaṃ śrutvāna putraṃ mama sarvaguṇopapetaṃ //

atha khalu rājā śuddhodanaḥ anyataraṃ rājāmātyam āmantrayati // bho bhaṇe amātya sarvārthasiddho kumāro anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhitvā pravṛttapravaradharmacakro kapilavastūpavaneṣu anuprāpto / tataḥ putrasya sarvārthasiddhasya kumārasyābhyudgamanaṃ kariṣyāmi // tato kapilavastunagare ghoṣaṇāṃ kārāpehi / sarvehi śākyehi brāhmaṇagṛhapatikehi sarvehi ca gāndharvikehi sarvehi ca śreṇīhi sarvehi ca śilpāyatanehi mayā sārdhaṃ sarvārthasiddhasya pratyudgamanaṃ kartavyaṃ // sādhu mahārājeti // so rājāmātyo śuddhodanasya pratiśrutvā kṣipram eva kapilavastunagare catvaraśṛṃgāṭaka-antarāpaṇamukheṣu

[_mvu_3.112_] ghoṣaṇāṃ kārayati // bhagavanto sarvārthasiddhakumāro anuttarāṃ samyaksaṃbodhima bhisaṃbuddhitvā kapilavastūpavaneṣu anuprāpto / tato sarvabhavantehi rājñā śuddhodanena sārdhaṃ bhagavato pratyudgamanāya gantavyaṃ //

śākyānāṃ vaṃśagato bheṣyati yo sya trāṇaṃ siddhābhiprāyo tṛṣabhāvaviraktacitto / kṣīṇāśravo vigatarāgo samaṃtacakṣuḥ drakṣyāmatha dvādaśavarṣe anantaprajñaṃ //

ānaṃdabheriravaṃ śrutvā śākyarāṣtre saṃgītiṃ devagaṇavāditaṃ lumbinīye / yena pratijñā kṛtā buddho bhaviṣyaṃ loke so eṣyati bhūtavacano vigatāndhakāro //

prakrānto saptapadaṃ yo iha luṃbinīye bodhyaṃgasaptaratanāni abudhye yena / yo siṃhanādaṃ nadate ahaṃ loke jyeṣṭho so eṣyati paravādaṃ prabhaṃjamāno //

yenedaṃ apakṛtaṃ garbhaśayyaṃ aśeṣaṃ ucchoṣito ca se punaḥ bhavahetuḥ sarvaṃ / ucchoṣitā tṛṣalatā ca duḥkhasya mūlaṃ so eṣyati baṃdhapramokṣaṃ karonto loke //

te dāni kapilavastuto śākyā śākyāyinyaś ca taṃ ghoṣaṃ śrutvā kṣipram eva rājakuladvāre

[_mvu_3.113_] sannipatitā sakumārāmātyā bhaṭabalāgrā purohitapramukhā brāhmaṇāḥ śreṣṭhipramukho vaniggrāmo sarve ye kapilavāstavyā gandharvikā / tadyathā cakrikavaitālikanaṭanartaka-ṛllamallapāṇisvarikā śobhikā laṃghakā kumbhatūṇikā velambakā dvistvalabhāṇakā paṃcavaṭukā gāyanakā bhāṇḍavikā hāsyakārakā bherīśaṃkhamṛdaṃgapaṭahikā tūṇavapaṇavaveṇavallakī-ekadaśīvīṇāvādā ca bahuvādyakā ca sarve rājakuladvāre sannipatensuḥ / sarve ca kapilavāstavyā śreṇiyo / tadyathā sauvarṇikā hairaṇyikā prāvārikā śaṃkhikā dantakārakā maṇikārakā prastārikā gandhikā kośāvikā tailikā ghṛtakuṇḍikā gaulikā vārikā karpāsikā dadhyikā pūpikā khaṇḍakārakā modakakārakā kaṇḍukā samitakārakā saktukārakā phalavāṇijā mūlavāṇījā cūrṇakuṭṭagandhatailikā āgrīvanīyā āviddhakā guḍapācikāḥ khaṇḍapācakāḥ śuṇṭhikāḥ sīdhukārakāḥ śarkaravāṇijā / ete cānye ca bahuvyavahārikā sarve rājakule sannipatensuḥ / sarve ca kapilavāstavyā śilpāyatanā / tasyathā lohakārakā tāmrakuṭṭā suvarṇakārakā taddhukārakā pradhvopakā roṣiṇo trapukārakā śīśapiccaṭakārā jantukārakā mālākārā purimakārakā kumbhakārā carmakārā ūrṇavāyakā varūthatantravāyakā devatātantravāyā cailadhovakā rajakā śucikā tantravāyā citrakārakā vardhakirūpakārakāḥ kālapātrikāḥ pelalakāḥ pustakārakāḥ pustakarmakārakā nāpitā kalpikā chedakā lepakā sthapatisūtradhārakā uptakoṣṭhakārakā kūpakhanakā mṛttikāvāhakā kāṣṭhavāṇijā tṛṇavāṇijā staṃbavāṇijā vaṃśavāṇijā nāvikā olumpikā suvarṇadhovakā mauṣṭikā / ete cānye ca uccāvacā janatā hīnotkṛṣṭamadhyamā

[_mvu_3.114_] sarve rājakuladvāre sannipatensuḥ // evaṃ dāni rājā śuddhodano imena ca janakāyena antaḥpureṇa sārdhaṃ kumārāmātyehi parivṛto dhanukarathikahastyārohehi sārdhaṃ carturghoṭaratham abhiruhitvā śreṣṭhipramukho nigamo sārthavāhapramukho vāṇijagrāmo purohitapramukhā brāhmaṇā aṣṭādaśa śreṇīyo puraskṛto parivṛto mahatā rāja-ṛddhīye mahatā rājānubhāvena mahato janakāyasya hakkārahikkārabherīmṛdaṃgapaṭahaśaṃkhasaṃninādena kapilavastuto nagarāto niryātvā yena nyagrodhārāmas tena prasthito bhagavato darśanāya // bhagavato dāni evaṃ bhavati // abhimānino śākyāḥ yadi sānaṃ svake āsane niṣaṇṇako pratisaṃmodayiṣyāmi atha sānaṃ bhaviṣyati cittasyānyathātvaṃ kathaṃ hi nāma yo kumāro cakravartirājyam apahāya pavrajito anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhitvā dharmam adhigato dharmasvāmī ātmānaṃ pratijānāti so pitaraṃ ca vṛddhatarakāṃ ca gurusthānīyāṃ ca na pratyutthihati / nāsti ca so satvo vā satvakāyo vā yasya tathāgate pratyupasthihante na saptadhā mūrdhnaṃ sphaleyā / yan nūnāhaṃ pauruṣamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe dīrghaṃ caṃkramaṃ caṃkrameyaṃ //

___atha khalu bhagavāṃ pitu rājño śuddhodanasya śākiyamaṇḍalasya ca mānātimānaṃ jñātvā āgamanaṃ viditvā pauruṣamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe dīrghaṃ caṃkramaṃ caṃkramati aspṛśanto pādatalehi bhūmiyaṃ // atha khalu rājā śuddhodano dūrato evaṃ nyagrodhārāme bhagavantaṃ paśyati pauruṣamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe dīrghaṃ caṃkramm caṃkramantaṃ aspṛśantaṃ pādatalehi bhūmiyaṃ dṛṣṭvā ca punaḥ āścaryādbhutasaṃhṛṣṭaromakūpajāto āścaryaṃ yādṛśaṃ kumāreṇa dharmo abhigamito yathā sarvaloke dvipadānam uttamo // atha khalu rājā śuddhodano śākyo śākiyānām āmantrayati // paśyatha bhagavanto yena kumāreṇa saṃkalpo

[_mvu_3.115_] cintito prārthayatā draṣṭuṃ sarvajñaṃ sarvadharmeṣv abhijñātasaṃkalpaṃ sarvasiddhaṃ narendraṃ so paśyatu siddhārthaṃ sarvasiddhisaṃprāptaṃ //

dṛṣṭvāna putraṃ paripūrṇakāyaṃ sulakṣitaṃ lakṣavicitritāṃgaṃ / pañcamamāse yatha eva candro parivṛto lakṣaṇatārakehi //

dṛṣṭvā surūpaṃ asamānakāyaṃ tam āyatākṣaṃ śiriya jvalamānaṃ / . . . . . . . . . . . atha khalu rājā śuddhodano yāvattakaṃ yānasya bhūmi tāvattakaṃ yānena yātvā yānāto pratyoruhya sva-antaḥpureṇa sārdhaṃ śākiyamaṇḍalena ca padasā yeva nyagrodhārāmaṃ praviṣṭo yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā mūrdhnā bhagavataḥ pādau vanditvā gāthām adhyabhāṣi //

imaṃ tṛtīyaṃ tava bhūriprajña pādānte vandāmi samantacakṣuḥ / yaṃ ca te naimittikā vyākarensuḥ yaṃ jambucchāyā na jahe imaṃ ca //

atha khalu bhagavāṃ nyagrodhārāme tālamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe sthitvā vividhavicitrāṇi yamakaprātihāryāṇi karoti / heṣṭhimaṃ kāyaṃ prajvalati uparimāto kāyāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāti śravanti / uparime kāye prajvalite heṣṭhimāto kāyāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāni śravanti // atha khalu bhagavān ṛṣabhavarṇam ṛddhiye

[_mvu_3.116_] abhinirmiṇitvā calatkakubhaṃ varṇarūpasamupeto purastimāyāṃ diśāyāṃ antarahito paścimāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati / paścimāyāṃ diśāyāṃ antarahitaḥ purastimāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati / uttarasyāṃ diśāyāṃ antarahito dakṣiṇāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati / dakṣiṇāyāṃ diśāyām antarhito uttarāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati // evaṃ dāni mahāprātihāryaṃ vistareṇa kartavyaṃ // tatra dāni bahūni prāṇikoṭīśatasahasrāṇi bhagavato edṛśaṃ ṛddhiprātihāryan dṛṣṭvā pramuditā prītisaumanasyajātā saṃvṛttā āścaryādbhutaprāptā hakkārasahasrāṇi pravartenti // mahāprajāpatīya dāni gautamīya yadā bhagavān abhiniṣkrānto tasyā ruṇṇena śokena ca akṣīṇi paṭalehi va saṃchannā andhā saṃjātā / tahiṃ ca nyagrodhārāme bhagavato vividhāni vicitrāṇi yamakaprātihāryāṇi karentasya hakkārasahasrāṇi vartanti mahāprajāpatī gautamī yaśodharāye pṛcchati / kiṃ ete hakkārasahasrāṇi kurvanti // yaśodharā āha // eṣo bhagavāṃ vaihāyasam antarīkṣe vividhāni vicitrāṇi yamakaprātahāryāṇi karoti nāpi tvaṃ paśyasi // yaśodharā āha // āgamehi ahan tathā kariṣyāmi yathā tvaṃ paśyasi // tāye dāni yaśodharāye yatra bhagavato prātihāryāṇi karontasya kāyāto paṃca dhārāśatāni śravanti tataḥ udakāṃjaliṃ pūretvā mahāprajāpatīye gautamīya akṣīṇi ākṣālitāni tāni ca paṭalāni buddhānubhāvena bhinnāni / tasyā dāni yathāpaurāṇā śuddhā vimalā dṛṣṭi saṃjātā //

___atha khalu bhagavāṃ vaihāyasam antarīkṣe vividhāni vicitrāṇi yamakaprātihāryāṇi kṛtvā bahūni prāṇisahasrāṇi ṛddhiprātihāryāṇi darśayitvā āryadharmeṣu pratiṣṭhāpayitvā prajñapta eva āsane niṣīde // atha khalu rājā śuddhodano śākyā ca bhagavataḥ

[_mvu_3.117_] pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ sādhu ca suṣṭhu ca pratisaṃmodetvā ekamante niṣīdensuḥ / mahāprajāpatī gautamī ca yaśodharā ca sārdhaṃ ca aṃtaḥpureṇa bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ pratisammodetvā ekamante niṣīdensuḥ / atha khalu rājā śuddhodano vegajāto bhagavato hitāhitaṃ apṛcche //

taṃ devavarṇaṃ sukumārarūpaṃ udyānabhūmiṃ anucaṃkramantaṃ / pitā putraṃ prāṃjaliko upāgame indraṃ va devā tridaśā va śakraṃ //

idaṃ tṛtīyaṃ tava bhūriprajña pādān te vandāmi samantacakṣuḥ / yaṃ ca te naimittikā vyākarensuḥ jaṃbucchāyā na vijahe imaṃ ca //

te devavarṇā ubhaye samāgatā buddho ca buddhasya pitā ca rājā / upaśobhati sālavane niṣaṇṇo candro yathā abhragaṇā pramukto //

athāprameyasya pitur abhūṣi cirasya dṛṣṭvāna priyaṃ manāpaṃ / putraṃ svakaṃ prāṇasamaṃ niṣaṇṇaṃ hitāhitaṃ pṛcchati vegajāto //

purā tava kambalapādukā va sucitrā sūkṣmāstarasaṃsthitāsu /

[_mvu_3.118_] abhiruhya tāṃ caṃkramase ca vīra śvetasmiṃ chattrasmiṃ dharīyamāne / so dāni tāmramṛdujālinīhi samantanemīhi sahasrehi / kuśakaṇṭakaśarkaram ākramanto kaccit te pādau na rujanti vīra //

bhagavān āha //

sarvābhibhū sarvavidū ham asmi sarveṣu dharmeṣu anopaliptaḥ / sarvaṃ jahe tṛṣṇakṣayā vimukto na mādṛśo saṃprajaneti vedanā //

rājā āha //

purā tava lohitacandanena śaśisya raktopanibhena kāle / manojñagandhena suśītalena snapakā viliṃpensu te snāpayitvā //

so dāni grīṣmāsu kharāsu rātriṣu vanād vanaṃ īryasi caṃkramanto / odātaśītena sukhena vāriṇā ko dāni te snāpayate kilantaṃ //

bhagavān āha //

śuddhā nadī gautama śīlatīrthā anāvilā sadbhiḥ sadā praśastā /

[_mvu_3.119_] yasmiṃ hrade devagaṇehi snāto ogāḍhagātro pratarāmi pāraṃ //

dharmo hrado gautama śīlatīrtho anāvilo sadbhiḥ sadā praśasto / yasmiṃ hrade devagaṇehi snāto pṛthivīṃ pravāheti svapuṇyagandhāṃ //

rājā āha //

yadā tuvaṃ kāśikavastradhārī padumutpalacampakavāsitāni / śuddhāni vastrāṇi nivāsayitvā so śobhasi śākiyamaṇḍalasmiṃ śakro va sāhasragatāna madhye //

so dāni śāṇāni ca paṭṭakāni ca raktāni vastrāṇi drumatvacāni / dhāresi taṃ ca ajugupsamāno idaṃ pi te āścariyaṃ bhadanta //

bhagavān āha //

na cīvare śayane bhojane vā anudhyāpitā bhonti jinā narendra / labdhvā manāpaṃ athavāpi apriyaṃ upekṣakā bhonti jinā prajānakā //

rājā āha //

purā tava ajanyarathā vicitrā suvarṇakaṃsarucirā mahārhā /

[_mvu_3.120_] śvetaṃ ca cchattraṃ maṇikhaḍgacāmaraṃ dhruvaṃ grahensu te diśaṃ prayāyataḥ //

purā tava vātajavo udagro hayottamo kaṇṭhako śīghravego / ājāneyo kañcanajālacchanno abhīkṣṇa so vahati yena kāmaṃ //

yo yugyayānehi tuvaṃ upeto rathehi aśvehi ca kuṃjarehi ca / rāṣṭreṇa rāṣṭraṃ anucaṃkramanto kaccin na śrānto si tad adya brūhi //

bhagavān āha //

ratho me ṛddhipādo svacittavāhano dhṛtī ca prajñā ca smṛtī ca sārathī / samyakpradhānā caturo me aśvā samaṃ prayāto haṃ padaṃ susaṃskṛtaṃ //

rājā āha //

purā tuvaṃ rūpiyabhājaneṣu suvarṇapātreṣu ca bhuṃjiyāna / śuciṃ praṇītarasakaṃ ca bhojanaṃ rājānubhāvena upasthihensu //

so dāni loṇaṃ ca aloṇakaṃ ca lūkhaṃ alūkhaṃ arasaṃ sarasaṃ ca /

[_mvu_3.121_] paribhuṃjasi taṃ ca jugupsamāno idaṃ pi te āścariyaṃ bhadanta //

bhagavān āha //

ye cāpi buddhā purimā atītā anāgatā yo pi cahaṃ aneyo / lūkhaṃ alūkhaṃ arasaṃ sarasaṃ ca damārthiko lokahitāya bhuṃjati //

rājā āha //

purā tuvaṃ goṣṭhikatūlikāsu ajināstṛte kṣomasukhopadhāne / suvarṇapāde śayane mahānte tvaṃ modase muktapuṣpāvakīrṇe //

so dāni durgāya kharāya bhūmiye tṛṇāni patrāṇi ca saṃstaritvā / tvaṃ modase . . . . . satvasāro kaccit te gātrāṇi rujanti dhīra //

bhagavān āha //

nāsmadvidhā śākya duḥkhaṃ svapanti sarve ca me śokajvarā prahīṇā / so haṃ sadā nirjvaratho viśoko jagrāmy ahaṃ sarvabhūtānukampī //

[_mvu_3.122_] rājā āha //

purā tuvaṃ gautama svake agāre antaḥpure devavimānakalpe / pradīpakhadyotagaṇābhikāśe kūṭāgāre pithitavātapāne //

vicitramālyābharaṇātha nāritho alaṃkṛtā apsarasannikāśā / upasthitā kiṃkaraṇīyā utsukā mukhaṃ udīkṣanti kim ārya āha //

bhagavān āha //

adyāpi me śākya svake vihāre devā ca brahmā ca prabhāsvarā ca / cittaṃ py eṣāṃ mahya vaśena vartati yahiṃ ca icchāmi tahiṃ thapemi //

rājā āha //

bherīmṛdaṃgaturiyābhigīto paṇisvarākhyānavidūhi tatvaṃ / sa śobhasi śākiyamaṇḍalasmiṃ śakro va sāhasragatāna madhye //

bhagavān āha //

sūtrānte vaiyyākaraṇābhigīto vidyāvimuktipratibodhano haṃ /

[_mvu_3.123_] sobhāmy ahaṃ bhikṣusaṃghamadhye brahmā va sāhasragatāna madhye //

rājā āha //

purā tuvaṃ bhīma svake agāre antaḥpure devavimānakalpe / rakṣanti te varmadharā manuṣyā susañcitāḥ khaḍgaḍṛḍhā prahāriṇo //

so dāni eko vihare araṇye ulūkabheraṇḍakasaṃnināde / anekavyālācaritāsu rātriṣu kvacit* na bhīto si tad adya brūhi //

(bhagavān āha // ) sarve pi ce yakṣagaṇā samāgatā caṇḍā pi hastī giridurgacārī / na mādṛśe romaharṣaṃ janeyu bhayaṃ prahāyābhayam asmi prāptaḥ //

eko carāmi muni apramatto nindāpraśaṃsāsu avepamāno / siṃho va śabdeṣu asantrasanto vātaṃ va jāleṣu asajyamānaṃ / netāram anyeṣu ananyaneyaṃ bhīruṃ jinaṃ śākya kathaṃ vadesi //

[_mvu_3.124_] rājā āha //

pṛthivī ca te vijitā sarvakalpā putrāṇa te pūrasahasram asya / ratnāni ca sapta parityajitvā śrāmaṇyam evābhigato si vīrā //

bhagavān āha //

pṛthivī ca me vijitā sarvakalpā putrāṇa me pūrasahasram asti / ratnāni ca aṣṭa imāni santi etādṛśaṃ ratnam anyaṃ na asti //

taṃ vītarāgaṃ susamāhitendriyaṃ samyakpramuktaṃ akhilaṃ anaśravaṃ / putraṃ pitā prāṃjaliko upāgame deśehi me mārgaṃ manuṣyahitāye //

tam enaṃ jñānena pharitva śāstā śuddhodanaṃ pitaraṃ etad abravīt* //

abhīkṣṇaṃ so locaya bhikṣudarśanaṃ mā pramādyi bheṣyati tuhyaṃ dharmo //

athāprameyasya pitu abhūṣi saṃvarṇitaṃ tāyino bhikṣudarśanaṃ / samanantaraṃ satpuruṣo bhajanto athottarīdharmacakṣuṃ viśodhaye //

etādṛśo āsi tadā samāgamo

[_mvu_3.125_] pituś ca putrasya ca harṣaṇīyo / tan tādṛśaṃ sugatam anusmaranto nirāmiṣāṃ ko na labheya prītiṃ //

_____pitāputrasamāgamo samāpto //

bhikṣū bhagavntam āhaṃsuḥ // paśya bhagavaṃ kathaṃ āyuṣmatā udāyinā ayaṃ rājā śuddhodano abhiprasādito // bhagavān āha // na hi bhikṣavo etarahim eva etena udāyinā eṣo rājā śuddhodano abhiprasādito anyadāpi eṣa etena udāyinā rājā śuddhodano abhiprasādito // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavaṃ // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ //

___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvānaṃ nagare vārāṇasīye kaśijanapade rājā brahmadatto nāma rājyaṃ kārayati kṛtapuṇyo maheśākhyo susaṃgṛhītaparijano dānasaṃvibhāgaśīlo mahābalo mahākośo mahābalavāhano / tasya taṃ nagaraṃ vārāṇasī kāśijanapadaṃ ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇajanamanuṣyaṃ ca bahujanamanuṣyaṃ ca sukhitamanuṣyaṃ ca praśāntaḍimbaḍamaraṃ sunigṛhītataskaraṃ vyavahārasaṃpannaṃ // tatra supātro nāma kākarājā prativasati aśītisahasraparivāro /// tasya dāni kākarājño supārśvā nāma kākabhāryā / tasyā kākīye rājabhojanena dohalako / sā tasya supātrasya kākarājño taṃ dohalaṃ ācikṣati // so āha // ahaṃ ānāpayiṣyaṃ rājabhojanaṃ bhuṃjāhīti // so dāni kākarājā amātyam āha // supārśvāye rājabhojanena abhiprāyo āṇāpehi kākānāṃ yaṃ rājño brahmadattasya mahānasāto rājabhojanam āhariṣyanti // so amātyo āha // svāmi ānayiṣyāmi rājabhojanaṃ pi // so dāni āmātyo teṣāṃ kākānām āṇāpeti / gacchatha rājño brahmadattasya [_mvu_3.126_] mahānasāto rājabhojanam ānetha supātrasya kākarājño bhāryā paribhuṃjiṣyati // te kākā āhansuḥ // rājakulaṃ iṣvastraśikṣitaiḥ rakṣīyati / parisamantena rājakulasya pakṣī na śaknoti atikramituṃ tato na śakyāma vayaṃ rājño brahmadattasya mahānasāto rājabhojanam ānayituṃ // apare pi āṇāpyanti na ca utsahanti / aśītihi kākasahasrehi na ca kocid utsahati rājño brahmadattasya mahānasāto rājabhojanam ānetuṃ mā tatra gatā kāṃḍena vā guḍikāye vā hanyema // tasya dāni kākarājño amātyasya etad abhūṣi //

ahaṃ supātrasya kākarājño aśītināṃ kākasahasrāṇāṃ amātyo yadi ca ahaṃ na śaknomi etaṃ supātrasya kākarājño āṇattikaṃ kartuṃ na puruṣakārakaṃ bhavati asmākaṃ gacchāmi svakaṃ rājño supātrasya nivedituṃ // mahārāja atra svakaṃ mahānasāto rājabhojanaṃ ānemi yadi hanyāmi yaṣṭaṃ bhavatu ekaśarīreṇa na punaḥ supātrasya kākarājño bhāryāye bhojanaṃ nānemi // so dāni teṣāṃ rājapuruṣāṇāṃ iṣvastraśikṣitānāṃ py āluptacittānāṃ nājñāto / tataḥ rājño brahmadattasya mahānasāto nānāprakāraṃ rājabhojanaṃ pratyagraṃ varṇarasopetaṃ tuṇḍenādāyāpagacchati // divase divase punarpunaḥ harati //

___tehi tehi sūpehi rājño brahmadattasya nivedituṃ // atra mahānase kāko aparādhyati rājabhojanam ucchiṣṭhīkaroti viṭṭāleti vidhvaṃseti vayaṃ karme praśṛtā tehi karmehi utkṣiptā sma nivārayituṃ // rājñā amātyā āṇattā // evaṃ mahānasaṃ jālena pidhāpetha yatha so kāko na mahānase śakyeya aparādhyituṃ //

manasā devānāṃ vacasā pārthivānāṃ nacireṇāḍhyānāṃ karmaṇā daridrāṇām iti //

[_mvu_3.127_] rājño brahmadattasya vacanamātreṇa sarvantaṃ mahānasaṃ jālena apihitaṃ // so kāko tatra mahānase na śaknoti opatituṃ nāpi śaknoti aparādhyituṃ // so pi tarketi kathaṃ ahaṃ ato rājabhojanaṃ hariṣyanti // tasya kākasya etad abhūṣi // yan nūnāhaṃ etaṃ panthaṃ rakṣeyaṃ yena pathena mahānasāto rājño bhaktaṃ allīpīyati // yataḥ panthāto taṃ paśyati rājño allīpīyantaṃ odanaṃ vā vyañjanaṃ vā mānsaprakārāṇi vā khajjakaṃ vā tilakṛtaṃ vā anyaṃ vā kaṃcid bhakṣyaṃ tataḥ taṇḍenādāya gacchati // rājñā āṇattaṃ sarveṣām eteṣāṃ pariveṣakānāṃ varṣavarāṇāṃ ca bhojanabhājanānāṃ pidhānāni detha // te dāni pariveṣakā taṃ bhojanaṃ pidhānehi apihitvā mahānasāto rājño allīyanti // tato so kāko na bhūyo śaknoti hartuṃ // tasya dāni kākasya etad abhūṣi // katham ahaṃ śakyeyaṃ kākarājño bhāryāye bhūyo rājabhojanaṃ hartuṃ // so dāni yaṃ rājā brahmadatto ceṭīnāṃ haste arpayanto devīnāṃ kabalāni preṣati tataś ceṭīnāṃ hastāto harati // rājñā brahmadattena śrutaṃ / ataḥ devīnāṃ kabalehi praveśīyantehi so kāko ceṭīnāṃ hastāto bhojanaṃ harati // rājñā āṇattaṃ // sarvāsāṃ ceṭīnāṃ kabalāni praveśayantānāṃ apidhānāni detha // tatra ca rājño brahmadattasya gurukaṃ amarṣaṃ saṃjātaṃ // aho yādṛśo eṣo kākaḥ dhṛṣṭo mukharo pragalbho ca sāhasiko ca dhanuhastehi na śakyati rakṣituṃ antan dṛraṣṭvā opatati // rājñā āṇattaṃ // yo me etaṃ kākaṃ jīvantaṃ gṛhītvā allīpeya tasya vipulaṃ abhicchādanaṃ dadeyaṃ // sarvasya parivārasya āṇattaṃ evaṃ rājā brahmadatto jalpati //

[_mvu_3.128_]___aparā dāni ceṭī rājño brahmadattasya arpayato svakāye devīye kabalaṃ ādāya vastrehi apihitvā gacchati / sā dāni tena kākena dṛṣṭā / tasya etad abhūṣi / kathaṃ ato ceṭīya hastāto bhojanaṃ hareyaṃ / yan nūnāhaṃ asyā ceṭīye nāsāgre lagneyaṃ tataḥ sā ceṭī trastā imaṃ bhojanaṃ ujjhiṣyati tato ahaṃ yaṃ taṃ bhojanaṃ gṛhya gamiṣyāmi // so dāni yenābhūd dāsī opatitvā tāye ceṭīye nāse lagno / tatra nāse vraṇo kṣato / ceṭīye bhītāye bhojanam ujjhitvā so kāko ubhayehi hastehi gṛhīto // sā dāni ceṭī kākam ādāya nāsāya rudhireṇa gharantena rājño brahmadattasya upasaṃkrāntā / ayaṃ so dṛṣṭakākaḥ gṛhīto // so dāni rājā brahmadatto tasyā ceṭīye prīto saṃvṛtto / śobhanaṃ te kṛtaṃ yaṃ tvayā eṣo kāko gṛhīto // tena dāni rājñā brahmadattena tāye ceṭīye vipulo ācchādo dinno // so ca kāko paribhāṣiyati / na śobhanaṃ yaṃ tvaṃ rājakulaṃ pi dharṣayasi // so dāni kāko rājānaṃ brahmadattaṃ gāthāye adhyabhāṣe //

vārāṇasyāṃ mahārāja kākarājā nivāsito / aśītikākasahasrehi supātro parivārito //

tasya dohalinī bhāryā supārśvā mānsam icchati / rājño mahānase pakvaṃ pratyagraṃ rājabhojanaṃ //

tasyāhaṃ vacanaṃ śrutvā karanto anuśāsanīṃ / bhartur apacitiṃ kṛtvā nāsāye akari vranaṃ //

atha khalu bhikṣavaḥ rājā brahmadatto tasya kākarājāmātyasya prīto saṃvṛtto / imasya kākarājāmātyasya tasya kākarājasya sakāśāto naiva grāmo na bhogo nāpi

[_mvu_3.129_] ca anyā kācid vṛttiḥ / svakena tuṇḍena vṛttiṃ paryeṣanto ātmatyāgaṃ tasya kākarājasya kāryaṃ karoti // atha bhikṣavo rājā brahmadatto amātyapārṣadyāṃ gāthāye adhyabhāṣe //

etādṛśo arahati rājabhogaṃ hi bhuṃjituṃ / yathāyaṃ kākarājasya prahva āmaraṇād dvijo //

tasya dāni kākasya rājñā brahmadattena daivasikaṃ rājabhojanaṃ anujñātaṃ / rājabhojanasya pratyagrasya nānāprakārasya pūraṃ bhojanaṃ kṛtvā tasya kākasya arthāye ekānte kṣipyati ataḥ taṃ daivasikaṃ svayaṃ ca bhuṃjesi kākarājasya ca haresi // parivārasya āṇattaṃ / na kenacid etasya kākasya rājakulaṃ gacchantasya vā āgatasya vā kiṃcid vyāghātaṃ utpādayitavyaṃ //

___bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena supātro nāma kākarājā abhūṣi / na khalv evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / ahaṃ sa kākarājo abhūṣi // yā kākarājasya bhāryā supārśvā nāma sā eṣo yaśodharā abhūṣi // yaś ca kākarājasya aśītīnāṃ kākasahasrāṇām amātyo abhūṣi eṣo sa kālodāyī sthaviraḥ // yo bhūd rājā brahmadattaḥ sa eṣa rājā śuddhodano abhūṣi // tadāpi eṣo etena prasādito etarahiṃ pi eṣa etena prasāditaḥ //

_____kākajātakaṃ samāptaḥ //

bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // paśya bhagavan katham iyaṃ mahāprajāpatī bhagavato śokena andhā saṃjātā bhagavantaṃ cāgamya anandhā saṃjātā // bhagavān āha // na bhikṣavo etarahim eva eṣā mahāprajāpatī mama śokena kāruṇyena ca andhā saṃjātā mama eva

[_mvu_3.130_] cāgamya anandhā saṃjātā / anyadāpy eṣā mahāprajāpatī mama āgamya anandhā saṃjātā // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ //

___bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atītamadhvāne himavantapārśve caṇḍagirir nāma parvato tasya dāni pārśve mahanto vanakhaṇḍo vṛkṣasahasrehi puṣpaphalopetehi saṃchanno padminīhi ca āśramehi ca upeto ṛṣigaṇānucīrṇo prānto pravivikto // tatra mahāntaṃ hastiyūthaṃ prativasati ṣaḍdantakulaṃ // tahiṃ ājaniyo hastipoto jāto ṣaḍdanto indragopakaśīrṣo saptāṃgasupratiṣṭhito kumudavarṇo / so yadā saṃvardhito tadā mātāṃ gurugauraveṇa premnena ca paricarati / tasyā pūrvaṃ bhojanaṃ pānīyaṃ ca dattvā paścād ātmanā paribhuṃjati kālena ca tāṃ kālena uddhataśarīrāyā vanalatāyā parimārjati snāpayati // evaṃ so hastipoto sāvahitaṃ prasādena premnena ca gauraveṇa ca sarvakālaṃ janetriṃ paricarati // so dāni kadācit tāṃ mātuṃ snāpayitvā pariviṣitvā āsitāṃ jñātvā gajagaṇena sārdhaṃ caranto vāhyena nirgato // so dāni mṛgalubdhakehi mṛgavyaṃ aṇvantehi dṛṣṭo tehi gatvā kāśirājño niveditaṃ / deva amutra vanakhaṇḍe edṛśo gajapotako prativasati prāsādiko darśanīyo devasya yogyo bhaveya //

___atha khalu bhikṣavaḥ kāśirājā teṣāṃ lubdhakānāṃ śrutvā sabalavāhano taṃ vanakhaṇḍam āgame // tena sa hastipoto vanakhaṇḍāto nigṛhya aparāhi kareṇuhi parivārito vārāṇasīṃ praveśito hastiśālāyāṃ ca thāvito // tasya dāni rājño